২. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা এৰা’’তি ৰত্ৰাপি তদেকদেসং ইধ ৰিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি মূলং. ৰিত্থারদেসনন্তি ‘‘ৰিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন পৰত্তং ৰিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৰ. পুন ৰট্টৰিৰট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে’’তিআদিনা পৰত্তিং নিৰত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৰসেন ৰিভজনৰসেন ৰিৰট্টং দস্সিতং, ততো এৰ ব্যতিরেকনযেন ৰিৰট্টম্পি দস্সিতমেৰ হোতীতি পুনগ্গহণং.

তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকারতো অনামসিত্ৰা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৰা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৰসেনাতি পঞ্চগতিৰসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৰাদিহত্থিআদিজাতিৰসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৰিয কিচ্চৰিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৰিয সমানে অত্থে সদ্দৰিসেসং, ‘‘পণ্ডর’’ন্তিআদীসু ৰিয গুণৰিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৰিয নিস্সযৰিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অৰত্থাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স কিরিযাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অভাৰতাৰিসেসন্তি এৰমাদিকং অনপেক্খিত্ৰা ধম্মমত্তং ৰা দীপনা সভাৰনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীরণৰসেন পৰত্তনাকারো জীরণতাতি আহ ‘‘আকারনিদ্দেসো’’তি.

কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুরিমরূপানং জরাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমরূপানি পরিপক্করূপানুরূপানি পরিণতপরিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপরিণতরূপানং পরিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৰানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জরায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৰিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জরায ৰা পাপুণিতব্বফলমেৰ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণরুক্খসংভগ্গতাদযো ৰিয পরিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পরিপুণ্ণরূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জরায গতমগ্গাইচ্চেৰ ৰেদিতব্বা, ন জরাতি.

যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্রিযানি জজ্জরানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.

অৰিঞ্ঞাযমানন্তরত্তা অৰীচিজরা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৰিকারাদীনং দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৰপরিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততরুণযুৰাজরাকালেসু, একদ্ৰিত্তিদিৰসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৰাতি অত্থো. তত্থ হি জরাৰিসেসস্স সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা সৰীচিজরা নাম.

চৰনকৰসেনাতি চৰনকানং খন্ধানং ৰসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৰনমেৰ চৰনতাতি আহ ‘‘ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাল়িযং ‘‘চুতী’’তি ৰুত্তস্স মরণস্স সভাৰদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৰুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৰপরিদীপনন্তি কেনচিপি আকারেন অৰট্ঠানাভাৰদীপনং. ঘটস্সেৰাতি হি ৰিসদিসূদাহরণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৰযৰসেসো লব্ভতি, ন এৰং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৰিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তরধান’’ন্তি ৰুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মরণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মরণং. ‘‘কালমরণ’’ন্তি ৰদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৰানং মরণং সমুচ্ছেদমরণং. আদি-সদ্দেন খণিকমরণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিরিযাতি অন্তকস্স কিরিযা, যা লোকে ৰুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মরণন্তি অত্থো. চৰনকালো এৰ ৰা অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন কালোতি ৰুত্তোতি তস্স কিরিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৰত্তিযেৰ. ‘‘মচ্চু মরণ’’ন্তি ৰা এত্থ সমাসং অকত্ৰা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৰুচ্চতি ভেদো, তমেৰ মরণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

চতুৰোকারৰসেনাতি চতুৰোকারভৰৰসেন. তত্থ হি রূপকাযসঞ্ঞিতো কল়েৰরো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৰোকারভৰেপি কল়েৰরনিক্খেপো নত্থি, রূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৰা ‘‘একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তো. চতুৰোকারৰসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৰযৰসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৰ খন্ধভেদসব্ভাৰতো. সেসদ্ৰযৰসেনাতি সেসভৰদ্ৰযৰসেনেৰ কল়েৰরস্স নিক্খেপো. যদিপি একৰোকারভৰে রূপকাযো ৰিজ্জতি, কল়েৰরনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কল়েৰরস্স সব্ভাৰতো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কল়েৰরং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মরণং কল়েৰরস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৰাতি একজ্ঝং কত্ৰা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.

জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৰসেন যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৰৰসেন পদদ্ৰযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তরি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৰনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৰসেন পৰত্তত্তা ৰোহারদেসনা.

তত্র তত্রাতি একচতুৰোকারভৰেসু দ্ৰিন্নং সেসরূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানং ৰসেন সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৰো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৰসেন ৰেদিতব্বং.

কম্মংযেৰ কম্মভৰো ‘‘ভৰতি এতস্মা উপপত্তিভৰো’’তি কত্ৰা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৰুপপত্তিৰসেন ভৰতীতি ভৰো, তথা তথা নিব্বত্তৰিপাকো কটত্তারূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৰতীতি কত্ৰা ভৰো’’তি উপপত্তিভৰস্স ৰক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৰোহারেন ভৰোতি ৰুত্ত’’ন্তি কথিতং.

উপাদিযন্তি সত্তা দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৰলং ইধ করণসাধনমেৰ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘সযং ৰা’’তি. তন্তি ৰত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.

সস্সতো অত্তাতি ইদং পুরিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তরদিট্ঠিং দস্সেতুং ৰুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দল়্হীকরণৰসেন পুরিমং উত্তরা উপাদিযতি, এৰং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৰাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৰিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুরিমদিট্ঠিউত্তরদিট্ঠিৰচনেহি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

যেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন গোসীলগোৰতাদিং সমাদিযতি চেৰ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৰতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৰ উপাদানানী’’তি. অভিনিৰেসতোতি অভিনিৰেসনতো.

অত্তৰাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৰাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কারণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৰাদমত্তমেৰাতি অত্তস্স অভাৰা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৰচনমত্তমেৰ. উপাদিযন্তি দল়্হং গণ্হন্তি.

চক্খুদ্ৰারাদীসু পৰত্তাযাতি ইদং তণ্হায রূপতণ্হাদিভাৰস্স কারণৰচনং ছদ্ৰারারম্মণিকধম্মানং পটিনিযতারম্মণত্তা. জৰনৰীথিযা পৰত্তাযাতি ইদং তস্সা পৰত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৰেনেৰ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৰেল়ু ৰিয নিস্সযো অহুত্ৰা ওলুম্ভকভাৰেন ভাৰো উপাদানস্স পচ্চযভাৰতো আরম্মণম্পি তংসদিসং ৰুত্তং. রূপেতি ৰিসযে ভুম্মং. সা তিৰিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৰেন পৰত্তিযা. এৰং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৰসস্সতাভিনিৰেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৰসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ভৰতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৰদিট্ঠি ভৰো উত্তরপদলোপেন, ভৰস্সাদৰসেন পৰত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৰিভৰতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিভৰতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি এৰং পৰত্তা দিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন. এৰং তানি অট্ঠারসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৰতণ্হা, ছ ৰিভৰতণ্হা ৰুত্তা, এতানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতারম্মণানি ৰা হোন্তু ইতরারম্মণানি ৰা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপরেনপি পকারেন অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৰচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৰা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন রূপাদিআরম্মণৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকারো অহ’’ন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৰ অনুপনিধায গহণং.

এৰমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৰিস্সং, ইত্থং ভৰিস্সং, এৰং ভৰিস্সং, অঞ্ঞথা ভৰিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৰং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৰং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৰিধং সমতো অসমতো ৰাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৰুত্তং. তত্থ এৰমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৰং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি, তেসং পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমানি দ্ৰে সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানি. ইতো পরানি সিযন্তিআদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি, তানি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেন অত্থতো ৰেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তারি ‘‘অপি নামাহং ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি, তানিপি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এৰমেতেসু –

দ্ৰে দিট্ঠিসীসা চত্তারো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;

তযো তযোতি এতানি, অট্ঠারস ৰিভাৰযে.

এতে হি সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তা দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৰিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তারো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নামাতি ৰেদিতব্বং. ইধ পাল়িযং রূপারম্মণাদিৰসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকরূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৰতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৰুত্তৰিভাগস্স সংখিপনৰসেন সঙ্গণ্হনে করিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘রূপে তণ্হা রূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামরাগভাৰেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৰিত্থারো. ‘‘রূপাদীসু আরম্মণেসু ছল়েৰা’’তিআদিকো সঙ্গহো.

যস্মা চক্খুদ্ৰারাদীসু একেকস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জনকৰিঞ্ঞাণানি ৰিয অনেকা এৰ ৰেদনা, তস্মা তা রাসিৰসেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘ছ ৰেদনাকাযা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৰেন উপ্পত্তিদ্ৰারভাৰেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধারেন্তিযো ৰিয পোসেন্তিযো ৰিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৰুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৰেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা’’তিআদিনা সাধারণতো ৰুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৰেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৰিপাককিরিযানং ৰসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৰং ৰিভঙ্গে আগতনযেন সাধারণতো ৰত্ৰাপি ইধাধিপ্পেতৰেদনমেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰিপাকৰসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৰিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৰিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৰসেন ৰিভাৰিতানি, তস্মা ‘‘যং ৰত্তব্বং…পে… ৰুত্তমেৰা’’তি আহ.

নমনলক্খণন্তি আরম্মণাভিমুখং হুত্ৰা নমনসভাৰং তেন ৰিনা অপ্পৰত্তনতো. রুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ৰেদনাক্খন্ধো পন একাৰ ৰেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৰিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৰেত্থ পাল়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৰাদিনা কারণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৰচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তো, ন রূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৰুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানী’’তি অতিদেসৰসেন ৰুত্তত্তা ‘‘রূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদারূপং ‘‘তানি গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং অৰিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৰতো. পুব্বকালকিরিযা নাম একংসতো অপরকালকিরিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৰদতি. ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন ৰিনা এৰ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ হি হদযৰত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং রূপং নিস্সাযা’’তি ৰা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৰত্থুম্পি গহেত্ৰা জাতিরূপভাৰেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৰা ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং.

চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণং. অসাধারণকারণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৰিপাকচিত্তস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.

অভিসঙ্খরণলক্খণোতি আযূহনসভাৰো. চোপনৰসেনাতি ৰিঞ্ঞত্তিসংচোপনৰসেন, কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. ৰচনভেদৰসেনাতি ৰচীভেদুপ্পাদৰসেন, ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. এৰং চোপনং ন ভৰেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘রহো নিসীদিত্ৰা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৰিনিমুত্তা এৰ একূনতিংস চেতনা ৰেদিতব্বা তস্সা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৰতো.

দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৰচনং সংসিলেসননিস্সযৰিসযব্যাপনৰসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৰা ৰিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কারণেহী’’তিআদি ৰুত্তং. একোপি হি ৰিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৰিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তরপদসমাহারেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৰত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৰেনাতি পুরেজাতনিস্সযভাৰেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৰেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৰত্তব্বা. আরম্মণপচ্চযভাৰেন দুক্খসচ্চং অস্স আরম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৰচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৰুত্তং পটিচ্ছাদনাকারং দস্সেতুং ‘‘যাথাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৰতো লক্খণপটিৰেধো হোতিযেৰাতি ‘‘যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ঞাণপৰত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. পুরিমং পন পটিৰেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.

সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৰত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুতো’’তি. আরম্মণতোতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আরম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৰুত্তনযমেৰ একেনেৰ কারণেন ইতরেসং তিণ্ণং অসম্ভৰতো, কিং পন এতং একং কারণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘নিরোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তদারব্ভাতি তং আরব্ভ তং আরম্মণং কত্ৰা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৰযন্তি নিরোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীরত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৰেনেৰ গম্ভীরতায দুদ্দসং দুৰিঞ্ঞেয্যং দুরৰগ্গাহং. তত্থাতি পুরিমে সচ্চদ্ৰযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকারভূতং. ন পৰত্ততি আরম্মণং কাতুং ন ৰিসহতি. ৰচনীযত্তেনাতি ৰাচকভাৰেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীল়নাদিআযূহনাদিৰসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৰতো সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পুরিমদ্ৰযং গম্ভীরং. তত্থাতি পুরিমস্মিং সচ্চদ্ৰযে. ৰিপল্লাসগ্গাহৰসেন পৰত্ততীতি সুভাদিৰিপরীতগ্গাহানং পচ্চযভাৰৰসেন অঞ্ঞাণং পৰত্ততি.

ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকারন্তরেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৰতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চমানায অৰিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৰেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৰাতি ৰিসযসভাৰং যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৰ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৰিজ্জা পৰত্ততি, ৰিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৰা সব্বত্থেৰ তথা অৰিসিট্ঠসভাৰদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৰিসেসতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

খণিকনিরোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৰিরাগগ্গহণতো চ অৰিজ্জাদীনং পটিপক্খৰসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিরোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৰাতি আহ ‘‘নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৰিজ্জা নিরুজ্ঝতি এত্থাতি অৰিজ্জানিরোধো, সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খারনিরোধো’’তি এৰং সব্বেহি এতেহি নিরোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৰট্টৰিৰট্টন্তি ৰট্টঞ্চ ৰিৰট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৰাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টং, পটিলোমতো দ্ৰাদসহি ৰিৰট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.

ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.