২. দুতিযৰগ্গো
১. সত্তধাতুসুত্তৰণ্ণনা
৯৫. আভাতীতি আভা, আলোকভাৰেন নিপ্ফজ্জতি, উপট্ঠাতীতি ৰা অত্থো. সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতূতি আভাধাতু. আলোকস্সাতি আলোককসিণস্স. সুট্ঠু, সোভনং ৰা ভাতীতি সুভং. কসিণসহচরণতো ঝানং সুভং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. সুপরিসুদ্ধৰণ্ণং কসিণং. আকাসানঞ্চাদযোপি সুভারম্মণং এৰাতি কেচি. দেসনং নিট্ঠাপেসীতি দেসনং উদ্দেসমত্তে এৰ ঠপেসি. পাল়িযং ‘‘অন্ধকারং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি আরম্মণমেৰ গহিতং, তথা ‘‘অযং ধাতু অসুভং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি এত্থাপি. যথা হি ইধ সুৰণ্ণং কসিণং সুভন্তি অধিপ্পেতং, এৰং দুব্বণ্ণং অসুভন্তি.
অন্ধকারং পটিচ্চাতি অন্ধকারং পটিচ্ছাদকপচ্চযং পটিচ্চ. পঞ্ঞাযতীতি পাকটো হোতি. তেনাহ ‘‘অন্ধকারো হী’’তিআদি. আলোকোপি, অন্ধকারেন পরিচ্ছিন্নো হোতীতি যোজনা. অন্ধকারো তাৰ আলোকেন পরিচ্ছিন্নো হোতু ‘‘যত্থ আলোকো নত্থি, তত্থ অন্ধকারো’’তি আলোকো কথং অন্ধকারেন পরিচ্ছিন্নো হোতীতি আহ ‘‘অন্ধকারেন হি সো পাকটো হোতী’’তি. পরিচ্ছেদলেখায ৰিয চিত্তরূপং অন্ধকারেন হি পরিতো পরিচ্ছিন্নো হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি, যথা তং ছাযায আতপো. এসেৰ নযোতি অসুভসুভানং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্নতং অতিদিসিত্ৰা তত্থ অধিপ্পেতমেৰ দস্সেন্তো ‘‘অসুভে সতি সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. এৰমাহাতি ‘‘অসুভং পটিচ্চ সুভং পঞ্ঞাযতী’’তি অৰোচ. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘রূপং পটিচ্চাতি রূপাৰচরসমাপত্তিং পটিচ্চা’’তি. তায হি সতি অধিগতায. রূপসমতিক্কমা ৰা হোতীতি সভাৰারম্মণানং রূপজ্ঝানানং সমতিক্কমা আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতীতি অত্থো. এসেৰ নযোতি ইমিনা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনসমতিক্কমা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতী’’তিআদিনা দ্ৰেপি পকারে অতিদিসতি. পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খাঞাণেন. অপ্পৰত্তিন্তি যথাপরিচ্ছিন্নকালং অপ্পৰত্তনং. এতেন খণনিরোধাদিং পটিক্খিপতি.
কথং সমাপত্তি পত্তব্বাতি ইমাসু সত্তসু ধাতূসু কা পকারা সঞ্ঞাসমাপত্তি নানা হুত্ৰা সমাপজ্জিতব্বা. তেনাহ ‘‘কীদিসা সমাপত্তিযো’’তিআদি. সঞ্ঞায অত্থিভাৰেনাতি পটুকিচ্চায সঞ্ঞায অত্থিভাৰেন. সুখুমসঙ্খারানং তত্থ সমাপত্তিযং অৰসিস্সতায. নিরোধোৰাতি সঙ্খারানং নিরোধো এৰ.
সত্তধাতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সনিদানসুত্তৰণ্ণনা
৯৬. ভাৰনপুংসকমেতং ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. সনিদানন্তি অত্তনো ফলং নিদদাতীতি নিদানং, কারণন্তি আহ ‘‘সনিদানো সপ্পচ্চযো’’তি. কামপটিসংযুত্তোতি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন পটিসংযুত্তো ৰা কামপটিবদ্ধো ৰা. তক্কেতীতি তক্কো. অভূতকারং সমারোপেত্ৰা কপ্পেতীতি সঙ্কপ্পো. আরম্মণে চিত্তং অপ্পেতীতি অপ্পনা. ৰিসেসেন অপ্পেতীতি ব্যপ্পনা. আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি চেতসো অভিনিরোপনা. মিচ্ছা ৰিপরীতো পাপকো সঙ্কপ্পোতি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কো এৰ কামধাতুসদ্দেন নিরুল়্হো দট্ঠব্বো ৰিতক্কস্স কামপসঙ্গপ্পত্তিসাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসুপি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতু হীনজ্ঝাসযেহি কামেতব্বধাতুভাৰতো.
কিলেসকামস্স আরম্মণভাৰত্তা সব্বাকুসলসংগাহিকায কামধাতুযা ইতরা দ্ৰে সঙ্গহেত্ৰা কথনং সব্বসঙ্গাহিকা. তিস্সন্নং ধাতূনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো কথা অসম্ভিন্না. ইমং কামাৰচরসঞ্ঞিতং কামৰিতক্কসঞ্ঞিতঞ্চ কামধাতুং. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লভিত্ৰা. তীহি কারণেহীতি তীহি সারভূতেহি কারণেহি.
ব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদো উত্তরপদলোপেন, সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন সভাৰধারণট্ঠেন ধাতূতি ব্যাপাদধাতু. ব্যাপজ্জতি চিত্তং এতেনাতি ব্যাপাদো, দোসো. ব্যাপাদোপি ধাতূতি যোজনা. সহজাতপচ্চযাদিৰসেনাতি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযৰসেন. ৰিসেসেন হি পরস্স অত্তনো চ দুক্খাপনং ৰিহিংসা, সা এৰ ধাতু, অত্থতো রোসনা পরূপঘাতো, তথা পৰত্তো ৰা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদো.
তিণগহনে অরঞ্ঞেতি তিণেহি গহনভূতে অরঞ্ঞে. অনযব্যসনন্তি অপাযব্যসনং, পরিহরণূপাযরহিতং ৰিপত্তিন্তি ৰা অত্থো. অৰড্ঢিং ৰিনাসন্তি অৰড্ঢিঞ্চেৰ ৰিনাসঞ্চাতি ৰদন্তি সব্বসো ৰড্ঢিরহিতং. সুক্খতিণদাযো ৰিয আরম্মণং কিলেসগ্গিসংৰদ্ধনট্ঠেন. তিণুক্কা ৰিয অকুসলসঞ্ঞা অনুদহনট্ঠেন. তিণকট্ঠ…পে… সত্তা অনযব্যসনাপত্তিতো. ‘‘ইমে সত্তা’’তি হি অযোনিসো পটিপজ্জমানা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘যথা সুক্খতিণদাযে’’তিআদি.
সমতাভাৰতো সমতাৰিরোধতো ৰিসমতাহেতুতো চ ৰিসমা রাগাদযোতি আহ ‘‘রাগৰিসমাদীনি অনুগত’’ন্তি. ইচ্ছিতব্বা অৰস্সংভাৰিনিভাৰেন.
সংকিলেসতো নিক্খমনট্ঠেন নেক্খম্মো, সো এৰ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতূতি নেক্খম্মধাতু. স্ৰাযং নেক্খম্মসদ্দো পব্বজ্জাদীসু কুসলৰিতক্কে চ নিরুল়্হোতি আহ ‘‘নেক্খম্মৰিতক্কোপি নেক্খম্মধাতূ’’তি. ইতরাপি দ্ৰে ধাতুযোতি অব্যাপাদঅৰিহিংসাধাতুযো ৰদতি. ৰিসুং দীপেতব্বা সরূপেন আগতত্তা. ৰিতক্কাদযোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পচ্ছন্দপরিল়াহপরিযেসনা. যথানুরূপং অত্তনো অত্তনো পচ্চযানুরূপং. কথং পনেত্থ কুসলধম্মেসু পরিল়াহো ৰুত্তোতি? সঙ্খারপরিল়াহমত্তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং, সোল়সসু আকারেসু দুক্খসচ্চে সন্তাপট্ঠো ৰিয ৰুত্তো, যস্স ৰিগমেন অরহতো সীতিভাৰপ্পত্তি ৰুচ্চতি.
সযং ন ব্যাপজ্জতি, তেন ৰা তংসমঙ্গীপুগ্গলো ন কিঞ্চি ব্যাপাদেতীতি অব্যাপাদো, ৰিহিংসায ৰুত্তৰিপরিযাযেহি সা ৰেদিতব্বা. হিতেসিভাৰেন মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, মিত্তস্স এসাতি মেত্তি, অব্যাপাদো. মেত্তাযনাতি মেত্তাকারণং, মেত্তায ৰা অযনা পৰত্তনা. মেত্তাযিতত্তন্তি মেত্তাযিতস্স মেত্তায পৰত্তস্স ভাৰো. মেত্তাচেতোৰিমুত্তীতি মেত্তাযনৰসেন পৰত্তো চিত্তসমাধি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
সনিদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. গিঞ্জকাৰসথসুত্তৰণ্ণনা
৯৭. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ধাতুং, ভিক্খৰে’’তি ইমস্মা ততিযসুত্ততো পট্ঠায. যাৰ কম্মৰগ্গো, তাৰ নেত্ৰা উপগন্ত্ৰা সেতি এত্থাতি আসযো, হীনাদিভাৰেন অধীনো আসযো অজ্ঝাসযো, তং অজ্ঝাসযং, অধিমুত্তন্তি অত্থো. সঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতিআদীসু হীনাদিভেদং অজ্ঝাসযং পটিচ্চ হীনাদিভেদা সঞ্ঞা, তন্নিস্সযদিট্ঠিৰিকপ্পনা, ৰিতক্কো চ উপ্পজ্জতি সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ. সত্থারেসূতি তেসং সত্থুপটিঞ্ঞতায ৰুত্তং, ন সত্থুলক্খণসব্ভাৰতো. অসম্মাসম্বুদ্ধেসূতি আধারে ৰিসযে চ ভুম্মং একতো কত্ৰা ৰুত্তন্তি পঠমং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তিআদিং ৰত্ৰা ইতরং দস্সেন্তো ‘‘তেসু সম্মাসম্বুদ্ধা এতে’’তিআদিমাহ. তেসং ‘‘মযং সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি উপ্পন্নদিট্ঠি ইধ মূলভাৰেন পুচ্ছিতা, ইতরা অনুসঙ্কিতাতি পুচ্ছতিযেৰাতি সাসঙ্কং ৰদতি.
‘‘মহতী’’তি এত্থ মহাসদ্দো ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৰিয বহুঅত্থৰাচকোতি দট্ঠব্বো. অৰিজ্জাপি হীনহীনতরহীনতমাদিভেদেন বহুপকারা. তস্সাতি দিট্ঠিযা. কস্মা পনেত্থ ‘‘যদিদং অৰিজ্জা ধাতূ’’তি অৰিজ্জং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘হীনং ধাতুং পটিচ্চা’’তি অজ্ঝাসযধাতু নিদ্দিট্ঠাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ‘‘অঞ্ঞং উদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞং নিদ্দিট্ঠা’’তি, যতো অৰিজ্জাসীসেন অজ্ঝাসযধাতু এৰ গহিতা. অৰিজ্জাগহিতো হি পুরিসপুগ্গলো দিট্ঠজ্ঝাসযো হীনাদিভেদং অৰিজ্জাধাতুং নিস্সায ততো সঞ্ঞাদিট্ঠিআদিকে সঙ্কপ্পেতি. পণিধি পত্থনা, সা পন তথা তথা চিত্তস্স ঠপনৰসেন হোতীতি আহ ‘‘চিত্তট্ঠপন’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সা পনেসা’’তিআদি. এতেতি হীনপচ্চযা সঞ্ঞাদিট্ঠিৰিতক্কচেতনা পত্থনা পণিধিসঙ্খাতা হীনা ধম্মা. হীনো নাম হীনধম্মসমাযোগতো. সব্বপদানীতি ‘‘পঞ্ঞপেতী’’তিআদীনি পদানি যোজেতব্বানি হীনসদ্দেন মজ্ঝিমুত্তমট্ঠানন্তরস্স অসম্ভৰতো. উপপজ্জনং ‘‘উপপত্তী’’তি আহ ‘‘দ্ৰে উপপত্তিযো পটিলাভো চ নিব্বত্তি চা’’তি. তত্থ হীনকুলাদীতি আদি-সদ্দেন হীনরূপভোগপরিসাদীনং সঙ্গহো. হীনত্তিকৰসেনাতি হীনত্তিকে ৰুত্তত্তিকপদৰসেনাতি অধিপ্পাযো. চিত্তুপ্পাদক্খণেতি ইদং হীনত্তিকপরিযাপন্নানং চিত্তুপ্পাদানং ৰসেন তত্থ তত্থ লদ্ধত্তা ৰুত্তং. পঞ্চসু নীচকুলেসূতি চণ্ডালৰেননেসাদরথকারপুক্কুসকুলেসু. দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং পন যো কোচি পটিলাভো হীনোতি যোজনা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং ঠানেতি ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠী’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. ‘‘ধাতুং, ভিক্খৰে, পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা আগতত্তা নিব্বত্তিযেৰ অধিপ্পেতা, ন পটিলাভো.
গিঞ্জকাৰসথসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. হীনাধিমুত্তিকসুত্তৰণ্ণনা
৯৮. একতো হোন্তীতি সমানচ্ছন্দতায অজ্ঝাসযতো একতো হোন্তি. নিরন্তরা হোন্তীতি তায এৰ সমানচ্ছন্দতায চিত্তেন নিব্বিসেসা হোন্তি. ইধ অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতূতি আহ ‘‘হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা’’তি.
হীনাধিমুত্তিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চঙ্কমসুত্তৰণ্ণনা
৯৯. মহাপঞ্ঞেসূতি ৰিপুলপঞ্ঞেসু. নন্তি সারিপুত্তত্থেরং. খন্ধন্তরন্তি খন্ধৰিভাগং, খন্ধানং ৰা অন্তরং ৰিসেসো অত্থীতি খন্ধন্তরো. এস নযো সেসেসুপি. পরিকম্মন্তি ইদ্ধিৰিধাধিগমস্স পুব্বভাগপরিকম্মঞ্চেৰ উত্তরপরিকম্মঞ্চ. আনিসংসন্তি ইদ্ধানিসংসঞ্চেৰ আনিসংসঞ্চ. অধিট্ঠানং ৰিকুব্বনন্তি অধিট্ঠানৰিধানঞ্চেৰ ৰিকুব্বনৰিধানঞ্চ. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘পথৰিং পত্থরন্তো ৰিযা’’তিআদিনা.
ধুতঙ্গপরিহারন্তি ধুতঙ্গানং পরিহরণৰিধিং. পরিহরণগ্গহণেনেৰ সমাদানং সিদ্ধং হোতীতি তং ন গহিতং. আনিসংসন্তি তংতংধুতঙ্গপরিহরণে দট্ঠব্বং আনিসংসমেৰ. সমোধানন্তি ‘‘এত্তকা পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তা, এত্তকা সেনাসনপটিসংযুত্তা’’তি পচ্চযৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অন্তোগধত্তা. অধিট্ঠানন্তি অধিট্ঠানৰিধিং. ভেদন্তি উক্কট্ঠাদিভেদঞ্চেৰ ভিন্নাকারঞ্চ.
পরিকম্মন্তি ‘‘দিব্বচক্খু এৰং উপ্পাদেতব্বং, এৰং ৰিসোধেতব্ব’’ন্তিআদিনা পরিকম্মৰিধানং. আনিসংসন্তি পরেসং অজ্ঝাসযানুরূপাযতনাদিআনিসংসপভেদং. উপক্কিলেসন্তি সাধারণং অসাধারণং দুৰিধং উপক্কিলেসং. ৰিপস্সনাভাৰনুপক্কিলেসা হি দিব্বচক্খুস্স উপক্কিলেসাতি ৰেদিতব্বা.
সঙ্খেপৰিত্থারগম্ভীরুত্তানৰিচিত্রকথাদীসূতি সঙ্খেপো ৰিত্থারো গম্ভীরতা উত্তানতা ৰিচিত্রভাৰো নেয্যত্থতা নীতত্থতাতি এৰমাদীসু ধম্মস্স কথেতব্বপ্পকারেসু তং তং কথেতব্বাকারং.
ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন –
‘‘আদিম্হি সীলং দেসেয্য, (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১)
মজ্ঝে চিত্তং ৰিনিদ্দিসে;
অন্তে পঞ্ঞা কথেতব্বা,
এসো ধম্মকথাৰিধো’’তি. –
এৰং কথেতব্বাকারং সঙ্গণ্হাতি.
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, গরুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;
সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; পরি. ৪৮৫) –
এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং. অট্ঠুপ্পত্তিন্তি তস্স তস্স সুত্তস্স জাতকস্স চ অট্ঠুপ্পত্তিং. অনুসন্ধিন্তি পচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিং. পুব্বাপরন্তি সম্বন্ধং. ইদং পদং এৰং ৰত্তব্বং, ইদং পুব্বাপরং এৰং গহেতব্বন্তি.
কুলসঙ্গণ্হনপরিহারন্তি লাভুপ্পাদনত্থং কুলানং সঙ্গণ্হনৰিধিনো পরিহরণং তন্নিযমিতং একন্তিকং কুলসঙ্গহণৰিধিং.
চঙ্কমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সগাথাসুত্তৰণ্ণনা
১০০. ‘‘ধাতুসো সংসন্দন্তী’’তি ইদং অজ্ঝাসযতো সরিক্খতাদস্সনং, ন কাযেন মিস্সীভাৰদস্সনন্তি আহ ‘‘সমুদ্দন্তরে’’তিআদি. নিরন্তরোতি নিব্বিসেসো. সংসগ্গাতি পঞ্চৰিধসংসগ্গহেতু. সংসগ্গগহণেন চেত্থ সংসগ্গৰত্থুকা তণ্হা গহিতা. তেনাহ ‘‘দস্সন…পে… স্নেহেনা’’তি.
ৰনতি ভজতি সজ্জতি তেনাতি ৰনং, ৰনথোতি চ কিলেসো ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰনথো জাতোতি কিলেসৰনং জাত’’ন্তি. ইতরে সংসগ্গমূলকাতি তমেৰ পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘অদস্সনেনা’’তি. সাধুজীৰীতি সাধু সুট্ঠু জীৰী, তংজীৰনসীলো. তেনাহ ‘‘পরিসুদ্ধজীৰিতং জীৰমানো’’তি.
সগাথাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৰণ্ণনা
১০১. নিরোজাতি সদ্ধাস্নেহাভাৰেন নিস্নেহা. ততো এৰ অরসভাৰেন নিরসা. একসদিসাতি সমসমা নিব্বিসেসা. তেনাহ ‘‘নিরন্তরা’’তি. অলজ্জিতায একসীমকতা ভিন্নমরিযাদা. সদ্ধা তেসং অত্থীতি সদ্ধা. তন্তিপালকাতি সদ্ধম্মতন্তিযা পালকা. ৰংসানুরক্খকাতি অরিযৰংসস্স অনুরক্খকা. আরদ্ধৰীরিযাতি পগ্গহিতৰীরিযা. যস্মা তাদিসানং ৰীরিযং পরিপুণ্ণং নাম হোতি কিচ্চসিদ্ধিযা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরিপুণ্ণপরক্কমা’’তি. সব্বকিচ্চপরিগ্গাহিকাযাতি চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনাকিচ্চপরিগ্গাহিকায.
অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-১২. অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৰণ্ণনা
১০২-১০৬. অট্ঠমাদীনীতি অট্ঠমং নৰমং দসমং একাদসমং দ্ৰাদসমন্তি ইমানি পঞ্চ সুত্তানীতি একে. অপরে পন নৰ সুত্তানীতি ইচ্ছন্তি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৰুত্তোযেৰ. পাল়িযঞ্চ কেসুচি পোত্থকেসু লিখীযতি.
অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.