১. বুদ্ধৰগ্গো

১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা

১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্রাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৰিহরণকিরিযায ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তা, তেসং পরিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৰুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৰা পটিনিদ্দেসো ভৰিতুং অরহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৰ তত্রসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰে অত্থৰিভাৰনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্রসদ্দো ধম্মদেসনাৰিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৰিভাৰেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে’’তি. তেন তত্রাতি যত্থ ভগৰা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৰাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৰত্থং সমত্থেতি.

ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৰা ‘‘অকালো খো তাৰা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৰ অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহরণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৰা’’তি. যং পন তত্থ ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৰস্সেৰ পরিযাযেন দস্সনত্থং ৰুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপরিস্সমেন রূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৰপীতিৰেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৰূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপরিহারত্থং ভগৰা ‘‘অকালো খো’’তি পরিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহরণং ‘‘অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি, ৰিহারতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৰমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৰে বালো ইধ পাপানি কম্মানি করিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূরণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৰধারণে, ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৰাক্যারম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূরণেন ৰচনালঙ্কারমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৰাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৰধারণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৰা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.

‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৰা’’তি পদং ৰুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৰুত্তং, তং পন যথাৰুত্তট্ঠানে ৰিহরণকিরিযায কত্তুৰিসেসদস্সনপরং, ন আমন্তনকিরিযায, ইধ পন আমন্তনকিরিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৰাতি পাল়িযং ৰুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনন্তি ৰক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৰনযোগ্যপুগ্গলৰচনং. চতূসুপি পরিসাসু ভিক্খূ এৰ এদিসানং দেসনানং ৰিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৰদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচরিযং উঞ্ছাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৰা মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, সো কসিগোরক্খাদীহি জীৰিককপ্পনং হিত্ৰা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৰ ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা ৰা ৰিহারমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৰা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৰবোধনে, পটিৰেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৰাণিজ্জাদীহি জীৰনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৰং ৰুত্তভিক্খনসভাৰতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৰতা. ভিক্খনে সাধুকারিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৰচনং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৰা সীলং নাম পকতিসভাৰো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৰতং. অপরে পন ‘‘সীলং নাম ৰতৰসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৰেণি-আগতং চারিত্তং. সাধুকারিতা সক্কচ্চকারিতা আদরকিরিযা’’তি ৰণ্ণেন্তি.

হীনাধিকজনসেৰিতৰুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৰে ঠিতাপি জাতিমদাদিৰসেন উদ্ধতা উন্নল়া, যে চ গিহিভাৰে পরেসু অত্থিকভাৰম্পি অনুপগততায ভিক্খাচরিযং পরমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পরমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পরকুলেসু ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তেহি সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৰনিগ্গহং করোতি, অধিকজনেহি উল়ারভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৰসোধনত্থং সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৰনিগ্গহং করোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনং আমন্তনভাৰতো অভিমুখীকরণং, পকরণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৰনমনসিকারনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সাধুকং মনসিকারেপীতি সাধুকং সৰনে সাধুকং মনসিকারে চ. কথং পৰত্তিতা সৰনাদযো সাধুকং পৰত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৰিস্সতী’’তি আদরগারৰযোগেন কথাদীসু অপরিভৰাদিনা চ. ৰুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি করোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৰসেন. সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৰসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৰতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.

সন্তিকত্তাতি সমীপভাৰতো. সন্তিকাৰচরত্তাতি সব্বকালং সংৰুত্তিভাৰতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুরূপং, অনুসাসনিং অনৰসেসতো পটিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৰ আমন্তনকারণং দস্সেত্ৰা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৰাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৰিহিতা. ৰিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পরদিৰসেসু ৰা সুতধম্মং পতি মনসা অৰেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

ভিক্খৰোতি চ সন্ধিৰসেন ই-কারলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৰো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপরিসমাপনাদিপদত্থৰিপরিযাযপকারাৰধারণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পরিসমাপনে, ‘‘ইতি ৰা এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৰিপরিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকারে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৰধারণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৰ দট্ঠব্বো. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৰোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথারহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

পুব্বে ‘‘ভগৰা আমন্তেসী’’তি ৰুত্তত্তা ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৰতোতি সামিৰচনং আমন্তনমেৰ সম্বন্ধীঅন্তরং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৰুত্তং. ভগৰতোতি ইদং পন পটিস্সৰসম্বন্ধেন সম্পদানৰচনং. এত্তাৰতা যং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৰিনযসঙ্গহে করিযমানে নিদানৰচনং, ননু ভগৰতা ভাসিতৰচনস্সেৰ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপরিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৰা ঠপিতা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো. তেনেৰ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.

অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বরচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসত্থুসাৰকানুরোধাভাৰতো খীণাসৰত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৰস্স তে সম্ভৰন্তীতি সুৰিসুদ্ধা চস্স পরানুগ্গহপ্পৰত্তি, এৰং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৰসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো এৰ চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপরহিতপটিপত্তি চ নিদানৰচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৰযৰসেন অন্তদ্ৰযরহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীরভাৰযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থিকা পৰত্তি, অত্তহিতত্থা ৰা, তস্মা পরেসং এৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং যথাপৰত্তং ৰুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বরচনা. তযিদং সত্থুচরিতং কালদেসদেসকপরিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৰচনেহি যথারহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৰাদসপদিকপচ্চযাকারৰিভাৰনেন তেন. তেন ৰুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.

অপিচ সত্থু পমাণভাৰপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৰদস্সনত্থং নিদানৰচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৰদস্সনং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা পদেন ৰিভাৰিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স রাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চরিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৰচনেন অনঞ্ঞসাধারণসুপরিসুদ্ধঞাণকরুণাদিগুণৰিসেসযোগপরিদীপনেন ততো এৰ সব্বসত্তুত্তমভাৰদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৰচনে পযোজননিদস্সনং.

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৰিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৰুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৰতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৰিভাগং দস্সেত্ৰা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৰংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৰ নিদানপরিজাননেন ৰণ্ণনায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসনা আরদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পরিহারো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰন্তি আহ ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৰতো, এৰং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুরতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিরৰসেসো ৰিত্থারনযো সম্ভৰতীতি ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৰুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারোৰ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৰা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসেন পৰত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনায ৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৰা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৰসেন পৰত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসিকং, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৰসেন ‘‘পুচ্ছাৰসিকো’’তি ৰুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা. পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৰুচ্চতি. পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযং এৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন এৰ দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোৰাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহারকোতি দসবলৰগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৰলি, তথা চন্দোপমহারকাদযো.

ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহারন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৰন্তি বুজ্ঝনসভাৰং, পটিৰিজ্ঝনাকারং ৰা.

উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৰ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতমেৰ অত্থং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পরমং অস্সাতি পদপরমো. সহ উদাহটৰেলাযাতি উদাহারধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৰ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৰাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. পরিপুচ্ছতোতি পরিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অরহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৰ পরমং কত্ৰা ঠিতত্তা ‘‘পদপরমো’’তি ৰুচ্চতি.

একচরাতি ৰিৰেকাভিরতিযা একৰিহারিনো. দ্ৰিচরাতি দ্ৰে একজ্ঝাসযা হুত্ৰা ঞাণচরিযাদিৰসেন ৰিচরন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৰ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পরেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা ইদং সুত্তং আরভী’’তি ৰত্ৰা তে পন ‘‘পরে’’তি ৰুত্তপুগ্গলা অপরিকম্মিকা সুপরিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৰিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. রূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৰসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৰেসন্তি ৰিপস্সনাভাৰনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপরিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.

যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৰ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৰিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৰং ৰিসযভাৰতো তিপ্পকারেন. যথাৰুত্তদিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা ৰিসেসপচ্চযং সীলংযেৰ ভাৰনায অধিট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.

সুধন্তসুৰণ্ণং অপগতসব্বকাল়কং. চতুরস্সাদিধোতো সুপরিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৰিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো. সো পন অত্থতো অৰিজ্জা এৰাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকার’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকারো হী’’তিআদি.

কামং ৰো-সদ্দো পদপরট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৰিসেসৰাচকো, নামপরভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকরণাদিসাধনৰিসিট্ঠমেৰ পবোধেতি, হি-নিপাতপরভূতো পন ৰচনালঙ্কারমত্তমেৰাতি আহ ‘‘ৰোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৰিঞ্ঞেয্যতাৰচনতো ন কেৰলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.

একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৰড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধারো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৰং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মরুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দরোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৰাতি পঞ্ঞৰা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দল়্হীকম্মেতি থিরীকরণে সক্কচ্চকিরিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথা’’তি হি ৰুত্তে সাধুকসদ্দেন সৰনমনসিকারানং সক্কচ্চকিরিযা ৰিয তদাণাপনম্পি ৰুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৰিয চস্স আণাপনত্থতা ৰেদিতব্বা.

ইদানেত্থ এৰং যোজনা ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং সৰনে নিযোজনৰসেন কিরিযন্তরপটিসেধনভাৰতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুরিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি করোথা’’তি পদদ্ৰযে, এতস্মিং ৰা অধিকারে. ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং সোতদ্ৰারে ৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৰতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং মনিন্দ্রিযৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধারেন্তস্স অত্থৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৰিদহনতো. ধারণূপপরিক্খাসূতি এত্থ উপপরিক্খগ্গহণেনেৰ তুলনতীরণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৰেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৰনিরুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অরণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীরোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৰৰত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৰেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৰেধা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাল়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি করোথা’’তি.

এত্থ চ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৰিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. পরিব্যত্তং কথনং ৰা ভাসনং.

সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসোতি সাল়িকায আলাপো ৰিয মধুরো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীরযীতি উচ্চারীযতি, ৰুচ্চতীতি অত্থো. এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতাতি এৰং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন কির সত্থা সঙ্খেপেনেৰ দেসেস্সতি, ৰিত্থারেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা.

কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৰো ঞাযতি, ন ৰিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৰিসেসভাৰং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৰত্ৰা তেনেৰ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধারনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৰে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.

লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৰিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং.

পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকারো, অথ কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খারাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰস্স কথিতভাৰতো. আহারৰগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকারো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পাল়িযং পরতো ৰুত্তং কিরিযাপদং আনেত্ৰা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খারা কিং কতাতি ৰা করোন্তীতি ৰা ন ঞাযেয্য. পৰত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.

‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰা’’তিআদিকা পন তস্স ৰিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৰ সঙ্খারে ৰিরজ্জতি এতেনাতি ৰিরাগো, মগ্গো. অসেসনিরোধাতি অসেসেত্ৰা নিরোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৰং নিরোধানন্তি এৰং অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধানং সঙ্খারানং নিরোধা. ইতি অৰিজ্জাদীনং নিরোধৰচনেন অরহত্তং ৰদতি. সকলস্সাতি অনৰসেসস্স. সত্তৰিরহিতস্সাতি পরপরিকপ্পিতজীৰরহিতস্স. ৰিনিৰত্তেত্ৰাতি অনুপ্পাদনিরোধদস্সনৰসেন ৰিপরিৰত্তেত্ৰা.

অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৰচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৰা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৰট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৰ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.

পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা এৰা’’তি ৰত্ৰাপি তদেকদেসং ইধ ৰিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি মূলং. ৰিত্থারদেসনন্তি ‘‘ৰিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন পৰত্তং ৰিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৰ. পুন ৰট্টৰিৰট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে’’তিআদিনা পৰত্তিং নিৰত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৰসেন ৰিভজনৰসেন ৰিৰট্টং দস্সিতং, ততো এৰ ব্যতিরেকনযেন ৰিৰট্টম্পি দস্সিতমেৰ হোতীতি পুনগ্গহণং.

তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকারতো অনামসিত্ৰা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৰা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৰসেনাতি পঞ্চগতিৰসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৰাদিহত্থিআদিজাতিৰসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৰিয কিচ্চৰিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৰিয সমানে অত্থে সদ্দৰিসেসং, ‘‘পণ্ডর’’ন্তিআদীসু ৰিয গুণৰিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৰিয নিস্সযৰিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অৰত্থাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স কিরিযাভাৰৰিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞস্স অভাৰতাৰিসেসন্তি এৰমাদিকং অনপেক্খিত্ৰা ধম্মমত্তং ৰা দীপনা সভাৰনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীরণৰসেন পৰত্তনাকারো জীরণতাতি আহ ‘‘আকারনিদ্দেসো’’তি.

কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুরিমরূপানং জরাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমরূপানি পরিপক্করূপানুরূপানি পরিণতপরিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপরিণতরূপানং পরিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৰানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জরায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৰিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জরায ৰা পাপুণিতব্বফলমেৰ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণরুক্খসংভগ্গতাদযো ৰিয পরিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পরিপুণ্ণরূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জরায গতমগ্গাইচ্চেৰ ৰেদিতব্বা, ন জরাতি.

যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্রিযানি জজ্জরানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.

অৰিঞ্ঞাযমানন্তরত্তা অৰীচিজরা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৰিকারাদীনং দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৰপরিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততরুণযুৰাজরাকালেসু, একদ্ৰিত্তিদিৰসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৰাতি অত্থো. তত্থ হি জরাৰিসেসস্স সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা সৰীচিজরা নাম.

চৰনকৰসেনাতি চৰনকানং খন্ধানং ৰসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৰনমেৰ চৰনতাতি আহ ‘‘ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাল়িযং ‘‘চুতী’’তি ৰুত্তস্স মরণস্স সভাৰদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৰুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৰপরিদীপনন্তি কেনচিপি আকারেন অৰট্ঠানাভাৰদীপনং. ঘটস্সেৰাতি হি ৰিসদিসূদাহরণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৰযৰসেসো লব্ভতি, ন এৰং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৰিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তরধান’’ন্তি ৰুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মরণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মরণং. ‘‘কালমরণ’’ন্তি ৰদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৰানং মরণং সমুচ্ছেদমরণং. আদি-সদ্দেন খণিকমরণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিরিযাতি অন্তকস্স কিরিযা, যা লোকে ৰুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মরণন্তি অত্থো. চৰনকালো এৰ ৰা অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন কালোতি ৰুত্তোতি তস্স কিরিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৰত্তিযেৰ. ‘‘মচ্চু মরণ’’ন্তি ৰা এত্থ সমাসং অকত্ৰা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৰুচ্চতি ভেদো, তমেৰ মরণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

চতুৰোকারৰসেনাতি চতুৰোকারভৰৰসেন. তত্থ হি রূপকাযসঞ্ঞিতো কল়েৰরো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৰোকারভৰেপি কল়েৰরনিক্খেপো নত্থি, রূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৰা ‘‘একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তো. চতুৰোকারৰসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৰযৰসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৰ খন্ধভেদসব্ভাৰতো. সেসদ্ৰযৰসেনাতি সেসভৰদ্ৰযৰসেনেৰ কল়েৰরস্স নিক্খেপো. যদিপি একৰোকারভৰে রূপকাযো ৰিজ্জতি, কল়েৰরনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কল়েৰরস্স সব্ভাৰতো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কল়েৰরং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মরণং কল়েৰরস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৰাতি একজ্ঝং কত্ৰা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.

জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৰসেন যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৰৰসেন পদদ্ৰযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তরি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৰনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৰসেন পৰত্তত্তা ৰোহারদেসনা.

তত্র তত্রাতি একচতুৰোকারভৰেসু দ্ৰিন্নং সেসরূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানং ৰসেন সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৰো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৰসেন ৰেদিতব্বং.

কম্মংযেৰ কম্মভৰো ‘‘ভৰতি এতস্মা উপপত্তিভৰো’’তি কত্ৰা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৰুপপত্তিৰসেন ভৰতীতি ভৰো, তথা তথা নিব্বত্তৰিপাকো কটত্তারূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৰতীতি কত্ৰা ভৰো’’তি উপপত্তিভৰস্স ৰক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৰোহারেন ভৰোতি ৰুত্ত’’ন্তি কথিতং.

উপাদিযন্তি সত্তা দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৰলং ইধ করণসাধনমেৰ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘সযং ৰা’’তি. তন্তি ৰত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.

সস্সতো অত্তাতি ইদং পুরিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তরদিট্ঠিং দস্সেতুং ৰুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দল়্হীকরণৰসেন পুরিমং উত্তরা উপাদিযতি, এৰং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৰাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৰিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুরিমদিট্ঠিউত্তরদিট্ঠিৰচনেহি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

যেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন গোসীলগোৰতাদিং সমাদিযতি চেৰ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৰতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৰ উপাদানানী’’তি. অভিনিৰেসতোতি অভিনিৰেসনতো.

অত্তৰাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৰাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কারণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৰাদমত্তমেৰাতি অত্তস্স অভাৰা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৰচনমত্তমেৰ. উপাদিযন্তি দল়্হং গণ্হন্তি.

চক্খুদ্ৰারাদীসু পৰত্তাযাতি ইদং তণ্হায রূপতণ্হাদিভাৰস্স কারণৰচনং ছদ্ৰারারম্মণিকধম্মানং পটিনিযতারম্মণত্তা. জৰনৰীথিযা পৰত্তাযাতি ইদং তস্সা পৰত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৰেনেৰ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৰেল়ু ৰিয নিস্সযো অহুত্ৰা ওলুম্ভকভাৰেন ভাৰো উপাদানস্স পচ্চযভাৰতো আরম্মণম্পি তংসদিসং ৰুত্তং. রূপেতি ৰিসযে ভুম্মং. সা তিৰিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৰেন পৰত্তিযা. এৰং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৰসস্সতাভিনিৰেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৰসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ভৰতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৰদিট্ঠি ভৰো উত্তরপদলোপেন, ভৰস্সাদৰসেন পৰত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৰিভৰতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিভৰতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি এৰং পৰত্তা দিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন. এৰং তানি অট্ঠারসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৰতণ্হা, ছ ৰিভৰতণ্হা ৰুত্তা, এতানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতারম্মণানি ৰা হোন্তু ইতরারম্মণানি ৰা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপরেনপি পকারেন অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৰচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৰা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন রূপাদিআরম্মণৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকারো অহ’’ন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৰ অনুপনিধায গহণং.

এৰমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৰিস্সং, ইত্থং ভৰিস্সং, এৰং ভৰিস্সং, অঞ্ঞথা ভৰিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৰং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৰং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৰিধং সমতো অসমতো ৰাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৰমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৰুত্তং. তত্থ এৰমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৰং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি, তেসং পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমানি দ্ৰে সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানি. ইতো পরানি সিযন্তিআদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি, তানি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেন অত্থতো ৰেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তারি ‘‘অপি নামাহং ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি, তানিপি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এৰমেতেসু –

দ্ৰে দিট্ঠিসীসা চত্তারো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;

তযো তযোতি এতানি, অট্ঠারস ৰিভাৰযে.

এতে হি সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তা দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৰিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তারো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নামাতি ৰেদিতব্বং. ইধ পাল়িযং রূপারম্মণাদিৰসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকরূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৰতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৰুত্তৰিভাগস্স সংখিপনৰসেন সঙ্গণ্হনে করিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৰে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘রূপে তণ্হা রূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামরাগভাৰেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৰিত্থারো. ‘‘রূপাদীসু আরম্মণেসু ছল়েৰা’’তিআদিকো সঙ্গহো.

যস্মা চক্খুদ্ৰারাদীসু একেকস্মিং দ্ৰারে উপ্পজ্জনকৰিঞ্ঞাণানি ৰিয অনেকা এৰ ৰেদনা, তস্মা তা রাসিৰসেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘ছ ৰেদনাকাযা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৰেন উপ্পত্তিদ্ৰারভাৰেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধারেন্তিযো ৰিয পোসেন্তিযো ৰিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৰুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৰেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা’’তিআদিনা সাধারণতো ৰুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৰেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৰিপাককিরিযানং ৰসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৰং ৰিভঙ্গে আগতনযেন সাধারণতো ৰত্ৰাপি ইধাধিপ্পেতৰেদনমেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰিপাকৰসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৰিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৰিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৰসেন ৰিভাৰিতানি, তস্মা ‘‘যং ৰত্তব্বং…পে… ৰুত্তমেৰা’’তি আহ.

নমনলক্খণন্তি আরম্মণাভিমুখং হুত্ৰা নমনসভাৰং তেন ৰিনা অপ্পৰত্তনতো. রুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ৰেদনাক্খন্ধো পন একাৰ ৰেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৰিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৰেত্থ পাল়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৰাদিনা কারণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৰচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তো, ন রূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৰুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানী’’তি অতিদেসৰসেন ৰুত্তত্তা ‘‘রূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদারূপং ‘‘তানি গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং অৰিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৰতো. পুব্বকালকিরিযা নাম একংসতো অপরকালকিরিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৰদতি. ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন ৰিনা এৰ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ হি হদযৰত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং রূপং নিস্সাযা’’তি ৰা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৰত্থুম্পি গহেত্ৰা জাতিরূপভাৰেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৰা ‘‘তেৰীসতিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং.

চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণং. অসাধারণকারণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৰিপাকচিত্তস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.

অভিসঙ্খরণলক্খণোতি আযূহনসভাৰো. চোপনৰসেনাতি ৰিঞ্ঞত্তিসংচোপনৰসেন, কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. ৰচনভেদৰসেনাতি ৰচীভেদুপ্পাদৰসেন, ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. এৰং চোপনং ন ভৰেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘রহো নিসীদিত্ৰা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৰিনিমুত্তা এৰ একূনতিংস চেতনা ৰেদিতব্বা তস্সা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৰতো.

দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৰচনং সংসিলেসননিস্সযৰিসযব্যাপনৰসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৰা ৰিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কারণেহী’’তিআদি ৰুত্তং. একোপি হি ৰিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৰিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তরপদসমাহারেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৰত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৰেনাতি পুরেজাতনিস্সযভাৰেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৰেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৰত্তব্বা. আরম্মণপচ্চযভাৰেন দুক্খসচ্চং অস্স আরম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৰচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৰুত্তং পটিচ্ছাদনাকারং দস্সেতুং ‘‘যাথাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৰতো লক্খণপটিৰেধো হোতিযেৰাতি ‘‘যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ঞাণপৰত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. পুরিমং পন পটিৰেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.

সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৰত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুতো’’তি. আরম্মণতোতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আরম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৰুত্তনযমেৰ একেনেৰ কারণেন ইতরেসং তিণ্ণং অসম্ভৰতো, কিং পন এতং একং কারণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘নিরোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তদারব্ভাতি তং আরব্ভ তং আরম্মণং কত্ৰা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৰযন্তি নিরোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীরত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৰেনেৰ গম্ভীরতায দুদ্দসং দুৰিঞ্ঞেয্যং দুরৰগ্গাহং. তত্থাতি পুরিমে সচ্চদ্ৰযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকারভূতং. ন পৰত্ততি আরম্মণং কাতুং ন ৰিসহতি. ৰচনীযত্তেনাতি ৰাচকভাৰেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীল়নাদিআযূহনাদিৰসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৰতো সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পুরিমদ্ৰযং গম্ভীরং. তত্থাতি পুরিমস্মিং সচ্চদ্ৰযে. ৰিপল্লাসগ্গাহৰসেন পৰত্ততীতি সুভাদিৰিপরীতগ্গাহানং পচ্চযভাৰৰসেন অঞ্ঞাণং পৰত্ততি.

ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকারন্তরেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৰতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চমানায অৰিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৰেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৰাতি ৰিসযসভাৰং যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৰ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৰিজ্জা পৰত্ততি, ৰিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৰা সব্বত্থেৰ তথা অৰিসিট্ঠসভাৰদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৰিসেসতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

খণিকনিরোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৰিরাগগ্গহণতো চ অৰিজ্জাদীনং পটিপক্খৰসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিরোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৰাতি আহ ‘‘নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৰিজ্জা নিরুজ্ঝতি এত্থাতি অৰিজ্জানিরোধো, সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খারনিরোধো’’তি এৰং সব্বেহি এতেহি নিরোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৰট্টৰিৰট্টন্তি ৰট্টঞ্চ ৰিৰট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৰাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টং, পটিলোমতো দ্ৰাদসহি ৰিৰট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.

ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা

৩. মিচ্ছা পটিপজ্জতি এতাযাতি মিচ্ছাপটিপদা, ৰট্টগামিমগ্গো দুক্খাৰহত্তা. তং মিচ্ছাপটিপদং. তেনাহ ‘‘অনিয্যানিকপটিপদা’’তি. সো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি? সম্পত্তিভৰে সুখাৰহোৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. ৰট্টসীসত্তাতি ৰট্টপক্খিযানং উত্তমঙ্গভাৰতো. অন্তমসোতি উক্কংসপরিযন্তং সন্ধায ৰদতি অৰকংসপরিযন্ততো. ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং নিব্বানাধিগমায পচ্চযো হোতূ’’তি এৰং নিব্বানং পত্থেত্ৰা পৰত্তিতং. পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তন্তি সাকপণ্ণমুট্ঠিদানমত্তং. অপ্পত্ৰাতি অন্তোগধহেতু এস নিদ্দেসো, অপাপেত্ৰাতি অত্থো. যদগ্গেন ৰা পটিপজ্জনতো অরহত্তং পত্তোতি ৰুচ্চতি, তদগ্গেন তদাৰহা পটিপদাপি পত্তাতি ৰুচ্চতীতি ‘‘অপ্পত্ৰা’’তি ৰুত্তং. অনুলোমৰসেনাতি অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন. পটিলোমৰসেনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পটিপদা পুচ্ছিতাতি এতেন পটিপদা দেসেতুং আরদ্ধাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতো যথারদ্ধস্স অত্থস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ইধাগতত্তা. অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযম্পেত্থ ব্যতিরেকমুখেন অৰিজ্জাদিনিরোধা পন ৰিজ্জায সতি হোতি সঙ্খারানং অসম্ভৰোতি ৰুত্তং ‘‘নিব্বানং ভাজিত’’ন্তি. সরূপেন পন তায ৰট্টমেৰ পকাসিতং. ৰক্খতি হি পরিযোসানে ‘‘ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিত’’ন্তি. নিয্যাতনেতি নিগমনে. ফলেনাতি পত্তব্বফলেন পটিপদায সম্পাপকহেতুনো দস্সিতত্তা. যথা হি তিৰিধো হেতু ঞাপকো, নিব্বত্তকো, সম্পাপকোতি, এৰং তিৰিধং ফলং ঞাপেতব্বং, নিব্বত্তেতব্বং, সম্পাপেতব্বন্তি. তস্মা পত্তব্বফলেন নিব্বানেন তংসম্পাপকহেতুভূতায পটিপদায দস্সিতত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ফলেন হেত্থা’’তিআদি. অযং ৰুচ্চতীতি এৰং নিব্বানফলা অযং ‘‘সম্মাপটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. অসেসৰিরাগা অসেসনিরোধাতি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন অৰিজ্জায অসেসৰিরজ্জনতো অসেসনিরুজ্ঝনতো চ. পদদ্ৰযেনপি অনুপ্পাদনিরোধমেৰ ৰদতি. তঞ্হি নিব্বানং. দুতিযৰিকপ্পে অযং এত্থ অধিপ্পাযো – যেন মগ্গেন করণভূতেন অসেসনিরোধো হোতি, অৰিজ্জায অসেসনিরোধো যং আগম্ম হোতি, তং মগ্গং দস্সেতুন্তি. এৰঞ্হি সতীতি এৰং পদভাজনস্স নিব্বানস্স পদত্থে সতি. সানুভাৰা পটিপদা ৰিভত্তা হোতীতি অৰিজ্জায অসেসনিরোধহেতুপটিপদা তত্থ সাতিসযসামত্থিযসমাযোগতো সানুভাৰা ৰিভত্তা হোতি. মিচ্ছাপটিপদাগহণেনেত্থ ৰট্টস্সপি ৰিভত্তত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিত’’ন্তি.

পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰিপস্সীসুত্তৰণ্ণনা

৪. ৰিপ্ফন্দন্তীতি নিমিসনৰসেন. অনিমিসেহীতি ৰিগতনিমিসেহি উম্মীলন্তেহেৰ. তেন ৰুত্তং মহাপদানে. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘ৰিপস্সী’’তি পদে, এতস্মিং ৰা ‘‘অনিমিসেহী’’তিআদিকে যথাগতে সুত্তন্তে.

মহাপুরিসস্স অনিমিসলোচনতো ‘‘ৰিপস্সী’’তি সমঞ্ঞাপটিলাভস্স কারণং ৰুত্তং, তং অকারণং অঞ্ঞেসম্পি মহাসত্তানং চরিমভৰে অনিমিসলোচনত্তাতি চোদনং সন্ধায ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং ৰত্ৰা ততো পন অঞ্ঞমেৰ কারণং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. পলাল়যমানস্সাতি তোসেন্তস্স. অনাদরে চেতং সামিৰচনং. অট্টস্সাতি অত্থস্স.

পুঞ্ঞুস্সযসঙ্খাতো ভগো অস্স অতিসযেন অত্থীতি ভগৰাতি ‘‘ভাগ্যসম্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং. সম্মাতি সম্মদেৰ যাথাৰতো, ঞাযেন কারণেনাতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নযেন হেতুনা’’তি. সং-সদ্দো ‘‘সাম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সামং পচ্চত্তপুরিসকারেনা’’তি, সযম্ভুঞাণেনাতি অত্থো. সম্মা, সামং বুজ্ঝি এতেনাতি সম্বোধো ৰুচ্চতি মগ্গঞাণং, ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৰা ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপি সঙ্গহো. বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, পুরিমপদে উত্তরপদলোপো যথা ‘‘সাকপত্থৰো’’তি. বুজ্ঝনকসত্তোতি এত্থ মহাবোধিযানপটিপদায বুজ্ঝতীতি বোধি চ সো সত্তৰিসেসযোগতো সত্তো চাতি বোধিসত্তো. পত্থযমানো পৰত্ততীতি ‘‘কুদাস্সু নাম মহন্তং বোধিং পাপুণিস্সামী’’তি সঞ্জাতচ্ছন্দো পটিপজ্জতি. দুক্খন্তি জাতিআদিমূলকং দুক্খং. কামং চুতুপপাতাপি মরণজাতিযো, ‘‘জাযতি মীযতী’’তি পন ৰত্ৰা ‘‘চৰতি উপপজ্জতী’’তি ৰচনং ন একভৰপরিযাপন্নানং তেসং গহণং, অথ খো নানাভৰপরিযাপন্নানং একজ্ঝং গহণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. তস্স নিস্সরণন্তি তস্স জরামরণস্স নিস্সরণন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা মহাসত্তো জিণ্ণব্যাধিমতে দিস্ৰা পব্বজিতো, তস্মাস্স জরামরণমেৰ আদিতো উপট্ঠাসি.

উপাযমনসিকারেনাতি উপাযেন ৰিধিনা ঞাযেন মনসিকারেন পথেন মনসিকারস্স পৰত্তনতো. সমাযোগো অহোসীতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝনৰসেন সমাগমো অহোসি. যোনিসো মনসিকারাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি তস্স ‘‘যোনিসো মনসিকারেনা’’তি হেতুম্হি করণৰচনেন আহ. জাতিযা খো সতি জরামরণন্তি ‘‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিং পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি জরামরণে কারণং পরিগ্গণ্হন্তস্স বোধিসত্তস্স ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কারণ’’ন্তি এৰং অব্যভিচারজাতিকারণপরিগ্গণ্হনেন ‘‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি যা জরামরণস্স কারণপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জি, তায উপ্পজ্জন্তিযা চস্স অভিসমযো পটিৰেধো অহোসীতি অত্থো.

ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. হীতি নিপাতমত্তং. ইদন্তি যথাৰুত্তস্স ৰট্টস্স পচ্চক্খতো গহণং. তেনাহ ‘‘এৰমিদ’’ন্তি. ইধ অৰিজ্জায সমুদযস্স আগতত্তা ‘‘একাদসসু ঠানেসূ’’তি ৰুত্তং. সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৰাতি সঙ্খারাদীনং সমুদযং একজ্ঝং গহেত্ৰা. অনেকৰারঞ্হি সমুদযদস্সনৰসেন ঞাণস্স পৰত্তত্তা ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি আমেডিতৰচনং. অথ ৰা ‘‘এৰং সমুদযো হোতী’’তি ইদং ন কেৰলং নিব্বত্তিদস্সনপরং, অথ খো পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ইধ সমুদযসদ্দো নিব্বত্তিমুখেন পচ্চযত্তং ৰদতি. ৰিঞ্ঞাণাদযো চ যাৰন্তো ইধ পচ্চযধম্মা নিদ্দিট্ঠা, তে সামঞ্ঞরূপেন ব্যাপনিচ্ছাৰসেন গণ্হন্তো ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি অৰোচ. তেনাহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারানং সমুদযো হোতী’’তি. দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সমুদযস্স পচ্চক্খতো দস্সনভাৰো চক্খু. ঞাতট্ঠেনাতি ঞাতভাৰেন. পজাননট্ঠেনাতি ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খারাদিতংতংপচ্চযধম্মপৰত্তিযা এতস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো’’তি পকারতো ৰা জাননট্ঠেন. পটিৰেধনট্ঠেনাতি ‘‘অযং অৰিজ্জাদি পচ্চযধম্মো ইমস্স সঙ্খারাদিকস্স পচ্চযভাৰতো সমুদযো’’তি পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন. ওভাসনট্ঠেনাতি সমুদযভাৰপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স কিলেসন্ধকারস্স ৰিধমনৰসেন অৰভাসনৰসেন. তং পনেতং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং ঞাণং. নিরোধৰারেতি পটিলোমৰারে. সো হি ‘‘কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’’তি নিরোধকিত্তনৰসেন আগতো.

ৰিপস্সীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-১০. সিখীসুত্তাদিৰণ্ণনা

৫-১০. ন এৰং যোজেত্ৰাতি ‘‘সিখিস্সপী’’তিআদিনা সমুচ্চযৰসেন এৰং ন যোজেত্ৰা. কস্মাতিআদিনা তত্থ কারণং ৰদতি. একাসনে অদেসিতত্তাতি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নানাঠানেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. যদিপি তানি ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তভাৰেন দেসিতানি, অত্থৰণ্ণনা পন একসদিসা তদত্থস্স অভিন্নত্তা. ‘‘বুদ্ধা জাতা’’তি ন অঞ্ঞো আচিক্খতীতি যোজনা. ন হি মহাবোধিসত্তানং পচ্ছিমভৰে পরোপদেসেন পযোজনং অত্থি. গতমগ্গেনেৰাতি পটিপত্তিগমনেন গতমগ্গেনেৰ পচ্ছিমমহাবোধিসত্তা গচ্ছন্তি, অযমেত্থ ধম্মতা. গচ্ছন্তীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যাথাৰতো ভাৰেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা অভিসম্বুজ্ঝনৰসেন পৰত্তন্তীতি অত্থো. যথা পন তেসং পঠমৰিপস্সনাভিনিৰেসো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্ববোধিসত্তা হী’’তিআদি ৰুত্তং. বুদ্ধভাৰানং ৰিপস্সনা, বুদ্ধত্থায ৰা ৰিপস্সনা বুদ্ধৰিপস্সনা.

সিখীসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বুদ্ধৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.