৩. সতিপট্ঠানসংযুত্তং
১. অম্বপালিৰগ্গো
১. অম্বপালিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৭. একাযন্ৰাযন্তি সন্ধিৰসেন ৰুত্তং ও-কারস্স ৰ-কারং অ-কারস্স দীঘং কত্ৰা. অযং কির সংযুত্তাভিলাপো, তত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপরিযাযো. ন কেৰলং অযমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি মগ্গপরিযাযাতি পদুদ্ধারং করোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তিআদিং ৰত্ৰা যদি মগ্গপরিযাযো আযন-সদ্দো, কস্মা পুন মগ্গোতি ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একোৰ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামিমগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ মগ্গোতি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞেপি বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো. তথা হি ঞাণৰীরিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা, উদ্দেসে সতিযা এৰ গহণং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং, সতিযা মগ্গভাৰদস্সনত্থঞ্চ. ন দ্ৰেধাপথভূতোতি ইমিনা ইমস্স দ্ৰযভাৰাভাৰং ৰিয অনিব্বানগামিভাৰাভাৰঞ্চ দস্সেতি. নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং, সো এৰ অৰিপরীতভাৰনায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমূপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৰেসিতব্বতায.
রাগাদীহীতি ‘‘রাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৰিভ. ৯২৪) এৰং ৰুত্তেহি রাগাদীহি মলেহি. সা পনাযং সংকিলিট্ঠচিত্তানং ৰিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৰ সোকাধিকতাজনিতো ‘‘কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা পরিদেৰনৰসেন ৰাচাৰিপ্পলাপো পরিদেৰনং পরিদেৰো. তস্স আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. দুক্খদোমনস্সানন্তি এত্থ চেতসিকদুক্খতায দোমনস্সস্সপি দুক্খসদ্দেনেৰ গহণে সিদ্ধে সদ্দেন অনিৰত্তনতো সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসৰচনং সেট্ঠন্তি ‘‘দোমনস্সান’’ন্তেৰ ৰুত্তং. চেতসিকদোমনস্সস্সাতি ভূতকথনং দট্ঠব্বং. ঞাযতি এতেন যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝীযতি চতুসচ্চন্তি ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযমগ্গো. ননু অযম্পি মগ্গো, কিং মগ্গো এৰ মগ্গস্স অধিগমায হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘অযং হী’’তিআদি. তণ্হাৰ কম্মকিলেসৰিপাকানং ৰিননট্ঠেন সংসিব্বনট্ঠেন ৰানং. তেন তণ্হাৰানেন ৰিরহিতত্তা তস্স অভাৰাতি অত্থো. অত্তপচ্চক্খাযাতি অত্তপচ্চক্খত্থায.
ৰণ্ণভাসনন্তি পসংসাৰচনং. ৰিসুদ্ধিন্তি ৰিসুজ্ঝনং কিলেসপ্পহানং. উগ্গহেতব্বন্তি এত্থ ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো. পরিচযকরণং পরিপুচ্ছামূলকত্তা তগ্গহণেনেৰ গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
ন ততো হেট্ঠাতি ইধ অধিপ্পেতকাযাদীনং ৰেদনাদিসভাৰত্তাভাৰা কাযৰেদনাচিত্তৰিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৰিসুং ৰিপল্লাসৰত্থন্তরভাৰেন গহিতত্তা চ হেট্ঠা গহণেসু ৰিপল্লাসৰত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং. পঞ্চমস্স পন ৰিপল্লাসৰত্থুনো অভাৰেন ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আরম্মণৰিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৰিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থুদ্ধারদস্সনং, ন ইধ পাল়িযং ৰুত্তস্স সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থদস্সনং. আদীসু হীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, নামরূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকারসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি (সং. নি. ৫.৪০৮) সতিপট্ঠানাতি ৰুত্তানং সতিগোচরানং পকাসকে সুত্তপদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৰং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযম্পি অৰসেসপাল়িপদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং.
অরিযোতি আরকত্তাদিনা অরিযং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩১১). তত্থ হি –
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদরিযো…পে… মরহতীতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইধ, ভিক্খৰে, সত্থা সাৰকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায – ‘ইদং ৰো হিতায ইদং ৰো সুখাযা’তি. তস্স সাৰকা ন সুস্সূসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৰোক্কম্ম চ সত্থুসাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং সতিপট্ঠানং. যদরিযো সেৰতি…পে... মরহতি. পুন চপরং, ভিক্খৰে, সত্থা …পে… ইদং ৰো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৰকা ন সুস্সূসন্তি…পে… একচ্চে সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৰোক্কম্ম সত্থুসাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, ন চেৰ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৰেদেতি. অনত্তমনতঞ্চ অত্তমনতঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং সতিপট্ঠানং…পে… মরহতি. পুন চপরং, ভিক্খৰে,…পে… সুখাযাতি, তস্স সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে… ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো অত্তমনো চেৰ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং সতিপট্ঠান’’ন্তি –
এৰং পটিঘানুনযেহি অনৰস্সুততা নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. বুদ্ধানংযেৰ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৰেণিকধম্মভাৰতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আরম্ভং জোতেতি, আরম্ভো চ পৰত্তীতি কত্ৰা আহ ‘‘পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা করণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলৰচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি.
তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পতিট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. উপট্ঠাতীতি এত্থ উপ-সদ্দো ভুসত্থৰিসিট্ঠং পক্খন্দনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. পুন ভাৰত্থং সতিসদ্দং পট্ঠানসদ্দঞ্চ ৰণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তেন পুরিমৰিকপ্পে সতি-সদ্দো পট্ঠান-সদ্দো চ কত্তুঅত্থোতি ৰিঞ্ঞাযতি. সরণট্ঠেনাতি চিরকতস্স চিরভাসিতস্স চ অনুস্সরণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৰ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, ইদং ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.
যদি এৰন্তি যদি সতি এৰ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৰং সন্তে কস্মা সতিপট্ঠানাতি বহুৰচনন্তি আহ ‘‘সতীনং বহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা তা সতিযো, অথ কস্মা মগ্গোতি একৰচনন্তি যোজনা. মগ্গনট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৰ নিয্যানিকভাৰেন একত্তুপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৰসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপরভাগেতি অরিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু আরম্মণেসু সুভসঞ্ঞাদিৰিধমনৰসেন ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তিত্ৰা মগ্গক্খণে সকিংযেৰ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৰিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৰসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানং গচ্ছন্তি, তমেৰস্স চতুকিচ্চসাধনতং উপাদায বহুৰচননিদ্দেসো, তথাপি অত্থতো ভেদাভাৰতো মগ্গোতি একৰচনেন ৰুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৰুত্তা’’তি.
কথেতুকম্যতাপুচ্ছা ইতরাসং পুচ্ছানং ইধ অসম্ভৰতো নিদ্দেসাদিৰসেন দেসেতুকামতায চ তথা ৰুত্তত্তা. ‘‘অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; পারা. ১১) খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তিআদীসু ৰেদনাদযো তযো অরূপক্খন্ধা, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স পস্সদ্ধি পটিপ্পস্সদ্ধী’’তিআদীসু (ধ. স. ৪০) ৰেদনাদযো তযো চেতসিকা খন্ধা ‘‘কাযো’’তি ৰুচ্চন্তি, ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি রূপকাযে’’তি আহ. কাযানুপস্সীতি এত্থ তস্সীলত্থং দস্সেন্তো ‘‘কাযং অনুপস্সনসীলো’’তি আহ. অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিককাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৰং পস্সন্তো এৰ চস্স অনিচ্চাকারম্পি অনুপস্সতীতি ৰুচ্চতি, তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগাহস্স ৰিসেসোপি ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.২৮) ৰুত্তো. এত্থ চ অনিচ্চতো এৰ অনুপস্সতীতি এৰকারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৰুত্তং. ন চেত্থ দুক্খানুপস্সনাদিনিৰত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগিনিৰত্তনপরত্তা এৰ-কারস্স, উপরি দেসনাআরুল়্হত্তা চ তাসং. দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৰ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতীতি.
যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং, যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রজ্জিতব্বং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতী’’তি. সো এৰং অরজ্জন্তো রাগং নিরোধেতি, নো সমুদেতি, সমুদযং ন করোতীতি অত্থো. এৰং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং কাযতন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৰুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৰুত্তনযেন কিলেসে চ পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ পরিচ্চজনৰসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং. তেন ৰুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতী’’তি. ইদানি নিস্সিতাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি সঙ্খারা নিচ্চাতি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৰিপল্লাসপহানমুখেনেৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৰা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ৰিহরতীতি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইরিযাপথৰিহারো ৰুত্তোতি আহ – ‘‘ইরিযতী’’তি, ইরিযাপথং পৰত্তেতীতি অত্থো. আরম্মণকরণৰসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৰেসূ’’তি ৰুত্তং, উপ্পজ্জনৰসেন পন কিলেসা পরিত্তভূমকা এৰাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৰ, আতপ্প-সদ্দোৰিয পন আতাপ-সদ্দোপি ৰীরিযে এৰ নিরুল়্হোতি ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৰা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৰসেন পৰত্তমানস্স ৰীরিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৰীরিযমেৰ তথা ৰুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা.
আতাপীতি চাযমীকারো পসংসায, অতিসযস্স ৰা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা সমন্ততো সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৰেন সম্মা অৰিপরীতং, সব্বাকারপজাননেন সমন্ততো, উপরূপরি ৰিসেসাৰহভাৰেন পৰত্তিযা সামং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তস্মা সতিযা লদ্ধুপকারায এৰ পঞ্ঞায এত্থ যথাৰুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু অনুপস্সকো, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী’’তি ৰুচ্চতি. অন্তোসঙ্খেপো অন্তোলীনতা, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপরিগ্গহোতি এত্থ সীলৰিসোধনাদি গণনাদি উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপরিযাযতো অনুপাযো ৰেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতী যথাৰুত্তং উপাযং ন পরিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতি…পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পরিগ্গহপরিৰজ্জনেসু অপরিচ্চাগাপরিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৰেন. অস্স যোগিনো.
যস্মা সতিযেৰেত্থ সতিপট্ঠানং ৰুত্তা, তস্মাস্স সম্পযুত্তধম্মা ৰীরিযাদযো অঙ্গন্তি আহ – ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৰা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো. সতিগ্গহণেনেৰেত্থ সম্মাসমাধিস্সপি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৰা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৰলায সতিযা কিলেসপ্পহানং সম্ভৰতি, নিব্বানাধিগমো ৰা, নাপি কেৰলা সতি পৰত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৰিতক্কাদিৰচনস্স ৰিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৰযৰপরিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদীসু ৰিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ পুব্বভাগমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তরমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৰ ৰিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা’’তি আহ. অস্সাতি যোগিনো. তেসং ধম্মানন্তি ৰেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি আহ. যং পনাতি ৰিভঙ্গে, ৰিভঙ্গপকরণেতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি ‘‘লোকে’’তি এতস্মিং পদে, তা চ লোকিযা এৰ অনুপস্সনা নাম সম্মসনন্তি কত্ৰা.
দুক্খতোতি ৰিপরিণামসঙ্খারদুক্খতাহি দুক্খসভাৰতো, দুক্খাতি অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখং ৰেদনং ৰিপরিণামদুক্খতায দুক্খন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খৰেদনং পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহরণতো চ সল্লন্তি অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৰেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানং ৰিয অনোল়ারিকতায পচ্চযৰসেন ৰূপসন্তসভাৰত্তা চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো তাৰকালিকতো নিচ্চপটিক্খেপতো চ অনিচ্চন্তি যো অদ্দক্খি. স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খূতি সো ভিক্খু একংসেন, পরিব্যত্তং ৰা ৰেদনায সম্মা পস্সনকোতি অত্থো.
দুক্খাতিপীতি সঙ্খারদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. সব্বং তং ৰেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পরিযাপন্নন্তি ৰদামি সঙ্খারদুক্খন্তি ৰত্তব্বতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৰিপরিণামঞাণসুখতায চ ৰিপরিণামট্ঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৰুত্তত্তা তিস্সোপি সুখতো তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা পকাসিতা এৰ.
আরম্মণা…পে… ভেদানন্তি রূপাদিআরম্মণনানত্তস্স নীলাদিতব্ভেদস্স, ছন্দাদিঅধিপতিনানত্তস্স হীনাদিতব্ভেদস্স, ঞাণঝানাদিসহজাতনানত্তস্স সসঙ্খারিকাসঙ্খারিক-সৰিতক্ক-সৰিচারাদিতব্ভেদস্স, কামাৰচরাদিভূমিনানত্তস্স, উক্কট্ঠমজ্ঝিমাদিতব্ভেদস্স, কুসলাদিকম্মনানত্তস্স, দেৰগতিসংৰত্তনিযতাদিতব্ভেদস্স, কণ্হসুক্কৰিপাকনানত্তস্স, দিট্ঠধম্মৰেদনীযতাদিতব্ভেদস্স, পরিত্তভূমকাদিকিরিযানানত্তস্স, তিহেতুকাদিতব্ভেদস্স ৰসেন অনুপস্সিতব্বন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন সৰত্থুকাৰত্থুকাদিনানত্তস্স পুগ্গলত্তযসাধারণাদিতব্ভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সরাগাদীনন্তি মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৮১; ম. নি. ১.১১৪) আগতানং সরাগৰীতরাগাদিভেদানং. সলক্খণ-সামঞ্ঞলক্খণানন্তি ফুসনাদিতংতংসলক্খণানঞ্চেৰ অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণানঞ্চ ৰসেনাতি যোজনা.
সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি অনত্ততাসঙ্খাতসুঞ্ঞতসভাৰস্স. ‘‘সলক্খণ-সামঞ্ঞলক্খণান’’ন্তি হি ইমিনা যো ইতো বাহিরকেহি সামিনিৰাসীকারকৰেদকঅধিট্ঠাযকভাৰেন পরিকপ্পিতো অত্তা, তস্স সঙ্খারেসু নিচ্চতা সুখতা ৰিয কত্থচিপি অভাৰো ৰিভাৰিতো. নত্থি এতেসং অত্তাতি অনত্তা, যস্মা পন সঙ্খারেসু একধম্মোপি অত্তা ন হোতি, তস্মা তে ন অত্তাতিপি অনত্তাতি অযং তেসং সুঞ্ঞতধম্মো. তস্স সুঞ্ঞতধম্মস্স, যং ৰিভাৰেতুং অভিধম্মে (ধ. স. ১২১) ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদিনা সুঞ্ঞতৰারদেসনা ৰুত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অম্বপালিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সতিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৮. সরতীতি সতো. অযং পন ন যায কাযচি সতিযা সতো, অথ খো এদিসাযাতি দস্সেন্তো ‘‘কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা’’তি আহ. চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞাযাতি চতুব্বিধসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায, অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ – ‘‘অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি ৰুত্তং – ‘‘পটিক্কন্তং নিৰত্তন’’ন্তি. নিৰত্তনঞ্চ নিৰত্তিমত্তং, নিৰত্তিত্ৰা পন গমনং গমনমেৰ. কাযং অভিহরন্তো অভিগমনৰসেন কাযং নামেন্তো. ঠাননিসজ্জাসযনেসু যো গমনাদিৰিধিনা কাযস্স পুরতো অভিহারো, সো অভিক্কমো, পচ্ছতো অপহরণং পটিক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘ঠানেপী’’তিআদিমাহ. আসনস্সাতি পীঠকাদিআসনস্স. পুরিমঅঙ্গাভিমুখোতি অটনিকাদিপুরিমাৰযৰাভিমুখো. সংসরন্তোতি সংসপ্পন্তো. পচ্চাসংসরন্তোতি পটিআসপ্পন্তো. এসেৰ নযোতি ইমিনা সরীরস্সেৰ অভিমুখসংসপ্পনপটিআসপ্পনানি নিদস্সেতি.
সম্মা পজাননং সম্পজানং. তেন অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স করণসীলো সম্পজানকারীতি আহ – ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী’’তি. সম্পজানমেৰ হি সম্পজঞ্ঞং. সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারীতি সম্পজঞ্ঞস্সেৰ করণসীলো. সম্পজঞ্ঞং করোতেৰাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৰ, সম্পজানস্সেৰ ৰা কারো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকারী.
ধম্মতো ৰড্ঢিতসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি, সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকারাৰহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৰত্তেসু অৰিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পরিগ্গণ্হিত্ৰাতি তুলযিত্ৰা তীরেত্ৰা, পটিসঙ্খাযাতি অত্থো. সঙ্ঘদস্সনেনেৰ উপোসথপৰারণাদিঅত্থং গমনং সঙ্গহিতং. অসুভদস্সনাদীতি আদি-সদ্দেন কসিণপরিকম্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘চেতিযং দিস্ৰাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. অরহত্তং পাপুণাতীতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো এসো. সমথৰিপস্সনুপ্পাদনম্পি হি ভিক্খুনো ৰুদ্ধি এৰ. দক্খিণদ্ৰারেতি চেতিযঙ্গণস্স দক্খিণদ্ৰারে, তথা পচ্ছিমদ্ৰারেতিআদীসু. অভযৰাপি পাল়িযন্তি অভযৰাপিযা পুরত্থিমতীরে.
বুদ্ধৰংস-অরিযৰংস-চেতিযৰংস-দীপৰংসাদিৰংসকথনতো মহাঅরিযৰংসভাণকো থেরো. পঞ্ঞাযনট্ঠানেতি চেতিযস্স পঞ্ঞাযনট্ঠানে. একপদুদ্ধারেতি পদুদ্ধারপতিট্ঠানপরিৰত্তনং অকত্ৰা একস্মিংযেৰ অৰট্ঠানে. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো.
তস্মিং পনাতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৰসেন পরিগ্গহিতঅত্থেপি গমনে. অত্থো নাম ধম্মতো ৰড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৰাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৰা’’তিআদি আরদ্ধং. চিত্তকম্মরূপকানি ৰিযাতি চিত্তকম্মকতা পটিমাযো ৰিয, যন্তপযোগেন ৰা ৰিচিত্তকম্মা পটিমায সদিসা যন্তরূপকা ৰিয. অসমপেক্খনং গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৰসেন আরম্মণে অযোনিসো ওলোকনাদি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৰিতন্তরাযো. ৰিসভাগরূপদস্সনাদিনা ব্রহ্মচরিযন্তরাযো.
পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৰত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৰত্তনকথা পন তস্সা অপরা দুতিযা নাম হোতীতি আহ – ‘‘দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি. এৰন্তি ইমিনা ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৰুত্তাকারং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুরিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৰুচ্চমানং.
যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায ভাৰনায আরম্মণং কম্মট্ঠানং ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচর’’ন্তি. উগ্গহেত্ৰাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৰং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৰসেন উগ্গহেত্ৰা.
হরতীতি কম্মট্ঠানং পৰত্তেতি, যাৰ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. ন পচ্চাহরতীতি আহারূপভোগতো যাৰ দিৰাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি. সমাদায ৰত্ততি সম্মা আদিযিত্ৰা তেসং ৰত্তানং পরিপূরণৰসেন ৰত্ততি. সরীরপরিকম্মন্তি মুখধোৰনাদিসরীরপটিজগ্গনং. দ্ৰে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৰে তযো নিসজ্জাৰারে দ্ৰে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ – ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি কম্মট্ঠানমুখেনেৰ কম্মট্ঠানং অৰিজহন্তো এৰ. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা পৰত্তেতব্বকম্মট্ঠানং, যথাপরিহরিযমানং ৰা কম্মট্ঠানং অৰিজহিত্ৰাতি দস্সেতি. তথেৰাতি তিক্খত্তুমেৰ. পরিভোগচেতিযতো সরীরচেতিযং গরুতরন্তি কত্ৰা ‘‘চেতিযং ৰন্দিত্ৰা’’তি চেতিযৰন্দনায পঠমং করণীযতা ৰুত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং – ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হরিতব্বা’’তি ৰুত্তা. বুদ্ধগুণানুস্সরণৰসেনেৰ বোধিঞ্চ পণিপাতকরণন্তি আহ – ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা’’তি. গামসমীপেতি গামস্স উপচারট্ঠানে.
জনসঙ্গহণত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহণত্থং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বা এৰা’’তি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি অত্তনা পরিহরিযমানং কম্মট্ঠানং অৰিজহন্তো তদনুগুণংযেৰ ধম্মকথং কথেত্ৰা. অনুমোদনং কত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৰা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰাতি পরিচিতো অপরিচিতোতিআদিৰিভাগং অকত্ৰা সম্পত্তকোটিযা এৰ, সমাগমমত্তেনেৰাতি অত্থো. ভযেতি পরচক্কাদিভযে.
কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৰীথিং নারোহতি খুদাপরিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৰতো. অৰসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৰিচ্ছেদ-দস্সনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খং পৰত্তায সরপটিপাটিযা অনৰিচ্ছেদো, এৰমেতস্সপি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্সাতি ৰুত্তং হোতি.
নিক্খিত্তধুরো ভাৰনানুযোগে. ৰত্তপটিপত্তিযা অপূরণেন সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা. কামে অৰীতরাগো হোতি. কাযে অৰীতরাগো. রূপে অৰীতরাগো. যাৰদত্থং উদরাৰদেহং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি. অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৰং ৰুত্তং পঞ্চৰিধচেতোৰিনিবন্ধচিত্তো. চরিত্ৰাতি পৰত্তিত্ৰা.
গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেনাতি ভাৰনাসহিতংযেৰ ভিক্খায গতপচ্চাগতং গমনপচ্চাগমনং এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকং, তদেৰ ৰত্তং, তস্স ৰসেন. অত্তনো হিতসুখং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা, ধম্মচ্ছন্দৰন্তো. ‘‘ধম্মো’’তি হি হিতং তংনিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৰা ৰিঞ্ঞূনং ধম্মানং অত্তনিযত্তা অত্তভাৰপরিচ্ছন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৰে, ৰিহরথ অত্তসরণা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৪৩). তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৰীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, ‘‘এত্তকং ঠানমাগতা’’তি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সো এৰ নযো অযং ভিক্খূতিআদিকো যো ঠানে ৰুত্তো, সো এৰ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৰভযেনপি যোনিসোমনসিকারং পরিব্রূহেতি.
মদ্দন্তাতি ধঞ্ঞকরণট্ঠানে সালিসীসানি মদ্দন্তা. মহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৰস্সানি কতং দুক্করচরিযং এৰাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজাতি. ঠানচঙ্কমমেৰাতি অধিট্ঠাতব্বইরিযাপথকালৰসেন ৰুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৰস্সং কাতব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৰসেন.
ৰীথিং ওতরিত্ৰা ইতো চিতো অনোলোকেত্ৰা পঠমমেৰ ৰীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা’’তি. যং সন্ধায ৰুচ্চতি – ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তিআদি. তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯) ৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কত্ৰা. নেৰ দৰাযাতিআদি পন পটিক্খেপদস্সনং.
পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ যথা হেট্ঠা তীসু ঠানেসু, এৰং ইতো পরেসু ঠানেসু উপনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারসম্ভরণং, সাৰকবোধিযং অগ্গসাৰকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৰকানং কপ্পসতসহস্সমেৰ তজ্জং সম্ভারসম্ভরণং, ইতরেসং অতীতাসু জাতীসু ৰিৰট্টসন্নিস্সযৰসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দারুচীরিযোতি বাহিযৰিসযে জাতসংৰদ্ধতায বাহিযো, দারুচীরপরিহরণেন দারুচীরিযোতি লদ্ধসমঞ্ঞো. সো হি আযস্মা ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং – দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিৰসপ্পৰত্তেন (উদা. ১০) সংখিত্তেনেৰ ওৰাদেন খিপ্পতরং ৰিসেসং অধিগচ্ছি. তেন ৰুত্তং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো ৰা হোতি সেয্যথাপি থেরো বাহিযো দারুচীরিযো’’তি. এৰং মহাপঞ্ঞো ৰাতিআদীসু যথারহং ৰত্তব্বন্তি.
তন্তি অসম্মুয্হনং. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারদস্সনং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৰসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৰসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৰিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৰসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৰ হোতি, ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৰত্ৰা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৰিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৰাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধরণস্স পচ্চযো. উদ্ধরণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধরণে ৰাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ ধাতূনং সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেকপাদুদ্ধরণে…পে… বলৰতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৰাযোধাতু অতিহরণৰীতিহরণানং পচ্চযো. তিরিযগতিকায হি ৰাযোধাতুযা অতিহরণৰীতিহরণেসু সাতিসযো ব্যাপারোতি তেজোধাতুযা তস্সানুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহরণৰীতিহরণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৰিসেসে তেজোধাতুৰাযোধাতুভাৰমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং.
তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধরণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা পুরতো হরণং অতিহরণং. রুক্খখাণুআদিপরিহরণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপরিহরণত্থং ৰা পস্সেন হরণং ৰীতিহরণং. যাৰ পতিট্ঠিতপাদো, তাৰ আহরণং অতিহরণং, ততো পরং হরণং ৰীতিহরণন্তি অযং ৰা এতেসং ৰিসেসো. যস্মা পথৰীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৰোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গরুতরসভাৰা হি আপোধাতূতি ৰোস্সজ্জনে পথৰীধাতুযা তস্সানুগতভাৰো, তস্মা তাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰোস্সজ্জনে…পে… বলৰতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৰীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো. পতিট্ঠাভাৰে ৰিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তথা ঘট্টনকিরিযায পথৰীধাতুযা ৰসেন সন্নিরুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৰীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৰো, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসূ’’তি.
তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৰা ৰুত্তেসু উদ্ধরণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধরণেতি উদ্ধরণক্খণে. রূপারূপধম্মাতি উদ্ধরণাকারেন পৰত্তা রূপধম্মা তংসমুট্ঠাপকা অরূপধম্মা চ. অতিহরণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৰট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৰাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৰ. ন হি ধম্মানং দেসন্তরসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধরণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায সভাগসন্ততিৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অতিইত্তরো হি রূপধম্মানম্পি পৰত্তিক্খণো, গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযাযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বদ্ধখুরধারাসমাগমতোপি সীঘতরো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং তটতটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৰং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘তটতটাযন্তা’’তি ৰুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.
সদ্ধিং রূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিরোধেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনকরূপধম্মৰসেন ৰুত্তং, যং ততো সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি রূপারূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধ’’ন্তিআদিৰচনেহি ৰিরোধো সিযা. তথা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) এৰমাদিপাল়িযা চ. চিত্তচেতসিকা হি সারম্মণসভাৰা যথাবলং অত্তনো আরম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৰিভাৰেন্তাযেৰ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৰনিপ্ফত্তিঅনন্তরং নিরোধো, রূপধম্মা পন অনারম্মণা পকাসেতব্বা. এৰং তেসং পকাসেতব্বভাৰনিপ্ফত্তি সোল়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুকৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৰিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৰিঞ্ঞাণস্স লহুপরিৰত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায রূপধম্মানং দন্ধপরিৰত্তিতা. নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৰ, তেন চ পুরেজাতপচ্চযো রূপধম্মোৰ ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৰাতি রূপারূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৰ, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতীতি যং পুরিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিরুজ্ঝন্তং অপরস্স অনন্তরাদিপচ্চযো হুত্ৰা এৰ নিরুজ্ঝতীতি তথালদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৰং তেসং অন্তরো লব্ভেয্যাতি, নোতি আহ ‘‘অৰীচিমনুপবন্ধো’’তি. যথা ৰীচি অন্তরো ন লব্ভতি, ‘‘তদেৰেত’’ন্তি অৰিসেসৰিদূ মঞ্ঞন্তি, এৰং অনু অনু পবন্ধো চিত্তসন্তানো রূপসন্তানো চ নদীসোতোৰ নদিযং উদকপ্পৰাহো ৰিয ৰত্ততি.
অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুরতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৰা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৰিদিসালোকনং ৰিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপরিভণ্ডাদিকরণে ওলোকিতস্স, উল্লোকাহরণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তস্স পরিস্সযস্স পরিৰজ্জনাদিৰসেন অপলোকিতস্স চ সিযা সম্ভৰোতি আহ – ‘‘ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰা’’তি.
কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৰন্তং, পচ্চক্খকারিনন্তি অত্থো. সোহাযস্মা ৰিপস্সনাকালে এৰ ‘‘যমেৰাহং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতং নিস্সায সাসনে অনভিরতিআদিৰিপ্পকারং পত্তো, তমেৰ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৰহিরোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকারত্তা ইন্দ্রিযসংৰরে উক্কংসপারমিপ্পত্তো, তেনেৰ নং সত্থা – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি.
সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা আলোকিতৰিলোকিতস্সাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. তস্মাতি কম্মট্ঠানাৰিজহনস্সেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞভাৰতোতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানিকেহি অঞ্ঞো উপাযো ন গৰেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. যস্মা আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি ধম্মমত্তস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৰতো পজাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনাতি কিরিযমযচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা চলনাকারপৰত্তিৰসেন. অধো সীদতীতি থোকং ওতরতি. উদ্ধং লঙ্ঘেতীতি লঙ্ঘন্তং ৰিয উপরি গচ্ছতি.
অঙ্গকিচ্চং সাধযমানন্তি পধানভূতং অঙ্গকিচ্চং নিপ্ফাদেন্তং, উপপত্তিভৰস্স সরীরং হুত্ৰাতি অত্থো. পঠমজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপি ন হোতীতি ইদং পঞ্চদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথিযং ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদীনং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনৰসেন ইট্ঠে ইত্থিরূপাদিম্হি লোভমত্তং, অনিট্ঠে পটিঘমত্তং উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৰারে পন ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৰারজৰনং মূলং, যথাৰুত্তং ৰা সব্বং ভৰঙ্গাদি. এৰং মনোদ্ৰারজৰনস্স মূলভূতধম্মপরিজাননৰসেনেৰ মূলপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, আগন্তুকতাৰকালিকতা পন পঞ্চদ্ৰারজৰনস্সেৰ অপুব্বভাৰৰসেন চেৰ ইত্তরভাৰৰসেন চ ৰুত্তা. হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপরিমস্স চ অপরাপরং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ.
তন্তি জৰনং. তস্স জৰনস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো তাৰতকো কালো এতেসন্তি তাৰকালিকানি.
এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সমৰাযেতি সামগ্গিযং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৰসেন আলোকনৰিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো – কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পরিযাযতো ৰুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.
কালেতি সমিঞ্জিতুং যুত্তকালে সমিঞ্জন্তস্স, তথা পসারেতুং যুত্তকালে পসারেন্তস্স. ‘‘মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতী’’তি ৰদন্তি. লল়নন্তি কম্পনং, লীল়াকরণং ৰা.
উণ্হপকতিকো পরিল়াহবহুলকাযো. সীলস্স ৰিদূসনেন অহিতাৰহত্তা মিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. ‘‘চীৰরম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা চীৰরস্স ৰিয কাযোপি অচেতনোতি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পরিদীপেন্তো ইতরীতরসন্তোসস্স কারণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৰা হতসোভো.
অট্ঠৰিধোপি অত্থোতি অট্ঠৰিধোপি পযোজনৰিসেসো. মহাসিৰত্থেরৰাদৰসেন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো দট্ঠব্বো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘নেৰ দৰাযাতিআদিনা নযেনা’’তি পন ইদং পটিক্খেপঙ্গদস্সনমুখেন পাল়ি আগতাতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পথৰীসন্ধারকজলস্স তংসন্ধারকৰাযুনা ৰিয পরিভুত্তস্স আহারস্স ৰাযোধাতুযাৰ আসযে অৰট্ঠানন্তি আহ – ‘‘ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতী’’তি. অতিহরতীতি যাৰ মুখা অভিহরতি. ৰীতিহরতীতি ততো কুচ্ছিযং ৰিমিস্সং করোন্তো হরতি. অতিহরতীতি ৰা মুখদ্ৰারং অতিক্কামেন্তো হরতি. ৰীতিহরতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হরতি. পরিৰত্তেতীতি অপরাপরং চারেতি. এত্থ চ আহারস্স ধারণপরিৰত্তনসঞ্চুণ্ণনৰিসোসনানি পথৰীধাতুসহিতা এৰ ৰাযোধাতু করোতি, ন কেৰলাতি তানি পথৰীধাতুযা কিচ্চভাৰেন ৰুত্তানি, সা এৰ ধারণাদীনি কিচ্চানি করোন্তস্স সাধারণাতি ৰুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি যথা ৰাযোধাতুআদীহি অঞ্ঞেহি ৰিসোসনং ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৰং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তোপৰিট্ঠং আহারং পরিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহারস্স পৰিসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পরিযেসনৰসেন, অজ্ঝোহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিপটিসংৰেদনৰসেন চ আৰজ্জেতি, ৰিজানাতীতি অত্থো. তংতংৰিজাননস্স পচ্চযভূতোযেৰ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৰুত্তো. যেন হি পযোগেন পরিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৰিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৰিনাভাৰতো. অথ ৰা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৰায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহরতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি তথা ৰুত্তং.
গমনতোতি ভিক্খাচারৰসেন গোচরগামং উদ্দিস্স গমনতো. পরিযেসনতোতি গোচরগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পরিভোগতোতি আহারস্স পরিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৰত্তমানোপি কম্মবলৰৰত্থিতো হুত্ৰা মরিযাদৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো সযতি তিট্ঠতি পৰত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপরি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মরিযাদত্থো হি অযমাকারো. নিধেতি যথাভুত্তো আহারো নিচিতো হুত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো, ততো নিধানতো. অপরিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৰিপক্কতো. পরিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহারস্স ৰিপক্কভাৰতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৰিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনায (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.
সরীরতো সেদা মুচ্চন্তীতি ৰেগসন্ধারণেন উপ্পন্নপরিল়াহতো সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি. অঞ্ঞে চ রোগা কণ্ণসূলভগন্দরাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপরিগ্গহে অযুত্তট্ঠানে খেত্তদেৰাযতনাদিকে. কুদ্ধা হি মনুস্সা অমনুস্সাপি ৰা জীৰিতক্খযং পাপেন্তি. ৰিস্সট্ঠত্তা নেৰ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো, কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পরস্স, উদকতুম্বতোতি ৰেল়ুনাল়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.
এত্থ চ একো ইরিযাপথো দ্ৰীসু ঠানেসু আগতো, সো পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগহণেন. ‘‘গমনেপি পুরতো পচ্ছতো চ কাযস্স অভিহরণং ৰুত্তন্তি ইধ গমনমেৰ গহিত’’ন্তি অপরে. যস্মা ইধ সম্পজঞ্ঞকথাযং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞমেৰ ধুরং, তস্মা অন্তরন্তরে ইরিযাপথে পৰত্তানং রূপারূপধম্মানং তত্থ তত্থেৰ নিরোধদস্সনৰসেন সম্পজানকারিতা গহিতাতি. মজ্ঝিমভাণকা পন এৰং ৰদন্তি – একো হি ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো, নিসীদন্তো, সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সযতি. এত্তকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো ভিক্খু চঙ্কমনং ওতরিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পরিগ্গণ্হাতি – ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তা রূপারূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৰত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, ঠানে পৰত্তা নিসজ্জং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, নিসজ্জায পৰত্তা সযনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তো এৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, উট্ঠহন্তো পন কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি. অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকারী নাম হোতীতি.
এৰম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতি, কম্মট্ঠানং অৰিভূতং ন কাতব্বং, তস্মা সো ভিক্খু যাৰ সক্কোতি, তাৰ চঙ্কমিত্ৰা ঠত্ৰা নিসীদিত্ৰা সযমানো এৰং পরিগ্গহেত্ৰা সযতি – ‘‘কাযো অচেতনো মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চোপি ন জানাতি ‘মযি কাযো সযিতো’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো এৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতীতি অযং সুত্তে সম্পজানকারী নাম হোতি. কাযিকাদিকিরিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৰজ্জনকিরিযানিব্বত্তকত্তা আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগরিতং নাম হোতীতি পরিগ্গণ্হন্তো জাগরিতে সম্পজানকারী নাম. অপিচ রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতীতি.
ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিরচ্ছানকথং পহায দসকথাৰত্থুনিস্সিতসপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকারী নাম হোতি. অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিযং আরম্মণং মনসিকারং পৰত্তেন্তোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৰচীসঙ্খারপ্পহানতো ৰিসেসতো তুণ্হীভাৰো নামাতি. ওট্ঠে চাতিআদীসু চ-সদ্দেন কণ্ঠসীসনাভিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদনুরূপং পযোগন্তি তস্স উপ্পত্তিযা অনুচ্ছৰিকং চিত্তস্স পৰত্তিআকারসঞ্ঞিতং পযোগং, যতো সব্বে ৰিচারাদযো নিপ্ফজ্জন্তি. উপাদারূপপৰত্তিযাতি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতসদ্দাযতনুপ্পত্তিযা. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. সত্তসুপি ঠানেসু অসম্মুয্হনৰসেন ‘‘মিস্সক’’ন্তি ৰুত্তং. মগ্গসম্মাসতিযাপি কাযানুপস্সনাদিঅনুরূপত্তা সম্পজঞ্ঞানুরূপপুব্বভাগং সত্তট্ঠানিযস্স একন্তলোকিযত্তা.
সতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৯. যস্মা সো ভিক্খু ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্ম’’ন্তি সংখিত্তেন ধম্মদেসনং যাচি, তস্স সংখিত্তরুচিভাৰতো, তস্মা সংখিত্তেনেৰ ধম্মং দেসেতুকামো ভগৰা ‘‘তস্মাতিহা’’তিআদিমাহাতি ৰুত্তং – ‘‘যস্মা সংখিত্তেন দেসনং যাচসি, তস্মা’’তি. কম্মস্সকতাদিট্ঠিকস্সেৰ লোকিযলোকুত্তরগুণৰিসেসা ইজ্ঝন্তি, ন দিট্ঠিৰিপন্নস্স, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠীতি কম্মস্সকতাদিট্ঠী’’তি.
৪. সালসুত্তৰণ্ণনা
৩৭০. যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযদুক্খে অপাতনৰসেন ধারণট্ঠেন ধম্মো, সাসনব্রহ্মচরিযং, তদেৰ তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযোতি আহ – ‘‘ধম্মোতি ৰা…পে… নাম’’ন্তি. পটিপক্খধম্মেহি অনভিভূততায একো উদেতীতি একোদীতি লদ্ধনামো সমাধি ভূতো জাতো এতেসন্তি একোদিভূতা. এত্থ চ একোদিভূতাতি এতেন উপচারজ্ঝানাৰহো পুব্বভাগিকো সমাধি ৰুত্তো. সমাহিতাতি এতেন উপচারপ্পনাসমাধি. একগ্গচিত্তাতি এতেন সুভাৰিতো ৰসিপ্পত্তো অপ্পনাসমাধি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. নৰকভিক্খূহি ভাৰিতসতিপট্ঠানা পুব্বভাগা. তে হি যথাভূতঞাণায ভাৰিতা. যথাভূতঞাণন্তি হি সোতাপত্তিমগ্গঞাণং ইধাধিপ্পেতং. খীণাসৰেহি ভাৰিতসতিপট্ঠানাপি পুব্বভাগা. তেসঞ্হি কতকরণীযানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সতিপট্ঠানভাৰনা, সেক্খানং পন সতিপট্ঠানভাৰনা পরিঞ্ঞত্থায পৰত্তা লোকিযা, পরিজাননৰসেন পৰত্তা লোকুত্তরাতি ‘‘মিস্সকা’’তি ৰুত্তং.
৫. অকুসলরাসিসুত্তৰণ্ণনা
৩৭১. পঞ্চমে কেৰলোতি কুসলধম্মেহি অসম্মিস্সো, ততো এৰ সকলো সুক্কপক্খো অনৰজ্জট্ঠো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
৬. সকুণগ্ঘিসুত্তৰণ্ণনা
৩৭২. পাকতিকসকুণকুলেসু বলৰভাৰতো তেসং হননতো সকুণগ্ঘি. সেনোতি ৰুত্তং ‘‘সেনস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি, সেনৰিসেসো পন সো ৰেদিতব্বো. আমিসত্থায পত্তত্তা ‘‘লোভসাহসেন পত্তা’’তি ৰুত্তং, লোভনিমিত্তেন সাহসাকারেন পত্তাতি অত্থো. নঙ্গলেন কট্ঠং কসিতং নঙ্গলকট্ঠং, তং করীযতি এত্থাতি নঙ্গলকট্ঠকরণন্তি আহ – ‘‘অধুনা কট্ঠং খেত্তট্ঠান’’ন্তি. লেড্ডুযো তিট্ঠন্তি এত্থাতি লেড্ডুট্ঠানং, লেড্ডুনিমিত্তং কসিতট্ঠানং. ৰজ্জতীতি ৰদং, ৰচনং. কুচ্ছিতং ৰদং অৰদং. গরহনে হি অযং অ-কারো যথা – ‘‘অপুত্তো অভরিযা’’তি. অৰদং মানেতীতি অৰদমানা, অত্তনো বলমদেন লাপং অতিমঞ্ঞিত্ৰা ৰদন্তীতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘গচ্ছ খো, ত্ৰং লাপ, তত্রপি মে গন্ত্ৰা ন মোক্খসী’’তি. যং পন অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘অত্তনো বলস্স সুট্ঠু ৰণ্ণং ৰদমানা’’তি, তত্থ অত্ততো আপন্নং গহেত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘ৰদমানো’’তি ৰা পাঠো, সারম্ভৰসেন অৰ্হাযন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এহি খো দানি সকুণগ্ঘী’’তি. সুট্ঠু ঠপেত্ৰাতি জিযামুত্তসরস্স ৰিয সীঘপাতযোগ্যতাকরণেন উভো পক্খে সম্মা ঠপেত্ৰা. অযন্তি সকুণগ্ঘি. ঞত্ৰাতি যথাভূতদস্সনেন অত্তনো ঞাণেন জানিত্ৰা. ফালীযিত্থাতি ফালচ্ছেদতিখিণসিখরে সুক্খলেড্ডুস্মিং ভিজ্জিত্থ.
৭. মক্কটসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৩. সঞ্চারোতি সঞ্চরণং. লেপন্তি সিলেসসদিসং আলেপনং. কাজসিক্কা ৰিযাতি কাজদণ্ডকে ওলগ্গেতব্বা সিক্কা ৰিয. অপিচ চতস্সো রজ্জুযো উপরি বন্ধনট্ঠানঞ্চাতি পঞ্চট্ঠানং. ওড্ডিতোতি ওলম্বিতো. থুনন্তোতি নিত্থুনন্তো.
৮. সূদসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৪. আহারসম্পাদনেন তংতংআহারৰত্থুগতে সূদেতি পগ্ঘরেতীতি সূদো, ভত্তকারকো. দহরেহি মনাপতরং অচ্চেতব্বতো অতিক্কমিতব্বতো অচ্চযা, ভোজনে রসৰিসেসা, তস্মা নানচ্চযেহীতি নানপ্পকাররসৰিসেসেহীতি অত্থো. তেন ৰুত্তং ‘‘নানচ্চযেহী’’তিআদি. অগ্গীযতি অসঙ্করতো ৰিভজীযতীতি অগ্গো, অম্বিলমেৰ অগ্গো অম্বিলগ্গোতি আহ – ‘‘অম্বিলগ্গেহীতি অম্বিলকোট্ঠাসেহী’’তি. দাতুং অভিহরিতব্বতায অভিহারা, দেয্যধম্মা. তেনাহ – ‘‘অভিহটানং দাযান’’ন্তি. ইদং মে কম্মট্ঠানং অনুলোমংৰাতি ইদং মম কম্মট্ঠানং এৰং পৰত্তমানং অনুলোমাৰসানমেৰ হুত্ৰা তিট্ঠতি. এৰং পুন পৰত্তমানং উস্সক্কিত্ৰা ৰিসেসনিব্বত্তনত্থমেৰ হোতীতি এৰং নিমিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি বালো অব্যত্তো, পণ্ডিতো পন সক্কোতি. অত্তনো চিত্তস্সাতি অত্তনো ভাৰনাচিত্তস্স. পুব্বভাগৰিপস্সনা সতিপট্ঠানাৰ কথিতা ‘‘সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি ৰুত্তত্তা.
৯. গিলানসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৫. পাদগামোতি নগরস্স পদসদিসো মহন্তগামো. তেনেৰাহ ‘‘ৰেসালিযং ৰিহরতি ৰেল়ুৰগামকে’’তি. অহিতনিসেধন-হিতনিযোজন-ব্যসনপরিচ্চজন-লক্খণো মিত্তভাৰো যেসু অত্থি, তে মিত্তা. যে পন দিট্ঠমত্তসহাযা, তে সন্দিট্ঠা. যে সৰিসেসং ভত্তিমন্তো, তে সম্ভত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘মিত্তাতি মিত্তাৰা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি ভগৰতো. পঞ্চমিযং অট্ঠমিযং চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযন্তি একেকস্মিং পক্খে চত্তারো ৰারে কত্ৰা মাসস্স অট্ঠৰারে.
ৰেদনানং বলৰভাৰেন খরো ফরুসো কক্খল়ো. আবাধোতি পুব্বকম্মহেতুতায কম্মসমুট্ঠানো আবাধো সঙ্খারদুক্খতাসঙ্খাতো সব্বকালিকত্তা সরীরস্স সভাগরোগো নাম. নাযমীদিসো আবাধো, অযং পন বহলতরব্যাধিতায ‘‘ৰিসভাগরোগো’’তি ৰুত্তো. অন্ত-সদ্দো সমীপপৰত্তোতি আহ – ‘‘মরণন্তং মরণসন্তিক’’ন্তি. ৰেদনা…পে… অকরোন্তো উক্কংসগতভাৰিতকাযাদিতায. অপীল়িযমানোতি অপীল়িযমানো ৰিয. ওৰাদমেৰ ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপলোকনন্তি আহ – ‘‘ওৰাদানুসাসনিং অদত্ৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তি. পুব্বভাগৰীরিযং নাম ফলসমাপত্তিযা পরিকম্মভূতৰিপস্সনাৰীরিযং. জীৰিতম্পি জীৰিতসঙ্খারো পতিতুং অদত্ৰা অত্তভাৰস্স অভিসঙ্খরণতো.
‘‘এত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৰা ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি খণপরিচ্ছেদৰতী সমাপত্তি খণিকসমাপত্তি. নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰাতি রূপসত্তকারূপসত্তকৰসেন পৰত্তিযমানং ৰিপস্সনাভাৰনং সব্বসো খিলৰিরহেন নিগ্গুম্বং, অব্যাকুলতায নিজ্জটং কত্ৰা. মহাৰিপস্সনাৰসেনাতি পচ্চেকং সৰিসেসং ৰিত্থারিতানং অট্ঠারসাদীনং মহাৰিপস্সনানং ৰসেন ৰিপস্সিত্ৰা সমাপন্না যা সমাপত্তি, সা সুট্ঠু ৰিক্খম্ভেতি ৰেদনং মহাবলৰতায পুব্বারম্মণস্স, মহানুভাৰতায তথাপৰত্তিতৰিপস্সনাৰীরিযস্স. যথা নামাতিআদিনা তস্স নিদস্সনং দস্সেতি. ৰেদনাতি দুক্খৰেদনা. চুদ্দসহাকারেহীতি তস্সেৰ সত্তকদ্ৰযস্স ৰসেন ৰদতি. সন্নেত্ৰাতি অন্তরন্তরা সমাপন্নজ্ঝানসমাপত্তিসম্ভূতেন ৰিপস্সনাপীতিসিনেহেন তেমেত্ৰা. সমাপত্তীতি ফলসমাপত্তি.
গিলানা ৰুট্ঠিতোতি গিলানভাৰতো ৰুট্ঠিতো. সরীরস্স গরুথদ্ধভাৰপ্পত্তি মধুরকতাতি আহ – ‘‘সঞ্জাতগরুভাৰো সঞ্জাতথদ্ধভাৰো’’তি. নানাকারতোতি পুরত্থিমাদিভেদতো. সতিপট্ঠানধম্মাতি পুব্বে অত্তনা ভাৰিযমানা সতিপট্ঠানধম্মা. পাকটা ন হোন্তি কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞতায. তন্তি ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা ন ঞাযন্তি.
অনন্তরং অবাহিরন্তি ধম্মৰসেন পুগ্গলৰসেন চ অন্তরবাহিরং অকত্ৰা. এত্তকন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরতি. দহরকালেতি অত্তনো দহরকালে. ন এৰং হোতীতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তিআদিকো মানতণ্হামূলকো ইস্সামচ্ছরিযানং পৰত্তিআকারো তথাগতস্স ন হোতি, নত্থেৰ পগেৰ তেসং সমুচ্ছিন্নত্তাতি আহ – ‘‘বোধিপল্লঙ্কেযেৰা’’তিআদি. পটিসঙ্খরণেন ৰেঠেন মিস্সকেন. মঞ্ঞেতি যথাৰুত্তং পটিসঙ্খরণসঞ্ঞিতেন ৰেঠমিস্সকেন ৰিয জরসকটং. অরহত্তফলৰেঠেনাতি অরহত্তফলসমাপত্তিসঞ্ঞিতেন অত্থভাৰৰেঠেন.
ফলসমাপত্তিযা অধিপ্পেতত্তা ‘‘একচ্চানং ৰেদনানন্তি লোকিযানং ৰেদনান’’ন্তি ৰুত্তং. অত্তদীপাতি এত্থ অত্ত-সদ্দেন ধম্মো এৰ ৰুত্তো, স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা ৰিভাৰিতো এৰ. নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো ৰেদিতব্বো. সো হি চতূহি ওঘেহি অনজ্ঝোত্থরণীযতো ‘‘দীপো’’তি ৰুত্তো. তমঅগ্গেতি তমযোগাভাৰেন সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গে. সব্বেসন্তি সব্বেসং সিক্খাকামানং. তে ‘‘ধম্মদীপা ৰিহরথা’’তি ৰুত্তা চতুসতিপট্ঠানগোচরাৰ ভিক্খূ অগ্গে ভৰিস্সন্তি.
১০. ভিক্খুনুপস্সযসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৬. কম্মট্ঠানকম্মিকাতি কম্মট্ঠানমনুযুত্তা. ৰিসেসেতীতি ৰিসেসো, অতিসযো, স্ৰাযং পুব্বাপরৰিসেসো উপাদাযুপাদায গহেতব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ.
উপ্পজ্জতি কিলেসপরিল়াহোতি কাযে অসুভাদিৰসেন মনসিকারং অদহন্তস্স মনসিকারস্স ৰীথিযং অপটিপন্নতা সুভাদিৰসেন কাযারম্মণো কিলেসপরিল়াহো চ উপ্পজ্জতি. ৰীরিযারম্ভস্স অভাৰেন তস্মিং আরম্মণে চেতসো ৰা লীনত্তং হোতি, গোচরজ্ঝত্ততো বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. এৰং কিলেসপরিল়াহে চাতিআদিনা তিৰিধম্পি ভাৰনানুযোগস্স কিলেসৰত্থুভাৰং উপাদায সমুচ্চযৰসেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. যস্মা পন তে পরিল়াহলীনত্তৰিক্খেপা একজ্ঝং ন পৰত্তন্তি, তস্মা পাল়িযং ‘‘কাযারম্মণো ৰা’’তিআদিনা অনিযমত্থো ৰা-সদ্দো গহিতো. কিলেসানুরঞ্জিতেনাতি কিলেসৰিৰণ্ণিতচিত্তেন হুত্ৰা ন ৰত্তিতব্বং. কথং পন ৰত্তিতব্বন্তি আহ ‘‘কিস্মিঞ্চিদেৰা’’তি. ন চ ৰিতক্কেতি ন চ ৰিচারেতীতি কিলেসসহগতে ৰিতক্কৰিচারে ন পৰত্তেতি. সুখিতোতি ঝানসুখেন সুখিতো.
ইমস্স ভিক্খুনো ভাৰনা পৰত্তাতি সম্বন্ধো. যস্মা হি ইমস্স ভিক্খুনো তং মূলকম্মট্ঠানং পরিপন্থে সতি ঠপেত্ৰা বুদ্ধগুণাদিঅনুস্সরণেন চিত্তং পসাদেত্ৰা মূলকম্মট্ঠানভাৰনা পৰত্তা, তস্মা পণিধায ভাৰনাতি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অট্ঠপেত্ৰাতি চিত্তং অপ্পৰত্তেত্ৰাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. কম্মট্ঠানাদীনং তিণ্ণম্পি ৰসেন অত্থযোজনা সম্ভৰতি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. সারেন্তো ৰিযাতি রথং ৰাহযন্তো ৰিয. সমপ্পমাণতো অট্ঠকাদিৰসেন সুতচ্ছিতং পক্খিপন্তো ৰিয. সুখেনেৰ কিলেসানং ওকাসং অদেন্তো অন্তরা অসজ্জন্তো অলগ্গন্তো. ৰিপস্সনাচারস্স আরদ্ধৰুত্তিতং অপরিপন্থতঞ্চ দস্সেন্তো ওপম্মদ্ৰযমাহ. ব্যাভঙ্গিযাতি কাজদণ্ডেন. কিলেসপরিল়াহাদীনন্তি কিলেসপরিল়াহলীনত্তৰিক্খেপানং.
গুল়খণ্ডাদীনীতি গুল়খণ্ডসক্খরখণ্ডাদীনি উচ্ছুৰিকারভূতানি. ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরামী’’তিআদিৰচনতো ‘‘পুব্বভাগৰিপস্সনা কথিতা’’তি ৰুত্তং.
অম্বপালিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নালন্দৰগ্গো
২. নালন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৰগ্গে পঠমসুত্তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি তং লঙ্ঘিত্ৰা ‘‘দুতিযে’’তি ৰুত্তং.
ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতোতি সম্বোধিযা সেট্ঠতরোতি অভিলক্খিতো. ভিয্যতরাভিঞ্ঞোতি সব্বসত্তেসু অধিকতরপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘উত্তরিতরঞাণো’’তি. সম্মা অনৰসেসতো বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধীতি আহ – ‘‘সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে’’তি. নিপ্পদেসা গহিতাতি অনৰসেসা বুদ্ধগুণা গহিতা অগ্গমগ্গসিদ্ধিযাৰ ভগৰতো সব্বগুণানং সিদ্ধত্তা. ন কেৰলঞ্চ বুদ্ধানং, অথ খো অগ্গসাৰকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি তংতংগুণসমিজ্ঝনং অগ্গমগ্গাধিগমেনেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰেপি অগ্গসাৰকা’’তিআদিমাহ.
অপরো নযো – পসন্নোতি ইমিনা পসাদস্স ৰত্তমানতা দীপিতাতি উপ্পন্নসদ্ধোতি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ – ‘‘এৰং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিজানাতি অভিমুখভাৰেন সব্বঞ্ঞেয্যং জানাতীতি অভিঞ্ঞো, ভিয্যো অধিকো অভিঞ্ঞোতি ভিয্যোভিঞ্ঞো. সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতরোতি ৰুত্তোতি আহ – ‘‘ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৰিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৰিসিট্ঠা পঞ্ঞা. ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতরো. স্ৰাযং অস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৰকতোতি আহ – ‘‘ভিয্যতরাভিঞ্ঞো ৰা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৰসেন তদত্থদস্সনে পঠমৰিকপ্পো, পদট্ঠানৰসেন দুতিযৰিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অরহত্তমগ্গঞাণস্সেৰ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৰতো মগ্গঞাণানি সৰাসনমেৰ যথাসকং পটিপক্খৰিধমনৰসেন পৰত্তানি. সৰাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপরিপুণ্ণং পটিপক্খৰিধমনস্স ৰিপ্পকতভাৰতোতি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা’’তি. সব্বন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেন অধিগন্তব্বং সব্বং.
খাদনীযানং উল়ারতা সাতরসানুভাৰেনাতি আহ ‘‘মধুরে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উল়ারতা ৰিসিট্ঠভাৰেনাতি আহ – ‘‘সেট্ঠে’’তি. ওভাসস্স উল়ারতা মহন্তভাৰেনাতি ৰুত্তং – ‘‘ৰিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৰিযাতি আসভী. তেনাহ – ‘‘উসভস্স ৰাচাসদিসী’’তি. যেন গুণেন সা তংসদিসা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৰেধী’’তি ৰুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৰনং অনুস্সৰো. ৰিজ্জাট্ঠানাদীসু কতপরিচযানং আচরিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৰেণী আচরিযপরম্পরা. কেৰলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতি কির এৰং কিরা’’তি পরিকপ্পনা ইতিকিরা. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো ভূততো তস্স গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্তানং আকারস্স পরিৰিতক্কনং আকারপরিৰিতক্কো. তথেৰস্স ‘‘এৰমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৰিনা কেৰলং অনুস্সুততো তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৰিধিং নিস্সায গহণং নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ভগৰতো অযং থেরস্স চোদনা থেরস্স চ সো অৰিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিযা’’তি ৰুত্তং. সীহনাদো ৰিযাতি সীহনাদো. তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৰেন, সো চেত্থ এৰং ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. উন্নাদযন্তেনাতি অসনিসদিসং করোন্তেন.
অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৰিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো অনুযোগং সোধেতি নাম, অনুযুজ্ঝন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি, তং ন যুত্তং. ন হি যো সীহদানং নদতি, সো এৰ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৰিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং. তাপনঞ্চেত্থ গগ্গরিযা ধম্মাপনসীসেন ৰদতি.
সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিরুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে. তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং তৰ অভিনীহারতো ওরং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৰ সাৰকঞাণগোচরে ধম্মে পরিচ্ছিন্দন্তো মারাদযো ৰিয চ বুদ্ধানং লোকিযচিত্তাচারং ত্ৰং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা, ততো পরতো ছিন্নৰটুমা ছিন্নপপঞ্চা পরিযাদিন্নৰট্টা সব্বদুক্খৰীতিৰত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি তৰ সাৰকঞাণস্স অৰিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি. তেনাতি সম্বোধিসঙ্খাতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অরহত্তমগ্গঞাণেন. এৰংসীলাতি তাদিসসীলা. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা একদেসসরূপেকসেসনযেন. তত্থ সমাধিপক্খাতি ৰীরিযসতিযো তদনুগুণা চ ধম্মা ৰেদিতব্বা. ঝানসমাপত্তীসু যেভুয্যেন ৰিহারৰোহারো, ঝানসমাপত্তিযো সমাধিপ্পধানাতি ৰুত্তং ‘‘সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতো’’তি.
যথা পন হেট্ঠা গহিতাপি সমাধিপঞ্ঞা পটিপক্খতো ৰিমুত্তত্তা ৰিমুচ্চন-সঙ্খাত-কিচ্চৰিসেস-দস্সনৰসেন ৰিমুত্তিপরিযাযেন পুন গহিতা ‘‘এৰংৰিমুত্তা’’তি, এৰং দিব্বৰিহারো দিব্বৰিহারৰিসেসদস্সনৰসেন পুন গহিতো ‘‘এৰংৰিহারী’’তি, তস্মা সব্বেসং সমাপত্তিৰিহারানং ৰসেনেত্থ অত্থো যুজ্জতীতি দট্ঠব্বং. ৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি ৰিমুচ্চিত্থাতি কত্ৰা. এস নযো সেসেসুপি. পটিপ্পস্সদ্ধন্তেতি পটিপ্পস্সম্ভনোসাপনেন. সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অসংসট্ঠত্তা ৰিমুত্তত্তা চ নিস্সরণৰিমুত্তি নিব্বানং.
অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো. তেন অতীতেসু তাৰ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৰিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘অত্তনো চেতসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৰ পৰত্তং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স ৰিসযো, ন ততো পরন্তি? নযিদং চেতোপরিযঞাণকিচ্চৰসেন ৰুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণানং ৰসেন ৰুত্তং, তস্মা নাযং দোসো. ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি সিক্খাপদেনেৰ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা সেতুঘাততো চ. কথং পন থেরো দ্ৰযসম্ভৰে পটিক্খেপমেৰ অকাসি, ন ৰিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেরো কিরা’’তিআদি. পারং পরিযন্তং মিনোতীতি পারমী, সা এৰ ঞাণন্তি পারমিঞাণং, সাৰকানং পারমিঞাণং সাৰকপারমিঞাণং. তস্মিং সাৰকানং উক্কংসপরিযন্তগতে জাননে নাযমনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৰকপারমিঞাণেতি সাৰকপারমিঞাণৰিসযে’’তি অত্থং ৰদন্তি, তথা সেসপদেসুপি. সীল…পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিঞাণসঙ্খাতানং কারণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স পরেহি এতে বুদ্ধাতি জাননস্স চ কারণং.
অনুমানঞাণং ৰিয সংসযট্ঠিতং অহুত্ৰা ইদমিদন্তি যথাসভাৰতো ঞেয্যং ধারেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৰযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৰা অনুমানঞাণস্স পৰত্তি ‘‘দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমান’’ন্তি ৰেদিতব্বা. ৰিদিতে ৰেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৰিদিতমেৰ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো’’তি ৰুত্তং. ৰিদিতোতি ৰিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপরিমাণো মহাৰিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপরিযন্তো’’তি. তেনাতি অপরিযন্তত্তা. তেন ৰা অপরিযন্তেন ঞাণেন. এতেন থেরো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থ তস্স অসঙ্গমপ্পটিহতং অনুমানঞাণং পৰত্তেতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কারণেন.
পাকারস্স থিরভাৰং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকারমূলং. আদি-সদ্দেন পাকারদ্ৰারবন্ধপরিখাদীনং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৰং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৰারিকট্ঠানিযং কত্ৰা থেরো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৰারন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি.
যস্সা পঞ্ঞায ৰসেন পুরিসো পণ্ডিতোতি ৰুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ – ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৰো ব্যত্তভাৰো ৰেয্যত্তিযং. মেধতি অঞ্ঞাণং হিংসতি ৰিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৰী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনপঞ্ঞা. অনুপরিযাযন্তি এতেনাতি অনুপরিযাযো, সো এৰ পথোতি অনুপরিযাযপথো, পরিতো পাকারস্স অনুযাযনমগ্গো. পাকারভাগা সম্বন্ধিতব্বা এত্থাতি পাকারসন্ধি, পাকারস্স ফুল্লিতপদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৰিগমেন এৰং ৰুচ্চতীতি আহ – ‘‘দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপদেসং, ছিন্নট্ঠানং ৰা. তঞ্হি ‘‘ৰিৰর’’ন্তি ৰুচ্চতি. কীলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপরিল়াহেন সন্তাপেন্তি. ৰিবাধেন্তীতি পীল়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৰরণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৰনায সম্মদেৰ ঠপিতচিত্তা অপ্পিতচিত্তা. যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰাতি যাথাৰতো সম্মদেৰ যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৰং ভাৰেত্ৰা.
পুরিমনযে সতিপট্ঠানানি বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৰত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. মিস্সকাতি সমথৰিপস্সনামগ্গৰসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তাতি পঠমং ৰুত্তত্তা সতিপট্ঠানেসু ৰিপস্সনং গহেত্ৰা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰাতি ৰুত্তত্তা মগ্গপরিযাপন্নানংযেৰ চ নেসং নিপ্পরিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৰতো তেসু চ অধিগতমেৰ হোতীতি বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্যা’’তি মহাসিৰত্থেরো আহ. ন পনেৰং গহিতং পোরাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. থেরোতি সারিপুত্তত্থেরো.
তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগরাদীসু. নগরং ৰিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ পরিস্সযরহিতসুখাধিগমট্ঠানতো. পাকারো ৰিয সীলং তদুপগতানং পরিতো আরক্খভাৰতো. অনুপরিযাযপথো ৰিয হিরী সীলপাকারস্স অধিট্ঠানভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পরিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিরিযা এতং অধিৰচন’’ন্তি. দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো নিব্বাননগরপ্পৰেসনে অঞ্জসভাৰতো. পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগরং পৰিট্ঠপৰিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
৩. চুন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৯. পুব্বে সাৰত্থিতো ৰেল়ুৰগামস্স গতত্তা ৰুত্তং ‘‘আগতমগ্গেনেৰ পটিনিৰত্তন্তো’’তি. সত্তন্নন্তি উপসেনো, রেৰতো, খদিরৰনিযো, চুন্দো, সমণুদ্দেসো অহন্তি চতুন্নং, চালা, উপচালা, সীসূপচালাতি, তিস্সন্নন্তি ইমেসং সত্তন্নং অরহন্তানং. নত্থি নু খোতি এত্থাপি ‘‘ওলোকেন্তো’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো সীহাৰলোকনঞাযেন. ভৰিস্সন্তি মে ৰত্তারো হরিতুং নাসক্খীতি সম্বন্ধো. ইদং দানি পচ্ছিমদস্সনন্তি ভূতকথনমত্তং, ন তত্থ সালযতাদস্সনং যথা তথাগতস্স ৰেসালিযা নিক্খমিত্ৰা নাগাপলোকিতং.
তস্স তস্স ৰিসেসস্স অধিট্ঠানৰসেনেৰ ইদ্ধিভেদদস্সনং ইদ্ধিৰিকুব্বনং. সীহস্স ৰিজম্ভনাদিৰসেন কীল়িত্ৰা নাদসদিসী অযং ধম্মকথাতি ৰুত্তং ‘‘সীহৰিকীল়িতো ধম্মপরিযাযো’’তি. গমনকালো ময্হন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে. তেন থেরেন যথারম্ভস্স ৰচনপবন্ধস্স সমাপিতভাৰং জোতেতি. এস নযো সেসেসুপি এদিসেসু সব্বট্ঠানেসু. যুগন্ধরাদযো পরিভণ্ডপব্বতাতি ৰেদিতব্বা. একপ্পহারেনেৰাতি একপ্পহারেন ইৰ. স্ৰাযং ইৰ-সদ্দো ন সক্কোমীতি এত্থ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো.
পটিপাদেস্সামীতি ঠিতকাযং পটিপাদেস্সামি. পত্থনাকালে অনোমদস্সিস্স ভগৰতো ৰচনসুতানুসারেন ঞাণেন দিট্ঠমত্ততং সন্ধায ‘‘তং পঠমদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. ধারেতুং অসক্কোন্তী গুণসারং. এস মগ্গোতি এসো জাতানং সত্তানং মরণনিট্ঠিতো পন্থো. পুনপি এৰংভাৰিনো নাম সঙ্খারাতি সঙ্খারা নাম এৰংভাৰিনো, মরণপরিযোসানাতি অত্থো. এত্তকন্তি এত্তকং কালং. সঙ্কড্ঢিত্ৰা সংহরিত্ৰা. মুখং পিধাযাতি মুখং ছাদেত্ৰা. অগ্ঘিকসতানীতি মকুল়ঙ্কুরচেতিযসতানি.
পুরিমদিৰসেতি অতীতদিৰসে. যস্মা ধম্মসেনাপতিনো অরহত্তপ্পত্তদিৰসেযেৰ সত্থু সাৰকসন্নিপাতো অহোসি, তস্মা ‘‘পূরিতসাৰকসন্নিপাতো এস ভিক্খূ’’তি ৰুত্তং. পঞ্চ জাতিসতানীতি ভুম্মত্থে, অচ্চন্তসংযোগে ৰা উপযোগৰচনং.
কল়োপিহত্থোতি ৰিলীৰমযভাজনহত্থো. ‘‘চম্মমযভাজনহত্থো’’তি চ ৰদন্তি. পুরন্তরেতি নগরমজ্ঝে. ৰনেতি অরঞ্ঞে.
ওসক্কনাকারৰিরহিতোতি ধম্মদেসনায সঙ্কোচহেতুৰিরহিতো. ৰিসারদোতি সারদৰিরহিতো. ধম্মোজন্তি ধম্মরসং, ওজৰন্তং দেসনাধম্মন্তি অত্থো. ধম্মভোগন্তি ধম্মপরিভোগং, পরেহি সদ্ধিং সংৰিভজনৰসেন পৰত্তং ধম্মসম্ভোগন্তি দেসনাধম্মমেৰ ৰদতি. তেন ৰুত্তং ‘‘উভযেনপি ধম্মপরিভোগোৰ কথিতো’’তি.
পিযাযিতব্বতো পিযেহি. মনস্স ৰড্ঢনতো মনাপেহি. জাতিযাতি খত্তিযাদিজাতিযা. নানাভাৰো অসহভাৰো ৰিসুংভাৰো. অঞ্ঞথাভাৰো অঞ্ঞথত্তং. সরীরন্তি রূপধম্মকাযসঙ্খাতং সরীরং. রূপকাযে হি ভিজ্জন্তে ভিজ্জন্তেৰ. সো ভিজ্জেয্যাতি সো মহন্ততরো খন্ধো ভিজ্জেয্য.
দক্খিণদিসং গতোতি দক্খিণদিসামুখে পৰত্তো. মহাখন্ধো ৰিযাতি মহন্তো সারৰন্তো সাখাখন্ধো ৰিয. সাখখন্ধা হি দিসাভিমুখপৰত্তাকারা, মূলখন্ধো পন উদ্ধমুগ্গতো. সোল়সন্নং পঞ্হানন্তি সোল়সন্নং অপরাপরিযপৰত্তনিযানং অত্থানং. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো.
৪-৫. উক্কচেলসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৮০-৩৮১. অমাৰসুপোসথেতি অমাৰসিউপোসথে, কালপক্খউপোসথেতি অত্থো. পুরিমনযেনেৰাতি অনন্তরসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ.
৬. উত্তিযসুত্তৰণ্ণনা
৩৮২. মচ্চুধেয্যস্সাতি মচ্চুনো পৰত্তিট্ঠানস্স.
৮. ব্রহ্মসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৪. তস্মিং কালেতি পঠমাভিসম্বোধিযং. ভিক্খুযেৰ নত্থি ধম্মচক্কস্স অপ্পৰত্তিতত্তা, ভিক্খুযেৰ ভিক্খুলক্খণযোগতো. এককো মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি একমগ্গো, তং একমগ্গং. জাতিযা খযো ৰট্টদুক্খস্স অন্তভূতোতি জাতিক্খযন্তো, নিব্বানং, তং দিট্ঠত্তা জাতিক্খযন্তদস্সীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
৯. সেদকসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৫. অযং তস্স লদ্ধীতি অযং ইদানি ৰুচ্চমানা তস্স আচরিযস্স লদ্ধি. ততো অনামেন্তোতি যেন ৰংসো নমতি, তেন কাযং অনামেন্তো. তথা নমন্তো হি পতিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি. তন্তি কাযং, তং ৰংসং ৰা. আকড্ঢেন্তো ৰিযাতি নমিতট্ঠানতো পরভাগেন আকড্ঢেন্তো ৰিয. একতোভাগিযং কত্ৰাতি যথাৰুত্তং সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ওনতং ৰিয কত্ৰা. তথা করণং পন তথা ৰাতূপত্থম্ভগাহাপনেনাতি আহ – ‘‘ৰাতূপত্থম্ভং গাহাপেত্ৰা’’তি. তঞ্চ সতিযা তদত্থং উপট্ঠানেনাতি ৰুত্তং ‘‘সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা’’তি. নিচ্চলোৰ নিসীদন্তো অন্তেৰাসী আচরিযং রক্খতি, এত্তকং আচরিযস্স লদ্ধিৰসেন ৰুত্তং. ‘‘আচরিযো ৰংসং সুগ্গহিতং গণ্হন্তো’’তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
‘‘অত্তানমেৰ রক্খতী’’তি ইদং অত্তনো রক্খণং পধানং কত্ৰা ৰুত্তং, ন অন্তেৰাসিকন্তি অৰধারণফলং. অত্তরক্খায পনেত্থ সিজ্ঝমানায অন্তেৰাসিকরক্খাপি সিদ্ধা এৰ হোতীতি. দুতিযপক্খেপি এসেৰ নযো. সো তত্থ ঞাযোতি যা অত্তনো এৰ রক্খা, সা অত্থতো পররক্খাপি হোতীতি অযমেত্থ ঞাযো যুত্তপ্পযোগো. অনুৰড্ঢিযাতি যথাৰড্ঢিতস্স অনুঅনুৰড্ঢিযা. এতেন পটিলদ্ধসম্পযুত্তপমোদনাকারো দস্সিতোতি আহ – ‘‘সপুব্বভাগায মুদিতাযাতি অত্থো’’তি. আসেৰনাযাতিআদীনি পদানি অনুদযতাপরিযোসানানি (যস্মা সতিপট্ঠানং সেৰন্তস্স সিদ্ধং অত্তনো চ পরস্স চ রক্খণং পকাসেন্তি, তস্মা) – ‘‘অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
১০. জনপদকল্যাণীসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৬. জনপদস্মিং কল্যাণীতি সকলজনপদে ভদ্দা রূপসম্পত্তিযা সিক্খাসম্পত্তিযা চ সুন্দরা সেট্ঠা. রূপসম্পত্তি চ নাম সব্বসো রূপদোসাভাৰেন রূপগুণপারিপূরিযা হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ছসরীরদোসরহিতা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা’’তি ৰুত্তং. তং দুৰিধম্পি ৰিৰরন্তো ‘‘সা হী’’তিআদিমাহ. পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতাতি পঞ্চৰিধসরীরগুণসম্পদাহি সমন্নাগতা. নাতিদীঘা নাতিরস্সাতি পমাণমজ্ঝিমা দীঘতরপ্পমাণা ন হোতি, ন অতিরস্সা, লকুণ্ডকরূপা ন হোতি. নাতিকিসাতি অতিৰিয কিসথদ্ধমংসলোহিতা দিস্সমানা অট্ঠিসরীরা জালসরীরা ন হোতি. নাতিথূলাতি ভারিযমংসা মহোদরা ন হোতি. নাতিকাল়া নাচ্চোদাতাতি অতিৰিয কাল়ৰণ্ণা ঝামঙ্গারো ৰিয, দধিতক্কাদীহি পমজ্জিতমত্তকংসলোহৰণ্ণা ন হোতি. মনুস্সলোকে তাদিসিযা রূপসম্পত্তিযা অভাৰতো অতিক্কন্তা মনুস্সৰণ্ণং. যথা পমাণযুত্তা, এৰং আরোহপরিণাহযোগতো চ পরেসং পসাদাৰহা নাতিদীঘতাদযো. এৰং মনুস্সানং দিব্বরূপতাসম্পত্তীপীতি ৰুত্তং ‘‘অপ্পত্তা দিব্বৰণ্ণ’’ন্তি. এত্থ চ নাতিদীঘনাতিরস্সতাৰচনেন আরোহসম্পত্তি ৰুত্তা উব্বেধেন পাসাদিকভাৰতো. কিসথূলদোসাভাৰৰচনেন পরিণাহসম্পত্তি ৰুত্তা. উভযেনপি সণ্ঠানসম্পদা ৰিভাৰিতা, নাতিকাল়তাৰচনেন ৰণ্ণসম্পত্তি ৰুত্তা ৰিৰণ্ণতাভাৰতো. পিযঙ্গুসামাতি পরিণতপিযঙ্গুপুপ্ফসদিসসরীরনিভাসা. মুখপরিযোসানন্তি অধরোট্ঠমাহ. অযং যথাৰুত্তা সরীরৰণ্ণসম্পত্তি. অস্সাতি জনপদকল্যাণিযা. ছৰিকল্যাণতা ছৰিসম্পত্তিহেতুকত্তা তস্সা. এস নযো সেসেসুপি. নখা এৰ পত্তসদিসতায নখপত্তানি.
(পসাৰো সরীরাৰযৰেন ইরিযনন্তি আহ – ‘‘পৰত্তীতি অত্থো’’তি, পসাৰো যথাপরিতমেৰ কনতন্তি, ন সভাৰসন্ধানং. যথাৰিভাৰসেন উত্তমমেৰ নচ্চং নচ্চতি. তে ৰা ৰীসতিযাসূতিরং ধানপ্পত্তিযা পৰত্তিযা পৰত্তিমকতমন্দতা ৰিভাৰসুটতস্স উত্তমমেৰ গীতঞ্চ গাযতীতি অত্থো.) [এত্থন্তরে পাঠো অসুদ্ধো দুস্সোধনীযো চ. সুদ্ধপাঠো গৰেসিতব্বো.] সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি মুখৰত্তিসমং তেলানং পূরিতত্তা সমতিত্তিকমুখং তেলভাজনং. অন্তরেন চ মহাসমজ্জং অন্তরেন চ জনপদকল্যাণিন্তি জনপদকল্যাণিযা, তস্সা চ নচ্চগীতং পেক্খিতুং সন্নিপতিতমহাজনসমূহস্স মজ্ঝতো পরিহরিতব্বো নেতব্বো. নন্তি তেলং. আহরেয্যাতি আপজ্জেয্য. তত্রিদং ওপম্মসংসন্দনং – তেলপত্তং ৰিয কাযগতাসতি, তস্স পরিহরণপুগ্গলো ৰিয ৰিপস্সকো, জনকাযা ৰিয পুথুত্তারম্মণানি, অসিপুরিসো ৰিয মনো, তেলস্স চজনং ৰিয কিলেসুপ্পাদনং, সীসপাতনং ৰিয অরিযমগ্গঞাণসীসানুপ্পত্তি. ‘‘কাযগতা সতি নো ভাৰিতা…পে… সিক্খিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘পুব্বভাগৰিপস্সনাৰ কথিতা’’তি ৰুত্তং.
নালন্দৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সীলট্ঠিতিৰগ্গো
১-২. সীলসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৮৭-৩৮৮. সীলানীতি বহুৰচনং অনেকৰিধত্তা সীলস্স. তঞ্হি সীলনট্ঠেন একৰিধম্পি চারিত্তাদিৰসেন অনেকৰিধং. তেনাহ – ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলানী’’তি. পঞ্হমগ্গোতি ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স ৰীমংসনং. তেনাহ – ‘‘পঞ্হগৰেসন’’ন্তি.
৩-৫. পরিহানসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৮৯-৩৯১. পুগ্গলৰসেন পরিহানং হোতি ন ধম্মৰসেন. যো ন ভাৰেতি, তস্সেৰ পরিহাযতি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি.
৬. পদেসসুত্তৰণ্ণনা
৩৯২. পদেসতো ভাৰিতত্তাতি একদেসতো ভাৰিতত্তা ভাৰনাপারিপূরিযা অননুপ্পত্তত্তা. তেনাহ – ‘‘চত্তারো হি মগ্গে’’তিআদি.
৭. সমত্তসুত্তৰণ্ণনা
৩৯৩. সমত্তা ভাৰিতত্তাতি পরিযত্তা ভাৰিতত্তা.
৮-১০. লোকসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৯৪-৩৯৬. মহাৰিসযত্তা মহতিযো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি মহাভিঞ্ঞো, তস্স ভাৰোতি সব্বং ৰত্তব্বং. ‘‘সততৰিহারৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘থেরো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সাতি থেরস্স. আৰজ্জনস্স গতিন্তি একাৰজ্জনস্সেৰ গমনৰীথিং. অনুবন্ধতি চক্কৰাল়ানং সহস্সং একাৰজ্জনেনেৰ সহস্সলোকধাতুযা ইচ্ছিতমত্থং জানিতুং সমত্থোতি দস্সেতি.
সীলট্ঠিতিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অননুস্সুতৰগ্গৰণ্ণনা
৩৯৭-৪০৭. যা ৰেদনা সম্মসিত্ৰাতি যা তেভূমকৰেদনা সম্মসিত্ৰা. তাৰস্সাতি তা তেভূমকৰেদনা এৰ অস্স ভিক্খুনো. সদিসৰসেন চেতং ৰুত্তং, অনিচ্চাদিসম্মসনৰসেন ৰিদিতা পুব্বভাগে সম্মসনকালে উপট্ঠহন্তি. পরিগ্গহিতেসূতি পরিজাননৰসেন পরিচ্ছিজ্জ গহিতেসু. ‘‘ৰেদনা তণ্হাপপঞ্চস্স, ৰিতক্কো মানপপঞ্চস্স, সঞ্ঞা দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলৰসেন সম্মসনং ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি. ‘‘ৰেদনাৰিতক্কসঞ্ঞা তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চানং মূলদস্সনৰসেনা’’তি অপরে.
অননুস্সুতৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অমতৰগ্গো
২. সমুদযসুত্তৰণ্ণনা
৪০৮. সারম্মণসতিপট্ঠানাতি আরম্মণলক্খিতা সতিপট্ঠানা কথিতা, ন সতিলক্খণা.
৪. সতিসুত্তৰণ্ণনা
৪১০. সুদ্ধিকং কত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা. তথা চ ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘কাযে ৰা ভিক্খূ’’তি.
৬. পাতিমোক্খসংৰরসুত্তৰণ্ণনা
৪১২. জেট্ঠকসীলন্তি পধানকসীলং. সীলগ্গহণঞ্হি পাল়িযং পাতিমোক্খসংৰরৰসেনেৰ আগতং. তেনাহ ‘‘তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনা’’তিআদি. তত্থ পাতিমোক্খসংৰরোৰ সীলন্তি অৰধারণং ইতরেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৰং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৰহেতু চ ছসিক্খাপদৰীতিক্কমনে গিলানপচ্চযস্স অপ্পচ্চৰেক্খিতপরিভোগে চ আপত্তি ৰিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি. সীলন্তি ৰুত্তট্ঠানং নাম নত্থীতি সীলপরিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম নত্থীতি নিপ্পরিযাযসীলতং তেসং পটিক্খিপতি. ছদ্ৰাররক্খণমত্তমেৰাতি তস্স সল্লহুকতমাহ চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন পটিপাকতিকভাৰপ্পত্তিতো. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পরিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পরিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি তীণি পধানসীলস্স পরিপালনপরিসোধনৰসেন পৰত্তিযা পরিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসীলস্সেৰ পধানভাৰং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সোতি পাতিমোক্খসংৰরো. সেসানি ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি. পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাদীসু ৰিত্থারিতো, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
আচারেন চ গোচরেন চ সম্পন্নোতি কাযিকচেতসিকঅৰীতিক্কমসঙ্খাতেন আচারেন চ নৰেসিযাদিগোচরতাদিসঙ্খাতেন গোচরেন চ সম্পন্নো, সম্পন্নআচারগোচরোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি অতিপরিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপরে. ৰজ্জেসূতি অকরণীযেসু গারয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলা হোন্তীতি আহ – ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সাৰীতি ভযতো দস্সনসীলো, পরমাণুমত্তম্পি ৰজ্জং সিনেরুপ্পমাণং ৰিয কত্ৰা দস্সনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৰাতি সম্মদেৰ সক্কচ্চং সব্বসো চ আদিযিত্ৰা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৰযৰনিদ্ধারণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদ’’ন্তিআদিমাহ. সিক্খাপদং সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. সিক্খাতি অধিসীলসিক্খা. পুব্বে পদ-সদ্দো অধিট্ঠানট্ঠো, ইধ ভাগত্থোতি দট্ঠব্বন্তি আহ – ‘‘সিক্খাকোট্ঠাসেসূ’’তি. মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যংকিঞ্চি সিক্খিতব্বং পূরেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৰারৰসেন দুৰিধমেৰাতি আহ – ‘‘কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা’’তি. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধারে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৰিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ – ‘‘তং তং সব্ব’’ন্তি. ‘‘ততো ত্ৰং ভিক্খু সীলং নিস্সাযা’’তি ৰচনতো অনভিজ্ঝা অব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযোপি সীলন্তি ৰুত্তা, তস্মা ইমস্মিং সুত্তে ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসীলমেৰ কথিত’’ন্তি ৰুত্তং.
৭. দুচ্চরিতসুত্তৰণ্ণনা
৪১৩. এত্থাপি মনোসুচরিতং সীলং নামাতি দস্সেতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমাপি তযো’’তি. অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা সীলং হোতীতি ৰেদিতব্বা কাযৰচীসুচরিতেহি সদ্ধিং মনোসুচরিতম্পি ৰত্ৰা ‘‘ততো ত্ৰং ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি ৰুত্তত্তা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ছট্ঠসত্তমেসূতি ছট্ঠসত্তমৰগ্গেসু অপুব্বং নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি. ৰগ্গপেয্যালতো পন ইমস্মিং সতিপট্ঠানসংযুত্তে কতিপযৰগ্গা সঙ্গহং আরূল়্হা, তথাপি তেসং অত্থৰিসেসাভাৰতো একচ্চেসু পোত্থকেসু মুখমত্তং দস্সেত্ৰা সংখিত্তা, একচ্চেসু অতিসংখিত্তাৰ, তে সঙ্খেপৰসেন দ্ৰে কত্ৰা ‘‘ছট্ঠসত্তমেসূ’’তি ৰুত্তং.
অমতৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সতিপট্ঠানসংযুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.