নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
খন্ধৰগ্গটীকা
১. খন্ধসংযুত্তং
১. নকুলপিতুৰগ্গো
১. নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা
১. ভগ্গা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীৰসেন ‘‘ভগ্গা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘এৰংনামকে জনপদে’’তি, এৰং বহুৰচনৰসেন লদ্ধনামে’’তি অত্থো. তস্মিং ৰনসণ্ডেতি যো পন ৰনসণ্ডো পুব্বে মিগানং অভযত্থায দিন্নো, তস্মিং ৰনসণ্ডে. যস্মা সো গহপতি তস্মিং নগরে ‘‘নকুলপিতা’’তি পুত্তস্স ৰসেন পঞ্ঞাযিত্থ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নকুলপিতা’’তি নকুলস্স নাম দারকস্স পিতাতি অত্থো. ভরিযাপিস্স ‘‘নকুলমাতা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ.
জরাজিণ্ণোতি জরাৰসেন জিণ্ণো, ন ব্যাধিআদীনং ৰসেন জিণ্ণো. ৰযোৰুড্ঢোতি জিণ্ণত্তা এৰ ৰযোৰুড্ঢিপ্পত্তিযা ৰুড্ঢো, ন সীলাদিৰুড্ঢিযা. জাতিযা মহন্ততায চিররত্ততায জাতিমহল্লকো. তিযদ্ধগতোতি পঠমো মজ্ঝিমো পচ্ছিমোতি তযো অদ্ধে গতো. তত্থ পঠমং দুতিযঞ্চ অতিক্কন্তত্তা পচ্ছিমং উপগতত্তা ৰযোঅনুপ্পত্তো. আতুরকাযোতি দুক্খৰেদনাপৰিসতায অনস্সাদকাযো. গেলঞ্ঞং পন দুক্খগতিকন্তি ‘‘গিলানকাযো’’তি ৰুত্তং. তথা হি সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৯০ আদযো) দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা ব্যাধি ন নিদ্দিট্ঠো. নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেনাতি সব্বদা অসুচিপগ্ঘরণভাৰেন. সো পনস্স আতুরভাৰেনাতি আহ – ‘‘আতুরংযেৰ নামা’’তি. ৰিসেসেনাতি অধিকভাৰেন. আতুরতীতি আতুরো. সঙ্গামপ্পত্তো সন্তত্তকাযো. জরায আতুরতা জরাতুরতা. কুসলপক্খৰড্ঢনেন মনো ভাৰেন্তীতি মনোভাৰনীযা. মনসা ৰা ভাৰনীযা সম্ভাৰনীযাতি মনোভাৰনীযা. অনুসাসতূতি অনু অনু সাসতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘পুনপ্পুনং সাসতূ’’তি. অপরাপরং পৰত্তিতং হিতৰচনং. অনোতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং যো এৰং করোতি, তস্স অযং গুণো দোসোতি ৰচনং. তন্তিৰসেনাতি তন্তিসন্নিস্সযেন অযং অনুসাসনী নাম. পৰেণীতি তন্তিযা এৰ ৰেৰচনং.
অণ্ডং ৰিয ভূতোতি অধিকোপমা কাযস্স অণ্ডকোসতো অবলদুব্বলভাৰতো. তেনাহ ‘‘অণ্ডং হী’’তিআদি. বালোযেৰ তাদিসত্তভাৰসমঙ্গী মুহুত্তম্পি আরোগ্যং পটিজানন্তো.
ৰিপ্পসন্নানীতি পকতিমাকারং অতিক্কমিত্ৰা ৰিসেসেন পসন্নানি. তেনাহ – ‘‘সুউ পসন্নানী’’তি. পসন্নচিত্তসমুট্ঠিতরূপসম্পদাহি তাহি তস্স মুখৰণ্ণস্স পারিসুদ্ধীতি আহ – ‘‘পরিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘নিরুপক্কিলেসতাযা’’তিআদি. এতেনেৰস্সিন্দ্রিযৰিপ্পসন্নতাকারণম্পি সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. এস মুখৰণ্ণো. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিরেসাতি ইদং অনাৰজ্জনৰসেনেৰ ৰুত্তভাৰং সন্ধাযাহ.
যং নেৰ পুত্তস্সাতিআদি ‘‘ওৰদতু নো, ভন্তে, ভগৰা যথা মযং পরলোকেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যামা’’তি ৰুত্তৰচনং সন্ধায ৰুত্তমেৰ. মধুরধম্মদেসনাযেৰ সত্থু সম্মুখা পটিলদ্ধা, তস্স অত্তনো পেমগারৰগহিতত্তা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৰেদিতব্বো.
ইদং পদদ্ৰযং. আরকত্তা কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৰড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৰা অনুপাযে. ন ইরিযনতো অৰত্তনতো. অযেতি ৰড্ঢিযং অত্থে উপাযে চ. অরণীযতোতি পযিরুপাসিতব্বতো. নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা পুরিমেসু অত্থৰিকপ্পেসু, পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৰসেনপি. যদিপি অরিযসদ্দো ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৰিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৰট্টতি, ইধ পন অরিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তরভাৰেন চ অরিযভাৰো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধা চা’’তিআদি. তত্থ পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ইদং ‘‘অরিযা সপ্পুরিসা’’তি ইধ ৰুত্তপদানং অত্থং অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা পন নিপ্পরিযাযতো অরিযসপ্পুরিসভাৰা অভিন্নসভাৰা, তস্মা ‘‘সব্বেৰ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো, তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পরতো ঘোসমন্তরেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৰিসেসতো চস্স ভগৰাৰ ‘‘কল্যাণমিত্তো’’তি অধিপ্পেতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). সো এৰ চ অৰেচ্চপসাদাধিগমেন দল়্হভত্তি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৰিদিতং পাকটং করোতীতি কতৰেদী. পচ্চেকবুদ্ধা হি অনেকেসুপি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকারং জানন্তি, কতঞ্চ পাকটং করোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা. তথা সংসারদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং করোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকারং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানন্তি, পাকটঞ্চ করোন্তি. সীহো ৰিয চ এৰং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৰ ধম্মদেসনং করোন্তেন বুদ্ধকিচ্চং করোন্তি. যায পটিপত্তিযা অরিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনং, তত্থ চ আদরাভাৰো অরিযানং অদস্সনসীলতা, ন চ দস্সনে সাধুকারিতাতি ৰেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৰীতি এত্থ চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৰ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৰা’’তি. অরিযভাৰোতি যেহি যোগতো ‘‘অরিযা’’তি ৰুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.
তত্রাতি ঞাণদস্সনস্সেৰ দস্সনভাৰে. ৰত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকারণং. এৰং ৰুত্তেপীতি এৰং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তুপনাযিকং কত্ৰা ৰুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তরধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৰা. অরিযকরধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো, ৰিপস্সিযমানা ৰা অনিচ্চাদযো, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি.
অৰিনীতোতি ন ৰিনীতো অধিসীলসিক্খাদীনং ৰসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৰরৰিনযাদীনং অভাৰেন অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি, তে তাৰ দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো ৰিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো ৰেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. সতিসংৰরোতি ইন্দ্রিযারক্খা, সা চ তথাপৰত্তা সতিযেৰ. ঞাণসংৰরোতি ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৰচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতঅৰিজ্জাঅৰসিট্ঠকিলেসানং সংৰরো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. খন্তিসংৰরোতি অধিৰাসনা, সা চ তথাপৰত্তা খন্ধা, অদোসো ৰা, ‘‘পঞ্ঞা’’তি কেচি ৰদন্তি. ৰীরিযসংৰরো কামৰিতক্কাদীনং ৰিনোদনৰসেন পৰত্তং ৰীরিযমেৰ. তেন তেন অঙ্গেন তস্স তস্স অঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. ৰিক্খম্ভনৰসেন পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. সেসপদত্তযেপি এসেৰ নযো.
ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেনাতিআদি সীলসংৰরাদীনং ৰিৰরণং. তত্থ সমুপেতোতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘উপগতো’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫১১) আগতং সংৰরৰিভঙ্গং দস্সেতি. কাযদুচ্চরিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৰচীদুচ্চরিতাদীনং মুট্ঠসচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স, অভিজ্ঝাদীনং ৰা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৰরণতোতি পিদহনতো, ৰিনযনতোতি কাযৰাচাচিত্তানং ৰিরূপপৰত্তিযা ৰিনযনতো, কাযদুচ্চরিতাদীনং ৰা অপনযনতো, কাযাদীনং ৰা জিম্হপৰত্তিং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উজুকনযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহানং কাযদুচ্চরিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৰ সংৰরণং ৰিনযনঞ্চ ৰেদিতব্বং.
যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু নামরূপপরিচ্ছেদপচ্চযপরিগ্গহকঙ্খাৰিতরণানি ন ৰিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকারেন অপ্পৰত্তনতো? সচ্চমেতং, ৰিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৰতো এৰং ৰুত্তং. নামরূপমত্তমিদং, ‘‘নত্থি এত্থ অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’’তি এৰং পৰত্তঞাণং নামরূপৰৰত্থানং. সতি ৰিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সা চ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৰং পৰত্তা অত্তদিট্ঠি. তস্স নামরূপস্স কম্মাৰিজ্জাদিপচ্চযপরিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপরিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা অহেতুদিট্ঠি. ‘‘ইস্সরপুরিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৰত্ততি নিৰত্ততি চা’’তি তথা তথা পৰত্তা দিট্ঠি ৰিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৰাতি পচ্চযপরিগ্গহস্সেৰ. কঙ্খাৰিতরণেনাতি যথা এতরহি নামরূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৰং অতীতে অনাগতেপীতি তীসু কালেসু ৰিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৰস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপৰত্তায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সংসযপ্পৰত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৪৮-৪৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা সম্মসনৰসেন পৰত্তেন ৰিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি গহণস্স. মগ্গামগ্গৰৰত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৰিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি অমগ্গে ওভাসাদিকে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. যস্মা সম্মদেৰ সঙ্খারানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৰমেতে সঙ্খারা অনুরূপকারণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খারানং ৰযং ‘‘যদিপিমে সঙ্খারা অৰিচ্ছিন্না ৰত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিরুজ্ঝন্তেৰা’’তি পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতূপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকরভাৰতো সকলদুক্খৰূপসমসঙ্খাতস্স পরমস্সাসস্স পটিপক্খভাৰতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদনৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যো ‘‘আলযাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি. অভিরতিসঞ্ঞা তত্থেৰ অভিরমণৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৰুচ্চতি. অমুচ্চিতুকামতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খারেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে. পটিলোমভাৰো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকারপটিচ্ছাদকমোহো ৰা. নিব্বানে চ পটিলোমভাৰো সঙ্খারেসু নতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৰা. সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনতা ৰিপস্সনা সঙ্খারনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি, সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স, অতিক্কমনমেৰ ৰা পহানং.
পৰত্তি এৰ পৰত্তিভাৰো, পরিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৰরণাদিধম্মানন্তি আদি-সদ্দেন নীৰরণপক্খিযা কিলেসা ৰিতক্কৰিচারাদযো চ গয্হন্তি. চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পন পহানন্তি? ‘‘অরিযমগ্গেহেৰা’’তি ৰিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৰিতত্তা অপ্পৰত্তিৰচনতো. ‘‘সমুদযপক্খিকস্সা’’তি এত্থ চত্তারোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৰা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযসঙ্খাতেন লোভেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাৰত্তা চ. সচ্চৰিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৰুচ্চন্তি. পটিপস্সদ্ধত্তং ৰূপসন্ততা.
সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খারসভাৰাভাৰো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৰিরহিতসব্বসঙ্খতং, ৰিসঙ্খারন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৰিনযো চাতি পহানৰিনযো পুরিমেন অত্থেন. দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৰিনযোতি যোজেতব্বো.
ভিন্নসংৰরত্তাতি নট্ঠসংৰরত্তা, সংৰরাভাৰতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৰরোপি সঙ্গহিতোৰ হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৰরো, তদভাৰে ন হোতীতি. অরিযেতি অরিযো. পচ্চত্তৰচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো এসো, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৰো, সপ্পুরিসো অরিযসভাৰো, অরিযো চ সপ্পুরিসভাৰোতি অত্থো.
সো অহন্তি অত্তনা পরিকপ্পিতং অত্তানং দিট্ঠিগতিকো ৰদতি. ‘‘অহংবুদ্ধিনিবন্ধনো অত্তা’’তি হি অত্তৰাদিনো লদ্ধি. অদ্ৰযন্তি দ্ৰযতারহিতং. অভিন্নং ৰণ্ণমেৰ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৰা ‘‘অচ্চীতি ৰণ্ণো এৰা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৰিয যথাপরিকপ্পিতং অত্তানং ‘‘রূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৰা রূপং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘রূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৰত্তিযা অভাৰেপি রূপে অত্তগ্গহণং পৰত্তমানং অচ্চিযং ৰণ্ণগ্গহণং ৰিয ‘‘অদ্ৰযদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগহণনিদস্সনৰসেনেৰ ৰুত্তা, ন ৰণ্ণাদীনং ৰিয অত্তনো ৰিজ্জমানদস্সনত্থং. ন হি অত্তনি সামিভাৰেন রূপঞ্চ সকিঞ্চনভাৰেন সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অত্তানং রূপস্স সভাৰতো আধারণভাৰেন. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি রূপস্স অত্তনো আধারণভাৰেন দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. পরিযুট্ঠট্ঠাযীতি পরিযুট্ঠানপ্পত্তাহি দিট্ঠিতণ্হাহি ‘‘রূপং অত্তা, রূপৰা অত্তা’’তিআদিনা খন্ধপঞ্চকং মিচ্ছা গহেত্ৰা তিট্ঠনতো. তেনাহ ‘‘পরিযুট্ঠানাকারেনা’’তিআদি. এসেৰ নযোতি যো ‘‘ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা রূপক্খন্ধে ৰুত্তো সংৰণ্ণনানযো, ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসো এৰ নযো ৰেদিতব্বো.
সুদ্ধরূপমেৰাতি অরূপেন অমিস্সিতং কেৰলং রূপমেৰ. অরূপন্তি সুদ্ধঅরূপং রূপস্স অগ্গহিতত্তা. চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেনাতি চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং গহণৰসেন রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো তস্মিং তস্মিং গহণে ৰেদনাদিৰিনিমুত্তঅরূপধম্মে কসিণরূপেন সদ্ধিং সব্বরূপধম্মে চ একজ্ঝং গহণসিদ্ধিতো. পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, তে তে এৰ ধম্মে ‘‘অত্তা’’তি গহণতো তেসঞ্চ উচ্ছেদভাৰতো. অৰসেসেসু পন পন্নরসসু ঠানেসু রূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰাপি দিট্ঠিগতিকো তত্থ নিচ্চসঞ্ঞং ন ৰিস্সজ্জেতি কসিণরূপেন তং মিস্সেত্ৰা তস্স চ উপ্পাদাদীনং অদস্সনতো, তস্মাস্স তত্থপি হোতিযেৰ সস্সতদিট্ঠি একচ্চসস্সতগাহৰসেনপি. মগ্গাৰরণা ৰিপরীতদস্সনতো. ন সগ্গাৰরণা অকম্মপথপ্পত্ততায. অকিরিযাহেতুকনত্থিকদিট্ঠিযো এৰ হি কম্মপথদিট্ঠিযো.
কাযোতি রূপকাযো. সো আতুরোযেৰ অসৰসভাৰতো. রাগদোসমোহানুগতন্তি অপ্পহীনরাগদোসমোহসন্তানে পৰত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দস্সিতং আতুরভাৰেন. নিক্কিলেসতাযাতি সযং পহীনকিলেসসন্তানগততায. সেখা নেৰ আতুরচিত্তা পহীনকিলেসে উপাদায, অপ্পহীনে পন উপাদায আতুরচিত্তা. অনাতুরচিত্ততংযেৰ ভজন্তি ৰট্টানুসারিমহাজনস্স ৰিয তেসং চিত্তস্স কিলেসৰসেন আতুরত্তাভাৰতো.
নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা
২. দেৰা ৰুচ্চন্তি রাজানো ‘‘দিব্বন্তি কামগুণেহি কীল়ন্তি লল়ন্তি, অত্তনো ৰা পুঞ্ঞানুভাৰেন জোতন্তী’’তি কত্ৰা. তেসং দহোতি দেৰদহো. সযংজাতো ৰা সো হোতি, তস্মাপি ‘‘দেৰদহো’’তি ৰুত্তো. তস্স অৰিদূরে নিগমো ‘‘দেৰদহ’’ন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো যথা ‘‘ৰরণানগরং, গোধাগামো’’তি. পচ্ছাভূমিযং অপরদিসাযং নিৰিট্ঠজনপদো পচ্ছাভূমং, তং গন্তুকামা পচ্ছাভূমগমিকা. তে সভারেতি তে ভিক্খূ থেরস্স ৰসেন সভারে কাতুকামতায. যদি থেরো তেসং ভারো, থেরস্সপি তে ভারা এৰাতি ‘‘তে সভারে কাতুকামতাযা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি থেরো তে ওৰদিতব্বে অনুসাসিতব্বে মঞ্ঞতীতি. ইদানি তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. অযং নিব্ভারো নাম কঞ্চি পুগ্গলং অত্তনো ভারং কত্ৰা অৰত্তনতো.
চতুব্বিধেনাতি ধাতুকোসল্লং আযতনকোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকোসল্লং ঠানাট্ঠানকোসল্লন্তি এৰং চতুব্বিধেন.
তে মহল্লকাবাধিকাতিদহরপুগ্গলে গণ্হিত্ৰাৰ গচ্ছতি. তে হি দিৰসদ্ৰযেন ৰূপসন্তপরিস্সমা এৰ. হত্থিৰানরতিত্তিরপটিবদ্ধং ৰত্থুং কথেত্ৰা. ‘‘এল়কাল়গুম্বেতি কাল়তিণগচ্ছমণ্ডপে’’তিপি ৰদন্তি.
ৰিৰিধং নানাভূতং রজ্জং ৰিরজ্জং, ৰিরজ্জমেৰ ৰেরজ্জং, তত্থ গতং, পরদেসগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একস্সা’’তিআদি. চিত্তসুদত্তাদযোতি চিত্তগহপতিঅনাথপিণ্ডিকাদযো. ৰীমংসকাতি ধম্মৰিচারকা. কিন্তি কীদিসং. দস্সনন্তি সিদ্ধন্তং. আচিক্খতি কীদিসন্তি অধিপ্পাযো. ধম্মস্সাতি ভগৰতা ৰুত্তধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অনুকূলং অৰিরুজ্ঝনধম্মং. সো পন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপদেসনাৰিত্থারোতি আহ – ‘‘ৰুত্তব্যাকরণস্স অনুব্যাকরণ’’ন্তি. ধারেতি অত্তনো ফলন্তি ধম্মো, কারণন্তি আহ – ‘‘সহধম্মিকোতি সকারণো’’তি. ইমিনাপি পাঠন্তরেন ৰাদো এৰ দীপিতো, ন তেন পকাসিতা কিরিযা.
তণ্হাৰসেনেৰ ছন্নম্পি পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা রাগাদযো তণ্হায এৰ অৰত্থাৰিসেসাতি. তেনাহ ‘‘তণ্হা হী’’তিআদি. ৰিহনন্তি কাযং চিত্তঞ্চাতি ৰিঘাতো, দুক্খন্তি আহ – ‘‘অৰিঘাতোতি নিদুক্খো’’তি. উপাযাসেতি উপতাপেতীতি উপাযাসো, উপতাপো. তপ্পটিপক্খো পন অনুপাযাসো নিরূপতাপো দট্ঠব্বো. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৩. ‘‘অৰন্তিদক্খিণাপথে’’তি অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু আগতত্তা আহ ‘‘অৰন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে’’তি. মজ্ঝিমদেসতো হি দক্খিণদিসায অৰন্তিরট্ঠং. পৰত্তযিত্থ এত্থ লদ্ধীতি পৰত্তং, পৰত্তিতব্বট্ঠানন্তি আহ ‘‘লদ্ধিপৰত্তট্ঠানে’’তি. রুপ্পনসভাৰো ধম্মোতি কত্ৰা রূপধাতূতি রূপক্খন্ধো ৰুত্তো. রূপধাতুম্হি আরম্মণপচ্চযভূতেন রাগেন সহজাতেনপি অসহজাতেনপি উপনিস্সযভূতেন অপ্পহীনভাৰেনেৰ ৰিনিবদ্ধং পটিবদ্ধং কম্মৰিঞ্ঞাণং. ওকসারীতি ৰুচ্চতি – ‘‘তস্মিং রূপধাতুসঞ্ঞিতে ওকে সরতি পৰত্ততী’’তি কত্ৰা. অৰতি এত্থ গচ্ছতি পৰত্ততীতি ওকং, পৰত্তিট্ঠানং. তেনাহ – ‘‘গেহসারী আলযসারী’’তি.
উগচ্ছতি ৰা এত্থ ৰেদনাদীহি সদ্ধিং সমৰেতীতি ওকো, চক্খুরূপাদি. পচ্চযোতি আরম্মণাদিৰসেন পচ্চযো. পচ্চযো হোতীতি অনন্তরসমনন্তরাদিনা চেৰ কম্মূপনিস্সযআরম্মণাদিনা চ. ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি এৰং ৰুত্তে ‘‘কম্মৰিঞ্ঞাণৰিপাকৰিঞ্ঞাণেসু কতরং নু খো’’তি সম্মোহো ভৰেয্য. তস্স সম্মোহস্স ৰিঘাতত্থং অপগমনত্থং. অসম্ভিন্নাৰাতি অসংকিণ্ণাৰ দেসনা কতা. আরম্মণৰসেন চতস্সো অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৰুত্তা – ‘‘রূপুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, রূপারম্মণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৩). তা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দস্সেতুম্পি.
দল়্হং অভিনিৰেসৰসেন আরম্মণং উপেন্তীতি উপযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. অধিট্ঠানভূতাতি পতিট্ঠানভূতা. অভিনিৰেসভূতাতি তং তং আরম্মণং অভিনিৰিস্স অজ্ঝোসায পৰত্তিযা কারণভূতা. অনুসযভূতাতি রাগানুসযদিট্ঠানুসযভূতা. উপরিমকোটিযাতি পহানস্স উপরিমকোটিযা. বুদ্ধানঞ্ঞেৰ হি তে সৰাসনা পহীনা. পুব্বে অগ্গহিতং ৰিঞ্ঞাণং অগ্গহিতমেৰাতি কত্ৰা কস্মা ইধ দেসনা কতাতি চোদেতি – ‘‘ইধ ৰিঞ্ঞাণং কস্মা গহিত’’ন্তি. পুব্বে ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চমানে যথা যথা সম্মোহো সিযা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিভাগস্স দুক্করত্তা, ইধ পন সম্মোহস্স ওকাসোৰ নত্থি অৰিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু কিলেসপ্পহানৰসেনাতি. তেনাহ ‘‘কিলেসপ্পহানদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. কম্মৰিঞ্ঞাণেন ওকং অসরন্তেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং. অসরন্তেনাতি অনুপগচ্ছন্তেন.
পচ্চযট্ঠেনাতি আরম্মণাদিপচ্চযভাৰেন. নিমিত্তং উপ্পত্তিকং. আরম্মণ…পে… নিকেতন্তি আরম্মণকরণসঙ্খাতেন নিৰাসট্ঠানভূতেন রূপমেৰ নিকেতন্তি রূপনিমিত্তনিকেতং.
ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতাযাতি অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে ছন্দরাগস্স বলৰভাৰেন তং ‘‘ওকো’’তি, বহিদ্ধা ছসু আরম্মণেসু তস্স দুব্বলতায তানি ‘‘নিকেত’’ন্তি ৰুত্তানি. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সমানেপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. ওকোতি ৰুচ্চতি গেহমেৰ রত্তিট্ঠানভাৰতো. নিকেতন্তি ৰুচ্চতি উয্যানাদি দিৰাট্ঠানভাৰতো. ততো দুব্বলতরো হোতি ছন্দরাগো.
গেহস্সিতসুখেনাতি গেহনিস্সিতেন চিত্তস্স সুখেন সুখিতো সুখপ্পত্তো হোতি. কিচ্চকরণীযেসূতি খুদ্দকেসু চেৰ মহন্তেসু চ কত্তব্বত্থেসু. সযন্তি অত্তনা. অন্তোতি চিত্তজ্ঝাসযে.
এৰংরূপোতি ঈদিসরূপো. ৰণ্ণসদ্দো ৰিয রূপসদ্দো রূপাযতনস্স ৰিয সণ্ঠানস্সপি ৰাচকোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দীঘরস্স কাল়োদাতাদীসু রূপেসূ’’তি ৰুত্তং. সুখাদীসূতি সোমনস্সাদীসু. তত্থ হি ‘‘অভিণ্হং সোমনস্সিতো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনা সিযা. এৰংসঞ্ঞো নামাতি ৰিসযৰসেন সঞ্ঞাৰিসেসপত্থনমাহ. এৰংৰিঞ্ঞাণোতি পন ইধ ৰিসযমুখেন ৰিঞ্ঞাণৰিসেসপত্থনং ৰদতি – ‘‘এৰংনিপুণরূপদস্সনসমত্থং, এৰংপঞ্চপসাদপটিমণ্ডিতনিস্সযঞ্চ মে ৰিঞ্ঞাণং ভৰেয্যা’’তি.
ৰট্টং পুরতো অকুরূমানোতি লোকে চিত্তং অপত্থেন্তো. অসিলিট্ঠং পুব্বেনাপরং অসম্বদ্ধং. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দোসোতি আহ – ‘‘তুয্হং দোসো’’তিআদি. ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ সমাগমে. নিব্বেঠেহি দোসতো অত্তানং মোচেহি.
হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৪. চূল়ছক্কপঞ্হেতি মূলপণ্ণাসে চূল়তণ্হাসঙ্খযসুত্তে (ম. নি. ১.৩৯০ আদযো). মহাসক্কপঞ্হেপীতি মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তেপি (ম. নি. ১.৩৯৬ আদযো). এতন্তি ‘‘যে তে সমণব্রাহ্মণা’’তিআদিসুত্তপদং. তণ্হা সম্মদেৰ খীযতি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে’’তি. অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠাতি অন্তরহিতনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘সততনিট্ঠা’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমিনো’’তিআদীসু.
দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৫. সমাধীতি অপ্পনাসমাধি, উপচারসমাধি ৰা. কম্মট্ঠানন্তি সমাধিপাদকং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং. ‘‘ফাতিং গমিস্সতী’’তি পাঠো. পত্থেতীতি ‘‘অহো ৰত মে ঈদিসং রূপং ভৰেয্যা’’তি. অভিৰদতীতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনিৰেসং ৰদতি. তেনাহ ‘‘তায অভিনন্দনাযা’’তিআদি. ‘‘অহো পিযং ইট্ঠ’’ন্তি ৰচীভেদে অসতিপি তথা লোভুপ্পাদে সতি অভিৰদতিযেৰ নাম. তেনাহ ‘‘ৰাচং অভিন্দন্তো’’তি. ‘‘মম ইদ’’ন্তি অত্তনো পরিণামেত্ৰা অনঞ্ঞগোচরং ৰিয কত্ৰা গণ্হন্তো অজ্ঝোসায তিট্ঠতি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘গিলিত্ৰাতি পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হাতী’’তি. ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদযো পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তা, ‘‘উপ্পজ্জতি নন্দী’’তি দ্ৰারপ্পত্তৰসেন. পঠমেহি পদেহি অনুসযো, পচ্ছিমেন পরিযুট্ঠানন্তি কেচি ‘‘গহণট্ঠেন উপাদান’’ন্তি কত্ৰা. নাভিনন্দতি নাভিৰদতীতি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৰদতীতি ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ন ৰদতি, ‘‘কন্ত’’ন্তি ন ৰদতি. নাভিৰদতিযেৰ তণ্হায অনুপাদিযত্তা.
সমাধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা
৬. ঞত্ৰা আহাতি ‘‘সতি কাযৰিৰেকে চিত্তৰিৰেকো, তস্মিং সতি উপধিৰিৰেকো চ ইমেসং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি ঞত্ৰা আহ.
পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৭. গহণেন উপ্পন্নং পরিতস্সনন্তি খন্ধপঞ্চকে ‘‘অহং মমা’’তি গহণেন উপ্পন্নং তণ্হাপরিতস্সনং দিট্ঠিপরিতস্সনঞ্চ. অপরিতস্সনন্তি পরিতস্সনাভাৰং, পরিতস্সনপটিপক্খং ৰা. অহু ৰত মেতং বলযোব্বনাদি. কম্মৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিপরিণামারম্মণং তণ্হাদিট্ঠিসহগতং ৰিঞ্ঞাণং তদনুৰত্তি চ. অনুপরিৰত্তি নাম তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তি. তেনাহ ‘‘ৰিপরিণামারম্মণচিত্ততো’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হায অঞ্ঞাকুসলধম্মসমুপ্পাদা. পরিযাদিযিত্ৰাতি খেপেত্ৰা, তস্স পৰত্তিতুং ওকাসং অদত্ৰা. সউত্তাসোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সউত্তাসো. গণ্হিত্ৰাতি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গহেত্ৰা তেসঞ্চেৰ ৰসেন পরিতস্সকো. রূপভেদানুপরিৰত্তি চিত্তং ন হোতি. ৰট্টতীতি সব্বাকারেন ৰত্তুং যুত্তন্তি অত্থো.
উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৮. তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন দেসনা কতা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি দেসনায আগতত্তা. চতূসু সুত্তেসূতি পঞ্চমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. চতুত্থে পন ৰিৰট্টমেৰ কথিতং.
দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৯. যদি অতীতানাগতং এতরহি নত্থিভাৰতো অনিচ্চং, পচ্চুপ্পন্নম্পি তদা নত্থীতি কো পন ৰাদো তস্স অনিচ্চতায, পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৰ কা উদযব্বযপরিচ্ছিন্নত্তা তস্স. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘নিব্বত্তা যে চ তিট্ঠন্তি, আরগ্গে সাসপূপমা’’তি (মহানি. ১০).
কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা
১০-১১. তথারূপেনেৰাতি যথারূপেনেৰ পুগ্গলজ্ঝাসযেন নৰমং সুত্তং কথিতং, তথারূপেনেৰাতি. তে কির ভিক্খূ অতীতানাগতং ‘‘দুক্খ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা, তথা ‘‘অনত্তা’’তি সল্লক্খেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু. ‘‘অথ নেস’’ন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰত্তব্বং.
কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নকুলপিতুৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অনিচ্চৰগ্গো
১-১০. অনিচ্চাদিসুত্তৰণ্ণনা
১২-২১. পুচ্ছাৰসিকং আনন্দত্থেরস্স পুচ্ছাৰসেন দেসিতত্তা.
অনিচ্চাদিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনিচ্চৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভারৰগ্গো
১. ভারসুত্তৰণ্ণনা
২২. উপাদানানং আরম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. পরিহারভারিযট্ঠেনাতি পরিহারস্স ভারিযভাৰেন গরুতরভাৰেন. ৰুত্তমেৰ অত্থং পাকটং কাতুং ‘‘এতেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা এতানি ঠানগমনাদীনি রূপারূপধম্মানং পঙ্গুলজচ্চন্ধানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপস্সযৰসেন ইজ্ঝন্তি, ন পচ্চেকং, তস্মা ‘‘এতেস’’ন্তি অৰিসেসৰচনং কতং. পুগ্গলন্তি খন্ধসন্তানং ৰদতি. খন্ধসন্তানো হি অৰিচ্ছেদেন পৰত্তমানো যাৰ পরিনিব্বানা খন্ধভারং ৰহন্তো ৰিয লোকে খাযতি তব্বিনিমুত্তস্স সত্তস্স অভাৰতো. তেনাহ ‘‘পুগ্গলো’’তিআদি. ভারহারোতি জাতোতি ভারহারো নাম জাতো.
পুনব্ভৰকরণং পুনব্ভৰো, তং ফলং অরহতি, তত্থ নিযুত্তাতি ৰা পোনোভৰিকা. তব্ভাৰসহগতং যথা ‘‘সনিদস্সনা ধম্মা’’তি, ন সংসট্ঠসহগতং, নাপি আরম্মণসহগতং. ‘‘তত্র তত্রা’’তি যং যং উপ্পত্তিট্ঠানং, রূপাদিআরম্মণং ৰা পত্ৰা তত্রতত্রাভিনন্দিনী. তেনাহ ‘‘উপপত্তিট্ঠানে ৰা’’তিআদি. পঞ্চকামগুণিকোতি পঞ্চকামগুণারম্মণো. রূপারূপূপপত্তিভৰে রাগো রূপারূপভৰরাগো. ঝাননিকন্তি ঝানসঙ্খাতে কম্মভৰে রাগো. সস্সতাদিট্ঠীতি ভৰদিট্ঠি, তংসহগতো রাগো. অযন্তি রাগো ভৰতণ্হা নাম. উচ্ছেদদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি নাম, তংসহগতো ছন্দরাগো ৰিভৰতণ্হা নাম. এস পুগ্গলো খন্ধভারং আদিযতি তণ্হাৰসেন পটিসন্ধিগ্গহণতো. ‘‘অসেসমেত্থ তণ্হা ৰিরজ্জতি পলুজ্জতি নিরুজ্ঝতি পহীযতী’’তিআদিনা সব্বপদানি নিব্বানৰসেনেৰ ৰেদিতব্বানীতি আহ ‘‘সব্বং নিব্বানস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি.
ভারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পরিঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা
২৩. পরিজানিতব্বেতি পহানপরিঞ্ঞায পরিজানিতব্বে. তথা পরিজাননঞ্চ তত্থ ছন্দরাগপ্পহানং, তেসং অতিক্কমোতি আহ ‘‘সমতিক্কমিতব্বেতি অত্থো’’তি. অচ্চন্তপরিঞ্ঞন্তি নিব্বানং ৰদতি. তেনাহ ‘‘সমতিক্কমন্তি অত্থো’’তি.
পরিঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অভিজানসুত্তৰণ্ণনা
২৪. ঞাতপরিঞ্ঞা কথিতা ‘‘অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায জানন’’ন্তি কত্ৰা. দুতিযপদেনাতি ‘‘পরিজান’’ন্তি পদেন. ততিযচতুত্থেহীতি ‘‘ৰিরাজযং পজহ’’ন্তি পদেহি.
অভিজানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৯. ছন্দরাগসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৫-৩০. ধাতুসংযুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি, কেৰলঞ্হি এত্থ খন্ধৰসেন দেসনা আগতা, তত্থ ধাতুৰসেনাতি অযমেৰ ৰিসেসো. চত্তারি সচ্চানি কথিতানি অস্সাদাদীনৰনিস্সরণৰসেন দেসনায পৰত্তত্তা.
ছন্দরাগসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. অঘমূলসুত্তৰণ্ণনা
৩১. অঘং ৰুচ্চতি পাপং, অঘনিমিত্ততায অঘং দুক্খং. ইদঞ্হি দুক্খং নাম ৰিসেসতো পাপহেতুকং কম্মফলসঞ্ঞিতং. তথা ৰট্টদুক্খং অৰিজ্জাতণ্হামূলকত্তা. অঘস্স নিমিত্ততায অঘং দুক্খং. ৰট্টানুসারী মহাজনো হি দুক্খাভিভূতো তস্স পতিকারং মঞ্ঞমানো তং তং করোতীতি.
অঘমূলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. পভঙ্গুসুত্তৰণ্ণনা
৩২. পভিজ্জনসভাৰন্তি খণে খণে পভঙ্গুসভাৰং.
পভঙ্গুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভারৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নতুম্হাকংৰগ্গো
১. নতুম্হাকংসুত্তৰণ্ণনা
৩৩. ছন্দরাগপ্পহানেনাতি তপ্পটিবদ্ধস্স ছন্দরাগস্স পজহনেন. দব্বাদি পাকতিকতিণং পাকটমেৰাতি অপাকটং দস্সেতুং তালনাল়িকেরাদি দস্সিতং, তিণকট্ঠানং ৰা ভেদদস্সনত্থং. পিযালো ফারুসকং.
নতুম্হাকংসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৫. যদি রূপং অনুসেতীতি রূপধম্মে আরব্ভ যদি রাগাদযো অনুসযনৰসেন পৰত্তন্তি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন রাগাদিনা তংসমঙ্গীপুগ্গলো সঙ্খাতব্বতং ‘‘রত্তো দুট্ঠো’’তিআদিনা ৰোহরিতব্বতং উপগচ্ছতীতি. তেনাহ ‘‘কামরাগাদীসূ’’তিআদি. অভূতেনাতি অজাতেন অনুসযৰসেন অপ্পৰত্তেন. অনুসযসীসেন হেত্থ অভিভৰং ৰদতি. যতো ‘‘রত্তো দুট্ঠো মূল়্হোতি সঙ্খং ন গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. নিপ্পরিযাযতো হি মগ্গৰজ্ঝকিলেসা অনুসযো.
অঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযঅঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৬. তং অনুসযিতং রূপন্তি তং রাগাদিনা অনুসযিতং রূপং মরন্তেন অনুসযেন অনুমরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ন হী’’তিআদি. যেন অনুসযেন মরন্তেন তং অনুমরতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তথাভূততো তেন ‘‘রত্তো’’তিআদিৰোহারং লভতি. যেন অনুসযেন কারণভূতেন অনুমীযতি, তেন.
দুতিযঅঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. আনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৭-৩৮. ঠিতিযা ঠিতিক্খণেন সহিতং ঠিতং. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি উপ্পাদক্খণতো অঞ্ঞথাভাৰো. পঞ্ঞাযতীতি উপলব্ভতি. পচ্চযৰসেন ধরমানত্তা এৰ জীৰমানস্স জীৰিতিন্দ্রিযৰসেন জরা পঞ্ঞাযতি উপ্পাদক্খণতো অঞ্ঞথত্তপ্পত্তিযা. ৰুত্তমেৰ অত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘ঠিতী’’তিআদি ৰুত্তং. জীৰি…পে… নামং. তথা হি অভিধম্মে (ধ. স. ১৯) ‘‘আযু ঠিতী’’তি নিদ্দিট্ঠং. অঞ্ঞথত্তন্তি জরায নামন্তি সম্বন্ধো.
তীণি লক্খণানি হোন্তি সঙ্খতসভাৰলক্খণতো. যো কোচি রূপধম্মো ৰা অরূপধম্মো ৰা লোকিযো ৰা লোকুত্তরো ৰা সঙ্খারো. সঙ্খারো, ন লক্খণং উপ্পাদাদিসভাৰত্তা. লক্খণং, ন সঙ্খারো উপ্পাদাদিরহিতত্তা. ন চ…পে… সক্কা সঙ্খারধম্মত্তা লক্খণস্স. নাপি লক্খণং ৰিনা সঙ্খারো পঞ্ঞাপেতুং সক্কা সঙ্খারভাৰেন. তেনাহ ‘‘লক্খণেনা’’তিআদি. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তত্থ লক্খণন্তি কাল়রত্তসবলাদিভাৰলক্খণং পাকটং হোতি ‘‘অযং অসুকস্স গাৰী’’তি.
এৰং সঙ্খারোপি পঞ্ঞাযতি সভাৰতো উপধারেন্তস্স উপ্পাদলক্খণম্পি উপ্পাদাৰত্থাতি কত্ৰা. কালসঙ্খাতোতি উপ্পজ্জমানকালসঙ্খাতো. তস্স সঙ্খারস্স. খণোপীতি উপ্পাদক্খণোপি পঞ্ঞাযতি. উপ্পাদোপীতি উপ্পাদলক্খণোপি. জরালক্খণন্তি উপ্পন্নজীরণলক্খণং, তং ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ভঙ্গক্খণে সঙ্খারোপি তংলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি পাঠো. কেচি পন ‘‘জরাপী’’তি পদম্পেত্থ পক্খিপন্তি. এৰঞ্চ ৰদন্তি ‘‘ন হি তস্মিং খণে তরুণো হুত্ৰা সঙ্খারো ভিজ্জতি, অথ খো জিয্যমানো মহল্লকো ৰিয জিণ্ণো এৰ হুত্ৰা ভিজ্জতী’’তি, ভঙ্গেনেৰ পন জরা অভিভুয্যতি খণস্স অতিইত্তরভাৰতো ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুং ঠিতিযাতি তেসং অধিপ্পাযো. তানীতি অরূপধম্মানং তীণি লক্খণানি. অত্থিক্খণন্তি অরূপধম্মৰিজ্জমানক্খণং, উপ্পাদক্খণন্তি অধিপ্পাযো. সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং রূপারূপধম্মানং ঠিতিযা ন ভৰিতব্বং. তস্সেৰাতি তস্সা এৰ ঠিতিযা. তমত্থন্তি জরালক্খণস্স পঞ্ঞাপেতুং অসক্কুণেয্যভাৰং. অঞ্ঞে পন ‘‘সন্ততিৰসেন ঠানং ঠিতী’’তি ৰদন্তি, তযিদং অকারণং অট্ঠানং. যস্মা সুত্তে ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি উপ্পাদৰযেহি নিব্বিসেসেন ঠিতিযা জোতিতত্তা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অপিচ যথা ধম্মস্স উপ্পাদাৰত্থায ভিন্না ভঙ্গাৰত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা উপ্পজ্জমানমেৰ ভিজ্জতীতি আপজ্জতি, এৰং ভঙ্গাৰত্থাযপি ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৰত্থা ইচ্ছিতব্বা. ন হি অভঙ্গাভিমুখো ভিজ্জতি. ন চেত্থ সক্কা উপ্পাদাভিমুখাৰত্থং পরিকপ্পেতুং তদা তস্স অলদ্ধত্তলাভত্তা. অযং ৰিসেসোতি ঠিতিক্খণো নাম রূপধম্মানংযেৰ, ন অরূপধম্মানন্তি অযং ঈদিসো ৰিসেসো. আচরিযমতি নাম তস্সেৰ আচরিযস্স মতি, সা সব্বদুব্বলাতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
আনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. অনুধম্মসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৯-৪২. অপাযদুক্খে সকলসংসারদুক্খে চ পতিতুং অদত্ৰা ধারণট্ঠেন ধম্মো, মগ্গফলনিব্বানানি. তদনুলোমিকা চস্স পুব্বভাগপটিপদাতি আহ ‘‘ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্সা’’তিআদি. ‘‘নিব্বিদাবহুলো’’তি অট্ঠকথাযং পদুদ্ধারো কতো, পাল়িযং পন ‘‘নিব্বিদাবহুলং ৰিহরেয্যা’’তি আগতং. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সব্বভৰেসু উক্কণ্ঠনবহুলো. তীহি পরিঞ্ঞাহীতি ঞাততীরণপ্পহানপরিঞ্ঞাহি. পরিজানাতীতি তেভূমকধম্মে পরিচ্ছিজ্জ জানাতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. পরিমুচ্চতি সব্বসংকিলেসতো ‘‘মগ্গো পৰত্তিতো পরিমুচ্চতী’’তি ৰুত্তত্তা. তথাতি ইমিনা ইতো পরেসু তীসু মগ্গো হোতীতি দস্সেতি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. অনিযমিতাতি অগ্গহিতা. তেসু নিযমিতা ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তিআদিৰচনতো. সাতি অনুপস্সনা. তত্থ নিযমিতৰসেনেৰাতি ইদং লক্খণৰচনং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধযো ভৰেয্যুং, দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি. ন হি সক্কা এতিস্সা এৰ অনুপস্সনায ৰসেন সম্মসনাচারং মত্থকং পাপেতুন্তি.
অনুধম্মসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নতুম্হাকংৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অত্তদীপৰগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তৰণ্ণনা
৪৩. দ্ৰীহি ভাগেহি আপো এত্থ গতাতি দীপো, দীপো ৰিযাতি দীপো ওঘেহি অনজ্ঝোত্থরনীযতায. যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, ইধ পন ধম্মো অধিপ্পেতো. অত্তা দীপো এতেসন্তি অত্তদীপা. পটিসরণত্থো দীপট্ঠোতি আহ – ‘‘অত্তসরণাতি ইদং তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. লোকিযলোকুত্তরো ধম্মো অত্তা নাম একন্তনাথভাৰতো. পঠমেন পদেন ৰুত্তো এৰ অত্থো দুতিযপদেন ৰুচ্চতীতি ৰুত্তং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি. যৰতি এতস্মা ফলং পসৰতীতি যোনি, কারণং. কিং পভুতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতেসন্তি কিং পভুতিকা. পহানদস্সনত্থং আরদ্ধং. তেনেৰাহ ‘‘পুব্বে চেৰ…পে… তে পহীযন্তী’’তি. ন পরিতস্সতি তণ্হাপরিত্তাসস্স অভাৰতো. ৰিপস্সনঙ্গেনাতি ৰিপস্সনাসঙ্খাতেন কারণেন.
অত্তদীপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা
৪৪. সভাৰতোসন্তো ৰিজ্জমানো কাযো রূপাদিধম্মসমূহোতি সক্কাযোতি আহ – ‘‘সক্কাযো দুক্খ’’ন্তি. দিট্ঠি এৰ সমনুপস্সনা, দিট্ঠিসহিতা ৰা সমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা, দিট্ঠিমঞ্ঞনায সদ্ধিং ইতরমঞ্ঞনা. সহ ৰিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং সমনুপস্সনা ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং সম্মদেৰ অনুরূপতো পস্সনা’’তি কত্ৰা.
পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. ৰিরাগো নাম মগ্গো, ৰিমুত্তিফলন্তি আহ – ‘‘মগ্গক্খণে ৰিরজ্জতি, ফলক্খণে ৰিমুচ্চতী’’তি. অগ্গহেত্ৰাতি এৰং নিরুজ্ঝমানেহি আসৰেহি ‘‘অহং মমা’’তি কঞ্চি ধম্মং অনাদিযিত্ৰা. ‘‘চিত্তং ৰিরত্তং, ৰিমুত্তং হোতী’’তি ৰুত্তত্তা ফলং গয্হতি, ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিনা পচ্চৰেক্খণাতি আহ ‘‘সহ ফলেন পচ্চৰেক্খণদস্সনত্থ’’ন্তি. উপরি কত্তব্বকিচ্চাভাৰেন ঠিতং. তেনাহ ‘‘ৰিমুত্তত্তা ঠিত’’ন্তি. যং পত্তব্বং, তং অগ্গফলস্স পত্তভাৰেন অধিগতত্তা সন্তুট্ঠং পরিতুট্ঠং.
অনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৬. পুব্বন্তং অতীতখন্ধকোট্ঠাসং. অনুগতাতি সস্সতাদীনি কপ্পেত্ৰা গহণৰসেন অনুগতা. অট্ঠারস দিট্ঠিযোতি চতস্সো সস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো একচ্চসস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো অন্তানন্তিকদিট্ঠিযো, চতস্সো অমরাৰিক্খেপদিট্ঠিযো, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠিযোতি এৰং অট্ঠারস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. অপরন্তন্তি অনাগতং খন্ধকোট্ঠাসং সস্সতাদিভাৰং কপ্পেত্ৰা গহণৰসেন অনুগতা. সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰং চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. সস্সতদিট্ঠিথামসো চেৰ সীলব্বতদিট্ঠিপরামাসো চ ন হোতি পচ্চযঘাতেন. তেনাহ ‘‘এত্তাৰতা পঠমমগ্গো দস্সিতো’’তি অনৰসেসদিট্ঠিপহানকিত্তনতো. পহীনা ৰিক্খম্ভিতা. ইদং পনাতি ‘‘রূপস্মি’’ন্তিআদি.
দুতিযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৪৭. পরিপুণ্ণগাহৰসেনাতি পঞ্চক্খন্ধে অসেসেত্ৰা একজ্ঝং ‘‘অত্তা’’তি গহণৰসেন. এতেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অঞ্ঞতরং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সন্তি. ইতীতি এৰং. যস্স পুগ্গলস্স অযং অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতা সমনুপস্সনা অত্থি পটিপক্খেন অৰিহতত্তা সংৰিজ্জতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানন্তি চক্খাদীনং ইন্দ্রিযানং.
আরম্মণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং. মানৰসেন চ দিট্ঠিৰসেন চ ‘‘অস্মী’’তি গাহে সিজ্ঝন্তে তংসহগতা তণ্হাপি তগ্গহিতাৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অস্মীতি এৰম্পিস্স হোতী’’তি. গহেত্ৰাতি অহংকারৰত্থুৰসেন গহেত্ৰা. অযং অহমস্মীতি অযং চক্খাদিকো, সুখাদিকো ৰা অহমস্মি. ‘‘রূপী অত্তা অরোগো পরং মরণা’’তি এৰমাদিগহণৰসেন পৰত্তনতো ৰুত্তং ‘‘রূপী ভৰিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৰ ভজন্তী’’তি. ৰিপস্সনাভিনিৰেসতো পুব্বে যথেৰাকারানি পঞ্চিন্দ্রিযানি, অথ ৰিপস্সনাভিনিৰেসতো পরং তেনেৰাকারেন ঠিতেসু চক্খাদীসু ইন্দ্রিযেসু অৰিজ্জা পহীযতি ৰিপস্সনং ৰড্ঢএত্ৰা মগ্গস্স উপ্পাদনেন, অথ মগ্গপরম্পরায অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. তণ্হামানদিট্ঠিযো কম্মসম্ভারভাৰতো. কম্মস্স…পে… একো সন্ধীতি হেতুফলসন্ধি. পুন একো সন্ধীতি ফলহেতুসন্ধিমাহ. তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা অতীতভৰঅদ্ধানং তেসং অধিপ্পেতত্তা. অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতো অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স ৰসেন. সুতৰতো পন অরিযসাৰকস্স ৰসেন ৰট্টস্স ৰূপসমো দস্সিতোতি.
সমনুপস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. খন্ধসুত্তৰণ্ণনা
৪৮. তথেৰাতি আরম্মণভাৰেনেৰ. আরম্মণকরণৰসেন উপাদানেহি উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপীতি উপাদানক্খন্ধেসুপি. ৰিভাগত্থে গয্হমানে অনিট্ঠপ্পসঙ্গোপি সিযা, অভিধম্মে চ রাসট্ঠো এৰ আগতো, ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযুহিত্ৰা’’তি ৰচনতো ‘‘রাসট্ঠেন’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
খন্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. সোণসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪৯-৫০. ৰিসিট্ঠোতি পধানো. উত্তমোতি উক্কট্ঠো. অঞ্ঞং কিং ভৰেয্যাতি অঞ্ঞং কিং কারণং ভৰেয্য তথা সমনুপস্সনায অঞ্ঞেসং অৰিজ্জমানতায ৰচনপরিট্ঠিতিপভিন্নতো. ৰজিরভেদদেসনং নাম অত্থতো তেপরিৰট্টদেসনা.
সোণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫১-৫২. নৰমদসমেসূতি সুত্তদ্ৰযং সহেৰ উদ্ধটং, দ্ৰীসুপি অত্থৰণ্ণনায সরিক্খভাৰতো. নন্দনট্ঠেন নন্দী, রঞ্জনট্ঠেন রাগো. সতিপি সদ্দত্থতো ভেদে ‘‘ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকরণতাযা’’তি ৰত্ৰাপি পহাযকধম্মভেদেন পন লব্ভতেৰ ভেদমত্তাতি দস্সেতুং ‘‘নিব্বিদানুপস্সনায ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতীতি সম্বন্ধো. এত্তাৰতাতি ‘‘নন্দিক্খযা রাগক্খযো’’তি এত্তাৰতা. ৰিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৰা ৰিপস্সনাকিচ্চস্স পরিযোসানেন. রাগক্খযাতি ৰুট্ঠানগামিনিপরিযোসানায ৰিপস্সনায রাগস্স খেপিতত্তা. অনন্তরং উপ্পন্নেন অরিযমগ্গেন সমুচ্ছেদৰসেন নন্দিক্খযোতি. তেনাহ ‘‘ইধ মগ্গং দস্সেত্ৰা’’তি. অনন্তরং পন উপ্পন্নেন অরিযফলেন পটিপস্সদ্ধিৰসেন নন্দিরাগক্খযা সব্বং সংকিলেসতো চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি. তেনাহ ‘‘ফলং দস্সিত’’ন্তি.
নন্দিক্খযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অত্তদীপৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.
৬. উপযৰগ্গো
১. উপযসুত্তৰণ্ণনা
৫৩. উপেতীতি উপযো. কথমুপেতি? তণ্হামানাদিৰসেনাতি আহ ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৰসেনা’’তি. কথমিদং লব্ভতীতি? ‘‘অৰিমুত্তো’’তি ৰচনতো. তণ্হাদিট্ঠিৰসেন হি বদ্ধো, কিং উপেতীতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধে’’তি তব্বিনিমুত্তস্স তথা উপেতস্স অভাৰতো. কো পনুপেতীতি? তংসমঙ্গীপুগ্গলো. তণ্হাদিট্ঠিৰসেন উপগমস্স ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাণন্তি অকুসলকম্মৰিঞ্ঞাণমেৰাতি ৰদন্তি. জৰাপেত্ৰাতি গহিতজৰং কত্ৰা. যথা পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সমত্থং, এৰং কত্ৰা. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধী’’তিআদি. অগ্গহণে কারণং ৰুত্তমেৰ ‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী’’তি গাথায ৰিস্সজ্জনে. কম্মনিমিত্তাদিৰসেন পটিসন্ধিযা পচ্চযভূতং আরম্মণং পটিসন্ধিজনকস্স কম্মস্স ৰসেন ৰোচ্ছিজ্জতি. পতিট্ঠা ন হোতি সরাগকালে ৰিয অনুপট্ঠানতো. অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰুত্তপ্পকারেন. অনভিসঙ্খরিত্ৰাতি অনুপ্পাদেত্ৰা পচ্চযঘাতেন.
উপযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. বীজসুত্তৰণ্ণনা
৫৪. বীজজাতানীতি জাত-সদ্দো পদপূরণমত্তন্তি আহ ‘‘বীজানী’’তি. ৰচন্তি সেতৰচং. অজ্জুকন্তি তচ্ছকং. ফণিজ্জকং তুলসি. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. বীজত্থাযাতি বীজকিচ্চায. ন উপকপ্পতীতি পচ্চযো ন হোতীতি দস্সেতি. ন পাপিতানীতি পূতিতং ন উপগতানি. তণ্ডুলসারস্স আদানতো সারাদানি. আরম্মণগ্গহণৰসেন ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. আরম্মণৰসেনাতি আরম্মণভাৰৰসেন. সিনেহনট্ঠেনাতি তণ্হাযনৰসেন সিনিদ্ধতাপাদনেন, যতো ‘‘নন্দূপসেচন’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ৰিরোপিতং তং কম্মৰিঞ্ঞাণং পটিসন্ধিঅঙ্কুরুপ্পাদনসমত্থং হোতি. সপ্পচ্চযন্তি অৰিজ্জাঅযোনিসোনমনসিকারাদিপচ্চযেহি সপ্পচ্চযং. ৰিরুহতি ৰিপাকসন্তানুপ্পাদনসমত্থো হুত্ৰা.
বীজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উদানসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. উদানং উদাহরীতি অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসি. এস ৰুত্তপ্পকারো উদাহারো. ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, দানমেৰ উপনিস্সযো দানূপনিস্সযো. এস নযো সেসেসুপি. তত্থ দানূপনিস্সযো অন্নাদিৰত্থূসু বলৰাতি বলৰভাৰেন হোতি, তস্মা উপনিস্সযবহুলো কামরাগপ্পহানেনেৰ কতপরিচযত্তা ৰিপস্সনমনুযুঞ্জন্তো ন চিরস্সেৰ অনাগামিফলং পাপুণাতি, তথা সুৰিসুদ্ধসীলূপনিস্সযো কামদোসজিগুচ্ছনেন. যদি এৰং কস্মা ইমে দ্ৰে উপনিস্সযা দুব্বলাতি ৰুত্তা? ৰিজ্জূপমঞ্ঞাণস্সেৰ পচ্চযভাৰতো. সোপি ভাৰনূপনিস্সযসহাযলাভেনেৰ, ন কেৰলং. ভাৰনা পন পটিৰেধস্স ৰিসেসহেতুভাৰতো বলৰা উপনিস্সযো. তথা হি সা ৰজিরূপমঞাণস্স ৰিসেসপচ্চযো. তেনাহ ‘‘ভাৰনূপনিস্সযো অরহত্তং পাপেতী’’তি.
সোতি মিলকত্থেরো. ৰিহারন্তি ৰসনট্ঠানং. ৰিহারপচ্চন্তে হি পণ্ণসালায থেরো ৰিহরতি. উপট্ঠাতি একলক্খণেন. কূটগোণো ৰিয গমনৰীথিং. তত্থাতি অল্লকট্ঠরাসিম্হি. উদকমণিকানন্তি উদকথেৰানং.
অত্তনিযেৰ উপনেসি উদানকথায ৰুত্তধম্মানং পরিপুণ্ণানং অত্তনি সংৰিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘উট্ঠানৰতা’’তিআদি. অযঞ্হি মিলকত্থেরো সিক্খায গারৰো সপ্পতিস্সো ৰত্তপটিৰত্তং পূরেন্তো ৰিসুদ্ধসীলো হুত্ৰা ঠিতো, তস্মা ‘‘দুব্বলূপনিস্সযে’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা উদানেন্তো ‘‘নো চস্সং…পে… সঞ্ঞোজনানী’’তি.
সচে অহং ন ভৰেয্যন্তি যদি অহং নাম কোচি ন ভৰেয্যং তাদিসস্স অহংসদ্দৰচনীযস্স কস্সচি অত্থস্স অভাৰতো. ততো এৰ মম পরিক্খারোপি ন ভৰেয্যতস্স চ পভঙ্গুভাৰেন অনৰট্ঠিতভাৰতো. এৰং অত্তুদ্দেসিকভাৰেন পদদ্ৰযস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি কম্মফলৰসেন ৰত্তুং ‘‘সচে ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অতীতপচ্চুপ্পন্নৰসেন সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৰা ইদানি পচ্চুপ্পন্নানাগতৰসেন তং দস্সেন্তো ‘‘ইদানি পনা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং অধিমুচ্চন্তোতি এদিসং অধিমুত্তিং পৰত্তেন্তো. ৰিভৰিস্সতীতি ৰিনস্সিস্সতি. ৰিভৰো হি ৰিনাসো. তেনাহ ‘‘ভিজ্জিস্সতী’’তি. ৰিভৰদস্সনং ৰিভৰোতি উত্তরপদলোপেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰিভৰদস্সনেনা’’তি. ৰিভৰদস্সনং নাম অচ্চন্তায ৰিনাসস্স দস্সনং. তন্তি অরিযমগ্গং. সামঞ্ঞজোতনা হেসা ৰিসেসনিট্ঠা হোতীতি ততিযমগ্গৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
উপরি মগ্গফলন্তি অগ্গমগ্গফলং. নত্থি এতিস্সা জাতিযা অন্তরন্তি অনন্তরা, অনন্তরা ৰিপস্সনা মগ্গস্স. গোত্রভূ পন অনুলোমৰীথিপরিযাপন্নত্তা ৰিপস্সনাগতিকং ৰা সিযা, নিব্বানারম্মণত্তা মগ্গগতিকং ৰাতি ন তেন মগ্গো অন্তরিকো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনা মগ্গস্স আসন্নানন্তরং নামা’’তি. ফলং পন নিব্বানারম্মণত্তা কিলেসানং পজহনৰসেন পৰত্তনতো লোকুত্তরভাৰতো চ কম্মমগ্গগতিকমেৰ, কুসলৰিপাকভাৰেন পন নেসং অত্থো পভেদোতি ৰিপস্সনায ফলস্স সিযা অনন্তরতাতি ৰুত্তং ‘‘ফলস্স দূরানন্তরং নামা’’তি. ‘‘আসৰানং খযো’’তি পন অগ্গমগ্গে ৰুচ্চমানে ৰিপস্সনানং আসন্নতায ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অতসিতাযেতি ন তসিতব্বে তাসং অনাপজ্জিতব্বে. তাসোতি তাসহেতু ‘‘তসতি এতস্মা’’তি কত্ৰা. সোতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো. তিলক্খণাহতন্তি অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযলক্খিতং. মনম্হি নট্ঠোতি ঈসকং নট্ঠোম্হি, ততো পরম্পি তত্থেৰ ঠত্ৰা কিঞ্চি অপূরিতত্তা এৰ মুত্তোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন তাসো নাম হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অতাসভাৰং দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. কল্যাণপুথুজ্জনো হি ভযতুপট্ঠানঞাণেন ‘‘সভযা সঙ্খারা’’তি ৰিপস্সন্তো ন উত্তসতি.
উদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.