১. নানত্তৰগ্গো
১. ধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৫. পঠমন্তি ইমস্মিং নিদানৰগ্গে সংযুত্তানং পঠমং সংগীতত্তা. নিস্সত্তট্ঠসুঞ্ঞতট্ঠসঙ্খাতেনাতি ধম্মমত্ততায নিস্সত্ততাসঙ্খাতেন নিচ্চসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞতত্থসঙ্খাতেন. সভাৰট্ঠেনাতি যথাভূতসভাৰট্ঠেন. ততো এৰ সভাৰস্স ধারণট্ঠেন ধাতূতি লদ্ধনামানং. নানাসভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসতা ধাতুনানত্তং. চক্খুসঙ্খাতো পসাদো চক্খুপসাদো. সো এৰ চক্খনট্ঠেন চক্খু, নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি চক্খুধাতু. চক্খুপসাদৰত্থুং অধিট্ঠানং কত্ৰা পৰত্তং চক্খুপসাদৰত্থুকং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. দ্ৰে সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযো, একা কিরিযা মনোধাতূতি তিস্সো মনোধাতুযো মনোধাতু ‘‘মননমত্তা ধাতূ’’তি কত্ৰা. ৰেদনাদযো…পে… নিব্বানঞ্চ ধম্মধাতু ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতো. তথা হেতে ধম্মা আযতনদেসনায ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তেৰ দেসিতা. ন হি নেসং রূপাযতনাদীনং ৰিয ৰিঞ্ঞাণেহি অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণেন গহেতব্বতাকারো অত্থি. সব্বম্পীতি ছসত্ততিৰিধং মনোৰিঞ্ঞাণং. কামাৰচরা কামধাতুপরিযাপন্নত্তা. অৰসানে দ্ৰেতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে তংসংৰণ্ণনাসু দট্ঠব্বো.
ধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৬. জাতিপসুতিআরম্মণাদিভেদেন নানাভাৰো ফস্সো. জাতিপচ্চযভেদেন হি পচ্চযুপ্পন্নস্স ভেদো হোতিযেৰ. ধম্মপরিচ্ছেদৰসেন ধাতুদেসনাযং তিস্সো মননমত্তা ধাতুযোৰ মনোধাতুযো. কিরিযামযস্স চিত্তুপ্পত্তিৰিভাগেন পচ্চযুপ্পন্নস্স ৰসেন ধাতুদেসনাযং মননট্ঠেন ধাতুতায সামঞ্ঞতো মনোদ্ৰারাৰজ্জনং ‘‘মনোধাতূ’’তি অধিপ্পেতন্তি ৰুত্তং ‘‘মনোসম্ফস্সো মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তো’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা কামং সম্পটিচ্ছনমনোধাতুঅনন্তরং উপ্পজ্জমানো সন্তীরণৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তো ফস্সোপি মনোসম্ফস্সো এৰ নাম, দুব্বলত্তা পন সো সব্বভৰেসু অসম্ভৰতো চ গহিতো অনৰসেসতো গহণং ন হোতীতি মনোদ্ৰারে জৰনসম্ফস্সো হোতি, তস্মা. অযমেত্থ অত্থোতি অযং ইধ অধিপ্পাযানুগতো অত্থো.
ফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নোফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৭. মনোসম্ফস্সং পটিচ্চাতি মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তো ফস্সো মনোসম্ফস্সো, তং মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ. মনোধাতূতি আৰজ্জনকিরিযমনোধাতু. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতূতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মনোদ্ৰারে…পে… এৰমত্থো দট্ঠব্বো’’তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি.
নোফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৮. সব্বাপি তস্মিং দ্ৰারে ৰেদনা ৰত্তেয্যুং চক্খুসম্ফস্সৰেদনা উপনিস্সযপচ্চযভাৰিতা. নিব্বত্তিফাসুকত্থন্তি নিব্বত্তিযা উপনিস্সযভাৰেন পৰত্তিযা দস্সনসুখত্থং. সম্পটিচ্ছনৰেদনমেৰ গহেতুং ৰট্টতি, তায গহিতায ইতরাসং গহণং ঞাযাগতমেৰাতি. ৰুত্তং পোরাণট্ঠকথাযং. আৰজ্জনসম্ফস্সন্তি আৰজ্জনমনোসম্ফস্সং. অনন্তরূপনিস্সযভূতং পটিচ্চ পঠমজৰনৰসেন উপ্পজ্জতীতি যোজনা. অযমধিপ্পাযো উপনিস্সযস্স অধিপ্পেতত্তা.
ৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮৯. ততিযচতুত্থেসু ৰুত্তনযাৰাতি ‘‘নো চক্খুসম্ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুধাতূ’’তি এৰং ৰুত্তনযো, চতুত্থে ‘‘চক্খুধাতুং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদিনা ৰুত্তনযো চ. একতো কত্ৰাতি একজ্ঝং কত্ৰা দেসিতা. কস্মা পন তেসু সুত্তেসু এৰং দেসনা পৰত্তাতি আহ ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি. পটিসেধো পন তেসং ৰেদনানানত্তাদীনং ফস্সনানত্তাদিকস্স পচ্চযভাৰতো তথাউপ্পত্তিযা অসম্ভৰতো. ইতো পরেসূতি ‘‘নো পরিযেসনানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি পরিল়াহনানত্ত’’ন্তিআদীসু.
দুতিযৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. বাহিরধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৯০. পঞ্চ ধাতুযো কামাৰচরা রূপসভাৰত্তা.
বাহিরধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সঞ্ঞানানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৯১. আপাথে পতিতন্তি চক্খুস্স আপাথগতং সাটকৰেঠনাদিসঞ্ঞিতং ভূতসঙ্ঘাতং সম্মা নিস্সিতং. চক্খুদ্ৰারে সম্পটিচ্ছনাদিসম্পযুত্তসঞ্ঞানং সঙ্কপ্পগতিকত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তসঞ্ঞাগহণেনেৰ ৰা গহেতব্বতো ‘‘রূপসঞ্ঞাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং তত্থ সঞ্ঞায এৰ লব্ভনতো. এতেনেৰ হি তংসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পোতি ইদম্পি সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সঞ্ঞাসঙ্কপ্পছন্দা একজৰনৰারেপি নানাজৰনৰারেপি লব্ভন্তী’’তি. জৰনসম্পযুত্তস্স ৰিতক্কস্স ছন্দগতিকত্তা ৰুত্তং ‘‘তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো’’তি. ছন্দিকতট্ঠেনাতি ছন্দকরণট্ঠেন, ইচ্ছিতট্ঠেনাতি অত্থো. অনুডহনট্ঠেনাতি পরিডহনট্ঠেন. সন্নিস্সযডাহরসা হি রাগগ্গিআদযো ‘‘রূপে’’তি পন তস্স আরম্মণদস্সনমেতং. পরিল়াহোতি পরিল়াহসীসেন অপেক্খং ৰদতি. তেনাহ ‘‘পরিল়াহে উপ্পন্নে’’তিআদি. ‘‘পরিল়াহো’’তি দল়্হজ্ঝোসানা বলৰাকারপ্পত্তা ৰুত্তাতি আহ ‘‘পরিল়াহপরিযেসনা পন নানাজৰনৰারেযেৰ লব্ভন্তী’’তি. তাসং লদ্ধূপনিস্সযভাৰতোতি দস্সেতি. ইমিনা নযেনাতি ‘‘উপ্পজ্জতি সঞ্ঞানানত্ত’’ন্তি এত্থ ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘রূপসঞ্ঞাদিনানাসভাৰং সঞ্ঞং পটিচ্চ কামসঙ্কপ্পাদিনানাসভাৰো সঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো.
সঞ্ঞানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. নোপরিযেসনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা
৯২. পটিসেধমত্তমেৰ নানং, সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি অধিপ্পাযো.
নোপরিযেসনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. বাহিরফস্সনানত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা
৯৩. ৰুত্তপ্পকারে আরম্মণেতি ‘‘আপাথে পতিত’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারে রূপারম্মণে. সঞ্ঞাতি রূপসঞ্ঞাৰ. অরূপধম্মোপি সমানো যস্মিং আরম্মণে পৰত্ততি, তং ফুসন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আরম্মণং ফুসমানো’’তি. তণ্হায ৰত্থুভূতংযেৰ রূপারম্মণং লব্ভতীতি কত্ৰা ‘‘রূপলাভো’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘সহ তণ্হায আরম্মণং রূপলাভো’’তি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি একস্মিংযেৰ আরম্মণে সব্বেসং সঞ্ঞাদীনং ধম্মানং উপ্পত্তিযা সব্বসঙ্গণ্হনৰসেন দস্সিতনযো. তেনাহ ‘‘একস্মিংযেৰা’’তিআদি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি ৰা ধুৰপরিভোগৰসেন নিবদ্ধারম্মণন্তি ৰা আগন্তুকারম্মণন্তি ৰা ৰিভাগং অকত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকনযো. অপরো নযো. মিস্সকোতি আগন্তুকারম্মণে নিবদ্ধারম্মণে চ ৰিসযতো নিবদ্ধারম্মণেন মিস্সকো. নিবদ্ধারম্মণে সত্তানং কিলেসো মন্দো হোতি. তথা হি সঞ্ঞাসঙ্কপ্পফস্সৰেদনাৰ দস্সিতা. যং কিঞ্চি ৰিযাতি যং কিঞ্চি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিয. খোভেত্ৰাতি কুতূহলুপ্পাদনৰসেন চিত্তং খোভেত্ৰা.
উপাসিকাতি তস্স অমচ্চপুত্তস্স ভরিযং সন্ধাযাহ. তস্মিন্তি আগন্তুকারম্মণে. লাভো নাম ‘‘লব্ভতী’’তি কত্ৰা.
উরুৰল্লিযৰাসীতি উরুৰল্লিযলেণৰাসী, উরুৰল্লিযৰিহারৰাসীতি ৰদন্তি. পাল়িযাতি ‘‘ধাতুনানত্তং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনযপৰত্তায ইমিস্সা সুত্তপাল়িযা. পরিৰট্টেত্ৰাতি মজ্ঝে গহিতফস্সৰেদনাপরিযোসানে ঠপনৰসেন পাল়িং পরিৰট্টেত্ৰা. ৰুত্তপ্পকারেতিআদি পরিৰত্তেতব্বাকারদস্সনং. তত্থ ৰুত্তপ্পকারেতি আপাথগতরূপারম্মণে. অৰিভূতৰারন্তি অৰিভূতারম্মণৰারং. অযমেৰ ৰা পাঠো. গণ্হন্তি কথেন্তি. একজৰনৰারেপি লব্ভন্তি চিরতরনিৰেসাভাৰা. নানাজৰনৰারেযেৰ দল়্হতরনিৰেসতায.
৯৪. দসমং উত্তানমেৰ নৰমে ৰুত্তনযত্তা. পটিসেধমত্তমেৰ হেত্থ নানত্তন্তি.
বাহিরফস্সনানত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নানত্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.