৩. ধাতুসংযুত্তং

১. নানত্তৰগ্গো

১. ধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৫. পঠমন্তি ইমস্মিং নিদানৰগ্গে সংযুত্তানং পঠমং সংগীতত্তা. নিস্সত্তট্ঠসুঞ্ঞতট্ঠসঙ্খাতেনাতি ধম্মমত্ততায নিস্সত্ততাসঙ্খাতেন নিচ্চসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞতত্থসঙ্খাতেন. সভাৰট্ঠেনাতি যথাভূতসভাৰট্ঠেন. ততো এৰ সভাৰস্স ধারণট্ঠেন ধাতূতি লদ্ধনামানং. নানাসভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসতা ধাতুনানত্তং. চক্খুসঙ্খাতো পসাদো চক্খুপসাদো. সো এৰ চক্খনট্ঠেন চক্খু, নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি চক্খুধাতু. চক্খুপসাদৰত্থুং অধিট্ঠানং কত্ৰা পৰত্তং চক্খুপসাদৰত্থুকং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. দ্ৰে সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযো, একা কিরিযা মনোধাতূতি তিস্সো মনোধাতুযো মনোধাতু ‘‘মননমত্তা ধাতূ’’তি কত্ৰা. ৰেদনাদযো…পে… নিব্বানঞ্চ ধম্মধাতু ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতো. তথা হেতে ধম্মা আযতনদেসনায ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তেৰ দেসিতা. ন হি নেসং রূপাযতনাদীনং ৰিয ৰিঞ্ঞাণেহি অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণেন গহেতব্বতাকারো অত্থি. সব্বম্পীতি ছসত্ততিৰিধং মনোৰিঞ্ঞাণং. কামাৰচরা কামধাতুপরিযাপন্নত্তা. অৰসানে দ্ৰেতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে তংসংৰণ্ণনাসু দট্ঠব্বো.

ধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৬. জাতিপসুতিআরম্মণাদিভেদেন নানাভাৰো ফস্সো. জাতিপচ্চযভেদেন হি পচ্চযুপ্পন্নস্স ভেদো হোতিযেৰ. ধম্মপরিচ্ছেদৰসেন ধাতুদেসনাযং তিস্সো মননমত্তা ধাতুযোৰ মনোধাতুযো. কিরিযামযস্স চিত্তুপ্পত্তিৰিভাগেন পচ্চযুপ্পন্নস্স ৰসেন ধাতুদেসনাযং মননট্ঠেন ধাতুতায সামঞ্ঞতো মনোদ্ৰারাৰজ্জনং ‘‘মনোধাতূ’’তি অধিপ্পেতন্তি ৰুত্তং ‘‘মনোসম্ফস্সো মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তো’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা কামং সম্পটিচ্ছনমনোধাতুঅনন্তরং উপ্পজ্জমানো সন্তীরণৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তো ফস্সোপি মনোসম্ফস্সো এৰ নাম, দুব্বলত্তা পন সো সব্বভৰেসু অসম্ভৰতো চ গহিতো অনৰসেসতো গহণং ন হোতীতি মনোদ্ৰারে জৰনসম্ফস্সো হোতি, তস্মা. অযমেত্থ অত্থোতি অযং ইধ অধিপ্পাযানুগতো অত্থো.

ফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নোফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. মনোসম্ফস্সং পটিচ্চাতি মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তো ফস্সো মনোসম্ফস্সো, তং মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ. মনোধাতূতি আৰজ্জনকিরিযমনোধাতু. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতূতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মনোদ্ৰারে…পে… এৰমত্থো দট্ঠব্বো’’তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি.

নোফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৮. সব্বাপি তস্মিং দ্ৰারে ৰেদনা ৰত্তেয্যুং চক্খুসম্ফস্সৰেদনা উপনিস্সযপচ্চযভাৰিতা. নিব্বত্তিফাসুকত্থন্তি নিব্বত্তিযা উপনিস্সযভাৰেন পৰত্তিযা দস্সনসুখত্থং. সম্পটিচ্ছনৰেদনমেৰ গহেতুং ৰট্টতি, তায গহিতায ইতরাসং গহণং ঞাযাগতমেৰাতি. ৰুত্তং পোরাণট্ঠকথাযং. আৰজ্জনসম্ফস্সন্তি আৰজ্জনমনোসম্ফস্সং. অনন্তরূপনিস্সযভূতং পটিচ্চ পঠমজৰনৰসেন উপ্পজ্জতীতি যোজনা. অযমধিপ্পাযো উপনিস্সযস্স অধিপ্পেতত্তা.

ৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৯. ততিযচতুত্থেসু ৰুত্তনযাৰাতি ‘‘নো চক্খুসম্ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুধাতূ’’তি এৰং ৰুত্তনযো, চতুত্থে ‘‘চক্খুধাতুং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদিনা ৰুত্তনযো চ. একতো কত্ৰাতি একজ্ঝং কত্ৰা দেসিতা. কস্মা পন তেসু সুত্তেসু এৰং দেসনা পৰত্তাতি আহ ‘‘সব্বানি চেতানী’’তিআদি. পটিসেধো পন তেসং ৰেদনানানত্তাদীনং ফস্সনানত্তাদিকস্স পচ্চযভাৰতো তথাউপ্পত্তিযা অসম্ভৰতো. ইতো পরেসূতি ‘‘নো পরিযেসনানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি পরিল়াহনানত্ত’’ন্তিআদীসু.

দুতিযৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. বাহিরধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯০. পঞ্চ ধাতুযো কামাৰচরা রূপসভাৰত্তা.

বাহিরধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সঞ্ঞানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯১. আপাথে পতিতন্তি চক্খুস্স আপাথগতং সাটকৰেঠনাদিসঞ্ঞিতং ভূতসঙ্ঘাতং সম্মা নিস্সিতং. চক্খুদ্ৰারে সম্পটিচ্ছনাদিসম্পযুত্তসঞ্ঞানং সঙ্কপ্পগতিকত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তসঞ্ঞাগহণেনেৰ ৰা গহেতব্বতো ‘‘রূপসঞ্ঞাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং তত্থ সঞ্ঞায এৰ লব্ভনতো. এতেনেৰ হি তংসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পোতি ইদম্পি সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সঞ্ঞাসঙ্কপ্পছন্দা একজৰনৰারেপি নানাজৰনৰারেপি লব্ভন্তী’’তি. জৰনসম্পযুত্তস্স ৰিতক্কস্স ছন্দগতিকত্তা ৰুত্তং ‘‘তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো’’তি. ছন্দিকতট্ঠেনাতি ছন্দকরণট্ঠেন, ইচ্ছিতট্ঠেনাতি অত্থো. অনুডহনট্ঠেনাতি পরিডহনট্ঠেন. সন্নিস্সযডাহরসা হি রাগগ্গিআদযো ‘‘রূপে’’তি পন তস্স আরম্মণদস্সনমেতং. পরিল়াহোতি পরিল়াহসীসেন অপেক্খং ৰদতি. তেনাহ ‘‘পরিল়াহে উপ্পন্নে’’তিআদি. ‘‘পরিল়াহো’’তি দল়্হজ্ঝোসানা বলৰাকারপ্পত্তা ৰুত্তাতি আহ ‘‘পরিল়াহপরিযেসনা পন নানাজৰনৰারেযেৰ লব্ভন্তী’’তি. তাসং লদ্ধূপনিস্সযভাৰতোতি দস্সেতি. ইমিনা নযেনাতি ‘‘উপ্পজ্জতি সঞ্ঞানানত্ত’’ন্তি এত্থ ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘রূপসঞ্ঞাদিনানাসভাৰং সঞ্ঞং পটিচ্চ কামসঙ্কপ্পাদিনানাসভাৰো সঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো.

সঞ্ঞানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নোপরিযেসনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯২. পটিসেধমত্তমেৰ নানং, সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি অধিপ্পাযো.

নোপরিযেসনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. বাহিরফস্সনানত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা

৯৩. ৰুত্তপ্পকারে আরম্মণেতি ‘‘আপাথে পতিত’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারে রূপারম্মণে. সঞ্ঞাতি রূপসঞ্ঞাৰ. অরূপধম্মোপি সমানো যস্মিং আরম্মণে পৰত্ততি, তং ফুসন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আরম্মণং ফুসমানো’’তি. তণ্হায ৰত্থুভূতংযেৰ রূপারম্মণং লব্ভতীতি কত্ৰা ‘‘রূপলাভো’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘সহ তণ্হায আরম্মণং রূপলাভো’’তি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি একস্মিংযেৰ আরম্মণে সব্বেসং সঞ্ঞাদীনং ধম্মানং উপ্পত্তিযা সব্বসঙ্গণ্হনৰসেন দস্সিতনযো. তেনাহ ‘‘একস্মিংযেৰা’’তিআদি. সব্বসঙ্গাহিকনযোতি ৰা ধুৰপরিভোগৰসেন নিবদ্ধারম্মণন্তি ৰা আগন্তুকারম্মণন্তি ৰা ৰিভাগং অকত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকনযো. অপরো নযো. মিস্সকোতি আগন্তুকারম্মণে নিবদ্ধারম্মণে চ ৰিসযতো নিবদ্ধারম্মণেন মিস্সকো. নিবদ্ধারম্মণে সত্তানং কিলেসো মন্দো হোতি. তথা হি সঞ্ঞাসঙ্কপ্পফস্সৰেদনাৰ দস্সিতা. যং কিঞ্চি ৰিযাতি যং কিঞ্চি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিয. খোভেত্ৰাতি কুতূহলুপ্পাদনৰসেন চিত্তং খোভেত্ৰা.

উপাসিকাতি তস্স অমচ্চপুত্তস্স ভরিযং সন্ধাযাহ. তস্মিন্তি আগন্তুকারম্মণে. লাভো নাম ‘‘লব্ভতী’’তি কত্ৰা.

উরুৰল্লিযৰাসীতি উরুৰল্লিযলেণৰাসী, উরুৰল্লিযৰিহারৰাসীতি ৰদন্তি. পাল়িযাতি ‘‘ধাতুনানত্তং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনযপৰত্তায ইমিস্সা সুত্তপাল়িযা. পরিৰট্টেত্ৰাতি মজ্ঝে গহিতফস্সৰেদনাপরিযোসানে ঠপনৰসেন পাল়িং পরিৰট্টেত্ৰা. ৰুত্তপ্পকারেতিআদি পরিৰত্তেতব্বাকারদস্সনং. তত্থ ৰুত্তপ্পকারেতি আপাথগতরূপারম্মণে. অৰিভূতৰারন্তি অৰিভূতারম্মণৰারং. অযমেৰ ৰা পাঠো. গণ্হন্তি কথেন্তি. একজৰনৰারেপি লব্ভন্তি চিরতরনিৰেসাভাৰা. নানাজৰনৰারেযেৰ দল়্হতরনিৰেসতায.

৯৪. দসমং উত্তানমেৰ নৰমে ৰুত্তনযত্তা. পটিসেধমত্তমেৰ হেত্থ নানত্তন্তি.

বাহিরফস্সনানত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নানত্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযৰগ্গো

১. সত্তধাতুসুত্তৰণ্ণনা

৯৫. আভাতীতি আভা, আলোকভাৰেন নিপ্ফজ্জতি, উপট্ঠাতীতি ৰা অত্থো. সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতূতি আভাধাতু. আলোকস্সাতি আলোককসিণস্স. সুট্ঠু, সোভনং ৰা ভাতীতি সুভং. কসিণসহচরণতো ঝানং সুভং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. সুপরিসুদ্ধৰণ্ণং কসিণং. আকাসানঞ্চাদযোপি সুভারম্মণং এৰাতি কেচি. দেসনং নিট্ঠাপেসীতি দেসনং উদ্দেসমত্তে এৰ ঠপেসি. পাল়িযং ‘‘অন্ধকারং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি আরম্মণমেৰ গহিতং, তথা ‘‘অযং ধাতু অসুভং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি. যথা হি ইধ সুৰণ্ণং কসিণং সুভন্তি অধিপ্পেতং, এৰং দুব্বণ্ণং অসুভন্তি.

অন্ধকারং পটিচ্চাতি অন্ধকারং পটিচ্ছাদকপচ্চযং পটিচ্চ. পঞ্ঞাযতীতি পাকটো হোতি. তেনাহ ‘‘অন্ধকারো হী’’তিআদি. আলোকোপি, অন্ধকারেন পরিচ্ছিন্নো হোতীতি যোজনা. অন্ধকারো তাৰ আলোকেন পরিচ্ছিন্নো হোতু ‘‘যত্থ আলোকো নত্থি, তত্থ অন্ধকারো’’তি আলোকো কথং অন্ধকারেন পরিচ্ছিন্নো হোতীতি আহ ‘‘অন্ধকারেন হি সো পাকটো হোতী’’তি. পরিচ্ছেদলেখায ৰিয চিত্তরূপং অন্ধকারেন হি পরিতো পরিচ্ছিন্নো হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি, যথা তং ছাযায আতপো. এসেৰ নযোতি অসুভসুভানং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্নতং অতিদিসিত্ৰা তত্থ অধিপ্পেতমেৰ দস্সেন্তো ‘‘অসুভে সতি সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. এৰমাহাতি ‘‘অসুভং পটিচ্চ সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি অৰোচ. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘রূপং পটিচ্চাতি রূপাৰচরসমাপত্তিং পটিচ্চা’’তি. তায হি সতি অধিগতায. রূপসমতিক্কমা ৰা হোতীতি সভাৰারম্মণানং রূপজ্ঝানানং সমতিক্কমা আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতীতি অত্থো. এসেৰ নযোতি ইমিনা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনসমতিক্কমা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতী’’তিআদিনা দ্ৰেপি পকারে অতিদিসতি. পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খাঞাণেন. অপ্পৰত্তিন্তি যথাপরিচ্ছিন্নকালং অপ্পৰত্তনং. এতেন খণনিরোধাদিং পটিক্খিপতি.

কথং সমাপত্তি পত্তব্বাতি ইমাসু সত্তসু ধাতূসু কা পকারা সঞ্ঞাসমাপত্তি নানা হুত্ৰা সমাপজ্জিতব্বা. তেনাহ ‘‘কীদিসা সমাপত্তিযো’’তিআদি. সঞ্ঞায অত্থিভাৰেনাতি পটুকিচ্চায সঞ্ঞায অত্থিভাৰেন. সুখুমসঙ্খারানং তত্থ সমাপত্তিযং অৰসিস্সতায. নিরোধোৰাতি সঙ্খারানং নিরোধো এৰ.

সত্তধাতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সনিদানসুত্তৰণ্ণনা

৯৬. ভাৰনপুংসকমেতং ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. সনিদানন্তি অত্তনো ফলং নিদদাতীতি নিদানং, কারণন্তি আহ ‘‘সনিদানো সপ্পচ্চযো’’তি. কামপটিসংযুত্তোতি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন পটিসংযুত্তো ৰা কামপটিবদ্ধো ৰা. তক্কেতীতি তক্কো. অভূতকারং সমারোপেত্ৰা কপ্পেতীতি সঙ্কপ্পো. আরম্মণে চিত্তং অপ্পেতীতি অপ্পনা. ৰিসেসেন অপ্পেতীতি ব্যপ্পনা. আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি চেতসো অভিনিরোপনা. মিচ্ছা ৰিপরীতো পাপকো সঙ্কপ্পোতি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কো এৰ কামধাতুসদ্দেন নিরুল়্হো দট্ঠব্বো ৰিতক্কস্স কামপসঙ্গপ্পত্তিসাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসুপি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতু হীনজ্ঝাসযেহি কামেতব্বধাতুভাৰতো.

কিলেসকামস্স আরম্মণভাৰত্তা সব্বাকুসলসংগাহিকায কামধাতুযা ইতরা দ্ৰে সঙ্গহেত্ৰা কথনং সব্বসঙ্গাহিকা. তিস্সন্নং ধাতূনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো কথা অসম্ভিন্না. ইমং কামাৰচরসঞ্ঞিতং কামৰিতক্কসঞ্ঞিতঞ্চ কামধাতুং. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লভিত্ৰা. তীহি কারণেহীতি তীহি সারভূতেহি কারণেহি.

ব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদো উত্তরপদলোপেন, সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন সভাৰধারণট্ঠেন ধাতূতি ব্যাপাদধাতু. ব্যাপজ্জতি চিত্তং এতেনাতি ব্যাপাদো, দোসো. ব্যাপাদোপি ধাতূতি যোজনা. সহজাতপচ্চযাদিৰসেনাতি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযৰসেন. ৰিসেসেন হি পরস্স অত্তনো চ দুক্খাপনং ৰিহিংসা, সা এৰ ধাতু, অত্থতো রোসনা পরূপঘাতো, তথা পৰত্তো ৰা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদো.

তিণগহনে অরঞ্ঞেতি তিণেহি গহনভূতে অরঞ্ঞে. অনযব্যসনন্তি অপাযব্যসনং, পরিহরণূপাযরহিতং ৰিপত্তিন্তি ৰা অত্থো. অৰড্ঢিং ৰিনাসন্তি অৰড্ঢিঞ্চেৰ ৰিনাসঞ্চাতি ৰদন্তি সব্বসো ৰড্ঢিরহিতং. সুক্খতিণদাযো ৰিয আরম্মণং কিলেসগ্গিসংৰদ্ধনট্ঠেন. তিণুক্কা ৰিয অকুসলসঞ্ঞা অনুদহনট্ঠেন. তিণকট্ঠ…পে… সত্তা অনযব্যসনাপত্তিতো. ‘‘ইমে সত্তা’’তি হি অযোনিসো পটিপজ্জমানা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘যথা সুক্খতিণদাযে’’তিআদি.

সমতাভাৰতো সমতাৰিরোধতো ৰিসমতাহেতুতো চ ৰিসমা রাগাদযোতি আহ ‘‘রাগৰিসমাদীনি অনুগত’’ন্তি. ইচ্ছিতব্বা অৰস্সংভাৰিনিভাৰেন.

সংকিলেসতো নিক্খমনট্ঠেন নেক্খম্মো, সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতূতি নেক্খম্মধাতু. স্ৰাযং নেক্খম্মসদ্দো পব্বজ্জাদীসু কুসলৰিতক্কে চ নিরুল়্হোতি আহ ‘‘নেক্খম্মৰিতক্কোপি নেক্খম্মধাতূ’’তি. ইতরাপি দ্ৰে ধাতুযোতি অব্যাপাদঅৰিহিংসাধাতুযো ৰদতি. ৰিসুং দীপেতব্বা সরূপেন আগতত্তা. ৰিতক্কাদযোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পচ্ছন্দপরিল়াহপরিযেসনা. যথানুরূপং অত্তনো অত্তনো পচ্চযানুরূপং. কথং পনেত্থ কুসলধম্মেসু পরিল়াহো ৰুত্তোতি? সঙ্খারপরিল়াহমত্তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং, সোল়সসু আকারেসু দুক্খসচ্চে সন্তাপট্ঠো ৰিয ৰুত্তো, যস্স ৰিগমেন অরহতো সীতিভাৰপ্পত্তি ৰুচ্চতি.

সযং ন ব্যাপজ্জতি, তেন ৰা তংসমঙ্গীপুগ্গলো ন কিঞ্চি ব্যাপাদেতীতি অব্যাপাদো, ৰিহিংসায ৰুত্তৰিপরিযাযেহি সা ৰেদিতব্বা. হিতেসিভাৰেন মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, মিত্তস্স এসাতি মেত্তি, অব্যাপাদো. মেত্তাযনাতি মেত্তাকারণং, মেত্তায ৰা অযনা পৰত্তনা. মেত্তাযিতত্তন্তি মেত্তাযিতস্স মেত্তায পৰত্তস্স ভাৰো. মেত্তাচেতোৰিমুত্তীতি মেত্তাযনৰসেন পৰত্তো চিত্তসমাধি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

সনিদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. গিঞ্জকাৰসথসুত্তৰণ্ণনা

৯৭. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ধাতুং, ভিক্খৰে’’তি ইমস্মা ততিযসুত্ততো পট্ঠায. যাৰ কম্মৰগ্গো, তাৰ নেত্ৰা উপগন্ত্ৰা সেতি এত্থাতি আসযো, হীনাদিভাৰেন অধীনো আসযো অজ্ঝাসযো, তং অজ্ঝাসযং, অধিমুত্তন্তি অত্থো. সঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতিআদীসু হীনাদিভেদং অজ্ঝাসযং পটিচ্চ হীনাদিভেদা সঞ্ঞা, তন্নিস্সযদিট্ঠিৰিকপ্পনা, ৰিতক্কো চ উপ্পজ্জতি সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ. সত্থারেসূতি তেসং সত্থুপটিঞ্ঞতায ৰুত্তং, ন সত্থুলক্খণসব্ভাৰতো. অসম্মাসম্বুদ্ধেসূতি আধারে ৰিসযে চ ভুম্মং একতো কত্ৰা ৰুত্তন্তি পঠমং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তিআদিং ৰত্ৰা ইতরং দস্সেন্তো ‘‘তেসু সম্মাসম্বুদ্ধা এতে’’তিআদিমাহ. তেসং ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি উপ্পন্নদিট্ঠি ইধ মূলভাৰেন পুচ্ছিতা, ইতরা অনুসঙ্কিতাতি পুচ্ছতিযেৰাতি সাসঙ্কং ৰদতি.

‘‘মহতী’’তি এত্থ মহাসদ্দো ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৰিয বহুঅত্থৰাচকোতি দট্ঠব্বো. অৰিজ্জাপি হীনহীনতরহীনতমাদিভেদেন বহুপকারা. তস্সাতি দিট্ঠিযা. কস্মা পনেত্থ ‘‘যদিদং অৰিজ্জা ধাতূ’’তি অৰিজ্জং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘হীনং ধাতুং পটিচ্চা’’তি অজ্ঝাসযধাতু নিদ্দিট্ঠাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ‘‘অঞ্ঞং উদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞং নিদ্দিট্ঠা’’তি, যতো অৰিজ্জাসীসেন অজ্ঝাসযধাতু এৰ গহিতা. অৰিজ্জাগহিতো হি পুরিসপুগ্গলো দিট্ঠজ্ঝাসযো হীনাদিভেদং অৰিজ্জাধাতুং নিস্সায ততো সঞ্ঞাদিট্ঠিআদিকে সঙ্কপ্পেতি. পণিধি পত্থনা, সা পন তথা তথা চিত্তস্স ঠপনৰসেন হোতীতি আহ ‘‘চিত্তট্ঠপন’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সা পনেসা’’তিআদি. এতেতি হীনপচ্চযা সঞ্ঞাদিট্ঠিৰিতক্কচেতনা পত্থনা পণিধিসঙ্খাতা হীনা ধম্মা. হীনো নাম হীনধম্মসমাযোগতো. সব্বপদানীতি ‘‘পঞ্ঞপেতী’’তিআদীনি পদানি যোজেতব্বানি হীনসদ্দেন মজ্ঝিমুত্তমট্ঠানন্তরস্স অসম্ভৰতো. উপপজ্জনং ‘‘উপপত্তী’’তি আহ ‘‘দ্ৰে উপপত্তিযো পটিলাভো চ নিব্বত্তি চা’’তি. তত্থ হীনকুলাদীতি আদি-সদ্দেন হীনরূপভোগপরিসাদীনং সঙ্গহো. হীনত্তিকৰসেনাতি হীনত্তিকে ৰুত্তত্তিকপদৰসেনাতি অধিপ্পাযো. চিত্তুপ্পাদক্খণেতি ইদং হীনত্তিকপরিযাপন্নানং চিত্তুপ্পাদানং ৰসেন তত্থ তত্থ লদ্ধত্তা ৰুত্তং. পঞ্চসু নীচকুলেসূতি চণ্ডালৰেননেসাদরথকারপুক্কুসকুলেসু. দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং পন যো কোচি পটিলাভো হীনোতি যোজনা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং ঠানেতি ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠী’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. ‘‘ধাতুং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা আগতত্তা নিব্বত্তিযেৰ অধিপ্পেতা, ন পটিলাভো.

গিঞ্জকাৰসথসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. হীনাধিমুত্তিকসুত্তৰণ্ণনা

৯৮. একতো হোন্তীতি সমানচ্ছন্দতায অজ্ঝাসযতো একতো হোন্তি. নিরন্তরা হোন্তীতি তায এৰ সমানচ্ছন্দতায চিত্তেন নিব্বিসেসা হোন্তি. ইধ অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতূতি আহ ‘‘হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা’’তি.

হীনাধিমুত্তিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চঙ্কমসুত্তৰণ্ণনা

৯৯. মহাপঞ্ঞেসূতি ৰিপুলপঞ্ঞেসু. নন্তি সারিপুত্তত্থেরং. খন্ধন্তরন্তি খন্ধৰিভাগং, খন্ধানং ৰা অন্তরং ৰিসেসো অত্থীতি খন্ধন্তরো. এস নযো সেসেসুপি. পরিকম্মন্তি ইদ্ধিৰিধাধিগমস্স পুব্বভাগপরিকম্মঞ্চেৰ উত্তরপরিকম্মঞ্চ. আনিসংসন্তি ইদ্ধানিসংসঞ্চেৰ আনিসংসঞ্চ. অধিট্ঠানং ৰিকুব্বনন্তি অধিট্ঠানৰিধানঞ্চেৰ ৰিকুব্বনৰিধানঞ্চ. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘পথৰিং পত্থরন্তো ৰিযা’’তিআদিনা.

ধুতঙ্গপরিহারন্তি ধুতঙ্গানং পরিহরণৰিধিং. পরিহরণগ্গহণেনেৰ সমাদানং সিদ্ধং হোতীতি তং ন গহিতং. আনিসংসন্তি তংতংধুতঙ্গপরিহরণে দট্ঠব্বং আনিসংসমেৰ. সমোধানন্তি ‘‘এত্তকা পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তা, এত্তকা সেনাসনপটিসংযুত্তা’’তি পচ্চযৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অন্তোগধত্তা. অধিট্ঠানন্তি অধিট্ঠানৰিধিং. ভেদন্তি উক্কট্ঠাদিভেদঞ্চেৰ ভিন্নাকারঞ্চ.

পরিকম্মন্তি ‘‘দিব্বচক্খু এৰং উপ্পাদেতব্বং, এৰং ৰিসোধেতব্ব’’ন্তিআদিনা পরিকম্মৰিধানং. আনিসংসন্তি পরেসং অজ্ঝাসযানুরূপাযতনাদিআনিসংসপভেদং. উপক্কিলেসন্তি সাধারণং অসাধারণং দুৰিধং উপক্কিলেসং. ৰিপস্সনাভাৰনুপক্কিলেসা হি দিব্বচক্খুস্স উপক্কিলেসাতি ৰেদিতব্বা.

সঙ্খেপৰিত্থারগম্ভীরুত্তানৰিচিত্রকথাদীসূতি সঙ্খেপো ৰিত্থারো গম্ভীরতা উত্তানতা ৰিচিত্রভাৰো নেয্যত্থতা নীতত্থতাতি এৰমাদীসু ধম্মস্স কথেতব্বপ্পকারেসু তং তং কথেতব্বাকারং.

ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন –

‘‘আদিম্হি সীলং দেসেয্য, (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১)

মজ্ঝে চিত্তং ৰিনিদ্দিসে;

অন্তে পঞ্ঞা কথেতব্বা,

এসো ধম্মকথাৰিধো’’তি. –

এৰং কথেতব্বাকারং সঙ্গণ্হাতি.

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, গরুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; পরি. ৪৮৫) –

এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং. অট্ঠুপ্পত্তিন্তি তস্স তস্স সুত্তস্স জাতকস্স চ অট্ঠুপ্পত্তিং. অনুসন্ধিন্তি পচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিং. পুব্বাপরন্তি সম্বন্ধং. ইদং পদং এৰং ৰত্তব্বং, ইদং পুব্বাপরং এৰং গহেতব্বন্তি.

কুলসঙ্গণ্হনপরিহারন্তি লাভুপ্পাদনত্থং কুলানং সঙ্গণ্হনৰিধিনো পরিহরণং তন্নিযমিতং একন্তিকং কুলসঙ্গহণৰিধিং.

চঙ্কমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সগাথাসুত্তৰণ্ণনা

১০০. ‘‘ধাতুসো সংসন্দন্তী’’তি ইদং অজ্ঝাসযতো সরিক্খতাদস্সনং, ন কাযেন মিস্সীভাৰদস্সনন্তি আহ ‘‘সমুদ্দন্তরে’’তিআদি. নিরন্তরোতি নিব্বিসেসো. সংসগ্গাতি পঞ্চৰিধসংসগ্গহেতু. সংসগ্গগহণেন চেত্থ সংসগ্গৰত্থুকা তণ্হা গহিতা. তেনাহ ‘‘দস্সন…পে… স্নেহেনা’’তি.

ৰনতি ভজতি সজ্জতি তেনাতি ৰনং, ৰনথোতি চ কিলেসো ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰনথো জাতোতি কিলেসৰনং জাত’’ন্তি. ইতরে সংসগ্গমূলকাতি তমেৰ পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘অদস্সনেনা’’তি. সাধুজীৰীতি সাধু সুট্ঠু জীৰী, তংজীৰনসীলো. তেনাহ ‘‘পরিসুদ্ধজীৰিতং জীৰমানো’’তি.

সগাথাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৰণ্ণনা

১০১. নিরোজাতি সদ্ধাস্নেহাভাৰেন নিস্নেহা. ততো এৰ অরসভাৰেন নিরসা. একসদিসাতি সমসমা নিব্বিসেসা. তেনাহ ‘‘নিরন্তরা’’তি. অলজ্জিতায একসীমকতা ভিন্নমরিযাদা. সদ্ধা তেসং অত্থীতি সদ্ধা. তন্তিপালকাতি সদ্ধম্মতন্তিযা পালকা. ৰংসানুরক্খকাতি অরিযৰংসস্স অনুরক্খকা. আরদ্ধৰীরিযাতি পগ্গহিতৰীরিযা. যস্মা তাদিসানং ৰীরিযং পরিপুণ্ণং নাম হোতি কিচ্চসিদ্ধিযা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরিপুণ্ণপরক্কমা’’তি. সব্বকিচ্চপরিগ্গাহিকাযাতি চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনাকিচ্চপরিগ্গাহিকায.

অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮-১২. অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০২-১০৬. অট্ঠমাদীনীতি অট্ঠমং নৰমং দসমং একাদসমং দ্ৰাদসমন্তি ইমানি পঞ্চ সুত্তানীতি একে. অপরে পন নৰ সুত্তানীতি ইচ্ছন্তি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৰুত্তোযেৰ. পাল়িযঞ্চ কেসুচি পোত্থকেসু লিখীযতি.

অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. কম্মপথৰগ্গো

১-২. অসমাহিতসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০৭-১০৮. ইতো পরেসূতি ইতো দুতিযৰগ্গতো পরেসু সুত্তেসু. পঠমন্তি পঠমৰগ্গে পঠমং. কস্মা পনেত্থ এৰং দেসনা পৰত্তাতি আহ ‘‘এৰং ৰুচ্চমানে’’তিআদি.

অসমাহিতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৫. পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০৯-১১১. সুরামেরযসঙ্খাতন্তি পিট্ঠসুরাদিসুরাসঙ্খাতং পুপ্ফাসৰাদিমেরযসঙ্খাতঞ্চ. মজ্জনট্ঠেন মজ্জং. সুরামেরযমজ্জপ্পমাদোতি ৰুচ্চতি ‘‘মজ্জতি তেনা’’তি কত্ৰা. তস্মিং তিট্ঠন্তীতি তস্মিং পমাদে পমজ্জনৰসেন তিট্ঠন্তীতি অত্থো. সেসং ততিযচতুত্থেসু সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

পঞ্চমে তানি পদানি সংৰণ্ণেতুং ‘‘পঞ্চমে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পাণো নাম ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং, তং পাণং অতিপাতেন্তি অতিচ্চ অন্তরেযেৰ, অতিক্কম্ম ৰা সত্থাদীহি অভিভৰিত্ৰা পাতেন্তি সণিকং পতিতুং অদত্ৰা সীঘং পাতেন্তীতি অত্থো. কাযেন ৰাচায ৰা অদিন্নং পরসন্তকং. আদিযন্তীতি গণ্হন্তি. মিচ্ছাতি ন সম্মা, গারয্হৰসেন. মুসাতি অতথং ৰত্থু. ৰদন্তীতি ৰিসংৰাদনৰসেন ৰদন্তি. পিযসুঞ্ঞকরণতো পিসুণা, পিসতি ৰা পরে সত্তে, হিংসতীতি অত্থো. মম্মচ্ছেদিকাতি এতেন পরস্স মম্মচ্ছেদৰসেন একন্তফরুসসঞ্চেতনা ফরুসৰাচা নামাতি দস্সেতি. অভিজ্ঝাসদ্দো লুব্ভনে নিরুল়্হোতি আহ ‘‘পরভণ্ডে লুব্ভনসীলাতি অত্থো’’তি. ব্যাপন্নন্তি দোসৰসেন ৰিপন্নং. পকতিৰিজহনেন পূতিভূতং. সাধূহি গরহিতব্বতং পত্তা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা নত্থিকাহেতুকঅকিরিযদিট্ঠি কম্মপথপরিযাপন্না নাম. মিচ্ছত্তপরিযাপন্না সব্বাপি লোকুত্তরমগ্গপটিপক্খা ৰিপরীতদিট্ঠি.

তেসন্তি কম্মপথানং. ৰোহারতোতি ইন্দ্রিযবদ্ধং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ততো. তিরচ্ছানগতাদীসূতি আদি-সদ্দেন পেতানং সঙ্গহো. পযোগৰত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৰজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰভাৰতো. যথাৰুত্তপচ্চযৰিপরিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি চেতনায বলৰভাৰৰসেন অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা ৰা ৰেদিতব্বা. ইদ্ধিমযোতি কম্মৰিপাকিদ্ধিমযো দাঠাকোটনাদীনং ৰিয.

মেথুনসমাচারেসূতি সদারপরদারগমনৰসেন দুৰিধেসু মেথুনসমাচারেসু. তেপি হীনাধিমুত্তিকেহি কত্তব্বতো কামা নাম. মিচ্ছাচারোতি গারয্হাচারো. গারয্হতা চস্স একন্তনিহীনতাযাতি আহ ‘‘একন্তনিন্দিতো লামকাচারো’’তি অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেনাতি অসদ্ধম্মসেৰনাধিপ্পাযেন. গোত্তরক্খিতাতি সগোত্তেহি রক্খিতা. ধম্মরক্খিতাতি সহধম্মেহি রক্খিতা. সস্সামিকা নাম সারক্খা. যস্সা গমনে দণ্ডো ঠপিতো, সা সপরিদণ্ডা. ভরিযভাৰায ধনেন কীতা ধনক্কীতা. ছন্দেন ৰসতীতি ছন্দৰাসিনী. ভোগত্থং ৰসতীতি ভোগৰাসিনী. পটত্থং ৰসতীতি পটৰাসিনী. উদকপত্তং আমসিত্ৰা গহিতা ওদপত্তকিনী. চুম্বটং অপনেত্ৰা গহিতা ওভটচুম্বটা. করমরানীতা ধজাহটা. তঙ্খণিকং গহিতা মুহুত্তিকা. অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমো মিচ্ছাচারো মহাসাৰজ্জো, ন তথা দ্ৰিন্নং সমানচ্ছন্দতায. অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনে পুরিমুপ্পন্নসেৰনাভিসন্ধিপযোগাভাৰতো মিচ্ছাচারো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সাতি ৰদন্তি. সেৰনাচিত্তে সতি পযোগাভাৰো অপ্পমাণং যেভুয্যেন ইত্থিযা সেৰনাপযোগস্স অভাৰতো. তথা সতি পুরেতরং সেৰনাচিত্তস্স উপট্ঠানেপি তস্সা মিচ্ছাচারো ন সিযা, তথা পুরিসস্সপি সেৰনাপযোগাভাৰে. তস্মা অত্তনো রুচিযা পৰত্তিতস্স ৰসেন তযো, বলক্কারেন পৰত্তিতস্স ৰসেন তযোতি সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন ‘‘চত্তারো সম্ভারা’’তি ৰুত্তং.

আসেৰনমন্দতাযাতি যায অকুসলচেতনায সম্ফং পলপতি, তস্সা ইত্তরকালতায পৰত্তিযা অনাসেৰনাতি পরিদুব্বলা হোতি চেতনা.

উপসগ্গৰসেন অত্থৰিসেসৰাচিনো ধাতুসদ্দাতি অভিজ্ঝাযতীতি পদস্স পরভণ্ডাভিমুখীতিআদিঅত্থো ৰুত্তো. তন্নিন্নতাযাতি তস্মিং পরভণ্ডে লুব্ভনৰসেন নিন্নতায. অভিপুব্বো ঝে-সদ্দো লুব্ভনে নিরুল়্হোতি দট্ঠব্বো. যস্স ভণ্ডং অভিজ্ঝাযতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জাতিআদিনা নযেন তত্থ অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘অদিন্নাদানং ৰিযা’’তিআদি. অত্তনো পরিণামনং চিত্তেনেৰাতি দট্ঠব্বং.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি যো নং উপ্পাদেতি, যস্স উপ্পাদেতি, তস্স সতি সমৰাযে হিতসুখং ৰিনাসেতি. অহো ৰতাতি ইমিনা যথা অভিজ্ঝানে ৰত্থুনো একন্ততো অত্তনো পরিণামনং দস্সিতং, এৰমিধাপি ৰত্থুনো ‘‘অহো ৰতা’’তি ইমিনা পরস্স ৰিনাসচিন্তায একন্ততো নিযমিতভাৰং দস্সেতি. এৰঞ্হি নেসং দারুণপ্পৰত্তিযা কম্মপথপ্পৰত্তি.

যথাভুচ্চগহণাভাৰেনাতি যথাতচ্ছগহণস্স অভাৰেন অনিচ্চাদিসভাৰস্স নিচ্চাদিতো গহণেন. মিচ্ছা পস্সতীতি ৰিতথং পস্সতি. সম্ফপ্পলাপো ৰিযাতি ইমিনা আসেৰনস্স অপ্পমহন্ততাহি মিচ্ছাদিট্ঠিযা অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা. ৰত্থুনোতি গহিতৰত্থুনো. গহিতাকারৰিপরীততাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতাকারস্স ৰিপরীততা. তথাভাৰেনাতি অত্তনো গহিতাকারেনেৰ তস্সা দিট্ঠিযা, গহিতস্স ৰা ৰত্থুনো উপট্ঠানং ‘‘এৰমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথা’’তি.

ধম্মতোতি সভাৰতো. কোট্ঠাসতোতি চিত্তঙ্গকোট্ঠাসতো, যংকোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. চেতনাধম্মাৰাতি চেতনাসভাৰা এৰ. পটিপাটিযা সত্তাতি এত্থ ননু চেতনা অভিধম্মে কম্মপথেসু ন ৰুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৰো ন যুত্তোতি? ন, অৰচনস্স অঞ্ঞহেতুকত্তা. ন হি তত্থ চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৰস্স অনিযতত্তা অৰচনং. যদা, পনস্স কম্মপথভাৰো হোতি, তদা কম্মপথরাসিসঙ্গহো ন নিৰারিতো. এত্থাহ – যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৰাভাৰতো অনিযতো কম্মপথভাৰোতি কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনম্পি কম্মপথভাৰং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৰোতি তেসম্পি কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৰুত্তত্তা. যদি এৰং চেতনাপি তত্থ ৰত্তব্বা সিযা? সচ্চমেতং. সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৰোতি ন ৰুত্তা সিযা. চেতনায হি ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯) তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনতো (কথা. ৫৩৯) কম্মভাৰো পাকটো. কম্মংযেৰ চ সুগতিদুগ্গতীনং তত্থুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৰেন পৰত্তং কম্মপথোতি ৰুচ্চতীতি পাকটো, তস্সা কম্মপথভাৰো. অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৰেন সুচরিতদুচ্চরিতভাৰো, চেতনাজনিতপিট্ঠিৰট্টকভাৰেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানং পথভাৰো চাতি, ন তথা পাকটো কম্মপথভাৰোতি, তে এৰ তেন সভাৰেন দস্সেতুং অভিধম্মে কম্মপথরাসিভাৰেন ৰুত্তা. অতথাজাতিযকত্তা ৰা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. মূলং পত্ৰাতি মূলদেসনং পত্ৰা, মূলসভাৰেসু ধম্মেসু দেসিযমানেসূতি অত্থো.

অদিন্নাদানং সত্তারম্মণন্তি ইদং ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পরিত্তারম্মণা এৰা’’তি ইমায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. যঞ্হি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স আরম্মণং, তদেৰ তং ৰেরমণিযা আরম্মণং. ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতো এৰ হি ৰিরতীতি. ‘‘সত্তারম্মণ’’ন্তি ৰা সত্তসঙ্খাতং সঙ্খারারম্মণমেৰ উপাদায ৰুত্তত্তা ন কোচি ৰিরোধো. তথা হি ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৪) ‘‘যানি সিক্খাপদানি এত্থ ‘সত্তারম্মণানী’তি ৰুত্তানি, তানি যস্মা ‘সত্তোতি’তি সঙ্খং গতে সঙ্খারেযেৰ আরম্মণং করোন্তী’’তি. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. ৰিসভাগৰত্থুনো ‘‘ইত্থিপুরিসা’’তি গহেতব্বতো সত্তারম্মণোতিপি একে. ‘‘একো দিট্ঠো, দ্ৰে সুতা’’তিআদিনা সম্ফপ্পলপনে দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন. তথা অভিজ্ঝাতি এত্থ তথা-সদ্দো ‘‘দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেনা’’তি ইদম্পি উপসংহরতি, ন সত্তসঙ্খারারম্মণতং এৰ দস্সনাদিৰসেন অভিজ্ঝাযনতো. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মারম্মণা এৰাতি অধিপ্পাযেন তস্সা সঙ্খারারম্মণতা ৰুত্তা. কথং পন মিচ্ছাদিট্ঠিযা মহগ্গতপ্পত্তা ধম্মা আরম্মণং হোন্তীতি? সাধারণতো. নত্থি সুকটদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকোতি হি পৰত্তমানায অত্থতো রূপারূপাৰচরধম্মাপি গহিতাৰ হোন্তীতি.

সুখবহুলতায রাজানো হসমানাপি ‘‘চোরং ঘাতেথা’’তি ৰদন্তি, হাসো পন তেসং অঞ্ঞৰিসযোতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতী’’তি. মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি, সুখৰেদনোৰ. তত্থ ‘‘কামানং সমুদযা’’তিআদিনা ৰেদনাভেদো ৰেদিতব্বো. লোভসমুট্ঠানো মুসাৰাদো সুখৰেদনো ৰা সিযা মজ্ঝত্তৰেদনো ৰা, দোসসমুট্ঠানো দুক্খৰেদনো ৰাতি মুসাৰাদো তিৰেদনো সিযা. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যথারহং ৰেদনানং ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিনা ভেদো ৰেদিতব্বো.

পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকোতি সম্পযুত্তমূলমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তস্স হি মূলট্ঠেন উপকারভাৰো দোসৰিসেসো, নিদানমূলে পন গয্হমানে লোভমোহৰসেনপি ৰট্টতি. সম্মূল়্হো আমিসকিঞ্জক্খকামোপি হি পাণং হনতি. তেনেৰাহ ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদি (অ. নি. ৩.৩৪). সেসেসুপি এসেৰ নযো.

অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথাউপট্ঠিতৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতো ৰিরতি সম্পত্তৰিরতি. সমাদানেন উপ্পন্না ৰিরতি সমাদানৰিরতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনৰসেন পৰত্তা মগ্গসম্পযুত্তা ৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতি. কামঞ্চেত্থ পাল়িযং ৰিরতিযোৰ আগতা, সিক্খাপদৰিভঙ্গে পন চেতনাপি আহরিত্ৰা দস্সিতাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপী’’তি আহ.

অদুস্সীল্যারম্মণা জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণা কথং দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমণৰসেন পৰত্তনতো তদারম্মণভাৰেনেৰ তানি পজহন্তি. ন হি তদেৰ আরব্ভ তং পজহিতুং সক্কা ততো অনিস্সটভাৰতো.

অনভিজ্ঝা…পে… ৰিরমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চরিততো ৰিরতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৰ তপ্পহানসিদ্ধিতো.

পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দসঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

১১৩. মিচ্ছত্তসম্মত্তৰসেনাতি এত্থ মিচ্ছাভাৰো মিচ্ছত্তং, তথা সম্মাভাৰো সম্মত্তং. তথা তথা পৰত্তা অকুসলক্খন্ধাৰ মিচ্ছাসতি, এৰং মিচ্ছাঞাণম্পি দট্ঠব্বং. ন হি ঞাণস্স মিচ্ছাভাৰো নাম অত্থি. তস্মা মিচ্ছাঞাণিনোতি মিচ্ছাসঞ্ঞাণাতি অত্থো, অযোনিসো পৰত্তচিত্তুপ্পাদাতি অধিপ্পাযো. মিচ্ছাপচ্চৰেক্খণেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং মিচ্ছা অযোনিসো পচ্চৰেক্খণেন. কুসলৰিমুত্তীতি পকতিপুরিসসন্তরজাননং, গুণৰিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৰট্ঠানন্তি এৰমাদিং অকুসলপৰত্তিং ‘‘কুসলৰিমুত্তী’’তি গহেত্ৰা ঠিতা মিচ্ছাৰিমুত্তিকা. সম্মাপচ্চৰেক্খণাতি ঝানৰিমোক্খাদীসু সম্মা অৰিপরীতং পৰত্তা পচ্চৰেক্খণা.

দসঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থৰগ্গো

১. চতুধাতুসুত্তৰণ্ণনা

১১৪. পতিট্ঠাধাতূতি সহজাতানং ধম্মানং পতিট্ঠাভূতা ধাতু. আবন্ধনধাতূতি নহানিযচুণ্ণস্স উদকং ৰিয সহজাতধম্মানং আবন্ধনভূতা ধাতু. পরিপাচনধাতূতি সূরিযো ফলাদীনং ৰিয সহজাতধম্মানং পরিপাচনভূতা ধাতু. ৰিত্থম্ভনধাতূতি দুতিযো ৰিয সহজাতধম্মানং ৰিত্থম্ভনভূতা ধাতু. কেসাদযো ৰীসতি কোট্ঠাসা. আদি-সদ্দেন পিত্তাদযো সন্তপ্পনাদযো উদ্ধঙ্গমা ৰাতাদযো গহিতা. এতাতি ধাতুযো.

চতুধাতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পুব্বেসম্বোধসুত্তৰণ্ণনা

১১৫. অযং পথৰীধাতুং নিস্সায তং আরব্ভ পৰত্তো অস্সাদো. এৰং পৰত্তানন্তি এৰং কাযে পভাৰস্স পৰেদনৰসেনেৰ পৰত্তানং. হুত্ৰা অভাৰাকারেনাতি পুব্বে অৰিজ্জমানা পচ্চযসামগ্গিযা হুত্ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা পুন ভঙ্গুপগমনতো উদ্ধং অভাৰাকারেন. ন নিচ্চাতি অনিচ্চা অদ্ধুৰত্তা, ধুৰং নিচ্চং. পটিপীল়নাকারেনাতি উদযব্বযৰসেন অভিণ্হং পীল়নাকারেন দুক্খট্ঠেন. সভাৰৰিগমাকারেনাতি অত্তনো সভাৰস্স ৰিগচ্ছনাকারেন. সভাৰধম্মা হি অপ্পমত্তং খণং পত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তস্মা তে ‘‘জরায মরণেন চা’’তি দ্ৰেধা ৰিপরিণমন্তি. তেনাহ ‘‘ৰিপরিণামধম্মা’’তি. আদীনং ৰাতি পৰত্তেতীতি আদীনৰো, পরমকাপঞ্ঞতা. ৰিনীযতীতি ৰূপসমীযতি. অচ্চন্তপ্পহানৰসেন নিস্সরতি এতেনাতি নিস্সরণং.

সাযং নিপন্না সব্বরত্তিং খেপেত্ৰা পাতো উট্ঠহাম, মাসপুণ্ণঘটো ৰিয নো সরীরং নিস্সন্দাভাৰতো.

ফুসিতমত্তেসুপীতি উদকস্স ফুসিতমত্তেসুপি.

অতিনামেন্তি কালং. এৰং ৰুত্তনযেন পৰত্তা পুগ্গলা এতা পথৰীধাতুআদযো অস্সাদেন্তি নাম অভিরতিৰসেন তত্থ আকঙ্খুপ্পাদনতো.

অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেনাতি অগ্গমগ্গঞাণেন. রুক্খো বোধি ‘‘বুজ্ঝতি এত্থা’’তি কত্ৰা. মগ্গো বোধি ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৰা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বোধি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুজ্ঝনতো. নিব্বানং বোধি বুজ্ঝিতব্বতো. তেসন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. সাৰকপারমীঞাণন্তি সাৰকপারমীঞাণং যাথাৰতো দস্সনৰত্থু.

অকুপ্পাতি পটিপক্খেহি অকোপেতব্বো. কারণতোতি অরিযমগ্গতো. ততো হিস্স অকুপ্পতা. তেনাহ ‘‘সা হী’’তিআদী. আরম্মণতোতি নিব্বানারম্মণতো নিব্বানারম্মণানং লোকিযসমাপত্তীনং অভাৰতো.

ৰিত্থারৰসেনাতি একেকধাতুৰসেনাতি ৰদন্তি, একেকিস্সা পন ধাতুযা লক্খণৰিভত্তিদস্সনৰসেন. যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, যং নিমিত্তন্তি অত্থো. অস্সাদেতি এতেনাতি অস্সাদো, তণ্হা. অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদোতি এত্থ অযং-সদ্দো ‘‘পহানপটিৰেধো’’তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘অযং পহানপটিৰেধো পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন সমুদযসচ্চ’’ন্তি. এস নযো সেসসচ্চেসুপি. যাতি যথাৰুত্তেসু অস্সাদো আদীনৰো নিস্সরণন্তি ইমেসু তীসু ঠানেসু পৰত্তা যা দিট্ঠি…পে… যো সমাধি, অযং ভাৰনাপটিৰেধো মগ্গসচ্চন্তি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.

পুব্বেসম্বোধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অচরিংসুত্তৰণ্ণনা

১১৬. যথা যাৰতা নিস্সরণপরিযেসনট্ঠানে আদীনৰপরিযেসনা, এৰং যাৰতা আদীনৰপরিযেসনট্ঠানে অস্সাদপরিযেসনা সম্মাপটিপন্নস্সাতি ৰুত্তং ‘‘অচরিন্তি ঞাণচারেন অচরিং, অনুভৰনচারেনা’’তি.

অচরিংসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নোচেদংসুত্তৰণ্ণনা

১১৭. নিস্সটাতিআদীনি পদানি, আদিতো ৰুত্তপটিসেধেনাতি ‘‘নেৰা’’তি এত্থ ৰুত্তেন নকারেন. তেনাহ ‘‘ন নিস্সটা’’তিআদি. ৰিমরিযাদিকতেনাতিআদি চ এত্থ ৰিহরণপেক্খণে করণৰচনং. দুতিযনযেতি ‘‘যতো চ খো, ভিক্খৰে’’তিআদিনা ৰুত্তনযে. কিলেসৰট্টমরিযাদায সব্বসো অভাৰতো নিম্মরিযাদিকতেন চিত্তেন. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তীসূতি দুতিযাদীসু তীসু.

নোচেদংসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. একন্তদুক্খসুত্তৰণ্ণনা

১১৮. একন্তেনেৰ দুক্খাতি অৰীচিমহানিরযো ৰিয একন্ততো দুক্খা এৰ সুখেন অৰোমিস্সা. দুক্খেন অনুপতিতাতি দুক্খেনেৰ সব্বসো উপগতা. দুক্খেন ওক্কন্তাতি বহিদ্ধা ৰিয অন্তোপি দুক্খেন অৰক্কন্তা অনুপৰিট্ঠা. সুখৰেদনাপচ্চযতায ইমাসং ধাতূনং সুখতা ৰিয দুক্খৰেদনাপচ্চযতাপি ৰেদিতব্বা, সঙ্খারদুক্খতা পন সব্বত্থ চরিতা এৰ. সব্বত্থাতি সব্বাসু ধাতূসু, সব্বট্ঠানেসু ৰা. পঠমং সুখং দস্সেত্ৰাপি পচ্ছা দুক্খস্স কথিতত্তা ‘‘দুক্খলক্খণং কথিত’’ন্তি ৰুত্তং.

একন্তদুক্খসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬-১০. অভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা

১১৯-১২৩. ছট্ঠসত্তমেসু ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিৰট্টং কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. তীসু সুত্তেসু. চতুসচ্চমেৰাতি চত্তারি সচ্চানি সমাহটানি চতুসচ্চন্তি তেসং একজ্ঝং গহণং, নিযমো পন তব্বিনিমুত্তস্স পরমত্থস্স অভাৰতো.

অভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুত্থৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সারত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায

ধাতুসংযুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.