নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
নিদানৰগ্গটীকা
১. নিদানসংযুত্তং
১. বুদ্ধৰগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা
১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্রাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৰিহরণকিরিযায ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তা, তেসং পরিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৰুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৰা পটিনিদ্দেসো ভৰিতুং অরহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৰ তত্রসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰে অত্থৰিভাৰনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্রসদ্দো ধম্মদেসনাৰিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৰিভাৰেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে’’তি. তেন তত্রাতি যত্থ ভগৰা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৰাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৰত্থং সমত্থেতি.
ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৰা ‘‘অকালো খো তাৰা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৰ অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহরণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৰা’’তি. যং পন তত্থ ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৰস্সেৰ পরিযাযেন দস্সনত্থং ৰুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপরিস্সমেন রূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৰপীতিৰেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৰূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপরিহারত্থং ভগৰা ‘‘অকালো খো’’তি পরিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহরণং ‘‘অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি, ৰিহারতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৰমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৰে বালো ইধ পাপানি কম্মানি করিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূরণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৰধারণে, ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৰাক্যারম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূরণেন ৰচনালঙ্কারমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৰাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৰধারণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৰা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.
‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৰা’’তি পদং ৰুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৰুত্তং, তং পন যথাৰুত্তট্ঠানে ৰিহরণকিরিযায কত্তুৰিসেসদস্সনপরং, ন আমন্তনকিরিযায, ইধ পন আমন্তনকিরিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৰাতি পাল়িযং ৰুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনন্তি ৰক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৰনযোগ্যপুগ্গলৰচনং. চতূসুপি পরিসাসু ভিক্খূ এৰ এদিসানং দেসনানং ৰিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৰদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচরিযং উঞ্ছাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৰা মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, সো কসিগোরক্খাদীহি জীৰিককপ্পনং হিত্ৰা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৰ ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা ৰা ৰিহারমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৰা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৰবোধনে, পটিৰেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৰাণিজ্জাদীহি জীৰনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৰং ৰুত্তভিক্খনসভাৰতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৰতা. ভিক্খনে সাধুকারিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৰচনং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৰা সীলং নাম পকতিসভাৰো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৰতং. অপরে পন ‘‘সীলং নাম ৰতৰসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৰেণি-আগতং চারিত্তং. সাধুকারিতা সক্কচ্চকারিতা আদরকিরিযা’’তি ৰণ্ণেন্তি.
হীনাধিকজনসেৰিতৰুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৰে ঠিতাপি জাতিমদাদিৰসেন উদ্ধতা উন্নল়া, যে চ গিহিভাৰে পরেসু অত্থিকভাৰম্পি অনুপগততায ভিক্খাচরিযং পরমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পরমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পরকুলেসু ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তেহি সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৰনিগ্গহং করোতি, অধিকজনেহি উল়ারভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৰসোধনত্থং সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৰনিগ্গহং করোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনং আমন্তনভাৰতো অভিমুখীকরণং, পকরণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৰনমনসিকারনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ সাধুকং মনসিকারেপীতি সাধুকং সৰনে সাধুকং মনসিকারে চ. কথং পৰত্তিতা সৰনাদযো সাধুকং পৰত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৰিস্সতী’’তি আদরগারৰযোগেন কথাদীসু অপরিভৰাদিনা চ. ৰুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি করোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৰসেন. সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৰসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৰতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.
সন্তিকত্তাতি সমীপভাৰতো. সন্তিকাৰচরত্তাতি সব্বকালং সংৰুত্তিভাৰতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুরূপং, অনুসাসনিং অনৰসেসতো পটিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৰ আমন্তনকারণং দস্সেত্ৰা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৰাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৰিহিতা. ৰিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পরদিৰসেসু ৰা সুতধম্মং পতি মনসা অৰেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
ভিক্খৰোতি চ সন্ধিৰসেন ই-কারলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৰো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপরিসমাপনাদিপদত্থৰিপরিযাযপকারাৰধারণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পরিসমাপনে, ‘‘ইতি ৰা এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৰিপরিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকারে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৰধারণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৰ দট্ঠব্বো. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৰোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথারহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
পুব্বে ‘‘ভগৰা আমন্তেসী’’তি ৰুত্তত্তা ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৰতোতি সামিৰচনং আমন্তনমেৰ সম্বন্ধীঅন্তরং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৰুত্তং. ভগৰতোতি ইদং পন পটিস্সৰসম্বন্ধেন সম্পদানৰচনং. এত্তাৰতা যং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৰিনযসঙ্গহে করিযমানে নিদানৰচনং, ননু ভগৰতা ভাসিতৰচনস্সেৰ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপরিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৰা ঠপিতা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো. তেনেৰ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.
অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বরচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসত্থুসাৰকানুরোধাভাৰতো খীণাসৰত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৰস্স তে সম্ভৰন্তীতি সুৰিসুদ্ধা চস্স পরানুগ্গহপ্পৰত্তি, এৰং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৰসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো এৰ চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপরহিতপটিপত্তি চ নিদানৰচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৰযৰসেন অন্তদ্ৰযরহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীরভাৰযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.
তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থিকা পৰত্তি, অত্তহিতত্থা ৰা, তস্মা পরেসং এৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং যথাপৰত্তং ৰুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বরচনা. তযিদং সত্থুচরিতং কালদেসদেসকপরিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৰচনেহি যথারহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৰাদসপদিকপচ্চযাকারৰিভাৰনেন তেন. তেন ৰুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.
অপিচ সত্থু পমাণভাৰপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৰদস্সনত্থং নিদানৰচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৰদস্সনং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা পদেন ৰিভাৰিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স রাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চরিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৰচনেন অনঞ্ঞসাধারণসুপরিসুদ্ধঞাণকরুণাদিগুণৰিসেসযোগপরিদীপনেন ততো এৰ সব্বসত্তুত্তমভাৰদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৰচনে পযোজননিদস্সনং.
নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৰিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৰুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৰতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৰিভাগং দস্সেত্ৰা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৰংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৰ নিদানপরিজাননেন ৰণ্ণনায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসনা আরদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পরিহারো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰন্তি আহ ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৰতো, এৰং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুরতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিরৰসেসো ৰিত্থারনযো সম্ভৰতীতি ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৰুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারোৰ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.
তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৰা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসেন পৰত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনায ৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৰা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৰসেন পৰত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসিকং, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৰসেন ‘‘পুচ্ছাৰসিকো’’তি ৰুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অপিচেত্থ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা. পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৰুচ্চতি. পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযং এৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন এৰ দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোৰাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহারকোতি দসবলৰগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৰলি, তথা চন্দোপমহারকাদযো.
ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহারন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৰন্তি বুজ্ঝনসভাৰং, পটিৰিজ্ঝনাকারং ৰা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৰ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতমেৰ অত্থং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পরমং অস্সাতি পদপরমো. সহ উদাহটৰেলাযাতি উদাহারধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৰ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৰাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. পরিপুচ্ছতোতি পরিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অরহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৰ পরমং কত্ৰা ঠিতত্তা ‘‘পদপরমো’’তি ৰুচ্চতি.
একচরাতি ৰিৰেকাভিরতিযা একৰিহারিনো. দ্ৰিচরাতি দ্ৰে একজ্ঝাসযা হুত্ৰা ঞাণচরিযাদিৰসেন ৰিচরন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৰ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পরেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা ইদং সুত্তং আরভী’’তি ৰত্ৰা তে পন ‘‘পরে’’তি ৰুত্তপুগ্গলা অপরিকম্মিকা সুপরিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৰিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. রূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৰসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৰেসন্তি ৰিপস্সনাভাৰনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপরিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.
যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৰ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৰিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৰং ৰিসযভাৰতো তিপ্পকারেন. যথাৰুত্তদিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা ৰিসেসপচ্চযং সীলংযেৰ ভাৰনায অধিট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.
সুধন্তসুৰণ্ণং অপগতসব্বকাল়কং. চতুরস্সাদিধোতো সুপরিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৰিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো. সো পন অত্থতো অৰিজ্জা এৰাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকার’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকারো হী’’তিআদি.
কামং ৰো-সদ্দো পদপরট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৰিসেসৰাচকো, নামপরভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকরণাদিসাধনৰিসিট্ঠমেৰ পবোধেতি, হি-নিপাতপরভূতো পন ৰচনালঙ্কারমত্তমেৰাতি আহ ‘‘ৰোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৰিঞ্ঞেয্যতাৰচনতো ন কেৰলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.
একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৰড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধারো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৰং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মরুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দরোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৰাতি পঞ্ঞৰা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দল়্হীকম্মেতি থিরীকরণে সক্কচ্চকিরিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথা’’তি হি ৰুত্তে সাধুকসদ্দেন সৰনমনসিকারানং সক্কচ্চকিরিযা ৰিয তদাণাপনম্পি ৰুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৰিয চস্স আণাপনত্থতা ৰেদিতব্বা.
ইদানেত্থ এৰং যোজনা ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং সৰনে নিযোজনৰসেন কিরিযন্তরপটিসেধনভাৰতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুরিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি করোথা’’তি পদদ্ৰযে, এতস্মিং ৰা অধিকারে. ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং সোতদ্ৰারে ৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৰতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং মনিন্দ্রিযৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধারেন্তস্স অত্থৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৰিদহনতো. ধারণূপপরিক্খাসূতি এত্থ উপপরিক্খগ্গহণেনেৰ তুলনতীরণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৰেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৰনিরুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অরণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীরোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৰৰত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৰেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৰেধা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাল়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি করোথা’’তি.
এত্থ চ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৰিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. পরিব্যত্তং কথনং ৰা ভাসনং.
সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসোতি সাল়িকায আলাপো ৰিয মধুরো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীরযীতি উচ্চারীযতি, ৰুচ্চতীতি অত্থো. এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতাতি এৰং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন কির সত্থা সঙ্খেপেনেৰ দেসেস্সতি, ৰিত্থারেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা.
কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৰো ঞাযতি, ন ৰিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৰিসেসভাৰং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৰত্ৰা তেনেৰ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধারনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৰে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.
লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৰিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং.
পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকারো, অথ কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খারাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰস্স কথিতভাৰতো. আহারৰগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকারো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পাল়িযং পরতো ৰুত্তং কিরিযাপদং আনেত্ৰা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খারা কিং কতাতি ৰা করোন্তীতি ৰা ন ঞাযেয্য. পৰত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.
‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰা’’তিআদিকা পন তস্স ৰিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৰ সঙ্খারে ৰিরজ্জতি এতেনাতি ৰিরাগো, মগ্গো. অসেসনিরোধাতি অসেসেত্ৰা নিরোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৰং নিরোধানন্তি এৰং অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধানং সঙ্খারানং নিরোধা. ইতি অৰিজ্জাদীনং নিরোধৰচনেন অরহত্তং ৰদতি. সকলস্সাতি অনৰসেসস্স. সত্তৰিরহিতস্সাতি পরপরিকপ্পিতজীৰরহিতস্স. ৰিনিৰত্তেত্ৰাতি অনুপ্পাদনিরোধদস্সনৰসেন ৰিপরিৰত্তেত্ৰা.
অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৰচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৰা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৰট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৰ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.
পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা এৰা’’তি ৰত্ৰাপি তদেকদেসং ইধ ৰিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি মূলং. ৰিত্থারদেসনন্তি ‘‘ৰিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন পৰত্তং ৰিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৰ. পুন ৰট্টৰিৰট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে’’তিআদিনা পৰত্তিং নিৰত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৰসেন ৰিভজনৰসেন ৰিৰট্টং দস্সিতং, ততো এৰ ব্যতিরেকনযেন ৰিৰট্টম্পি দস্সিতমেৰ হোতীতি পুনগ্গহণং.
তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকারতো অনামসিত্ৰা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৰা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৰসেনাতি পঞ্চগতিৰসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৰাদিহত্থিআদিজাতিৰসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৰিয কিচ্চৰিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৰিয সমানে অত্থে সদ্দৰিসেসং, ‘‘পণ্ডর’’ন্তিআদীসু ৰিয গুণৰিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৰিয নিস্সযৰিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অৰত্থাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স কিরিযাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অভাৰতাৰিসেসন্তি এৰমাদিকং অনপেক্খিত্ৰা ধম্মমত্তং ৰা দীপনা সভাৰনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীরণৰসেন পৰত্তনাকারো জীরণতাতি আহ ‘‘আকারনিদ্দেসো’’তি.
কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুরিমরূপানং জরাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমরূপানি পরিপক্করূপানুরূপানি পরিণতপরিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপরিণতরূপানং পরিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৰানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জরায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৰিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জরায ৰা পাপুণিতব্বফলমেৰ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণরুক্খসংভগ্গতাদযো ৰিয পরিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পরিপুণ্ণরূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জরায গতমগ্গাইচ্চেৰ ৰেদিতব্বা, ন জরাতি.
যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্রিযানি জজ্জরানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.
অৰিঞ্ঞাযমানন্তরত্তা অৰীচিজরা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৰিকারাদীনং দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৰপরিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততরুণযুৰাজরাকালেসু, একদ্ৰিত্তিদিৰসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৰাতি অত্থো. তত্থ হি জরাৰিসেসস্স সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা সৰীচিজরা নাম.
চৰনকৰসেনাতি চৰনকানং খন্ধানং ৰসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৰনমেৰ চৰনতাতি আহ ‘‘ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাল়িযং ‘‘চুতী’’তি ৰুত্তস্স মরণস্স সভাৰদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৰুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৰপরিদীপনন্তি কেনচিপি আকারেন অৰট্ঠানাভাৰদীপনং. ঘটস্সেৰাতি হি ৰিসদিসূদাহরণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৰযৰসেসো লব্ভতি, ন এৰং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৰিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তরধান’’ন্তি ৰুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মরণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মরণং. ‘‘কালমরণ’’ন্তি ৰদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৰানং মরণং সমুচ্ছেদমরণং. আদি-সদ্দেন খণিকমরণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিরিযাতি অন্তকস্স কিরিযা, যা লোকে ৰুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মরণন্তি অত্থো. চৰনকালো এৰ ৰা অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন কালোতি ৰুত্তোতি তস্স কিরিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৰত্তিযেৰ. ‘‘মচ্চু মরণ’’ন্তি ৰা এত্থ সমাসং অকত্ৰা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৰুচ্চতি ভেদো, তমেৰ মরণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
চতুৰোকারৰসেনাতি চতুৰোকারভৰৰসেন. তত্থ হি রূপকাযসঞ্ঞিতো কল়েৰরো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৰোকারভৰেপি কল়েৰরনিক্খেপো নত্থি, রূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৰা ‘‘একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তো. চতুৰোকারৰসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৰযৰসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৰ খন্ধভেদসব্ভাৰতো. সেসদ্ৰযৰসেনাতি সেসভৰদ্ৰযৰসেনেৰ কল়েৰরস্স নিক্খেপো. যদিপি একৰোকারভৰে রূপকাযো ৰিজ্জতি, কল়েৰরনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কল়েৰরস্স সব্ভাৰতো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কল়েৰরং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মরণং কল়েৰরস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৰাতি একজ্ঝং কত্ৰা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.
জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৰসেন যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৰৰসেন পদদ্ৰযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তরি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৰনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৰসেন পৰত্তত্তা ৰোহারদেসনা.
তত্র তত্রাতি একচতুৰোকারভৰেসু দ্ৰিন্নং সেসরূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানং ৰসেন সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৰো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৰসেন ৰেদিতব্বং.
কম্মংযেৰ কম্মভৰো ‘‘ভৰতি এতস্মা উপপত্তিভৰো’’তি কত্ৰা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৰুপপত্তিৰসেন ভৰতীতি ভৰো, তথা তথা নিব্বত্তৰিপাকো কটত্তারূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৰতীতি কত্ৰা ভৰো’’তি উপপত্তিভৰস্স ৰক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৰোহারেন ভৰোতি ৰুত্ত’’ন্তি কথিতং.
উপাদিযন্তি সত্তা দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৰলং ইধ করণসাধনমেৰ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘সযং ৰা’’তি. তন্তি ৰত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.
সস্সতো অত্তাতি ইদং পুরিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তরদিট্ঠিং দস্সেতুং ৰুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দল়্হীকরণৰসেন পুরিমং উত্তরা উপাদিযতি, এৰং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৰাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৰিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুরিমদিট্ঠিউত্তরদিট্ঠিৰচনেহি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
যেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন গোসীলগোৰতাদিং সমাদিযতি চেৰ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৰতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৰ উপাদানানী’’তি. অভিনিৰেসতোতি অভিনিৰেসনতো.
অত্তৰাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৰাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কারণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৰাদমত্তমেৰাতি অত্তস্স অভাৰা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৰচনমত্তমেৰ. উপাদিযন্তি দল়্হং গণ্হন্তি.
চক্খুদ্ৰারাদীসু পৰত্তাযাতি ইদং তণ্হায রূপতণ্হাদিভাৰস্স কারণৰচনং ছদ্ৰারারম্মণিকধম্মানং পটিনিযতারম্মণত্তা. জৰনৰীথিযা পৰত্তাযাতি ইদং তস্সা পৰত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৰেনেৰ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৰেল়ু ৰিয নিস্সযো অহুত্ৰা ওলুম্ভকভাৰেন ভাৰো উপাদানস্স পচ্চযভাৰতো আরম্মণম্পি তংসদিসং ৰুত্তং. রূপেতি ৰিসযে ভুম্মং. সা তিৰিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৰেন পৰত্তিযা. এৰং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৰসস্সতাভিনিৰেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৰসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ভৰতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৰদিট্ঠি ভৰো উত্তরপদলোপেন, ভৰস্সাদৰসেন পৰত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৰিভৰতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিভৰতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি এৰং পৰত্তা দিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন. এৰং তানি অট্ঠারসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৰতণ্হা, ছ ৰিভৰতণ্হা ৰুত্তা, এতানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতারম্মণানি ৰা হোন্তু ইতরারম্মণানি ৰা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপরেনপি পকারেন অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৰচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৰা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন রূপাদিআরম্মণৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকারো অহ’’ন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৰ অনুপনিধায গহণং.
এৰমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৰিস্সং, ইত্থং ভৰিস্সং, এৰং ভৰিস্সং, অঞ্ঞথা ভৰিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৰং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৰং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৰিধং সমতো অসমতো ৰাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৰুত্তং. তত্থ এৰমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৰং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি, তেসং পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমানি দ্ৰে সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানি. ইতো পরানি সিযন্তিআদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি, তানি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেন অত্থতো ৰেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তারি ‘‘অপি নামাহং ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি, তানিপি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এৰমেতেসু –
দ্ৰে দিট্ঠিসীসা চত্তারো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠারস ৰিভাৰযে.
এতে হি সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তা দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৰিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তারো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নামাতি ৰেদিতব্বং. ইধ পাল়িযং রূপারম্মণাদিৰসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকরূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৰতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৰুত্তৰিভাগস্স সংখিপনৰসেন সঙ্গণ্হনে করিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘রূপে তণ্হা রূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামরাগভাৰেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৰিত্থারো. ‘‘রূপাদীসু আরম্মণেসু ছল়েৰা’’তিআদিকো সঙ্গহো.
যস্মা চক্খুদ্ৰারাদীসু একেকস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জনকৰিঞ্ঞাণানি ৰিয অনেকা এৰ ৰেদনা, তস্মা তা রাসিৰসেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘ছ ৰেদনাকাযা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৰেন উপ্পত্তিদ্ৰারভাৰেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধারেন্তিযো ৰিয পোসেন্তিযো ৰিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৰুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৰেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা’’তিআদিনা সাধারণতো ৰুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৰেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৰিপাককিরিযানং ৰসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৰং ৰিভঙ্গে আগতনযেন সাধারণতো ৰত্ৰাপি ইধাধিপ্পেতৰেদনমেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰিপাকৰসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৰিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৰিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৰসেন ৰিভাৰিতানি, তস্মা ‘‘যং ৰত্তব্বং…পে… ৰুত্তমেৰা’’তি আহ.
নমনলক্খণন্তি আরম্মণাভিমুখং হুত্ৰা নমনসভাৰং তেন ৰিনা অপ্পৰত্তনতো. রুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ৰেদনাক্খন্ধো পন একাৰ ৰেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৰিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৰেত্থ পাল়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৰাদিনা কারণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৰচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তো, ন রূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৰুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানী’’তি অতিদেসৰসেন ৰুত্তত্তা ‘‘রূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদারূপং ‘‘তানি গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং অৰিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৰতো. পুব্বকালকিরিযা নাম একংসতো অপরকালকিরিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৰদতি. ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন ৰিনা এৰ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ হি হদযৰত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং রূপং নিস্সাযা’’তি ৰা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৰত্থুম্পি গহেত্ৰা জাতিরূপভাৰেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৰা ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং.
চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণং. অসাধারণকারণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৰিপাকচিত্তস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.
অভিসঙ্খরণলক্খণোতি আযূহনসভাৰো. চোপনৰসেনাতি ৰিঞ্ঞত্তিসংচোপনৰসেন, কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. ৰচনভেদৰসেনাতি ৰচীভেদুপ্পাদৰসেন, ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. এৰং চোপনং ন ভৰেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘রহো নিসীদিত্ৰা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৰিনিমুত্তা এৰ একূনতিংস চেতনা ৰেদিতব্বা তস্সা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৰতো.
দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৰচনং সংসিলেসননিস্সযৰিসযব্যাপনৰসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৰা ৰিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কারণেহী’’তিআদি ৰুত্তং. একোপি হি ৰিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৰিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তরপদসমাহারেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৰত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৰেনাতি পুরেজাতনিস্সযভাৰেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৰেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৰত্তব্বা. আরম্মণপচ্চযভাৰেন দুক্খসচ্চং অস্স আরম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৰচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৰুত্তং পটিচ্ছাদনাকারং দস্সেতুং ‘‘যাথাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৰতো লক্খণপটিৰেধো হোতিযেৰাতি ‘‘যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ঞাণপৰত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. পুরিমং পন পটিৰেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.
সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৰত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুতো’’তি. আরম্মণতোতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আরম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৰুত্তনযমেৰ একেনেৰ কারণেন ইতরেসং তিণ্ণং অসম্ভৰতো, কিং পন এতং একং কারণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘নিরোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তদারব্ভাতি তং আরব্ভ তং আরম্মণং কত্ৰা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৰযন্তি নিরোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীরত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৰেনেৰ গম্ভীরতায দুদ্দসং দুৰিঞ্ঞেয্যং দুরৰগ্গাহং. তত্থাতি পুরিমে সচ্চদ্ৰযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকারভূতং. ন পৰত্ততি আরম্মণং কাতুং ন ৰিসহতি. ৰচনীযত্তেনাতি ৰাচকভাৰেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীল়নাদিআযূহনাদিৰসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৰতো সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পুরিমদ্ৰযং গম্ভীরং. তত্থাতি পুরিমস্মিং সচ্চদ্ৰযে. ৰিপল্লাসগ্গাহৰসেন পৰত্ততীতি সুভাদিৰিপরীতগ্গাহানং পচ্চযভাৰৰসেন অঞ্ঞাণং পৰত্ততি.
ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকারন্তরেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৰতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চমানায অৰিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৰেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৰাতি ৰিসযসভাৰং যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৰ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৰিজ্জা পৰত্ততি, ৰিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৰা সব্বত্থেৰ তথা অৰিসিট্ঠসভাৰদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৰিসেসতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং.
খণিকনিরোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৰিরাগগ্গহণতো চ অৰিজ্জাদীনং পটিপক্খৰসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিরোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৰাতি আহ ‘‘নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৰিজ্জা নিরুজ্ঝতি এত্থাতি অৰিজ্জানিরোধো, সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খারনিরোধো’’তি এৰং সব্বেহি এতেহি নিরোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৰট্টৰিৰট্টন্তি ৰট্টঞ্চ ৰিৰট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৰাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টং, পটিলোমতো দ্ৰাদসহি ৰিৰট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.
ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা
৩. মিচ্ছা পটিপজ্জতি এতাযাতি মিচ্ছাপটিপদা, ৰট্টগামিমগ্গো দুক্খাৰহত্তা. তং মিচ্ছাপটিপদং. তেনাহ ‘‘অনিয্যানিকপটিপদা’’তি. সো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি? সম্পত্তিভৰে সুখাৰহোৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. ৰট্টসীসত্তাতি ৰট্টপক্খিযানং উত্তমঙ্গভাৰতো. অন্তমসোতি উক্কংসপরিযন্তং সন্ধায ৰদতি অৰকংসপরিযন্ততো. ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং নিব্বানাধিগমায পচ্চযো হোতূ’’তি এৰং নিব্বানং পত্থেত্ৰা পৰত্তিতং. পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তন্তি সাকপণ্ণমুট্ঠিদানমত্তং. অপ্পত্ৰাতি অন্তোগধহেতু এস নিদ্দেসো, অপাপেত্ৰাতি অত্থো. যদগ্গেন ৰা পটিপজ্জনতো অরহত্তং পত্তোতি ৰুচ্চতি, তদগ্গেন তদাৰহা পটিপদাপি পত্তাতি ৰুচ্চতীতি ‘‘অপ্পত্ৰা’’তি ৰুত্তং. অনুলোমৰসেনাতি অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন. পটিলোমৰসেনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পটিপদা পুচ্ছিতাতি এতেন পটিপদা দেসেতুং আরদ্ধাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতো যথারদ্ধস্স অত্থস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ইধাগতত্তা. অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযম্পেত্থ ব্যতিরেকমুখেন অৰিজ্জাদিনিরোধা পন ৰিজ্জায সতি হোতি সঙ্খারানং অসম্ভৰোতি ৰুত্তং ‘‘নিব্বানং ভাজিত’’ন্তি. সরূপেন পন তায ৰট্টমেৰ পকাসিতং. ৰক্খতি হি পরিযোসানে ‘‘ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিত’’ন্তি. নিয্যাতনেতি নিগমনে. ফলেনাতি পত্তব্বফলেন পটিপদায সম্পাপকহেতুনো দস্সিতত্তা. যথা হি তিৰিধো হেতু ঞাপকো, নিব্বত্তকো, সম্পাপকোতি, এৰং তিৰিধং ফলং ঞাপেতব্বং, নিব্বত্তেতব্বং, সম্পাপেতব্বন্তি. তস্মা পত্তব্বফলেন নিব্বানেন তংসম্পাপকহেতুভূতায পটিপদায দস্সিতত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ফলেন হেত্থা’’তিআদি. অযং ৰুচ্চতীতি এৰং নিব্বানফলা অযং ‘‘সম্মাপটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. অসেসৰিরাগা অসেসনিরোধাতি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন অৰিজ্জায অসেসৰিরজ্জনতো অসেসনিরুজ্ঝনতো চ. পদদ্ৰযেনপি অনুপ্পাদনিরোধমেৰ ৰদতি. তঞ্হি নিব্বানং. দুতিযৰিকপ্পে অযং এত্থ অধিপ্পাযো – যেন মগ্গেন করণভূতেন অসেসনিরোধো হোতি, অৰিজ্জায অসেসনিরোধো যং আগম্ম হোতি, তং মগ্গং দস্সেতুন্তি. এৰঞ্হি সতীতি এৰং পদভাজনস্স নিব্বানস্স পদত্থে সতি. সানুভাৰা পটিপদা ৰিভত্তা হোতীতি অৰিজ্জায অসেসনিরোধহেতুপটিপদা তত্থ সাতিসযসামত্থিযসমাযোগতো সানুভাৰা ৰিভত্তা হোতি. মিচ্ছাপটিপদাগহণেনেত্থ ৰট্টস্সপি ৰিভত্তত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিত’’ন্তি.
পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰিপস্সীসুত্তৰণ্ণনা
৪. ৰিপ্ফন্দন্তীতি নিমিসনৰসেন. অনিমিসেহীতি ৰিগতনিমিসেহি উম্মীলন্তেহেৰ. তেন ৰুত্তং মহাপদানে. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘ৰিপস্সী’’তি পদে, এতস্মিং ৰা ‘‘অনিমিসেহী’’তিআদিকে যথাগতে সুত্তন্তে.
মহাপুরিসস্স অনিমিসলোচনতো ‘‘ৰিপস্সী’’তি সমঞ্ঞাপটিলাভস্স কারণং ৰুত্তং, তং অকারণং অঞ্ঞেসম্পি মহাসত্তানং চরিমভৰে অনিমিসলোচনত্তাতি চোদনং সন্ধায ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং ৰত্ৰা ততো পন অঞ্ঞমেৰ কারণং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. পলাল়যমানস্সাতি তোসেন্তস্স. অনাদরে চেতং সামিৰচনং. অট্টস্সাতি অত্থস্স.
পুঞ্ঞুস্সযসঙ্খাতো ভগো অস্স অতিসযেন অত্থীতি ভগৰাতি ‘‘ভাগ্যসম্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং. সম্মাতি সম্মদেৰ যাথাৰতো, ঞাযেন কারণেনাতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নযেন হেতুনা’’তি. সং-সদ্দো ‘‘সাম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সামং পচ্চত্তপুরিসকারেনা’’তি, সযম্ভুঞাণেনাতি অত্থো. সম্মা, সামং বুজ্ঝি এতেনাতি সম্বোধো ৰুচ্চতি মগ্গঞাণং, ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৰা ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপি সঙ্গহো. বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, পুরিমপদে উত্তরপদলোপো যথা ‘‘সাকপত্থৰো’’তি. বুজ্ঝনকসত্তোতি এত্থ মহাবোধিযানপটিপদায বুজ্ঝতীতি বোধি চ সো সত্তৰিসেসযোগতো সত্তো চাতি বোধিসত্তো. পত্থযমানো পৰত্ততীতি ‘‘কুদাস্সু নাম মহন্তং বোধিং পাপুণিস্সামী’’তি সঞ্জাতচ্ছন্দো পটিপজ্জতি. দুক্খন্তি জাতিআদিমূলকং দুক্খং. কামং চুতুপপাতাপি মরণজাতিযো, ‘‘জাযতি মীযতী’’তি পন ৰত্ৰা ‘‘চৰতি উপপজ্জতী’’তি ৰচনং ন একভৰপরিযাপন্নানং তেসং গহণং, অথ খো নানাভৰপরিযাপন্নানং একজ্ঝং গহণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. তস্স নিস্সরণন্তি তস্স জরামরণস্স নিস্সরণন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা মহাসত্তো জিণ্ণব্যাধিমতে দিস্ৰা পব্বজিতো, তস্মাস্স জরামরণমেৰ আদিতো উপট্ঠাসি.
উপাযমনসিকারেনাতি উপাযেন ৰিধিনা ঞাযেন মনসিকারেন পথেন মনসিকারস্স পৰত্তনতো. সমাযোগো অহোসীতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝনৰসেন সমাগমো অহোসি. যোনিসো মনসিকারাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি তস্স ‘‘যোনিসো মনসিকারেনা’’তি হেতুম্হি করণৰচনেন আহ. জাতিযা খো সতি জরামরণন্তি ‘‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিং পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি জরামরণে কারণং পরিগ্গণ্হন্তস্স বোধিসত্তস্স ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কারণ’’ন্তি এৰং অব্যভিচারজাতিকারণপরিগ্গণ্হনেন ‘‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি যা জরামরণস্স কারণপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জি, তায উপ্পজ্জন্তিযা চস্স অভিসমযো পটিৰেধো অহোসীতি অত্থো.
ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. হীতি নিপাতমত্তং. ইদন্তি যথাৰুত্তস্স ৰট্টস্স পচ্চক্খতো গহণং. তেনাহ ‘‘এৰমিদ’’ন্তি. ইধ অৰিজ্জায সমুদযস্স আগতত্তা ‘‘একাদসসু ঠানেসূ’’তি ৰুত্তং. সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৰাতি সঙ্খারাদীনং সমুদযং একজ্ঝং গহেত্ৰা. অনেকৰারঞ্হি সমুদযদস্সনৰসেন ঞাণস্স পৰত্তত্তা ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি আমেডিতৰচনং. অথ ৰা ‘‘এৰং সমুদযো হোতী’’তি ইদং ন কেৰলং নিব্বত্তিদস্সনপরং, অথ খো পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ইধ সমুদযসদ্দো নিব্বত্তিমুখেন পচ্চযত্তং ৰদতি. ৰিঞ্ঞাণাদযো চ যাৰন্তো ইধ পচ্চযধম্মা নিদ্দিট্ঠা, তে সামঞ্ঞরূপেন ব্যাপনিচ্ছাৰসেন গণ্হন্তো ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি অৰোচ. তেনাহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারানং সমুদযো হোতী’’তি. দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সমুদযস্স পচ্চক্খতো দস্সনভাৰো চক্খু. ঞাতট্ঠেনাতি ঞাতভাৰেন. পজাননট্ঠেনাতি ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খারাদিতংতংপচ্চযধম্মপৰত্তিযা এতস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো’’তি পকারতো ৰা জাননট্ঠেন. পটিৰেধনট্ঠেনাতি ‘‘অযং অৰিজ্জাদি পচ্চযধম্মো ইমস্স সঙ্খারাদিকস্স পচ্চযভাৰতো সমুদযো’’তি পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন. ওভাসনট্ঠেনাতি সমুদযভাৰপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স কিলেসন্ধকারস্স ৰিধমনৰসেন অৰভাসনৰসেন. তং পনেতং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং ঞাণং. নিরোধৰারেতি পটিলোমৰারে. সো হি ‘‘কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’’তি নিরোধকিত্তনৰসেন আগতো.
ৰিপস্সীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. সিখীসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫-১০. ন এৰং যোজেত্ৰাতি ‘‘সিখিস্সপী’’তিআদিনা সমুচ্চযৰসেন এৰং ন যোজেত্ৰা. কস্মাতিআদিনা তত্থ কারণং ৰদতি. একাসনে অদেসিতত্তাতি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নানাঠানেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. যদিপি তানি ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তভাৰেন দেসিতানি, অত্থৰণ্ণনা পন একসদিসা তদত্থস্স অভিন্নত্তা. ‘‘বুদ্ধা জাতা’’তি ন অঞ্ঞো আচিক্খতীতি যোজনা. ন হি মহাবোধিসত্তানং পচ্ছিমভৰে পরোপদেসেন পযোজনং অত্থি. গতমগ্গেনেৰাতি পটিপত্তিগমনেন গতমগ্গেনেৰ পচ্ছিমমহাবোধিসত্তা গচ্ছন্তি, অযমেত্থ ধম্মতা. গচ্ছন্তীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যাথাৰতো ভাৰেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা অভিসম্বুজ্ঝনৰসেন পৰত্তন্তীতি অত্থো. যথা পন তেসং পঠমৰিপস্সনাভিনিৰেসো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্ববোধিসত্তা হী’’তিআদি ৰুত্তং. বুদ্ধভাৰানং ৰিপস্সনা, বুদ্ধত্থায ৰা ৰিপস্সনা বুদ্ধৰিপস্সনা.
সিখীসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বুদ্ধৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আহারৰগ্গো
১. আহারসুত্তৰণ্ণনা
১১. আহরন্তীতি আনেন্তি উপ্পাদেন্তি, উপত্থম্ভেন্তীতি অত্থো. নিব্বত্তাতি পসুতা. ভূতা নাম যস্মা ততো পট্ঠায লোকে জাতৰোহারো পটিসন্ধিগ্গহণতো পন পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তো, তাৰ সম্ভৰেসিনো, এস তাৰ গব্ভসেয্যকেসু ভূতসম্ভৰেসিৰিভাগো, ইতরেসু পন পঠমচিত্তাদিৰসেন ৰুত্তো. সম্ভৰ-সদ্দো চেত্থ গব্ভসেয্যকানং ৰসেন পসূতিপরিযাযো, ইতরেসং ৰসেন উপ্পত্তিপরিযাযো. পঠমচিত্তপঠমইরিযাপথক্খণেসু হি তে সম্ভৰং উপ্পত্তিং এসন্তি উপগচ্ছন্তি নাম, ন তাৰ ভূতা উপপত্তিযা ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা, ভূতা এৰ সব্বসো ভৰেসনায সমুচ্ছিন্নত্তা. ন পুন ভৰিস্সন্তীতি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতি. যো চ ‘‘কালঘসো ভূতো’’তিআদীসু ভূত-সদ্দস্স খীণাসৰৰাচিতা দট্ঠব্বা. ৰা-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘অগ্গিনা ৰা উদকেন ৰা’’তিআদীসু ৰিয.
যথাসকং পচ্চযভাৰেন অত্তভাৰস্স পঠপনমেৰেত্থ আহারেহি কাতব্বঅনুগ্গহো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰচনভেদো…পে… একো যেৰা’’তি. সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানন্তি সত্তস্স সন্তানে উপ্পন্নধম্মানং. যথা ‘‘ৰস্সসতং তিট্ঠতী’’তি ৰুত্তে অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি, এৰং ঠিতিযাতি অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তিযাতি অত্থো, সা পন অৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘অৰিচ্ছেদাযা’’তি. অনুপ্পবন্ধধম্মুপ্পত্তিযা সত্তসন্তানো অনুগ্গহিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নানং উপ্পাদাযা’’তি. এতানীতি ঠিতিঅনুগ্গহপদানি. উভযত্থ দট্ঠব্বানি ন যথাসম্বন্ধতো.
ৰত্থুগতা ওজা ৰত্থু ৰিয তেন সদ্ধিং অজ্ঝোহরিতব্বতং গচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোহরিতব্বকো আহারো’’তি, নিব্বত্তিতওজং পন সন্ধায ‘‘কবল়ীকারো আহারো ওজট্ঠমকরূপানি আহরতী’’তি ৰক্খতি. ওল়ারিকতা অপ্পোজতায ন ৰত্থুনো থূলতায কথিনতায ৰা, তস্মা যস্মিং ৰত্থুস্মিং পরিত্তা ওজা হোতি, তং ওল়ারিকং. সপ্পাদযো দুক্খুপ্পাদকতায ওল়ারিকা ৰেদিতব্বা. ৰিসাণাদীনং তিৰস্সছড্ডিতানং পূতিভূতত্তা মুদুকতাতি ৰদন্তি. তরচ্ছখেল়তেমিততায পন তথাভূতানং তেসং মুদুকতা. ধম্মসভাৰো হেস. সসানং আহারো সুখুমো তরুণতিণসস্সখাদনতো. সকুণানং আহারো সুখুমো তিণবীজাদিখাদনতো. পচ্চন্তৰাসীনং আহারো সুখুমো মাসমুগ্গকুরাদিভোজনত্তা. তেসন্তি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং. সুখুমোত্ৰেৰাতি ন কিঞ্চি উপাদায, অথ খো সুখুমোইচ্চেৰ নিট্ঠং পত্তো ততো পরমসুখুমস্স অভাৰতো.
ৰত্থুৰসেন পনেত্থ আহারস্স ওল়ারিকসুখুমতা ৰুত্তা, সা চস্স অপ্পোজমহোজতাহি ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. পরিস্সযন্তি খুদাৰসেন উপ্পন্নং ৰিহিংসং সরীরদরথং. ৰিনোদেতীতি ৰত্থু তস্স ৰিনোদনমত্তং করোতি. ন পন সক্কোতি পালেতুন্তি সরীরং যাপেতুং নপ্পহোতি নিরোজত্তা. ন সক্কোতি পরিস্সযং ৰিনোদেতুং আমাসযস্স অপূরণতো.
ছব্বিধোপীতি ইমিনা কস্সচি ফস্সস্স অনৰসেসিতব্বতমাহ. দেসনক্কমেনেৰেত্থ ফস্সাদীনং দুতিযাদিতা, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি আহ ‘‘দেসনানযো এৰ চেসা’’তিআদি. মনসো সঞ্চেতনা ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং মনোগহণং যথা ‘‘চিত্তস্স ঠিতি, চেতোৰিমুত্তি চা’’তি আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাতি চেতনাৰা’’তি. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি চিত্তমেৰ. একরাসিং কত্ৰাতি একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰিভাগং অকত্ৰা, সামঞ্ঞেন গহিতাতি অত্থো. তত্থ লব্ভমানং উপাদিণ্ণকাদিৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘কবল়ীকারো আহারো’’তিআদি ৰুত্তং. আহারত্থং ন সাধেন্তীতি তাদিসস্স আহারস্স অনাহরণতো. তদাপীতি ভিজ্জিত্ৰা ৰিগতকালেপি. উপাদিণ্ণকাহারোতি ৰুচ্চন্তীতি কেচি. ইদং পন আচরিযানং ন রুচ্চতি তদা উপাদিণ্ণকরূপস্সেৰ অভাৰতো. পটিসন্ধিচিত্তেনেৰ সহজাতাতি লক্খণৰচনমেতং, সব্বাযপি কম্মজরূপপরিযাপন্নায ওজায অত্থিভাৰস্স অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিসম্ভৰদস্সনত্থো. সত্তমাতি উপ্পন্নদিৰসতো পট্ঠায যাৰ সত্তমদিৰসাপি. রূপসন্ততিং পালেতি পৰেণিঘটনৰসেন. অযমেৰাতি কম্মজওজা. কম্মজওজং পন পটিচ্চ উপ্পন্নওজা অকম্মজত্তা অনুপাদিণ্ণআহারোত্ৰেৰ ৰেদিতব্বো. অনুপাদিণ্ণকা ফস্সাদযো ৰেদিতব্বাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. লোকুত্তরা ফস্সাদযো কথন্তি আহ ‘‘লোকুত্তরা পন রুল়্হীৰসেন কথিতা’’তি. যস্মা তেসং কুসলানং উপেতপরিযাযো নত্থি, তস্মা ৰিপাকানং উপাদিণ্ণপরিযাযো নত্থেৰাতি অনুপাদিণ্ণপরিযাযোপি রুল়্হীৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
পুব্বে ‘‘আহারাতি পচ্চযা’’তি ৰুত্তত্তা যদি পচ্চযট্ঠো আহারট্ঠোতিআদিনা চোদেতি, অথ কস্মা ইমে এৰ চত্তারো ৰুত্তাতি অথ কস্মা চত্তারোৰ ৰুত্তা. ইমে এৰ চ ৰুত্তাতি যোজনা. ৰিসেসপ্পচ্চযত্তাতি এতেন যথা অঞ্ঞে পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাৰ হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোতি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিরেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ‘‘আহারাতি ৰুত্তা’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. ইদানি তং অতিরেকপচ্চযতং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসপচ্চযো হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসেসপ্পচ্চযো রূপকাযস্স কবল়ীকারো আহারো উপথম্ভকভাৰতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘রূপারূপানং উপথম্ভকত্তেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬০৮; পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা). উপথম্ভকত্তঞ্হি সতীপি জনকত্তে অরূপীনং আহারানং আহারজরূপসমুট্ঠানকরূপাহারস্স চ হোতি, অসতি পন উপথম্ভকত্তে আহারানং জনকত্তং নত্থীতি উপথম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপথম্ভযমানো এৰ জনেতীতি উপথম্ভকভাৰো এৰ আহারভাৰো. ৰেদনায ফস্সো ৰিসেসপচ্চযো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনতো ৰিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা. ‘‘চেতনা তিৰিধং ভৰং জনেতী’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি পন ৰচনতো নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসপচ্চযো. ন হি ওক্কন্তৰিঞ্ঞাণাভাৰে নামরূপস্স অত্থি সম্ভৰো. যথাহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামরূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তিআদি (দী. নি. ২.১১৫). ৰুত্তমেৰত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং.
এৰং যদিপি পচ্চযত্থো আহারত্থো, ৰিসেসপচ্চযত্তা পন ইমেৰ আহারাতি ৰুত্তাতি তং নেসং ৰিসেসপচ্চযতং অৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কো পনেত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. মুখে ঠপিতমত্তো এৰ অসঙ্খাদিতো, তত্তকেনাপি অব্ভন্তরস্স আহারস্স পচ্চযো হোতি এৰ. তেনাহ ‘‘অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি. সুখৰেদনায হিতো সুখৰেদনীযো. সব্বথাপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন. যত্তকা ফস্সস্স পকারভেদা, তেসং ৰসেন সব্বপ্পকারোপি ফস্সাহারো যথারহং তিস্সো ৰেদনা আহরতি, অনাহারকো নত্থি.
সব্বথাপীতি ইধাপি ফস্সাহারে ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তিসন্ততিৰসেনাতি কাযদসকং ভাৰদসকং ৰত্থুদসকন্তি তিৰিধসন্ততিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযনযেনাতি সহজাতাদিপচ্চযৰিধিনা. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতনামস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকিন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তোযেৰ আহারপচ্চযতায তং আহারেতি ৰুত্তং, সহজাতরূপেসু পন ৰত্থুনো সম্পযুত্তপচ্চযং ঠপেত্ৰা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন, সেসরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযঞ্চ ঠপেত্ৰা ইতরেসং পচ্চযানং ৰসেন যোজনা কাতব্বা. তানীতি নপুংসকনিদ্দেসো অনপুংসকানম্পি নপুংসকেহি সহ ৰচনতো. সাসৰকুসলাকুসলচেতনাৰ ৰুত্তা ৰিসেসপচ্চযভাৰদস্সনং হেতন্তি, তেনাহ ‘‘অৰিসেসেন পনা’’তিআদি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰুত্তন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. যথা তস্স তস্স ফলস্স ৰিসেসতো পচ্চযতায এতেসং আহারত্থো, এৰং অৰিসেসতোপীতি দস্সেতুং ‘‘অৰিসেসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানন্তি তেহি ফস্সাদীহি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ তংসমুট্ঠানরূপধম্মানঞ্চ. তত্থ সম্পযুত্তগ্গহণং যথারহতো দট্ঠব্বং, সমুট্ঠানগ্গহণং পন অৰিসেসতো.
উপত্থম্ভেন্তো আহারকিচ্চং সাধেতীতি উপত্থম্ভেন্তো এৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি, ওজট্ঠমকসমুট্ঠাপনেনেৰ পনস্স উপথম্ভনকিচ্চসিদ্ধি. ফুসন্তোযেৰাতি ফুসনকিচ্চং করোন্তো এৰ. আযূহমানাৰাতি চেতযমানা এৰ অভিসন্দহন্তী এৰ. ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰ আহারকিচ্চং সাধেতীতি যোজনা. সব্বত্থ আহারকিচ্চসাধনঞ্চ তেসং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায অত্তভাৰস্স পৰত্তনমেৰ. কাযট্ঠপনেনাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু কম্মজাদিরূপং কম্মাদিনাৰ পৰত্ততীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কম্মজনিতোপী’’তিআদি.
উপাদিণ্ণরূপসন্ততিযা উপত্থম্ভনেনেৰ উতুচিত্তজরূপসন্ততীনম্পি উপত্থম্ভনসিদ্ধি হোতীতি ‘‘দ্ৰিন্নং রূপসন্ততীন’’ন্তি ৰুত্তং. উপত্থম্ভনমেৰ সন্ধায ‘‘অনুপালকো হুত্ৰা’’তি চ ৰুত্তং. রূপকাযস্স ঠিতিহেতুতা হি যাপনা অনুপালনা. সুখাদিৰত্থুভূতন্তি সুখাদীনং পৰত্তিট্ঠানভূতং. আরম্মণম্পি হি ৰসতি এত্থ আরম্মণকরণৰসেন তদারম্মণা ধম্মাতি ৰত্থূতি ৰুচ্চতি. ফুসন্তোযেৰাতি ইদং ফস্সস্স ফুসনসভাৰত্তা ৰুত্তং. ন হি ধম্মানং সভাৰেন ৰিনা পৰত্তি অত্থি, ৰেদনাপৰত্তিযা ৰিনা সত্তানং সন্ধাৰনতা নত্থীতি আহ ‘‘সুখাদি…পে… হোতী’’তি. ন চেত্থ সঞ্ঞীভৰকথাযং অসঞ্ঞীভৰো দস্সেতব্বো, তস্সাপি ৰা কারণভূতৰেদনাপৰত্তিৰসেনেৰ ঠিতিযা হেতুনো অব্যাপিতত্তা, তথা হি ‘‘মনোসঞ্চেতনা…পে… ভৰমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতী’’তি ৰুত্তা. ততো এৰ ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.
চত্তারি ভযানি দট্ঠব্বানি আদীনৰৰিভাৰনতো. নিকন্তীতি নিকামনা, রসতণ্হং সন্ধায ৰদতি. সা হি কবল়ীকারে আহারে বলৰতী, তেনেৰেত্থ অৰধারণং কতং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তিযেৰ ভযং মহানত্থহেতুতো. উপগমনং ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণেসু ৰিসযৰিঞ্ঞাণেসু চ সঙ্গতিৰসেন পৰত্তি, তং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অৰধারণে পযোজনং ৰুত্তনযমেৰ. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. আযূহনং অভিসন্দহনং, সংৰিধানন্তিপি ৰদন্তি. তং ভৰূপপত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অভিনিপাতো তত্থ তত্থ ভৰে পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বত্তি. সো ভৰূপপত্তিহেতুকানং সব্বেসং অনত্থানং মূলকারণতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. ইদানি নিকন্তিআদীনং সপ্পটিভযতং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কিং কারণা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ নিকন্তিং কত্ৰাতি আলযং জনেত্ৰা, তণ্হং উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো. সীতাদীনং পুরক্খতাতি সীতাদীনং পুরতো ঠিতা, সীতাদীহি বাধিযমানাতি অত্থো.
ফস্সং উপগচ্ছন্তাতি চক্খুসম্ফস্সাদিভেদং ফস্সং পৰত্তেন্তা. ফস্সস্সাদিনোতি কাযসম্ফস্সৰসেন ফোট্ঠব্বসঙ্খাতস্স অস্সাদনসীলা. কাযসম্ফস্সৰসেন হি সত্তানং ফোট্ঠব্বতণ্হা পৰত্ততীতি দস্সেতুং ফস্সাহারাদীনৰদস্সনে ফোট্ঠব্বারম্মণং উদ্ধটং ‘‘পরেসং রক্খিতগোপিতেসূ’’তিআদিনা. ফস্সস্সাদিনোতি ৰা ফস্সাহারস্সাদিনোতি অত্থো. সতি হি ফস্সাহারে সত্তানং ফস্সারম্মণে অস্সাদো, নাসতি, তেনাহ ‘‘ফস্সস্সাদমূলক’’ন্তিআদি.
জাতিনিমিত্তস্স ভযস্স অভিনিপাতসভাৰেন গহিতত্তা ‘‘তম্মূলক’’ন্তি ৰুত্তং. কম্মাযূহননিমিত্তন্তি অত্থো. ভযং সব্বন্তি পঞ্চৰীসতি, তিৰিধমহাভযং, অঞ্ঞঞ্চ সব্বভযং আগতমেৰ হোতি ভযাধিট্ঠানস্স অত্তভাৰস্স নিপ্ফাদনতো.
অভিনিপততীতি অভিনিব্বত্ততি. পঠমাভিনিব্বত্তি হি সত্তানং তত্থ তত্থ অঙ্গারকাসুসদিসে ভৰে অভিনিপাতসদিসী. তম্মূলকত্তাতি নামরূপনিব্বত্তিমূলকত্তা. সব্বভযানং অভিনিপাতোযেৰ ভযং ভাযতি এতস্মাতি কত্ৰা.
অপ্পেতি ৰিযাতি ফলস্স অত্তলাভহেতুভাৰতো কারণং, তং নিয্যাদেতি ৰিয. তন্তি ফলং. ততোতি কারণতো. এতেসন্তি আহারানং. যথাৰুত্তেনাতি ‘‘ফলং নিদেতী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন অত্থেন. সব্বপদেসূতি ‘‘ৰেদনানিরোধেনা’’তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.
পটিসন্ধিং আদিং কত্ৰাতি পটিসন্ধিক্খণং আদিং কত্ৰা. উপাদিণ্ণকআহারে সন্ধায ‘‘অত্তভাৰসঙ্খাতানং আহারান’’ন্তি ৰুত্তং. তে হি নিপ্পরিযাযতো তণ্হানিদানা. পরিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং সত্তসন্ততিৰসেনাতি পরিপুণ্ণাযতনানং সভাৰকানং চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো ভাৰো ৰত্থূতি ইমেসং সত্তন্নং সন্ততীনং ৰসেন. সেসানং অপরিপুণ্ণাযতনানং অন্ধবধিরঅভাৰকানং. ঊনঊনসন্ততিৰসেনাতি চক্খুনা, সোতেন, তদুভযেন, ভাৰেন চ ঊনঊনসন্ততিৰসেন. পটিসন্ধিযং জাতা পটিসন্ধিকা. পঠমভৰঙ্গচিত্তক্খণাদীতি আদি-সদ্দেন তদারম্মণচিত্তস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
তণ্হাযপি নিদানং জানাতীতি যোজনা. তণ্হানিদানন্তিপি পাঠো. ৰট্টং দস্সেত্ৰাতি সরূপতো নযতো চ সকলমেৰ ৰট্টং দস্সেত্ৰা. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন ঠানে’’তিআদিমাহ. অতীতাভিমুখং দেসনং কত্ৰাতি পচ্চুপ্পন্নভৰতো পট্ঠায অতীতধম্মাভিমুখং তব্বিসযং দেসনং কত্ৰা তথাকারণেন. অতীতেন ৰট্টং দস্সেতীতি অতীতভৰেন কম্মকিলেসৰিপাকৰট্টং দস্সেতি. অত্তভাৰোতি পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো. যদি এৰং কস্মা ‘‘অতীতেন ৰট্টং দস্সেতী’’তি ৰুত্তন্তি? নাযং দোসো ‘‘অতীতেনেৰা’’তি অনৰধারণতো, এৰঞ্চ কত্ৰা অতীতাভিমুখগ্গহণং জনককম্মং গহিতং, তণ্হাসীসেন নানন্তরিযভাৰতো. ন হি কম্মুনা ৰিনা তণ্হা ভৰনেত্তি যুজ্জতি.
তং কম্মন্তি তণ্হাসীসেন ৰুত্তকম্মং. দস্সেতুন্তি তং অতীতং অত্তভাৰং দস্সেতুং. তস্সত্তভাৰস্স জনকং কম্মন্তি তস্স যথাৰুত্তস্স অত্তভাৰস্স জনকং. ততো পরম্পি অত্তভাৰং আযূহিতং কম্মং দস্সেতুং ৰুত্তং. অৰিজ্জা চ নাম তণ্হা ৰিয কম্মত্তাতি কম্মস্সেৰ গহণং. দ্ৰীসু ঠানেসূতি আহারগ্গহণেন ৰেদনাদিগ্গহণেনাতি দ্ৰীসু ঠানেসু. অত্তভাৰোতি পচ্চুপ্পন্নকালিকো অতীতকালিকো চ অত্তভাৰো. পুন দ্ৰীসূতি তণ্হাগ্গহণে অৰিজ্জাসঙ্খারগ্গহণেতি দ্ৰীসু ঠানেসু. তস্স জনকন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স চেৰ অতীতস্স চ অত্তভাৰস্স জনকং কম্মং ৰুত্তন্তি যোজনা. কম্মগ্গহণেন চেত্থ যত্থ তং কম্মং আযূহিতং, সা অতীতা জাতি অত্থতো দস্সিতা হোতি. তেন সংসারৰট্টস্স অনমতগ্গতং দীপেতি. সঙ্খেপেনাতি সঙ্খেপেন হেতুপঞ্চকফলপঞ্চকগ্গহণম্পি হি সঙ্খেপো এৰ হেতুফলভাৰেন সঙ্গহেতব্বধম্মানং অনেকৰিধত্তা.
যদি অতীতেন ৰট্টং দস্সিতং, এৰং সতি সপ্পদেসা পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মদেসনা হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্রায’’ন্তিআদিমাহ. তেন হি যদিপি সরূপতো অনাগতেন ৰট্টং ইধ ন দস্সিতং, নযতো পন তস্সপি দস্সিতত্তা নিপ্পদেসা এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. উদকপিট্ঠে নিপন্নন্তি উদকং পরিপ্লৰৰসেন নিপন্নং. পরভাগন্তি পরউত্তমঙ্গভাগং. ওরতোতি ততো অপরভাগতো ওলোকেন্তো. অপরিপুণ্ণোতি ৰিকলাৰযৰো. এৰংসম্পদন্তিআদি উপমায সংসন্দনং.
যথা হি গীৰা সরীরসন্ধারককণ্ডরানং মূলট্ঠানভূতা, এৰং অত্তভাৰসন্ধারকানং সঙ্খারানং মূলভূতা তণ্হাতি ৰুত্তং ‘‘গীৰায দিট্ঠকালো’’তি. যথা ৰেদনাদিঅনেকাৰযৰসমুদাযভূতো অত্তভাৰো, এৰং ফাসুকপিট্ঠিকণ্ডকাদিঅনেকাৰযৰসমুদাযভূতা পিট্ঠীতি ‘‘পিট্ঠিযা…পে… তস্স দিট্ঠকালো’’তি ৰুত্তং. তণ্হাসঙ্খাতন্তি তণ্হায কথিতং. ইধ দেসনায পচ্চযা অৰিজ্জাসঙ্খারা ৰেদিতব্বাতি ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলস্স দিট্ঠকালো ৰিযা’’তি ৰুত্তং. তথা হি পরিযোসানে ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলং পস্সেয্যা’’তি উপমাদস্সনং কতং. নযতো পরিপুণ্ণভাৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং. পাল়িযং অনাগতস্সাপি পচ্চযৰট্টস্স হেতুৰসেন ফলৰসেন ৰা পরিপুণ্ণভাৰস্স মুখমত্তদস্সনীযত্তা আদিতো ফলহেতুসন্ধি, মজ্ঝে হেতুফলসন্ধি, অন্তেপি ফলহেতুসন্ধীতি এৰং তিসন্ধিকত্তা চতুসঙ্খেপমেৰ ৰট্টং দস্সিতন্তি.
আহারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মোল়িযফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা
১২. ইমস্মিংযেৰ ঠানেতি ‘‘চত্তারোমে ভিক্খু…পে… আহারা’’তি এৰং চত্তারো আহারে সরূপতো দস্সেত্ৰা ‘‘ইমে খো ভিক্খৰে…পে… অনুগ্গহাযা’’তি নিগমনৰসেন দস্সিতে ইমস্মিংযেৰ ঠানে. দেসনং নিট্ঠাপেসি চতুআহারৰিভাগদীপকং দেসনং উদ্দেসৰসেনেৰ নিট্ঠাপেসি, উপরি আৰজ্জেত্ৰা তুণ্হী নিসীদি. দিট্ঠিগতিকোতি অত্তদিট্ঠিৰসেন দিট্ঠিগতিকো. ৰরগন্ধৰাসিতন্তি সভাৰসিদ্ধেন চন্দনগন্ধেন চেৰ তদঞ্ঞনানাগন্ধেন চ পরিভাৰিতত্তা ৰরগন্ধৰাসিতং. রতনচঙ্কোটৰরেনাতি রতনমযেন উত্তমচঙ্কোটকেন. দেসনানুসন্ধিং ঘটেন্তোতি যথাদেসিতায দেসনায অনুসন্ধিং ঘটেন্তো, যথা উপরিদেসনা ৰদ্ধেয্য, এৰং উস্সাহং করোন্তো. ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতীতি তস্স আহারণকিরিযায ৰুত্তপুচ্ছায তং দিট্ঠিগতং উপ্পাটেন্তো ‘‘যো এতং…পে… ভুঞ্জতি ৰা’’তি আহ.
ৰিঞ্ঞাণাহারে নাম ইচ্ছিতে তস্স উপভুঞ্জকেনপি ভৰিতব্বং, সো ‘‘কো নু খো’’তি অযং পুচ্ছায অধিপ্পাযো. উতুসমযেতি গব্ভৰুট্ঠানসমযে. সো হি উতুসমযস্স মত্তকসমযত্তা তথা ৰুত্তো. ‘‘উদকেন অণ্ডানি মা নস্সন্তূ’’তি মহাসমুদ্দতো নিক্খমিত্ৰা. গিজ্ঝপোতকা ৰিয আহারসঞ্চেতনায তানি কচ্ছপণ্ডানি মনোসঞ্চেতনাহারেন যাপেন্তীতি অযং তস্স থেরস্স লদ্ধি. কিঞ্চাপি অযং লদ্ধীতি ফস্সমনোসঞ্চেতনাহারেসু কিঞ্চাপি থেরস্স যুত্তা অযুত্তা ৰা অযং লদ্ধি. ইমং পঞ্হন্তি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি ইমং পঞ্হং এতায যথাৰুত্তায লদ্ধিযা ন পন পুচ্ছতি, অথ খো সত্তুপলদ্ধিযা পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. সোতি দিট্ঠিগতিকো. ন নিগ্গহেতব্বো উম্মত্তকসদিসত্তা অধিপ্পাযং অজানিত্ৰা পুচ্ছায কতত্তা. তেনাহ ‘‘আহারেতীতি নাহং ৰদামী’’তিআদি.
তস্মিং মযা এৰং ৰুত্তেতি তস্মিং ৰচনে মযা ‘‘আহারেতী’’তি এৰং ৰুত্তে সতি. অযং পঞ্হোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি অযং পঞ্হো যুত্তো ভৰেয্য. এৰং পুচ্ছিতে পঞ্হেতি সত্তুপলদ্ধিং অনাদায ‘‘কতমস্স ধম্মস্স পচ্চযো’’তি এৰং ধম্মপৰত্তৰসেনেৰ পঞ্হে পুচ্ছিতে. তেনেৰ ৰিঞ্ঞাণেনাতি তেনেৰ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সহ উপ্পন্নং নামঞ্চ রূপঞ্চ অতীতভৰে দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি ইধাধিপ্পেতং. নামরূপে জাতে সতীতি নামরূপে নিব্বত্তে তপ্পচ্চযভূতং ভিন্দিত্ৰা সল়াযতনং হোতি.
তত্রাযং পচ্চযৰিভাগো – নামন্তি ৰেদনাদিখন্ধত্তযং ইধাধিপ্পেতং, রূপং পন সত্তসন্ততিপরিযাপন্নং, নিযমতো চত্তারি ভূতানি ছ ৰত্থূনি জীৰিতিন্দ্রিযং আহারো চ. তত্থ ৰিপাকনামং পটিসন্ধিক্খণে হদযৰত্থুনো সহাযো হুত্ৰা ছট্ঠস্স মনাযতনস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৰিপাকঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি সত্তধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি এৰং উক্কংসাৰকংসো ৰেদিতব্বো. ইতরেসং পন পঞ্চাযতনানং চতুন্নং মহাভূতানং সহাযো হুত্ৰা সহজাতনিস্সযৰিপাকৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি সব্বং পুরিমসদিসং. পৰত্তে ৰিপাকনামং ৰিপাকস্স ছট্ঠাযতনস্স ৰুত্তনযেন সত্তধা পচ্চযো হোতি, অৰিপাকং পন অৰিপাকস্স ছট্ঠস্স ততো ৰিপাকপচ্চযং অপনেত্ৰা পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনং পন পচ্চুপ্পন্নং চক্খুপসাদাদিৰত্থুকম্পি ইতরম্পি ৰিপাকনামং পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি, তথা অৰিপাকম্পি ৰেদিতব্বং. রূপতো পন ৰত্থুরূপং পটিসন্ধিযং ছট্ঠস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি ছধা পচ্চযো হোতি. চত্তারি পন ভূতানি চক্খাযতনাদীনং পঞ্চন্নং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি. রূপজীৰিতং অত্থিঅৰিগতিন্দ্রিযৰসেন তিধা পচ্চযো হোতীতি অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৯৪) গহেতব্বো.
পঞ্হস্স ওকাসং দেন্তোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’’তি ইমস্স দিট্ঠিগতিকপঞ্হস্স ওকাসং দেন্তো. ততো ৰিৰেচেতুকামোতি অধিপ্পাযো. সব্বপদেসূতি দিট্ঠিগতিকেন ভগৰতা চ ৰুত্তপদেসু. সত্তোতি অত্তা. সো পন উচ্ছেদৰাদিনোপি যাৰ ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰ অত্থেৰাতি লদ্ধি, পগেৰ সস্সতৰাদিনো. ভূতোতি ৰিজ্জমানো. নিপ্ফত্তোতি নিপ্ফন্নো. ন তস্স দানি নিপ্ফাদেতব্বং কিঞ্চি অত্থীতি লদ্ধি. ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা ৰিঞ্ঞাণাহারপচ্চযা ইদং নামরূপং. পুন ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা নামরূপপচ্চযা ইদং সল়াযতনন্তি এৰং বহূসু ঠানেসু ভগৰতা কথিতত্তা যথা পচ্চযতো নিব্বত্তং সঙ্খারমত্তমিদন্তি সঞ্ঞত্তিং উপগতো. তেনাপীতি সঞ্ঞত্তুপগতেনাপি. একাবদ্ধং কত্ৰাতি যথা পুচ্ছায অৰসরো ন হোতি, তথা একাবদ্ধং কত্ৰা. দেসনারুল়্হন্তি যতো সল়াযতনপদতো পট্ঠায ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা দেসনা পটিচ্চসমুপ্পাদৰীথিং আরুল়্হমেৰ. তমেৰাতি সল়াযতনপদমেৰ গহেত্ৰা. ৰিৰজ্জেন্তোতি ৰিৰট্টেন্তো. এৰমাহাতি ‘‘ছন্নংত্ৰেৰা’’তিআদিআকারেন এৰং দেসিতে, ‘‘ৰিনেয্যজনো পটিৰিজ্ঝতী’’তি এৰমাহ. ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযাতি এৰং পুরিমভৰতো আযতিভৰস্স পচ্চযৰসেন মূলকারণৰসেন চ দেসিতত্তা ‘‘ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অন্তরে একো সন্ধী’’তি ৰুত্তং. তদমিনা ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্সাপি গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং.
মোল়িযফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
১৩. যে পচ্চযসমৰাযে তেনত্তভাৰেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থা, তে বাহিরকলিঙ্গে ঠিতাপি তেনেৰ তত্থ সমত্থতাযোগেন ভাৰিনং সমিতবাহিতপাপতং অপেক্খিত্ৰা সমণসম্মতাযেৰ ব্রাহ্মণসম্মতাযেৰাতি তে নিৰত্তেতুং ‘‘সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থা’’তি ৰুত্তং. দুক্খসচ্চৰসেনাতি দুক্খঅরিযসচ্চৰসেন. অঞ্ঞথা কথং বাহিরকাপি জরামরণং দুক্খন্তি ন জানন্তি. সচ্চদেসনাভাৰতো ‘‘সহ তণ্হাযা’’তি ৰুত্তন্তি কেচি. তং ন সুট্ঠু. যস্মা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তি, ইধ জাতীতি অধিপ্পেতা, সা চ তণ্হা এৰ সন্তানেন, তণ্হেৰ সা জাতি. জরামরণঞ্চেত্থ পাকটমেৰ অধিপ্পেতং, ন খণিকং, তস্মা সতণ্হা এৰ জাতিজরামরণস্স সমুদযোতি ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. সমুদযসচ্চৰসেন ন জানন্তীতি যোজনা. এস নযো সেসপদেসুপি. সব্বপদেসূতি যত্থ তণ্হা ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তব্বা, তেসু সব্বপদেসু. যেন সমন্নাগতত্তা পুগ্গলো পরমত্থতো সমণো ব্রাহ্মণোতি ৰুচ্চতি, তং সামঞ্ঞং ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চাতি আহ ‘‘অরিয…পে… ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চা’’তি. যেন হি পৰত্তিনিমিত্তেন সমণ-সদ্দো ব্রাহ্মণ-সদ্দো চ সকে অত্থে নিরুল়্হো, তস্স ৰসেন অভিন্নোপি ৰেনেয্যজ্ঝাসযতো দ্ৰিধা কত্ৰা ৰত্তুং অরহতীতি ৰুত্তং ‘‘উভযত্থাপী’’তি. একাদসসু ঠানেসু চত্তারি সচ্চানি কথেসি অৰিজ্জাসমুদযস্স অনুদ্ধটত্তা.
সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
১৪. ইমে ধম্মে কতমে ধম্মেতি চ এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘ইমেসং ধম্মানং কতমেসং ধম্মান’’ন্তি ইমেসং পদানং সঙ্গহো. এতানি হি পদানি জরামরণাদীনং সাধারণভাৰেন ৰুত্তানি ইমিস্সা দেসনায পপঞ্চভূতানীতি আহ ‘‘এত্তকং পপঞ্চং কত্ৰা কথিতং, দেসনং…পে… অজ্ঝাসযেনা’’তি. ইমিনা তানেৰ জরামরণাদীনি গহেত্ৰা পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন আদিতো ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদিনা সব্বপদসাধারণতো দেসনা আরদ্ধা. যথানুলোমসাসনঞ্হি সুত্তন্তদেসনা, ন যথাধম্মসাসনন্তি.
দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. কচ্চানগোত্তসুত্তৰণ্ণনা
১৫. যস্মা ইধ জানন্তাপি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰদন্তি অজানন্তাপি বাহিরকাপি সাসনিকাপি অনুস্সৰাদিৰসেনপি অত্তপচ্চক্খেনপি, তস্মা তং বহূনং ৰচনং উপাদায আমেডিতৰসেন ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি, ভন্তে, ৰুচ্চতী’’তি আহ. তথানিদ্দিট্ঠতাদস্সনত্থং হিস্স অযং আমেডিতপযোগো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘অপরেহিপি সম্মাদিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, সা পনাযং এৰং ৰুচ্চমানা অত্থঞ্চ লক্খণঞ্চ উপাদায কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰচনে যস্মা ৰিঞ্ঞূ এৰ পমাণং, ন অৰিঞ্ঞূ, তস্মা ‘‘যং পণ্ডিতা’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰে অৰযৰা অস্সাতি দ্ৰযং, দুৰিধং দিট্ঠিগাহৰত্থু, দ্ৰযং দিট্ঠিগাহৰসেন নিস্সিতো অপস্সিতোতি দ্ৰযনিস্সিতো. তেনাহ ‘‘দ্ৰে কোট্ঠাসে নিস্সিতো’’তি. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো অত্থি ৰিজ্জতি সব্বকালং উপলব্ভতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি অত্থিতা, সা এৰ সদা সব্বকালং লোকো অত্থীতি পৰত্তগাহতায সস্সতো, তং সস্সতং. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো নত্থি ন হোতি উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি নত্থিতা, সা এৰ উচ্ছিজ্জতীতি উপ্পন্নগাহতায উচ্ছেদো, তং উচ্ছেদং. লোকো নাম সঙ্খারলোকো তম্হি গহেতব্বতো. সম্মপ্পঞ্ঞাযাতি অৰিপরীতপঞ্ঞায যথাভূতপঞ্ঞায. তেনাহ ‘‘সৰিপস্সনা মগ্গপঞ্ঞা’’তি. নিব্বত্তেসু ধম্মেসূতি যথা পচ্চযুপ্পন্নেসু রূপারূপধম্মেসু. পঞ্ঞাযন্তে স্ৰেৰাতি সন্তাননিবন্ধনৰসেন পঞ্ঞাযমানেসু এৰ. যা নত্থীতি যা উচ্ছেদদিট্ঠি তত্থ তত্থেৰ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো ৰিনস্সনতো কোচি ঠিতো নাম সত্তো ধম্মো ৰা নত্থীতি সঙ্খারলোকে উপ্পজ্জেয্য. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তথাপৰত্তসঙ্খারারম্মণাৰ. সা ন হোতীতি কম্মাৰিজ্জাতণ্হাদিভেদং পচ্চযং পটিচ্চ সঙ্খারলোকস্স সমুদযনিব্বত্তিং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো, সা উচ্ছেদদিট্ঠি, ন হোতি, নপ্পৰত্ততি অৰিচ্ছেদেন সঙ্খারানং নিব্বত্তিদস্সনতো. লোকনিরোধন্তি সঙ্খারলোকস্স খণিকনিরোধং. তেনাহ ‘‘সঙ্খারানং ভঙ্গ’’ন্তি. যা অত্থীতি হেতুফলসম্বন্ধেন পৰত্তমানস্স সন্তানানুপচ্ছেদস্স একত্তগ্গহণেন সঙ্খারলোকে যা সস্সতদিট্ঠি সব্বকালং লোকো অত্থীতি উপ্পজ্জেয্য. সা ন হোতীতি উপ্পন্নুপ্পন্নানং নিরোধস্স নৰনৰানঞ্চ উপ্পাদস্স দস্সনতো, সা সস্সতদিট্ঠি ন হোতি.
লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযোতি আহ ‘‘অনুলোমপচ্চযাকার’’ন্তি. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৰো অনুলোমপচ্চযাকারো. পটিলোমং পচ্চযাকারন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. তংতংহেতুনিরোধতো তংতংফলনিরোধো হি পটিলোমপচ্চযাকারো. যো হি অৰিজ্জাদীনং পচ্চযধম্মানং হেতুআদিপচ্চযভাৰো, সো নিপ্পরিযাযতো লোকসমুদযো. পচ্চযুপ্পন্নস্স সঙ্খারাদিকস্স. অনুচ্ছেদং পস্সতোতি অনুচ্ছেদদস্সনস্স হেতু. অযম্পীতি ন কেৰলং খণতো উদযৰযনীহরণনযো, অথ খো পচ্চযতো উদযৰযনীহরণনযোপি.
উপগমনট্ঠেন তণ্হাৰ উপযো. তথা দিট্ঠুপযো. এসেৰ নযোতি ইমিনা উপযেহি উপাদানাদীনং অনত্থন্তরতং অতিদিসতি. তথা চ পন তেসু দুৰিধতা উপাদীযতি. ননু চ চত্তারি উপাদানানি অঞ্ঞত্থ ৰুত্তানীতি? সচ্চং ৰুত্তানি, তানি চ খো অত্থতো দ্ৰে এৰাতি ইধ এৰং ৰুত্তং. কামং ‘‘অহং মম’’ন্তি অযথানুক্কমেন ৰুত্তং, যথানুক্কমংযেৰ পন অত্থো ৰেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন পরোপরস্স সুভং অসুভন্তিআদীনঞ্চ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তে ধম্মেতি তেভূমকধম্মে. ৰিনিৰিসন্তীতি ৰিরূপং নিৰিসন্তি, অভিনিৰিসন্তীতি অত্থো. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. ৰিনিবদ্ধোতি ৰিরূপং ৰিমুচ্চিতুং ৰা অপ্পদানৰসেন নিযমেত্ৰা বদ্ধো.
‘‘অভিনিৰেসো’’তি উপযুপাদানানং পৰত্তিআকারৰিসেসো ৰুত্তোতি আহ ‘‘তঞ্চাযন্তি তঞ্চ উপযুপাদান’’ন্তি. চিত্তস্সাতি অকুসলচিত্তস্স. পতিট্ঠানভূতন্তি আধারভূতং. দোসমোহৰসেনপি অকুসলচিত্তপ্পৰত্তি তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসূপনিস্সযা এৰাতি তণ্হাদিট্ঠিযো অকুসলস্স চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্মিন্তি অকুসলচিত্তে. অভিনিৰিসন্তীতি ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা অভিনিৰেসনং পৰত্তেন্তি. অনুসেন্তীতি থামগতা হুত্ৰা অপ্পহানভাৰেন অনুসেন্তি. তদুভযন্তি তণ্হাদিট্ঠিদ্ৰযং. ন উপগচ্ছতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিট্ঠিগতিযা ন উপসঙ্কমতি ন অল্লীযতি. ন উপাদিযতীতি ন দল়্হগ্গাহং গণ্হাতি. ন অধিট্ঠাতীতি ন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন অধিট্ঠায পৰত্ততি. অত্তনিযগাহো নাম সতি অত্তগাহে হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তা মে’’তি. ইদং দুক্খগ্গহণং উপাদানক্খন্ধাপস্সযং তব্বিনিমুত্তস্স দুক্খস্স অভাৰাতি ৰুত্তং ‘‘দুক্খমেৰাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধমত্তমেৰা’’তি. ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৰিভ. ১৯০) হি ৰুত্তং. কঙ্খং ন করোতীতি সংসযং ন উপ্পাদেতি সব্বসো ৰিচিকিচ্ছায সমুচ্ছিন্দনতো.
ন পরপ্পচ্চযেনাতি পরস্স অসদ্দহনেন. মিস্সকসম্মাদিট্ঠিং আহাতি নামরূপপরিচ্ছেদতো পট্ঠায সম্মাদিট্ঠিযা ৰুত্তত্তা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং সম্মাদিট্ঠিং অৰোচ. নিকূটন্তোতি নিহীনন্তো. নিহীনপরিযাযো হি অযং নিকূট-সদ্দো. তেনাহ ‘‘লামকন্তো’’তি. পঠমকন্তি চ গরহাযং ক-সদ্দো. সব্বং নত্থীতি যথাসঙ্খতং ভঙ্গুপ্পত্তিযা নত্থি এৰ, সব্বং নত্থি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি অধিপ্পাযো. সব্বমত্থীতি চ যথা অসঙ্খতং অত্থি ৰিজ্জতি, সব্বকালং উপলব্ভতীতি অধিপ্পাযো. সব্বন্তি চেত্থ সক্কাযসব্বং ৰেদিতব্বং ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৰিয. তঞ্হি পরিঞ্ঞাঞাণানং পচ্চযভূতং. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. কিং নিদস্সেতি? অত্থি-সদ্দেন ৰুত্তং. ‘‘অত্থিত’’ন্তি নিচ্চতং. সস্সতগ্গাহো হি ইধ পঠমো অন্তোতি অধিপ্পেতো. উচ্ছেদগ্গাহো দুতিযোতি তদুভযৰিনিমুত্তা চ ইদপ্পচ্চযতা. এত্থ চ উপ্পন্ননিরোধকথনতো সস্সততং, নিরুজ্ঝন্তানং অসতি নিব্বানপ্পত্তিযং যথাপচ্চযং পুনূপগমনকথনতো উচ্ছেদতঞ্চ অনুপগম্ম মজ্ঝিমেন ভগৰা ধম্মং দেসেতি ইদপ্পচ্চযতানযেন. তেন ৰুত্তং ‘‘এতে…পে… অন্তে’’তিআদি.
কচ্চানগোত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ধম্মকথিকসুত্তৰণ্ণনা
১৬. নিব্বিন্দনত্থাযাতি নিব্বিদানুপস্সনাপটিলাভায. সা হি জরামরণসীসেন ৰুত্তেসু সঙ্খতধম্মেসু নিব্বিন্দনাকারেন পৰত্ততি. ৰিরজ্জনত্থাযাতি ৰিরাগানুপস্সনাপটিলাভায. সীলতো পট্ঠাযাতি ৰিৰট্টসন্নিস্সিতসীলসমাদানতো পট্ঠায. সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ৰিৰট্টসন্নিস্সিতসীলে পতিট্ঠিতো উপাসকোপি পগেৰ চতুপারিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠিতো ভিক্খু সম্মাপটিপন্নো নাম. তেনাহ ‘‘যাৰ অরহত্তমগ্গা পটিপন্নোতি ৰেদিতব্বো’’তি. নিব্বানধম্মস্সাতি নিব্বানাৰহস্স অরিযস্স মগ্গস্স. অনুরূপসভাৰভূতন্তি নিব্বানাধিগমস্স অনুচ্ছৰিকসভাৰভূতং. নিব্বিদাতি ইমিনা ৰুট্ঠানগামিনিপরিযোসানং ৰিপস্সনং ৰদতি. ৰিরাগা নিরোধাতি পদদ্ৰযেন অরিযমগ্গং, ইতরেন ফলং. এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে. একেন নযেনাতি পঠমেন নযেন. তত্থ হি ভগৰা তেন ভিক্খুনা ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো তং মত্থকং পাপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. যো হি ৰিপস্সনং মগ্গং অনুপাদাৰিমুত্তিং পাপেত্ৰা কথেতুং সক্কোতি, সো একন্তধম্মকথিকো. তেনাহ ‘‘ধম্মকথিকস্স পুচ্ছা কথিতা’’তি. দ্ৰীহীতি দুতিযততিযনযেহি. তন্তি পুচ্ছং. ৰিসেসেত্ৰাতি ৰিসিট্ঠং কত্ৰা. যথাপুচ্ছিতমত্তমেৰ অকথেত্ৰা অপুচ্ছিতম্পি অত্থং দস্সেন্তো ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদায ৰিমুত্তিসঙ্খাতং ৰিসেসং পাপেত্ৰা. ভগৰা হি অপ্পং যাচিতো বহুং দেন্তো উল়ারপুরিসো ৰিয ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন তঞ্চেৰ ততো চ উত্তরিং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদাৰিমুত্তঞ্চ ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ ‘‘নিব্বিদায…পে… ধম্মং দেসেতী’’তি ইমিনা ধম্মদেসনং ৰাসনাভাগিযং কত্ৰা দস্সেসি. ‘‘নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি ইমিনা নিব্বেধভাগিযং, ‘‘অনুপাদাৰিমুত্তো হোতী’’তি ইমিনা দেসনং অসেক্খভাগিযং কত্ৰা দস্সেসি. তেনাহ ‘‘সেক্খাসেক্খভূমিযো নিদ্দিট্ঠা’’তি.
ধম্মকথিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অচেলকস্সপসুত্তৰণ্ণনা
১৭. লিঙ্গেন অচেলকোতি পব্বজিতলিঙ্গেন অচেলকো. তেন অচেলকচরণেন অচেলো, ন নিচ্চেলতামত্তেনাতি দস্সেতি. নামেনাতি গোত্তনামেন কস্সপোতি. দেসেতি পৰেদেতি সংসযৰিগমনং এতেনাতি দেসো, নিচ্ছযহেতূতি আহ ‘‘কিঞ্চিদেৰ দেস’’ন্তিআদি. সো হি সংসযৰিগমনং করোতীতি কারণং. ওকাসন্তি অৰসংসন্দনপদেসং. তেনাহ ‘‘খণং কাল’’ন্তি. অন্তরঘরং অন্তোনিৰেসনং. অন্তরে ঘরানি এতস্সাতি অন্তরঘরং, অন্তোগামো. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি. ইতি ভগৰা সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারেতি. তেনাহ ‘‘যং ইচ্ছসী’’তি. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি, কস্সপ, তিক্খত্তুং পটিক্খিপন্তোপি পুচ্ছসি, যং আকঙ্খসি, তমেৰ পুচ্ছাতি অত্থো.
‘‘যাৰততিযং পটিক্খিপী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ততিযম্পি খো’’তিআদিনা পাঠেন ভৰিতব্বং. সো পন নযৰসেন সংখিত্তোতি দট্ঠব্বো. যেন কারণেন ভগৰা অচেলকস্স তিক্খত্তুং যাচাপেত্ৰা চস্স পঞ্হং কথেসি, তং দস্সেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. গারৰজননত্থং যাৰততিযং পটিক্খিপি তঞ্চ ধম্মস্স সুস্সূসায. ধম্মগরুকা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো. সত্তানং ঞাণপরিপাকং আগমযমানো যাৰততিযং যাচাপেতীতি ৰিভত্তিৰিপরিণামৰসেন সাধারণতো পদং যোজেত্ৰা পুন ‘‘এত্তকেন কালেনা’’তি কস্সপস্স ৰসেন যোজেতব্বং.
মাতি পটিসেধে নিপাতো. ভণীতি পুনৰচনৰসেন কিরিযাপদং ৰদতি. মা এৰং ভণি, কথেসীতি অত্থো. ‘‘ইতি ভগৰা অৰোচা’’তি পন সঙ্গীতিকারৰচনং. সযংকতং দুক্খন্তি পুরিসস্স উপ্পজ্জমানদুক্খং, তেন কতং নাম তস্স কারণস্স পুব্বে তেনেৰ কম্মস্স উপচিতত্তাতি অযং নযো অনৰজ্জো. দিট্ঠিগতিকো পন পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং নিচ্চং কারকৰেদকলক্খণং অত্তানং পরিকপ্পেত্ৰা তস্স ৰসেন ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছতীতি ভগৰা ‘‘মা হেৰ’’ন্তি অৰোচ, তেনাহ ‘‘সযংকতং দুক্খন্তি ৰত্তুং ন ৰট্টতী’’তিআদি. এত্থ চ যদি বাহিরকেহি পরিকপ্পিতো অত্তা নাম কোচি অত্থি, সো চ নিচ্চো, তস্স নিব্বিকারতায, পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং, হিতে চ ৰত্তনত্থং উপদেসো চ নিপ্পযোজনো সিযা অত্তৰাদিনো. কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি? ৰিকারাভাৰতো. এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি, তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৰনবন্ধো এৰ অত্তৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবন্ধাভাৰতো. জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো. অথ পন ‘‘ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ. যস্স ৰসেনাযং কিরিযাৰোহারো’’তি ৰদেয্য, এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং. তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা, ততো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা. যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি. যো হি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, তস্মা তদত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো. কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসম্ভৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো. তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাপত্তীতি বন্ধৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতেৰাযং অত্তৰাদো. তেনাহ ‘‘অত্তা নাম কোচি দুক্খস্স কারকো নত্থীতি দীপেতী’’তি. পরতোতি ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তিআদিকে পরস্মিং তিৰিধেপি নযে. অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অধিচ্চ যদিচ্ছায কিঞ্চি কারণং কস্সচি ৰা পুব্বং ৰিনা সমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘অকারণেন যদিচ্ছায উপ্পন্ন’’ন্তি. কস্মা এৰমাহাতি এৰং ৰক্খমানোতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অচেলস্স. অযন্তি ভগৰন্তং সন্ধায ৰদতি. সোধেন্তোতি সযং ৰিসুদ্ধং কত্ৰা পুচ্ছিতমত্থং এৰ অত্তনো পুচ্ছায সুদ্ধিং দস্সেন্তো. লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি মিচ্ছাগহণস্স পটিসেধনত্থায.
সো করোতীতি সো কম্মং করোতি. সো পটিসংৰেদযতীতি কারকৰেদকানং অনঞ্ঞত্তদস্সনপরং এতং, ন পন কম্মকিরিযাফলানং পটিসংৰেদনানং সমানকালতাদস্সনপরং. ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. খোতি অৰধারণে. ‘‘সো এৰা’’তি দস্সিতো. অনিযতাদেসা হি এতে নিপাতা. আদিতোতি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘আদিম্হিযেৰা’’তি. ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰ ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদযতী’’তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা ভৰন্তি. সঞ্ঞাৰিপল্লাসতো হি চিত্তৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসতো দিট্ঠিৰিপল্লাসো, তেনাহ ‘‘এৰং সতি পচ্ছা সযংকতং দুক্খন্তি অযং লদ্ধি হোতী’’তি. এৰং সতি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসানং ব্রূহিতো মিচ্ছাভিনিৰেসো, যদিদং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধি. তস্মা পটিনিস্সজ্জেতুং পাপকং দিট্ঠিগতন্তি দস্সেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সযংকতং…পে… এতং পরেতী’’তি. ৰট্টদুক্খং অধিপ্পেতং অৰিসেসতো অত্থীতি চ ৰুত্তত্তা. সস্সতং সস্সতগাহং দীপেতি পরেসং পকাসেতি, তথাভূতো চ সস্সতং দল়্হগ্গাহং গণ্হাতীতি. তস্সাতি দিট্ঠিগতিকস্স. তং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতদস্সনং. এতং সস্সতগ্গহণং. পরেতি উপেতি. তেনাহ ‘‘কারকঞ্চ…পে… অত্থো’’তি. একমেৰ গণ্হন্তন্তি সতিপি ৰত্থুভেদে অযোনিসো উপ্পজ্জনেন একমেৰ কত্ৰা গণ্হন্তং.
ইধ ‘‘আদিম্হিযেৰা’’তি পদে. ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰাতিআদিনা হেত্থ ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হেত্থ যোজনা – ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰ অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতীতি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা ভৰন্তীতি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. এৰং সতীতি এৰং মুদুকে উচ্ছেদৰিপল্লাসে পঠমুপ্পন্নে সতি পচ্ছা ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতীতি সম্বন্ধো. কারকোতি কম্মস্স কারকো. তেন কতন্তি কম্মকারকেন কতং. কম্মুনা হি ফলস্স ৰোহারো অভেদোপচারকত্তা. এৰন্তি দিট্ঠিসহগতা ৰেদনা সাতসভাৰা কিলেসপরিল়াহাদিনা সপরিস্সযা সউপাযাসা, এৰং. ‘‘পগেৰ ইতরে’’তি ৰুত্তৰেদনায অভিতুন্নস্স ৰিদ্ধস্স. ‘‘ৰুত্তনযেন যোজেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তং যোজনং দস্সেন্তো ‘‘তত্রায’’ন্তিআদিমাহ. উচ্ছেদন্তি সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং, ৰিভৰন্তি অত্থো. অসতো হি ৰিনাসাসম্ভৰতো অত্থিভাৰনিবন্ধনো উচ্ছেদো. যথা হেতুফলভাৰেন পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং সতিপি একসন্তানপরিযাপন্নানং ভিন্নসন্ততিপতিতেহি ৰিসেসে হেতুফলানং পরমত্থতো অৰিনাভাৰত্তা ভিন্নসন্তানপতিতানং ৰিয অচ্চন্তভেদসন্নিট্ঠানেন নানত্তনযস্স মিচ্ছাগহণং উচ্ছেদাভিনিৰেসস্স কারণং. এৰং হেতুফলভূতানং ধম্মানং ৰিজ্জমানেপি সভাৰভেদে একসন্ততিপরিযাপন্নতায একত্তনযেন অচ্চন্তাভেদগহণম্পি কারণমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সত্তস্সা’’তি ৰুত্তং পাল়িযং. সন্তানৰসেন হি ৰত্তমানেসু খন্ধেসু ঘনৰিনিব্ভোগাভাৰেন একত্তগহণনিবন্ধনো সত্তগ্গাহো, সত্তস্স চ অত্থিভাৰগ্গাহনিবন্ধনো উচ্ছেদগ্গাহো, যাৰাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰাযং ৰিজ্জতিযেৰাতি গহণতো নিরুদযৰিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি ‘‘উচ্ছেদ’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিসেসেন নাসো ৰিনাসো, অভাৰো. সো পন মংসচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনং দস্সনপথাতিক্কমোযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাসসদ্দো লোকে নিরুল়্হোতি. সভাৰৰিগমো সভাৰাপগমো ৰিভৰো. যো হি নিরুদযৰিনাসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৰেন তিট্ঠতি.
এতে তেতি ৰা যে ইমে তযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি চ পুট্ঠেন মযা ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদযতী’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’’তিআদিনা চ পটিক্খিত্তা সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতা অন্তা, তে উভো অন্তেতি যোজনা. অথ ৰা এতে তেতি যত্থ পুথূ অঞ্ঞতিত্থিযা অনুপচিতঞাণসম্ভারতায পরমগম্ভীরং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং অপ্পজানন্তা সস্সতুচ্ছেদে নিমুগ্গা সীসং উক্খিপিতুং ন ৰিসহন্তি, এতে তে উভো অন্তে অনুপগম্মাতি যোজনা. দেসেতীতি পঠমং তাৰ অনঞ্ঞসাধারণে পটিপত্তিধম্মে ঞাণানুভাৰেন মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো, করুণানুভাৰেন দেসনাধম্মে মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতি. এত্থ হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা কারণতো…পে… নিদ্দিট্ঠো, তস্মা মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতীতি যোজনা. কারণতো ফলং দীপিতন্তি যোজনা, অভিধেয্যানুরূপঞ্হি লিঙ্গৰচনানি হোন্তি. অস্সাতি ফলস্স. ন কোচি কারকো ৰা ৰেদকো ৰা নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞদত্থু পটিক্খিত্তো হেতুফলমত্ততাদস্সনতো কেৰলং দুক্খক্খন্ধগহণতোতি. এত্তাৰতাতি ‘‘এতে তে, কস্সপ…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি এত্তকেন তাৰ পদেন. সেসপঞ্হাতি ‘‘সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ দুক্খ’’ন্তিআদিকা সেসা চত্তারো পঞ্হা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’’ন্তি পঞ্হো পাল়িযং সরূপেনেৰ পটিক্খিত্তোতি ন উদ্ধতো. পটিসেধিতা হোন্তীতি ততিযপঞ্হো, তাৰ পঠমদুতিযপঞ্হপটিক্খেপেনেৰ পটিক্খিত্তো, সো হি পঞ্হো ৰিসুং ৰিসুং পটিক্খেপেন একজ্ঝং পটিক্খেপেন চ. তেনাহ ‘‘উভো…পে… পটিক্খিত্তো’’তি. এত্থ চ যস্স অত্তা কারকো ৰেদকো ৰা ইচ্ছিতো, তেন ৰিপরিণামধম্মো অত্তা অনুঞ্ঞাতো হোতি. তথা চ সতি অনুপুব্বধম্মপ্পৰত্তিযা রূপাদিধম্মানং ৰিয, সুখাদিধম্মানং ৰিয চস্স পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায উপ্পাদৰন্ততা আপজ্জতি. উপ্পাদে চ সতি অৰস্সংভাৰী নিরোধোতি অনৰকাসা নিচ্চতাতি. তস্স ‘‘সযংকত’’ন্তি পঠমপঞ্হপটিক্খেপো পচ্ছা চে অত্তনো নিরুল়্হস্স সমুদযো হোতীতি পুব্বে ৰিয অনেন ভৰিতব্বং, পুব্বে ৰিয ৰা পচ্ছাপি. সেসপঞ্হাতি ততিযপঞ্হাদযো. ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তোতি এৰঞ্চ ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তো ৰেদিতব্বো – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা সততং সমিতং পচ্চযাযত্তস্স দীপনেন দুক্খস্স অধিচ্চসমুপ্পন্নতা পটিক্খিত্তা, ততো এৰ তস্স অজাননঞ্চ পটিক্খিত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.৩৯-৪০; মহাৰ. ১; উদা. ১).
যং পরিৰাসং সমাদিযিত্ৰা পরিৰসতীতি যোজনা. ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেনাতি ‘‘ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি যাচন্তেন তেন ৰুত্তৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন. গামপ্পৰেসনাদীনীতি আদি-সদ্দেন নাতিদিৰাপটিক্কমনং, নৰেসিযাদিগোচরতা, সব্রহ্মচারীনং কিচ্চেসু দক্খতাদি, উদ্দেসাদীসু তিব্বচ্ছন্দতা, তিত্থিযানং অৰণ্ণভণনে অত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং অৰণ্ণভণনে অনত্তমনতা, তিত্থিযানং ৰণ্ণভণনে অনত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং ৰণ্ণভণনে অত্তমনতাতি (মহাৰ. ৮৭) ইমেসং সঙ্গহো. অট্ঠ ৰত্তানীতি ইমানি অট্ঠ তিত্থিযৰত্তানি পূরেন্তেন. এত্থ চ নাতিকালেন গামপ্পৰেসনা তত্থ ৰিসুদ্ধকাযৰচীসমাচারেন পিণ্ডায চরিত্ৰা নাতিদিৰাপটিক্কমনন্তি ইদমেকং ৰত্তং.
অযমেত্থ পাঠোতি এতস্মিং কস্সপসুত্তে অযং পাঠো. অঞ্ঞত্থাতি সীহনাদসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.৪০২-৪০৩). ঘংসিত্ৰা কোট্টেত্ৰাতি যথা সুৰণ্ণং নিঘংসিত্ৰা অধিকরণিযা কোট্টেত্ৰা নিদ্দোসমেৰ গয্হতি, এৰং পরিৰাসৰত্তচরণেন ঘংসিত্ৰা সুদ্ধভাৰৰীমংসনেন কোট্টেত্ৰা সুদ্ধো এৰ অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইধ গয্হতি. তিব্বচ্ছন্দতন্তি সাসনং অনুপৰিসিত্ৰা ব্রহ্মচরিযৰাসে তিব্বচ্ছন্দতং দল়্হতরাভিরুচিতং. অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসীতি নামগোত্তেন অপাকটং একং ভিক্খুং আণাপেসি এহিভিক্খুউপসম্পদায উপনিস্সযাভাৰতো. গণে নিসীদিত্ৰাতি ভিক্খূ অত্তনো সন্তিকে পত্তাসনৰসেন গণে নিসীদিত্ৰা.
অচেলকস্সপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. তিম্বরুকসুত্তৰণ্ণনা
১৮. যস্মা তিম্বরুকো ‘‘ৰেদনা অত্তা. অত্তাৰ ৰেদযতী’’তি এৰংলদ্ধিকো, তস্মা তায লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি ৰদতি, তং পটিসংহরিতুং ভগৰা ‘‘সা ৰেদনা’’তিআদিং অৰোচ. তেনাহ ‘‘সা ৰেদনাতিআদি সযংকতং সুখদুক্খন্তি লদ্ধিযা নিসেধনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি. এত্থাপীতি ইমস্মিম্পি সুত্তে. তত্রাতি যং ৰুত্তং ‘‘সা ৰেদনা…পে… সুখদুক্খ’’ন্তি, তস্মিং পাঠে. আদিম্হিযেৰাতি এত্থ ভুম্মৰচনেন ‘‘আদিতো’’তি তো-সদ্দো ন নিস্সক্কৰচনে. এৰ-কারেন খো-সদ্দো অৰধারণেতি দস্সেতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তমেৰ. তত্থ পন ‘‘ৰেদনাতো অঞ্ঞো অত্তা, ৰেদনায কারকো’’তি লদ্ধিকস্স দিট্ঠিগতিকস্স ৰাদো পটিক্খিত্তো, ইধ ‘‘ৰেদনা অত্তা’’তি এৰংলদ্ধিকস্সাতি অযমেৰ ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘এৰঞ্হি সতি ৰেদনায এৰ ৰেদনা কতা হোতী’’তিআদি. ইমিস্সাতি যায ৰেদনায সুখদুক্খং কতং, ইমিস্সা. পুব্বেপীতি সস্সতাকারতো পুব্বেপি. পুরিমঞ্হি অত্থন্তি অনন্তরসুত্তে ৰুত্তং অত্থং. অট্ঠকথাযন্তি পোরাণট্ঠকথাযং. তন্তি পুরিমসুত্তে ৰুত্তমত্থং. অস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স. যস্মা তিম্বরুকো ‘‘ৰেদনাৰ অত্তা’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অহং সা ৰেদনা…পে… ন ৰদামী’’তি.
অঞ্ঞা ৰেদনাতিআদীসুপি যং ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. কারকৰেদনাতি কত্তুভূতৰেদনা. ৰেদনাসুখদুক্খন্তি ৰেদনাভূতসুখদুক্খং কথিতং, ন ৰট্টসুখদুক্খং. ‘‘ৰিপাকসুখদুক্খমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তিআদিৰচনতো.
তিম্বরুকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. বালপণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা
১৯. অৰিজ্জা নীৰরণা ভৰাদি-আদীনৰস্স নিৰারিতপটিচ্ছাদিকা এতস্সাতি অৰিজ্জানীৰরণো, অৰিজ্জায নিৰুতোতি আহ ‘‘অৰিজ্জায নিৰারিতস্সা’’তি. অযং কাযোতি বালস্স অপ্পহীনকিলেসস্স পচ্চুপ্পন্নং অত্তভাৰং রক্খং কত্ৰা অৰিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে অযাথাৰদস্সনৰসেন তণ্হায পটিলদ্ধচিত্তস্স তংতংভৰূপগা সঙ্খারা সঙ্খরীযন্তি. তেহি চ অত্তভাৰস্স অভিনিব্বত্তি, তস্মা অযঞ্চ অৰিজ্জায কাযো নিব্বত্তোতি. অস্সাতি বালস্স. অযং অত্থোতি ‘‘অযং কাযো নামরূপন্তি চ ৰুত্তো’’তি অত্থো দীপেতব্বো উপাদানক্খন্ধসল়াযতনসঙ্গহতো তেসং ধম্মানং. এৰমেতং দ্ৰযন্তি এৰং অৰিজ্জায নিৰারিতত্তা, তণ্হায চ সংযুত্তত্তা এৰং সপরসন্তানগতসৰিঞ্ঞাণককাযসঙ্খাতং দ্ৰযং হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তন্তরেসু. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ৪.৬০-৬১; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানি ভিন্দিত্ৰা চক্খুরূপাদিদ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অভিন্দিত্ৰা ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা ‘‘দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো’’তি, তস্মা মহাদ্ৰযং নাম কিরেতং অনৰসেসতো অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানং গহিতত্তা. অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানীতি এত্থাপি হি সল়াযতনানি সঙ্গহিতানেৰ. ফস্সকারণানীতি ফস্সপৰত্তিযা পচ্চযানি. যেহীতি হেতুদস্সনমত্তন্তি আহ ‘‘যেহি কারণভূতেহী’’তি. ফস্সো এৰ ফুসনকিচ্চো, ন ফস্সাযতনানীতি ৰুত্তং ‘‘ফস্সেন ফুট্ঠো’’তি. পরিপুণ্ণৰসেনাতি অৰেকল্লৰসেন. অপরিপুণ্ণাযতনানং হীনানি ফস্সস্স কারণানি হোন্তি, তেসং ৰিযাতি ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি ৰুত্তং. কাযনিব্বত্তনাদিম্হীতি সৰিঞ্ঞাণকস্স কাযস্স নিব্বত্তনং কাযনিব্বত্তনং, কাযো ৰা নিব্বত্ততি এতেনাতি কাযনিব্বত্তনং, কিলেসাভিসঙ্খারা. আদিসদ্দেন ফস্সসল়াযতনাদিসঙ্গহো. অধিকং পযসতি পযুঞ্জতি এতেনাতি অধিপ্পযাসো, ৰিসেসকারণন্তি আহ ‘‘অধিকপযোগো’’তি.
ভগৰা অম্হাকং উপ্পাদকভাৰেন মূলভাৰেন ভগৰংমূলকা. ইমে ধম্মাতি ইমে কারণধম্মা. যেহি মযং বালপণ্ডিতানং সমানেপি কাযনিব্বত্তনাদিম্হি ৰিসেসং জানেয্যাম, তেনাহ ‘‘পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা’’তিআদি. আজানামাতি অভিমুখং পচ্চক্খতো জানাম. পটিৰিজ্ঝামাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, অধিগচ্ছামাতি অত্থো. নেতাতি অম্হাকং সন্তানে পাপেতা. ৰিনেতাতি যথা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো হোতি, এৰং ৰিসেসতো নেতা, তদঙ্গৰিনযাদিৰসেন ৰা ৰিনেতা. অনুনেতাতি অনুরূপং নেতা. অন্তরন্তরা যথাধম্মপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপিতানং ধম্মানং অনুরূপতো দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘যথাসভাৰতো …পে… দস্সেতা’’তি. আপাথং উপগচ্ছন্তানং ভগৰা পটিসরণং সমোসরণট্ঠানন্তি ভগৰংপটিসরণা ধম্মা. তেনাহ ‘‘চতুভূমকধম্মা’’তিআদি. পটিসরতি পটিৰিজ্ঝতীতি পটিসরণং, তস্মা পটিৰিজ্ঝনৰসেন ভগৰা পটিসরণং এতেসন্তি ভগৰংপটিসরণা. তেনাহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. ফস্সো আগচ্ছতীতি পটিৰিজ্ঝনকৰসেন ফস্সো ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছতি, আপাথং আগচ্ছন্তোযেৰ সো অত্থতো ‘‘অহং কিন্নামো’’তি নামং পুচ্ছন্তো ৰিয, ভগৰা চস্স নামং করোন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অহং ভগৰা’’তিআদি. উপট্ঠাতূতি ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠাতু. ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতূতি ভগৰতো এৰ ভাগো হোতু, ভগৰাৰ নং অত্তনো ভাগং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেতূতি অত্থো, ভগৰতো ভাগো যদিদং ধম্মস্স অক্খানং, অম্হাকং পন সৰনং ভাগোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি সদ্দলক্খণেন সমেতি. কেচি পন পটিভাতূতি অত্থং ৰদন্তি ঞাণেন দিস্সতু দেসীযতূতি ৰা অত্থো. তেনাহ ‘‘তুম্হেযেৰ নো কথেত্ৰা দেথাতি অত্থো’’তি.
বালস্স পণ্ডিতস্স চ কাযস্স নিব্বত্তিযা পচ্চযভূতা অৰিজ্জা চ তণ্হা চ. তেনাহ ‘‘কম্মং…পে… নিরুদ্ধা’’তি. জৰাপেত্ৰাতি গহিতজৰনং কত্ৰা, যথা পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সমত্থং হোতি, এৰং কত্ৰা. যদি নিরুদ্ধা, কথং অপ্পহীনাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. ভৰতি হি তংসদিসেপি তব্বোহারো যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানেৰ ওসধানি, তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি চ. দুক্খক্খযাযাতি তদত্থৰিসেসনত্থন্তি আহ ‘‘খযত্থাযা’’তি. পটিসন্ধিকাযন্তি পটিসন্ধিগহণপুব্বকং কাযং. পাল়িযং ‘‘বালেনা’’তি করণৰচনং নিস্সক্কেতি আহ ‘‘বালতো’’তি. ভাৰিনা সহ পটিসন্ধিনা সপ্পটিসন্ধিকো. যো পন একন্ততো তেনত্তভাৰেন অরহত্তং পত্তুং ভব্বো, সো ভাৰিনা পটিসন্ধিনা ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো’’তি, ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘সপ্পটিসন্ধিকো’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ৰুত্তং, সো চ যাৰ অরিযভূমিং ন ওক্কমতি, তাৰ বালধম্মসমঙ্গী এৰাতি কত্ৰা ‘‘সব্বোপি পুথুজ্জনো বালো’’তি ৰুত্তং. তথা হি ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো খীণাসৰো পণ্ডিতো’’তি খীণাসৰ-সদ্দেন অপ্পটিসন্ধিকো ৰিসেসিতো. যদি এৰং সেক্খা কথন্তি আহ ‘‘সোতাপন্না’’তিআদি. তে হি সিখাপত্তপণ্ডিচ্চভাৰলক্খণাভাৰতো পণ্ডিতাতি ন ৰত্তব্বা খীণাসৰা ৰিয, বলৰতরানং পন বালধম্মানং পহীনত্তা বালাতিপি ন ৰত্তব্বা পুথুজ্জনা ৰিয. ভজিযমানা পন চতুসচ্চসম্পটিৰেধং উপাদায পণ্ডিতপক্খং ভজন্তি, ন বালপক্খং ৰুত্তকারণেনাতি.
বালপণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পচ্চযসুত্তৰণ্ণনা
২০. সব্বম্পি সঙ্খতং অপ্পটিচ্চ উপ্পন্নং নাম নত্থীতি পচ্চযধম্মোপি অত্তনো পচ্চযধম্মং উপাদায পচ্চযুপ্পন্নো, তথা পচ্চযুপ্পন্নধম্মোপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নং উপাদায পচ্চযধম্মোতি যথারহং ধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতা. যেসং ৰিনেয্যানং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযেৰ সুবোধতো উপট্ঠাতি, তেসং ৰসেন সুট্ঠু ৰিভাগং কত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. যেসং পন ৰিনেয্যানং তদুভযস্মিং ৰিভজ্জ সুতে এৰ ধম্মাভিসমযো হোতি, তে সন্ধায ভগৰা তদুভযং ৰিভজ্জ দস্সেন্তো ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি ইমং দেসনং আরভীতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘সত্থা ইমস্মিং সুত্তে’’তিআদিমাহ. পচ্চযস্স ভাৰো পচ্চযত্তং, পচ্চযনিব্বত্ততা. অসভাৰধম্মে ন লব্ভতীতি ‘‘সভাৰধম্মে’’তি ৰুত্তং. ননু চ জাতি জরা মরণঞ্চ সভাৰধম্মো ন হোতি, যেসং পন খন্ধানং জাতি জরা মরণঞ্চ, তে এৰ সভাৰধম্মা, অথ কস্মা দেসনায তে গহিতাতি? নাযং দোসো, জাতি জরা মরণঞ্হি পচ্চযনিব্বত্তানং সভাৰধম্মানং ৰিকারমত্তং, নঞ্ঞেসং, তস্মা তে গহিতাতি. উপ্পাদা ৰা তথাগতানন্তি ন ৰিনেয্যপুগ্গলানং মগ্গফলুপ্পত্তি ৰিয জাতিপচ্চযা জরামরণুপ্পত্তি তথাগতুপ্পাদাযত্তা, অথ খো সা তথাগতানং উপ্পাদেপি অনুপ্পাদেপি হোতিযেৰ. তস্মা সা কামং অসঙ্খতা ৰিয ধাতু ন নিচ্চা, তথাপি ‘‘সব্বকালিকা’’তি এতেন জাতিপচ্চযতো জরামরণুপ্পত্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘জাতিযেৰ জরামরণস্স পচ্চযো’’তি. জাতিপচ্চযাতি চ জাতিসঙ্খাতপচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. ঠিতাৰ সা ধাতু, যাযং ইদপ্পচ্চযতা জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযতা তস্স ব্যভিচারাভাৰতো. ইদানি ন কদাচি জাতি জরামরণস্স পচ্চযো ন হোতি হোতিযেৰাতি জরামরণস্স পচ্চযভাৰে নিযমেতি. উভযেনপি যথাৰুত্তস্স পচ্চযভাৰো যত্থ হোতি, তত্থ অৰস্সংভাৰিতং দস্সেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. দ্ৰীহি পদেহি. তিট্ঠন্তীতি যস্স ৰসেন ধম্মানং ঠিতি, সা ইদপ্পচ্চযতা ধম্মট্ঠিততা. ধম্মেতি পচ্চযুপ্পন্নে ধম্মে. নিযমেতি ৰিসেসেতি. হেতুগতৰিসেসসমাযোগো হি হেতুফলস্স এৰং ধম্মতানিযামো এৰাতি.
অপরো নযো – ঠিতাৰ সা ধাতূতি যাযং জরামরণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৰো. তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে উদ্ধঞ্চ অপ্পটিৰিজ্ঝিযমানো, মজ্ঝে চ পটিৰিজ্ঝিযমানো ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৰন্তস্স জরামরণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৰোতি ঠিতাৰ সা ধাতু, কেৰলং পন সযম্ভুঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো’’তি পৰেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মসামী’’তি ৰুচ্চতি, ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. সা এৰ ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ ৰিপল্লাসাভাৰতো এৰং অৰবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা তথেৰ ভাৰতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, জাতি ৰা জরামরণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তআযূহন-সংযোগ-পলিবোধ-সমুদয-হেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৰেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতি সামত্থিযতো হেতুমেৰ ৰদতি. ধারীযতি পচ্চযেহীতি ৰা ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৰুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৰা কারণং পচ্চযভাৰেন ফলস্স ধারণতো, তস্স ঠিতি সভাৰো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৰো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). ধম্মট্ঠিতি এৰ ধম্মট্ঠিততা. সা এৰ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ইমস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা অঞ্ঞথত্তাভাৰতো, ‘‘ন জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযমানস্স চ তব্ভাৰাভাৰতো নিযামতা ৰৰত্থিতভাৰোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৰা জরামরণস্স জাতিযা সতি সম্ভৰো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, অসতি অসম্ভৰো ধম্মনিযামতাতি এৰং ফলেন হেতুং ৰিভাৰেতি, তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তিআদিনা ৰুত্তং. ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযতাসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকরণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝতি, ততো এৰ অভিসমেতি অভিমুখং সমাগচ্ছতি, আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্তং নিদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তো পঞ্ঞাপেতি. পকারেহি এৰ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিৰরতি ৰিভজতি. ৰিৰটঞ্হি ৰিভত্তঞ্চ অত্থং হেতূদাহরণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানীকরোতি. উত্তানীকরোন্তো তথা পচ্চক্খভূতং কত্ৰা নিগমনৰসেন পস্সথাতি চাহ.
জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদীসূতি জাতিআদীনং জরামরণপচ্চযভাৰেসু. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি যাৰতকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জমানারহং, অৰিকলেহি তেহেৰ তস্স উপ্পত্তি, ন ঊনাধিকেহীতি. তেনাহ ‘‘অনূনাধিকেহেৰা’’তি. যথা তং চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰোতি. তেন তংতংফলনিপ্ফাদনে তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পকারতা তথতাতি ৰুত্তাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৰাযন্তি অত্থো. অসম্ভৰাভাৰতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৰতো. তথাৰিধপচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতিপি ফলস্স অনুপ্পজ্জনে তস্সাৰিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি সোতৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰো অত্থি. যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৰতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৰড্ঢিতং যথা ‘‘দেৰোযেৰ দেৰতা’’তি, ইদপ্পচ্চযানং সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থো তাসদ্দো যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
ন নিচ্চং সস্সতন্তি অনিচ্চং. জরামরণং ন অনিচ্চং সঙ্খারানং ৰিকারভাৰতো অনিপ্ফন্নত্তা, তথাপি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পরিযাযেন ৰুত্তং. এস নযো সঙ্খতাদীসুপি. সমাগন্ত্ৰা কতং সহিতেহেৰ পচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতো যথাসভাৰং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পচ্চযারহং পচ্চযং পটিচ্চ ন ৰিনা তেন সহিতসমেতমেৰ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘পচ্চযে নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি. খযসভাৰন্তি ভিজ্জনসভাৰং. ৰিগচ্ছনকসভাৰন্তি সকভাৰতো অপগচ্ছনকসভাৰং. ৰিরজ্জনকসভাৰন্তি পলুজ্জনকসভাৰং. নিরুজ্ঝনকসভাৰন্তি খণভঙ্গৰসেন পভঙ্গুসভাৰং. ৰুত্তনযেনাতি জরায ৰুত্তনযেন. জনকপ্পচ্চযানং কম্মাদীনং. কিচ্চানুভাৰক্খণেতি এত্থ কিচ্চানুভাৰো নাম যথা পৰত্তমানে পচ্চযে তস্স ফলং উপ্পজ্জতি, তথা পৰত্তি, এৰং সন্তস্স পৰত্তনক্খণে. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মিং খণে পচ্চযো অত্তনো ফলুপ্পাদনং পতি ব্যাৰটো নাম হোতি, ইমস্মিং খণে যে ধম্মা রূপাদযো উপলব্ভন্তি ততো পুব্বে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা, তেসং ততো উপ্পত্তি নিদ্ধারীযতি, এৰং জাতিযাপি সা নিদ্ধারেতব্বা তংখণূপলদ্ধতোতি. যদি এৰং নিপ্পরিযাযতোৰ জাতিযা কুতোচি উপ্পত্তি সিদ্ধি, অথ কস্মা ‘‘একেন পরিযাযেনা’’তি ৰুত্তন্তি? জাযমানধম্মানং ৰিকারভাৰেন উপলদ্ধব্বত্তা. যদি নিপ্ফন্নধম্মা ৰিয জাতি উপলব্ভেয্য, নিপ্পরিযাযতোৰ তস্সা কুতোচি উপ্পত্তি সিযা, ন চেৰং উপলব্ভতি, অথ খো অনিপ্ফন্নত্তা ৰিকারভাৰেন উপলব্ভতি. তস্মা ‘‘একেন পরিযাযেনেত্থ অনিচ্চাতিআদীনি যুজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. ন পন জরামরণে, জনকপ্পচ্চযানং কিচ্চানুভাৰক্খণে তস্স অলব্ভনতো. তেনেৰ ‘‘এত্থ চ অনিচ্চন্তি…পে… অনিচ্চং নাম জাত’’ন্তি ৰুত্তং.