২. আহারৰগ্গো

১. আহারসুত্তৰণ্ণনা

১১. আহরন্তীতি আনেন্তি উপ্পাদেন্তি, উপত্থম্ভেন্তীতি অত্থো. নিব্বত্তাতি পসুতা. ভূতা নাম যস্মা ততো পট্ঠায লোকে জাতৰোহারো পটিসন্ধিগ্গহণতো পন পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তো, তাৰ সম্ভৰেসিনো, এস তাৰ গব্ভসেয্যকেসু ভূতসম্ভৰেসিৰিভাগো, ইতরেসু পন পঠমচিত্তাদিৰসেন ৰুত্তো. সম্ভৰ-সদ্দো চেত্থ গব্ভসেয্যকানং ৰসেন পসূতিপরিযাযো, ইতরেসং ৰসেন উপ্পত্তিপরিযাযো. পঠমচিত্তপঠমইরিযাপথক্খণেসু হি তে সম্ভৰং উপ্পত্তিং এসন্তি উপগচ্ছন্তি নাম, ন তাৰ ভূতা উপপত্তিযা ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা, ভূতা এৰ সব্বসো ভৰেসনায সমুচ্ছিন্নত্তা. ন পুন ভৰিস্সন্তীতি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতি. যো চ ‘‘কালঘসো ভূতো’’তিআদীসু ভূত-সদ্দস্স খীণাসৰৰাচিতা দট্ঠব্বা. ৰা-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘অগ্গিনা ৰা উদকেন ৰা’’তিআদীসু ৰিয.

যথাসকং পচ্চযভাৰেন অত্তভাৰস্স পঠপনমেৰেত্থ আহারেহি কাতব্বঅনুগ্গহো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰচনভেদো…পে… একো যেৰা’’তি. সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানন্তি সত্তস্স সন্তানে উপ্পন্নধম্মানং. যথা ‘‘ৰস্সসতং তিট্ঠতী’’তি ৰুত্তে অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি, এৰং ঠিতিযাতি অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তিযাতি অত্থো, সা পন অৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘অৰিচ্ছেদাযা’’তি. অনুপ্পবন্ধধম্মুপ্পত্তিযা সত্তসন্তানো অনুগ্গহিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নানং উপ্পাদাযা’’তি. এতানীতি ঠিতিঅনুগ্গহপদানি. উভযত্থ দট্ঠব্বানি ন যথাসম্বন্ধতো.

ৰত্থুগতা ওজা ৰত্থু ৰিয তেন সদ্ধিং অজ্ঝোহরিতব্বতং গচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোহরিতব্বকো আহারো’’তি, নিব্বত্তিতওজং পন সন্ধায ‘‘কবল়ীকারো আহারো ওজট্ঠমকরূপানি আহরতী’’তি ৰক্খতি. ওল়ারিকতা অপ্পোজতায ন ৰত্থুনো থূলতায কথিনতায ৰা, তস্মা যস্মিং ৰত্থুস্মিং পরিত্তা ওজা হোতি, তং ওল়ারিকং. সপ্পাদযো দুক্খুপ্পাদকতায ওল়ারিকা ৰেদিতব্বা. ৰিসাণাদীনং তিৰস্সছড্ডিতানং পূতিভূতত্তা মুদুকতাতি ৰদন্তি. তরচ্ছখেল়তেমিততায পন তথাভূতানং তেসং মুদুকতা. ধম্মসভাৰো হেস. সসানং আহারো সুখুমো তরুণতিণসস্সখাদনতো. সকুণানং আহারো সুখুমো তিণবীজাদিখাদনতো. পচ্চন্তৰাসীনং আহারো সুখুমো মাসমুগ্গকুরাদিভোজনত্তা. তেসন্তি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং. সুখুমোত্ৰেৰাতি ন কিঞ্চি উপাদায, অথ খো সুখুমোইচ্চেৰ নিট্ঠং পত্তো ততো পরমসুখুমস্স অভাৰতো.

ৰত্থুৰসেন পনেত্থ আহারস্স ওল়ারিকসুখুমতা ৰুত্তা, সা চস্স অপ্পোজমহোজতাহি ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. পরিস্সযন্তি খুদাৰসেন উপ্পন্নং ৰিহিংসং সরীরদরথং. ৰিনোদেতীতি ৰত্থু তস্স ৰিনোদনমত্তং করোতি. ন পন সক্কোতি পালেতুন্তি সরীরং যাপেতুং নপ্পহোতি নিরোজত্তা. ন সক্কোতি পরিস্সযং ৰিনোদেতুং আমাসযস্স অপূরণতো.

ছব্বিধোপীতি ইমিনা কস্সচি ফস্সস্স অনৰসেসিতব্বতমাহ. দেসনক্কমেনেৰেত্থ ফস্সাদীনং দুতিযাদিতা, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি আহ ‘‘দেসনানযো এৰ চেসা’’তিআদি. মনসো সঞ্চেতনা ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং মনোগহণং যথা ‘‘চিত্তস্স ঠিতি, চেতোৰিমুত্তি চা’’তি আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাতি চেতনাৰা’’তি. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি চিত্তমেৰ. একরাসিং কত্ৰাতি একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰিভাগং অকত্ৰা, সামঞ্ঞেন গহিতাতি অত্থো. তত্থ লব্ভমানং উপাদিণ্ণকাদিৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘কবল়ীকারো আহারো’’তিআদি ৰুত্তং. আহারত্থং ন সাধেন্তীতি তাদিসস্স আহারস্স অনাহরণতো. তদাপীতি ভিজ্জিত্ৰা ৰিগতকালেপি. উপাদিণ্ণকাহারোতি ৰুচ্চন্তীতি কেচি. ইদং পন আচরিযানং ন রুচ্চতি তদা উপাদিণ্ণকরূপস্সেৰ অভাৰতো. পটিসন্ধিচিত্তেনেৰ সহজাতাতি লক্খণৰচনমেতং, সব্বাযপি কম্মজরূপপরিযাপন্নায ওজায অত্থিভাৰস্স অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিসম্ভৰদস্সনত্থো. সত্তমাতি উপ্পন্নদিৰসতো পট্ঠায যাৰ সত্তমদিৰসাপি. রূপসন্ততিং পালেতি পৰেণিঘটনৰসেন. অযমেৰাতি কম্মজওজা. কম্মজওজং পন পটিচ্চ উপ্পন্নওজা অকম্মজত্তা অনুপাদিণ্ণআহারোত্ৰেৰ ৰেদিতব্বো. অনুপাদিণ্ণকা ফস্সাদযো ৰেদিতব্বাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. লোকুত্তরা ফস্সাদযো কথন্তি আহ ‘‘লোকুত্তরা পন রুল়্হীৰসেন কথিতা’’তি. যস্মা তেসং কুসলানং উপেতপরিযাযো নত্থি, তস্মা ৰিপাকানং উপাদিণ্ণপরিযাযো নত্থেৰাতি অনুপাদিণ্ণপরিযাযোপি রুল়্হীৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

পুব্বে ‘‘আহারাতি পচ্চযা’’তি ৰুত্তত্তা যদি পচ্চযট্ঠো আহারট্ঠোতিআদিনা চোদেতি, অথ কস্মা ইমে এৰ চত্তারো ৰুত্তাতি অথ কস্মা চত্তারোৰ ৰুত্তা. ইমে এৰ চ ৰুত্তাতি যোজনা. ৰিসেসপ্পচ্চযত্তাতি এতেন যথা অঞ্ঞে পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাৰ হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোতি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিরেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ‘‘আহারাতি ৰুত্তা’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. ইদানি তং অতিরেকপচ্চযতং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসপচ্চযো হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসেসপ্পচ্চযো রূপকাযস্স কবল়ীকারো আহারো উপথম্ভকভাৰতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘রূপারূপানং উপথম্ভকত্তেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬০৮; পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা). উপথম্ভকত্তঞ্হি সতীপি জনকত্তে অরূপীনং আহারানং আহারজরূপসমুট্ঠানকরূপাহারস্স চ হোতি, অসতি পন উপথম্ভকত্তে আহারানং জনকত্তং নত্থীতি উপথম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপথম্ভযমানো এৰ জনেতীতি উপথম্ভকভাৰো এৰ আহারভাৰো. ৰেদনায ফস্সো ৰিসেসপচ্চযো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনতো ৰিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা. ‘‘চেতনা তিৰিধং ভৰং জনেতী’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি পন ৰচনতো নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসপচ্চযো. ন হি ওক্কন্তৰিঞ্ঞাণাভাৰে নামরূপস্স অত্থি সম্ভৰো. যথাহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামরূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তিআদি (দী. নি. ২.১১৫). ৰুত্তমেৰত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং.

এৰং যদিপি পচ্চযত্থো আহারত্থো, ৰিসেসপচ্চযত্তা পন ইমেৰ আহারাতি ৰুত্তাতি তং নেসং ৰিসেসপচ্চযতং অৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কো পনেত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. মুখে ঠপিতমত্তো এৰ অসঙ্খাদিতো, তত্তকেনাপি অব্ভন্তরস্স আহারস্স পচ্চযো হোতি এৰ. তেনাহ ‘‘অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি. সুখৰেদনায হিতো সুখৰেদনীযো. সব্বথাপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন. যত্তকা ফস্সস্স পকারভেদা, তেসং ৰসেন সব্বপ্পকারোপি ফস্সাহারো যথারহং তিস্সো ৰেদনা আহরতি, অনাহারকো নত্থি.

সব্বথাপীতি ইধাপি ফস্সাহারে ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তিসন্ততিৰসেনাতি কাযদসকং ভাৰদসকং ৰত্থুদসকন্তি তিৰিধসন্ততিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযনযেনাতি সহজাতাদিপচ্চযৰিধিনা. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতনামস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকিন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তোযেৰ আহারপচ্চযতায তং আহারেতি ৰুত্তং, সহজাতরূপেসু পন ৰত্থুনো সম্পযুত্তপচ্চযং ঠপেত্ৰা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন, সেসরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযঞ্চ ঠপেত্ৰা ইতরেসং পচ্চযানং ৰসেন যোজনা কাতব্বা. তানীতি নপুংসকনিদ্দেসো অনপুংসকানম্পি নপুংসকেহি সহ ৰচনতো. সাসৰকুসলাকুসলচেতনাৰ ৰুত্তা ৰিসেসপচ্চযভাৰদস্সনং হেতন্তি, তেনাহ ‘‘অৰিসেসেন পনা’’তিআদি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰুত্তন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. যথা তস্স তস্স ফলস্স ৰিসেসতো পচ্চযতায এতেসং আহারত্থো, এৰং অৰিসেসতোপীতি দস্সেতুং ‘‘অৰিসেসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানন্তি তেহি ফস্সাদীহি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ তংসমুট্ঠানরূপধম্মানঞ্চ. তত্থ সম্পযুত্তগ্গহণং যথারহতো দট্ঠব্বং, সমুট্ঠানগ্গহণং পন অৰিসেসতো.

উপত্থম্ভেন্তো আহারকিচ্চং সাধেতীতি উপত্থম্ভেন্তো এৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি, ওজট্ঠমকসমুট্ঠাপনেনেৰ পনস্স উপথম্ভনকিচ্চসিদ্ধি. ফুসন্তোযেৰাতি ফুসনকিচ্চং করোন্তো এৰ. আযূহমানাৰাতি চেতযমানা এৰ অভিসন্দহন্তী এৰ. ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰ আহারকিচ্চং সাধেতীতি যোজনা. সব্বত্থ আহারকিচ্চসাধনঞ্চ তেসং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায অত্তভাৰস্স পৰত্তনমেৰ. কাযট্ঠপনেনাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু কম্মজাদিরূপং কম্মাদিনাৰ পৰত্ততীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কম্মজনিতোপী’’তিআদি.

উপাদিণ্ণরূপসন্ততিযা উপত্থম্ভনেনেৰ উতুচিত্তজরূপসন্ততীনম্পি উপত্থম্ভনসিদ্ধি হোতীতি ‘‘দ্ৰিন্নং রূপসন্ততীন’’ন্তি ৰুত্তং. উপত্থম্ভনমেৰ সন্ধায ‘‘অনুপালকো হুত্ৰা’’তি চ ৰুত্তং. রূপকাযস্স ঠিতিহেতুতা হি যাপনা অনুপালনা. সুখাদিৰত্থুভূতন্তি সুখাদীনং পৰত্তিট্ঠানভূতং. আরম্মণম্পি হি ৰসতি এত্থ আরম্মণকরণৰসেন তদারম্মণা ধম্মাতি ৰত্থূতি ৰুচ্চতি. ফুসন্তোযেৰাতি ইদং ফস্সস্স ফুসনসভাৰত্তা ৰুত্তং. ন হি ধম্মানং সভাৰেন ৰিনা পৰত্তি অত্থি, ৰেদনাপৰত্তিযা ৰিনা সত্তানং সন্ধাৰনতা নত্থীতি আহ ‘‘সুখাদি…পে… হোতী’’তি. ন চেত্থ সঞ্ঞীভৰকথাযং অসঞ্ঞীভৰো দস্সেতব্বো, তস্সাপি ৰা কারণভূতৰেদনাপৰত্তিৰসেনেৰ ঠিতিযা হেতুনো অব্যাপিতত্তা, তথা হি ‘‘মনোসঞ্চেতনা…পে… ভৰমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতী’’তি ৰুত্তা. ততো এৰ ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.

চত্তারি ভযানি দট্ঠব্বানি আদীনৰৰিভাৰনতো. নিকন্তীতি নিকামনা, রসতণ্হং সন্ধায ৰদতি. সা হি কবল়ীকারে আহারে বলৰতী, তেনেৰেত্থ অৰধারণং কতং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তিযেৰ ভযং মহানত্থহেতুতো. উপগমনং ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণেসু ৰিসযৰিঞ্ঞাণেসু চ সঙ্গতিৰসেন পৰত্তি, তং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অৰধারণে পযোজনং ৰুত্তনযমেৰ. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. আযূহনং অভিসন্দহনং, সংৰিধানন্তিপি ৰদন্তি. তং ভৰূপপত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অভিনিপাতো তত্থ তত্থ ভৰে পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বত্তি. সো ভৰূপপত্তিহেতুকানং সব্বেসং অনত্থানং মূলকারণতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. ইদানি নিকন্তিআদীনং সপ্পটিভযতং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কিং কারণা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ নিকন্তিং কত্ৰাতি আলযং জনেত্ৰা, তণ্হং উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো. সীতাদীনং পুরক্খতাতি সীতাদীনং পুরতো ঠিতা, সীতাদীহি বাধিযমানাতি অত্থো.

ফস্সং উপগচ্ছন্তাতি চক্খুসম্ফস্সাদিভেদং ফস্সং পৰত্তেন্তা. ফস্সস্সাদিনোতি কাযসম্ফস্সৰসেন ফোট্ঠব্বসঙ্খাতস্স অস্সাদনসীলা. কাযসম্ফস্সৰসেন হি সত্তানং ফোট্ঠব্বতণ্হা পৰত্ততীতি দস্সেতুং ফস্সাহারাদীনৰদস্সনে ফোট্ঠব্বারম্মণং উদ্ধটং ‘‘পরেসং রক্খিতগোপিতেসূ’’তিআদিনা. ফস্সস্সাদিনোতি ৰা ফস্সাহারস্সাদিনোতি অত্থো. সতি হি ফস্সাহারে সত্তানং ফস্সারম্মণে অস্সাদো, নাসতি, তেনাহ ‘‘ফস্সস্সাদমূলক’’ন্তিআদি.

জাতিনিমিত্তস্স ভযস্স অভিনিপাতসভাৰেন গহিতত্তা ‘‘তম্মূলক’’ন্তি ৰুত্তং. কম্মাযূহননিমিত্তন্তি অত্থো. ভযং সব্বন্তি পঞ্চৰীসতি, তিৰিধমহাভযং, অঞ্ঞঞ্চ সব্বভযং আগতমেৰ হোতি ভযাধিট্ঠানস্স অত্তভাৰস্স নিপ্ফাদনতো.

অভিনিপততীতি অভিনিব্বত্ততি. পঠমাভিনিব্বত্তি হি সত্তানং তত্থ তত্থ অঙ্গারকাসুসদিসে ভৰে অভিনিপাতসদিসী. তম্মূলকত্তাতি নামরূপনিব্বত্তিমূলকত্তা. সব্বভযানং অভিনিপাতোযেৰ ভযং ভাযতি এতস্মাতি কত্ৰা.

অপ্পেতি ৰিযাতি ফলস্স অত্তলাভহেতুভাৰতো কারণং, তং নিয্যাদেতি ৰিয. তন্তি ফলং. ততোতি কারণতো. এতেসন্তি আহারানং. যথাৰুত্তেনাতি ‘‘ফলং নিদেতী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন অত্থেন. সব্বপদেসূতি ‘‘ৰেদনানিরোধেনা’’তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.

পটিসন্ধিং আদিং কত্ৰাতি পটিসন্ধিক্খণং আদিং কত্ৰা. উপাদিণ্ণকআহারে সন্ধায ‘‘অত্তভাৰসঙ্খাতানং আহারান’’ন্তি ৰুত্তং. তে হি নিপ্পরিযাযতো তণ্হানিদানা. পরিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং সত্তসন্ততিৰসেনাতি পরিপুণ্ণাযতনানং সভাৰকানং চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো ভাৰো ৰত্থূতি ইমেসং সত্তন্নং সন্ততীনং ৰসেন. সেসানং অপরিপুণ্ণাযতনানং অন্ধবধিরঅভাৰকানং. ঊনঊনসন্ততিৰসেনাতি চক্খুনা, সোতেন, তদুভযেন, ভাৰেন চ ঊনঊনসন্ততিৰসেন. পটিসন্ধিযং জাতা পটিসন্ধিকা. পঠমভৰঙ্গচিত্তক্খণাদীতি আদি-সদ্দেন তদারম্মণচিত্তস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

তণ্হাযপি নিদানং জানাতীতি যোজনা. তণ্হানিদানন্তিপি পাঠো. ৰট্টং দস্সেত্ৰাতি সরূপতো নযতো চ সকলমেৰ ৰট্টং দস্সেত্ৰা. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন ঠানে’’তিআদিমাহ. অতীতাভিমুখং দেসনং কত্ৰাতি পচ্চুপ্পন্নভৰতো পট্ঠায অতীতধম্মাভিমুখং তব্বিসযং দেসনং কত্ৰা তথাকারণেন. অতীতেন ৰট্টং দস্সেতীতি অতীতভৰেন কম্মকিলেসৰিপাকৰট্টং দস্সেতি. অত্তভাৰোতি পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো. যদি এৰং কস্মা ‘‘অতীতেন ৰট্টং দস্সেতী’’তি ৰুত্তন্তি? নাযং দোসো ‘‘অতীতেনেৰা’’তি অনৰধারণতো, এৰঞ্চ কত্ৰা অতীতাভিমুখগ্গহণং জনককম্মং গহিতং, তণ্হাসীসেন নানন্তরিযভাৰতো. ন হি কম্মুনা ৰিনা তণ্হা ভৰনেত্তি যুজ্জতি.

তং কম্মন্তি তণ্হাসীসেন ৰুত্তকম্মং. দস্সেতুন্তি তং অতীতং অত্তভাৰং দস্সেতুং. তস্সত্তভাৰস্স জনকং কম্মন্তি তস্স যথাৰুত্তস্স অত্তভাৰস্স জনকং. ততো পরম্পি অত্তভাৰং আযূহিতং কম্মং দস্সেতুং ৰুত্তং. অৰিজ্জা চ নাম তণ্হা ৰিয কম্মত্তাতি কম্মস্সেৰ গহণং. দ্ৰীসু ঠানেসূতি আহারগ্গহণেন ৰেদনাদিগ্গহণেনাতি দ্ৰীসু ঠানেসু. অত্তভাৰোতি পচ্চুপ্পন্নকালিকো অতীতকালিকো চ অত্তভাৰো. পুন দ্ৰীসূতি তণ্হাগ্গহণে অৰিজ্জাসঙ্খারগ্গহণেতি দ্ৰীসু ঠানেসু. তস্স জনকন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স চেৰ অতীতস্স চ অত্তভাৰস্স জনকং কম্মং ৰুত্তন্তি যোজনা. কম্মগ্গহণেন চেত্থ যত্থ তং কম্মং আযূহিতং, সা অতীতা জাতি অত্থতো দস্সিতা হোতি. তেন সংসারৰট্টস্স অনমতগ্গতং দীপেতি. সঙ্খেপেনাতি সঙ্খেপেন হেতুপঞ্চকফলপঞ্চকগ্গহণম্পি হি সঙ্খেপো এৰ হেতুফলভাৰেন সঙ্গহেতব্বধম্মানং অনেকৰিধত্তা.

যদি অতীতেন ৰট্টং দস্সিতং, এৰং সতি সপ্পদেসা পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মদেসনা হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্রায’’ন্তিআদিমাহ. তেন হি যদিপি সরূপতো অনাগতেন ৰট্টং ইধ ন দস্সিতং, নযতো পন তস্সপি দস্সিতত্তা নিপ্পদেসা এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. উদকপিট্ঠে নিপন্নন্তি উদকং পরিপ্লৰৰসেন নিপন্নং. পরভাগন্তি পরউত্তমঙ্গভাগং. ওরতোতি ততো অপরভাগতো ওলোকেন্তো. অপরিপুণ্ণোতি ৰিকলাৰযৰো. এৰংসম্পদন্তিআদি উপমায সংসন্দনং.

যথা হি গীৰা সরীরসন্ধারককণ্ডরানং মূলট্ঠানভূতা, এৰং অত্তভাৰসন্ধারকানং সঙ্খারানং মূলভূতা তণ্হাতি ৰুত্তং ‘‘গীৰায দিট্ঠকালো’’তি. যথা ৰেদনাদিঅনেকাৰযৰসমুদাযভূতো অত্তভাৰো, এৰং ফাসুকপিট্ঠিকণ্ডকাদিঅনেকাৰযৰসমুদাযভূতা পিট্ঠীতি ‘‘পিট্ঠিযা…পে… তস্স দিট্ঠকালো’’তি ৰুত্তং. তণ্হাসঙ্খাতন্তি তণ্হায কথিতং. ইধ দেসনায পচ্চযা অৰিজ্জাসঙ্খারা ৰেদিতব্বাতি ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলস্স দিট্ঠকালো ৰিযা’’তি ৰুত্তং. তথা হি পরিযোসানে ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলং পস্সেয্যা’’তি উপমাদস্সনং কতং. নযতো পরিপুণ্ণভাৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং. পাল়িযং অনাগতস্সাপি পচ্চযৰট্টস্স হেতুৰসেন ফলৰসেন ৰা পরিপুণ্ণভাৰস্স মুখমত্তদস্সনীযত্তা আদিতো ফলহেতুসন্ধি, মজ্ঝে হেতুফলসন্ধি, অন্তেপি ফলহেতুসন্ধীতি এৰং তিসন্ধিকত্তা চতুসঙ্খেপমেৰ ৰট্টং দস্সিতন্তি.

আহারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. মোল়িযফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা

১২. ইমস্মিংযেৰ ঠানেতি ‘‘চত্তারোমে ভিক্খু…পে… আহারা’’তি এৰং চত্তারো আহারে সরূপতো দস্সেত্ৰা ‘‘ইমে খো ভিক্খৰে…পে… অনুগ্গহাযা’’তি নিগমনৰসেন দস্সিতে ইমস্মিংযেৰ ঠানে. দেসনং নিট্ঠাপেসি চতুআহারৰিভাগদীপকং দেসনং উদ্দেসৰসেনেৰ নিট্ঠাপেসি, উপরি আৰজ্জেত্ৰা তুণ্হী নিসীদি. দিট্ঠিগতিকোতি অত্তদিট্ঠিৰসেন দিট্ঠিগতিকো. ৰরগন্ধৰাসিতন্তি সভাৰসিদ্ধেন চন্দনগন্ধেন চেৰ তদঞ্ঞনানাগন্ধেন চ পরিভাৰিতত্তা ৰরগন্ধৰাসিতং. রতনচঙ্কোটৰরেনাতি রতনমযেন উত্তমচঙ্কোটকেন. দেসনানুসন্ধিং ঘটেন্তোতি যথাদেসিতায দেসনায অনুসন্ধিং ঘটেন্তো, যথা উপরিদেসনা ৰদ্ধেয্য, এৰং উস্সাহং করোন্তো. ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতীতি তস্স আহারণকিরিযায ৰুত্তপুচ্ছায তং দিট্ঠিগতং উপ্পাটেন্তো ‘‘যো এতং…পে… ভুঞ্জতি ৰা’’তি আহ.

ৰিঞ্ঞাণাহারে নাম ইচ্ছিতে তস্স উপভুঞ্জকেনপি ভৰিতব্বং, সো ‘‘কো নু খো’’তি অযং পুচ্ছায অধিপ্পাযো. উতুসমযেতি গব্ভৰুট্ঠানসমযে. সো হি উতুসমযস্স মত্তকসমযত্তা তথা ৰুত্তো. ‘‘উদকেন অণ্ডানি মা নস্সন্তূ’’তি মহাসমুদ্দতো নিক্খমিত্ৰা. গিজ্ঝপোতকা ৰিয আহারসঞ্চেতনায তানি কচ্ছপণ্ডানি মনোসঞ্চেতনাহারেন যাপেন্তীতি অযং তস্স থেরস্স লদ্ধি. কিঞ্চাপি অযং লদ্ধীতি ফস্সমনোসঞ্চেতনাহারেসু কিঞ্চাপি থেরস্স যুত্তা অযুত্তা ৰা অযং লদ্ধি. ইমং পঞ্হন্তি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি ইমং পঞ্হং এতায যথাৰুত্তায লদ্ধিযা ন পন পুচ্ছতি, অথ খো সত্তুপলদ্ধিযা পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. সোতি দিট্ঠিগতিকো. ন নিগ্গহেতব্বো উম্মত্তকসদিসত্তা অধিপ্পাযং অজানিত্ৰা পুচ্ছায কতত্তা. তেনাহ ‘‘আহারেতীতি নাহং ৰদামী’’তিআদি.

তস্মিং মযা এৰং ৰুত্তেতি তস্মিং ৰচনে মযা ‘‘আহারেতী’’তি এৰং ৰুত্তে সতি. অযং পঞ্হোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি অযং পঞ্হো যুত্তো ভৰেয্য. এৰং পুচ্ছিতে পঞ্হেতি সত্তুপলদ্ধিং অনাদায ‘‘কতমস্স ধম্মস্স পচ্চযো’’তি এৰং ধম্মপৰত্তৰসেনেৰ পঞ্হে পুচ্ছিতে. তেনেৰ ৰিঞ্ঞাণেনাতি তেনেৰ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সহ উপ্পন্নং নামঞ্চ রূপঞ্চ অতীতভৰে দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি ইধাধিপ্পেতং. নামরূপে জাতে সতীতি নামরূপে নিব্বত্তে তপ্পচ্চযভূতং ভিন্দিত্ৰা সল়াযতনং হোতি.

তত্রাযং পচ্চযৰিভাগো – নামন্তি ৰেদনাদিখন্ধত্তযং ইধাধিপ্পেতং, রূপং পন সত্তসন্ততিপরিযাপন্নং, নিযমতো চত্তারি ভূতানি ছ ৰত্থূনি জীৰিতিন্দ্রিযং আহারো চ. তত্থ ৰিপাকনামং পটিসন্ধিক্খণে হদযৰত্থুনো সহাযো হুত্ৰা ছট্ঠস্স মনাযতনস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৰিপাকঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি সত্তধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি এৰং উক্কংসাৰকংসো ৰেদিতব্বো. ইতরেসং পন পঞ্চাযতনানং চতুন্নং মহাভূতানং সহাযো হুত্ৰা সহজাতনিস্সযৰিপাকৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি সব্বং পুরিমসদিসং. পৰত্তে ৰিপাকনামং ৰিপাকস্স ছট্ঠাযতনস্স ৰুত্তনযেন সত্তধা পচ্চযো হোতি, অৰিপাকং পন অৰিপাকস্স ছট্ঠস্স ততো ৰিপাকপচ্চযং অপনেত্ৰা পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনং পন পচ্চুপ্পন্নং চক্খুপসাদাদিৰত্থুকম্পি ইতরম্পি ৰিপাকনামং পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি, তথা অৰিপাকম্পি ৰেদিতব্বং. রূপতো পন ৰত্থুরূপং পটিসন্ধিযং ছট্ঠস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি ছধা পচ্চযো হোতি. চত্তারি পন ভূতানি চক্খাযতনাদীনং পঞ্চন্নং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি. রূপজীৰিতং অত্থিঅৰিগতিন্দ্রিযৰসেন তিধা পচ্চযো হোতীতি অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৯৪) গহেতব্বো.

পঞ্হস্স ওকাসং দেন্তোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’’তি ইমস্স দিট্ঠিগতিকপঞ্হস্স ওকাসং দেন্তো. ততো ৰিৰেচেতুকামোতি অধিপ্পাযো. সব্বপদেসূতি দিট্ঠিগতিকেন ভগৰতা চ ৰুত্তপদেসু. সত্তোতি অত্তা. সো পন উচ্ছেদৰাদিনোপি যাৰ ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰ অত্থেৰাতি লদ্ধি, পগেৰ সস্সতৰাদিনো. ভূতোতি ৰিজ্জমানো. নিপ্ফত্তোতি নিপ্ফন্নো. ন তস্স দানি নিপ্ফাদেতব্বং কিঞ্চি অত্থীতি লদ্ধি. ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা ৰিঞ্ঞাণাহারপচ্চযা ইদং নামরূপং. পুন ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা নামরূপপচ্চযা ইদং সল়াযতনন্তি এৰং বহূসু ঠানেসু ভগৰতা কথিতত্তা যথা পচ্চযতো নিব্বত্তং সঙ্খারমত্তমিদন্তি সঞ্ঞত্তিং উপগতো. তেনাপীতি সঞ্ঞত্তুপগতেনাপি. একাবদ্ধং কত্ৰাতি যথা পুচ্ছায অৰসরো ন হোতি, তথা একাবদ্ধং কত্ৰা. দেসনারুল়্হন্তি যতো সল়াযতনপদতো পট্ঠায ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা দেসনা পটিচ্চসমুপ্পাদৰীথিং আরুল়্হমেৰ. তমেৰাতি সল়াযতনপদমেৰ গহেত্ৰা. ৰিৰজ্জেন্তোতি ৰিৰট্টেন্তো. এৰমাহাতি ‘‘ছন্নংত্ৰেৰা’’তিআদিআকারেন এৰং দেসিতে, ‘‘ৰিনেয্যজনো পটিৰিজ্ঝতী’’তি এৰমাহ. ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযাতি এৰং পুরিমভৰতো আযতিভৰস্স পচ্চযৰসেন মূলকারণৰসেন চ দেসিতত্তা ‘‘ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অন্তরে একো সন্ধী’’তি ৰুত্তং. তদমিনা ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্সাপি গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং.

মোল়িযফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

১৩. যে পচ্চযসমৰাযে তেনত্তভাৰেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থা, তে বাহিরকলিঙ্গে ঠিতাপি তেনেৰ তত্থ সমত্থতাযোগেন ভাৰিনং সমিতবাহিতপাপতং অপেক্খিত্ৰা সমণসম্মতাযেৰ ব্রাহ্মণসম্মতাযেৰাতি তে নিৰত্তেতুং ‘‘সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থা’’তি ৰুত্তং. দুক্খসচ্চৰসেনাতি দুক্খঅরিযসচ্চৰসেন. অঞ্ঞথা কথং বাহিরকাপি জরামরণং দুক্খন্তি ন জানন্তি. সচ্চদেসনাভাৰতো ‘‘সহ তণ্হাযা’’তি ৰুত্তন্তি কেচি. তং ন সুট্ঠু. যস্মা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তি, ইধ জাতীতি অধিপ্পেতা, সা চ তণ্হা এৰ সন্তানেন, তণ্হেৰ সা জাতি. জরামরণঞ্চেত্থ পাকটমেৰ অধিপ্পেতং, ন খণিকং, তস্মা সতণ্হা এৰ জাতিজরামরণস্স সমুদযোতি ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. সমুদযসচ্চৰসেন ন জানন্তীতি যোজনা. এস নযো সেসপদেসুপি. সব্বপদেসূতি যত্থ তণ্হা ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তব্বা, তেসু সব্বপদেসু. যেন সমন্নাগতত্তা পুগ্গলো পরমত্থতো সমণো ব্রাহ্মণোতি ৰুচ্চতি, তং সামঞ্ঞং ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চাতি আহ ‘‘অরিয…পে… ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চা’’তি. যেন হি পৰত্তিনিমিত্তেন সমণ-সদ্দো ব্রাহ্মণ-সদ্দো চ সকে অত্থে নিরুল়্হো, তস্স ৰসেন অভিন্নোপি ৰেনেয্যজ্ঝাসযতো দ্ৰিধা কত্ৰা ৰত্তুং অরহতীতি ৰুত্তং ‘‘উভযত্থাপী’’তি. একাদসসু ঠানেসু চত্তারি সচ্চানি কথেসি অৰিজ্জাসমুদযস্স অনুদ্ধটত্তা.

সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা

১৪. ইমে ধম্মে কতমে ধম্মেতি চ এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘ইমেসং ধম্মানং কতমেসং ধম্মান’’ন্তি ইমেসং পদানং সঙ্গহো. এতানি হি পদানি জরামরণাদীনং সাধারণভাৰেন ৰুত্তানি ইমিস্সা দেসনায পপঞ্চভূতানীতি আহ ‘‘এত্তকং পপঞ্চং কত্ৰা কথিতং, দেসনং…পে… অজ্ঝাসযেনা’’তি. ইমিনা তানেৰ জরামরণাদীনি গহেত্ৰা পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন আদিতো ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদিনা সব্বপদসাধারণতো দেসনা আরদ্ধা. যথানুলোমসাসনঞ্হি সুত্তন্তদেসনা, ন যথাধম্মসাসনন্তি.

দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. কচ্চানগোত্তসুত্তৰণ্ণনা

১৫. যস্মা ইধ জানন্তাপি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰদন্তি অজানন্তাপি বাহিরকাপি সাসনিকাপি অনুস্সৰাদিৰসেনপি অত্তপচ্চক্খেনপি, তস্মা তং বহূনং ৰচনং উপাদায আমেডিতৰসেন ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি, ভন্তে, ৰুচ্চতী’’তি আহ. তথানিদ্দিট্ঠতাদস্সনত্থং হিস্স অযং আমেডিতপযোগো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘অপরেহিপি সম্মাদিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, সা পনাযং এৰং ৰুচ্চমানা অত্থঞ্চ লক্খণঞ্চ উপাদায কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰচনে যস্মা ৰিঞ্ঞূ এৰ পমাণং, ন অৰিঞ্ঞূ, তস্মা ‘‘যং পণ্ডিতা’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰে অৰযৰা অস্সাতি দ্ৰযং, দুৰিধং দিট্ঠিগাহৰত্থু, দ্ৰযং দিট্ঠিগাহৰসেন নিস্সিতো অপস্সিতোতি দ্ৰযনিস্সিতো. তেনাহ ‘‘দ্ৰে কোট্ঠাসে নিস্সিতো’’তি. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো অত্থি ৰিজ্জতি সব্বকালং উপলব্ভতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি অত্থিতা, সা এৰ সদা সব্বকালং লোকো অত্থীতি পৰত্তগাহতায সস্সতো, তং সস্সতং. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো নত্থি ন হোতি উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি নত্থিতা, সা এৰ উচ্ছিজ্জতীতি উপ্পন্নগাহতায উচ্ছেদো, তং উচ্ছেদং. লোকো নাম সঙ্খারলোকো তম্হি গহেতব্বতো. সম্মপ্পঞ্ঞাযাতি অৰিপরীতপঞ্ঞায যথাভূতপঞ্ঞায. তেনাহ ‘‘সৰিপস্সনা মগ্গপঞ্ঞা’’তি. নিব্বত্তেসু ধম্মেসূতি যথা পচ্চযুপ্পন্নেসু রূপারূপধম্মেসু. পঞ্ঞাযন্তে স্ৰেৰাতি সন্তাননিবন্ধনৰসেন পঞ্ঞাযমানেসু এৰ. যা নত্থীতি যা উচ্ছেদদিট্ঠি তত্থ তত্থেৰ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো ৰিনস্সনতো কোচি ঠিতো নাম সত্তো ধম্মো ৰা নত্থীতি সঙ্খারলোকে উপ্পজ্জেয্য. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তথাপৰত্তসঙ্খারারম্মণাৰ. সা ন হোতীতি কম্মাৰিজ্জাতণ্হাদিভেদং পচ্চযং পটিচ্চ সঙ্খারলোকস্স সমুদযনিব্বত্তিং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো, সা উচ্ছেদদিট্ঠি, ন হোতি, নপ্পৰত্ততি অৰিচ্ছেদেন সঙ্খারানং নিব্বত্তিদস্সনতো. লোকনিরোধন্তি সঙ্খারলোকস্স খণিকনিরোধং. তেনাহ ‘‘সঙ্খারানং ভঙ্গ’’ন্তি. যা অত্থীতি হেতুফলসম্বন্ধেন পৰত্তমানস্স সন্তানানুপচ্ছেদস্স একত্তগ্গহণেন সঙ্খারলোকে যা সস্সতদিট্ঠি সব্বকালং লোকো অত্থীতি উপ্পজ্জেয্য. সা ন হোতীতি উপ্পন্নুপ্পন্নানং নিরোধস্স নৰনৰানঞ্চ উপ্পাদস্স দস্সনতো, সা সস্সতদিট্ঠি ন হোতি.

লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযোতি আহ ‘‘অনুলোমপচ্চযাকার’’ন্তি. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৰো অনুলোমপচ্চযাকারো. পটিলোমং পচ্চযাকারন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. তংতংহেতুনিরোধতো তংতংফলনিরোধো হি পটিলোমপচ্চযাকারো. যো হি অৰিজ্জাদীনং পচ্চযধম্মানং হেতুআদিপচ্চযভাৰো, সো নিপ্পরিযাযতো লোকসমুদযো. পচ্চযুপ্পন্নস্স সঙ্খারাদিকস্স. অনুচ্ছেদং পস্সতোতি অনুচ্ছেদদস্সনস্স হেতু. অযম্পীতি ন কেৰলং খণতো উদযৰযনীহরণনযো, অথ খো পচ্চযতো উদযৰযনীহরণনযোপি.

উপগমনট্ঠেন তণ্হাৰ উপযো. তথা দিট্ঠুপযো. এসেৰ নযোতি ইমিনা উপযেহি উপাদানাদীনং অনত্থন্তরতং অতিদিসতি. তথা চ পন তেসু দুৰিধতা উপাদীযতি. ননু চ চত্তারি উপাদানানি অঞ্ঞত্থ ৰুত্তানীতি? সচ্চং ৰুত্তানি, তানি চ খো অত্থতো দ্ৰে এৰাতি ইধ এৰং ৰুত্তং. কামং ‘‘অহং মম’’ন্তি অযথানুক্কমেন ৰুত্তং, যথানুক্কমংযেৰ পন অত্থো ৰেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন পরোপরস্স সুভং অসুভন্তিআদীনঞ্চ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তে ধম্মেতি তেভূমকধম্মে. ৰিনিৰিসন্তীতি ৰিরূপং নিৰিসন্তি, অভিনিৰিসন্তীতি অত্থো. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. ৰিনিবদ্ধোতি ৰিরূপং ৰিমুচ্চিতুং ৰা অপ্পদানৰসেন নিযমেত্ৰা বদ্ধো.

‘‘অভিনিৰেসো’’তি উপযুপাদানানং পৰত্তিআকারৰিসেসো ৰুত্তোতি আহ ‘‘তঞ্চাযন্তি তঞ্চ উপযুপাদান’’ন্তি. চিত্তস্সাতি অকুসলচিত্তস্স. পতিট্ঠানভূতন্তি আধারভূতং. দোসমোহৰসেনপি অকুসলচিত্তপ্পৰত্তি তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসূপনিস্সযা এৰাতি তণ্হাদিট্ঠিযো অকুসলস্স চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্মিন্তি অকুসলচিত্তে. অভিনিৰিসন্তীতি ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা অভিনিৰেসনং পৰত্তেন্তি. অনুসেন্তীতি থামগতা হুত্ৰা অপ্পহানভাৰেন অনুসেন্তি. তদুভযন্তি তণ্হাদিট্ঠিদ্ৰযং. ন উপগচ্ছতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিট্ঠিগতিযা ন উপসঙ্কমতি ন অল্লীযতি. ন উপাদিযতীতি ন দল়্হগ্গাহং গণ্হাতি. ন অধিট্ঠাতীতি ন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন অধিট্ঠায পৰত্ততি. অত্তনিযগাহো নাম সতি অত্তগাহে হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তা মে’’তি. ইদং দুক্খগ্গহণং উপাদানক্খন্ধাপস্সযং তব্বিনিমুত্তস্স দুক্খস্স অভাৰাতি ৰুত্তং ‘‘দুক্খমেৰাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধমত্তমেৰা’’তি. ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৰিভ. ১৯০) হি ৰুত্তং. কঙ্খং ন করোতীতি সংসযং ন উপ্পাদেতি সব্বসো ৰিচিকিচ্ছায সমুচ্ছিন্দনতো.

ন পরপ্পচ্চযেনাতি পরস্স অসদ্দহনেন. মিস্সকসম্মাদিট্ঠিং আহাতি নামরূপপরিচ্ছেদতো পট্ঠায সম্মাদিট্ঠিযা ৰুত্তত্তা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং সম্মাদিট্ঠিং অৰোচ. নিকূটন্তোতি নিহীনন্তো. নিহীনপরিযাযো হি অযং নিকূট-সদ্দো. তেনাহ ‘‘লামকন্তো’’তি. পঠমকন্তি চ গরহাযং ক-সদ্দো. সব্বং নত্থীতি যথাসঙ্খতং ভঙ্গুপ্পত্তিযা নত্থি এৰ, সব্বং নত্থি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি অধিপ্পাযো. সব্বমত্থীতি চ যথা অসঙ্খতং অত্থি ৰিজ্জতি, সব্বকালং উপলব্ভতীতি অধিপ্পাযো. সব্বন্তি চেত্থ সক্কাযসব্বং ৰেদিতব্বং ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৰিয. তঞ্হি পরিঞ্ঞাঞাণানং পচ্চযভূতং. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. কিং নিদস্সেতি? অত্থি-সদ্দেন ৰুত্তং. ‘‘অত্থিত’’ন্তি নিচ্চতং. সস্সতগ্গাহো হি ইধ পঠমো অন্তোতি অধিপ্পেতো. উচ্ছেদগ্গাহো দুতিযোতি তদুভযৰিনিমুত্তা চ ইদপ্পচ্চযতা. এত্থ চ উপ্পন্ননিরোধকথনতো সস্সততং, নিরুজ্ঝন্তানং অসতি নিব্বানপ্পত্তিযং যথাপচ্চযং পুনূপগমনকথনতো উচ্ছেদতঞ্চ অনুপগম্ম মজ্ঝিমেন ভগৰা ধম্মং দেসেতি ইদপ্পচ্চযতানযেন. তেন ৰুত্তং ‘‘এতে…পে… অন্তে’’তিআদি.

কচ্চানগোত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ধম্মকথিকসুত্তৰণ্ণনা

১৬. নিব্বিন্দনত্থাযাতি নিব্বিদানুপস্সনাপটিলাভায. সা হি জরামরণসীসেন ৰুত্তেসু সঙ্খতধম্মেসু নিব্বিন্দনাকারেন পৰত্ততি. ৰিরজ্জনত্থাযাতি ৰিরাগানুপস্সনাপটিলাভায. সীলতো পট্ঠাযাতি ৰিৰট্টসন্নিস্সিতসীলসমাদানতো পট্ঠায. সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ৰিৰট্টসন্নিস্সিতসীলে পতিট্ঠিতো উপাসকোপি পগেৰ চতুপারিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠিতো ভিক্খু সম্মাপটিপন্নো নাম. তেনাহ ‘‘যাৰ অরহত্তমগ্গা পটিপন্নোতি ৰেদিতব্বো’’তি. নিব্বানধম্মস্সাতি নিব্বানাৰহস্স অরিযস্স মগ্গস্স. অনুরূপসভাৰভূতন্তি নিব্বানাধিগমস্স অনুচ্ছৰিকসভাৰভূতং. নিব্বিদাতি ইমিনা ৰুট্ঠানগামিনিপরিযোসানং ৰিপস্সনং ৰদতি. ৰিরাগা নিরোধাতি পদদ্ৰযেন অরিযমগ্গং, ইতরেন ফলং. এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে. একেন নযেনাতি পঠমেন নযেন. তত্থ হি ভগৰা তেন ভিক্খুনা ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো তং মত্থকং পাপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. যো হি ৰিপস্সনং মগ্গং অনুপাদাৰিমুত্তিং পাপেত্ৰা কথেতুং সক্কোতি, সো একন্তধম্মকথিকো. তেনাহ ‘‘ধম্মকথিকস্স পুচ্ছা কথিতা’’তি. দ্ৰীহীতি দুতিযততিযনযেহি. তন্তি পুচ্ছং. ৰিসেসেত্ৰাতি ৰিসিট্ঠং কত্ৰা. যথাপুচ্ছিতমত্তমেৰ অকথেত্ৰা অপুচ্ছিতম্পি অত্থং দস্সেন্তো ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদায ৰিমুত্তিসঙ্খাতং ৰিসেসং পাপেত্ৰা. ভগৰা হি অপ্পং যাচিতো বহুং দেন্তো উল়ারপুরিসো ৰিয ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন তঞ্চেৰ ততো চ উত্তরিং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদাৰিমুত্তঞ্চ ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ ‘‘নিব্বিদায…পে… ধম্মং দেসেতী’’তি ইমিনা ধম্মদেসনং ৰাসনাভাগিযং কত্ৰা দস্সেসি. ‘‘নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি ইমিনা নিব্বেধভাগিযং, ‘‘অনুপাদাৰিমুত্তো হোতী’’তি ইমিনা দেসনং অসেক্খভাগিযং কত্ৰা দস্সেসি. তেনাহ ‘‘সেক্খাসেক্খভূমিযো নিদ্দিট্ঠা’’তি.

ধম্মকথিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অচেলকস্সপসুত্তৰণ্ণনা

১৭. লিঙ্গেন অচেলকোতি পব্বজিতলিঙ্গেন অচেলকো. তেন অচেলকচরণেন অচেলো, ন নিচ্চেলতামত্তেনাতি দস্সেতি. নামেনাতি গোত্তনামেন কস্সপোতি. দেসেতি পৰেদেতি সংসযৰিগমনং এতেনাতি দেসো, নিচ্ছযহেতূতি আহ ‘‘কিঞ্চিদেৰ দেস’’ন্তিআদি. সো হি সংসযৰিগমনং করোতীতি কারণং. ওকাসন্তি অৰসংসন্দনপদেসং. তেনাহ ‘‘খণং কাল’’ন্তি. অন্তরঘরং অন্তোনিৰেসনং. অন্তরে ঘরানি এতস্সাতি অন্তরঘরং, অন্তোগামো. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি. ইতি ভগৰা সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারেতি. তেনাহ ‘‘যং ইচ্ছসী’’তি. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি, কস্সপ, তিক্খত্তুং পটিক্খিপন্তোপি পুচ্ছসি, যং আকঙ্খসি, তমেৰ পুচ্ছাতি অত্থো.

‘‘যাৰততিযং পটিক্খিপী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ততিযম্পি খো’’তিআদিনা পাঠেন ভৰিতব্বং. সো পন নযৰসেন সংখিত্তোতি দট্ঠব্বো. যেন কারণেন ভগৰা অচেলকস্স তিক্খত্তুং যাচাপেত্ৰা চস্স পঞ্হং কথেসি, তং দস্সেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. গারৰজননত্থং যাৰততিযং পটিক্খিপি তঞ্চ ধম্মস্স সুস্সূসায. ধম্মগরুকা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো. সত্তানং ঞাণপরিপাকং আগমযমানো যাৰততিযং যাচাপেতীতি ৰিভত্তিৰিপরিণামৰসেন সাধারণতো পদং যোজেত্ৰা পুন ‘‘এত্তকেন কালেনা’’তি কস্সপস্স ৰসেন যোজেতব্বং.

মাতি পটিসেধে নিপাতো. ভণীতি পুনৰচনৰসেন কিরিযাপদং ৰদতি. মা এৰং ভণি, কথেসীতি অত্থো. ‘‘ইতি ভগৰা অৰোচা’’তি পন সঙ্গীতিকারৰচনং. সযংকতং দুক্খন্তি পুরিসস্স উপ্পজ্জমানদুক্খং, তেন কতং নাম তস্স কারণস্স পুব্বে তেনেৰ কম্মস্স উপচিতত্তাতি অযং নযো অনৰজ্জো. দিট্ঠিগতিকো পন পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং নিচ্চং কারকৰেদকলক্খণং অত্তানং পরিকপ্পেত্ৰা তস্স ৰসেন ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছতীতি ভগৰা ‘‘মা হেৰ’’ন্তি অৰোচ, তেনাহ ‘‘সযংকতং দুক্খন্তি ৰত্তুং ন ৰট্টতী’’তিআদি. এত্থ চ যদি বাহিরকেহি পরিকপ্পিতো অত্তা নাম কোচি অত্থি, সো চ নিচ্চো, তস্স নিব্বিকারতায, পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং, হিতে চ ৰত্তনত্থং উপদেসো চ নিপ্পযোজনো সিযা অত্তৰাদিনো. কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি? ৰিকারাভাৰতো. এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি, তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৰনবন্ধো এৰ অত্তৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবন্ধাভাৰতো. জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো. অথ পন ‘‘ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ. যস্স ৰসেনাযং কিরিযাৰোহারো’’তি ৰদেয্য, এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং. তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা, ততো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা. যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি. যো হি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, তস্মা তদত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো. কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসম্ভৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো. তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাপত্তীতি বন্ধৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতেৰাযং অত্তৰাদো. তেনাহ ‘‘অত্তা নাম কোচি দুক্খস্স কারকো নত্থীতি দীপেতী’’তি. পরতোতি ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তিআদিকে পরস্মিং তিৰিধেপি নযে. অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অধিচ্চ যদিচ্ছায কিঞ্চি কারণং কস্সচি ৰা পুব্বং ৰিনা সমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘অকারণেন যদিচ্ছায উপ্পন্ন’’ন্তি. কস্মা এৰমাহাতি এৰং ৰক্খমানোতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অচেলস্স. অযন্তি ভগৰন্তং সন্ধায ৰদতি. সোধেন্তোতি সযং ৰিসুদ্ধং কত্ৰা পুচ্ছিতমত্থং এৰ অত্তনো পুচ্ছায সুদ্ধিং দস্সেন্তো. লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি মিচ্ছাগহণস্স পটিসেধনত্থায.

সো করোতীতি সো কম্মং করোতি. সো পটিসংৰেদযতীতি কারকৰেদকানং অনঞ্ঞত্তদস্সনপরং এতং, ন পন কম্মকিরিযাফলানং পটিসংৰেদনানং সমানকালতাদস্সনপরং. ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. খোতি অৰধারণে. ‘‘সো এৰা’’তি দস্সিতো. অনিযতাদেসা হি এতে নিপাতা. আদিতোতি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘আদিম্হিযেৰা’’তি. ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰ ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদযতী’’তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা ভৰন্তি. সঞ্ঞাৰিপল্লাসতো হি চিত্তৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসতো দিট্ঠিৰিপল্লাসো, তেনাহ ‘‘এৰং সতি পচ্ছা সযংকতং দুক্খন্তি অযং লদ্ধি হোতী’’তি. এৰং সতি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসানং ব্রূহিতো মিচ্ছাভিনিৰেসো, যদিদং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধি. তস্মা পটিনিস্সজ্জেতুং পাপকং দিট্ঠিগতন্তি দস্সেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সযংকতং…পে… এতং পরেতী’’তি. ৰট্টদুক্খং অধিপ্পেতং অৰিসেসতো অত্থীতি চ ৰুত্তত্তা. সস্সতং সস্সতগাহং দীপেতি পরেসং পকাসেতি, তথাভূতো চ সস্সতং দল়্হগ্গাহং গণ্হাতীতি. তস্সাতি দিট্ঠিগতিকস্স. তং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতদস্সনং. এতং সস্সতগ্গহণং. পরেতি উপেতি. তেনাহ ‘‘কারকঞ্চ…পে… অত্থো’’তি. একমেৰ গণ্হন্তন্তি সতিপি ৰত্থুভেদে অযোনিসো উপ্পজ্জনেন একমেৰ কত্ৰা গণ্হন্তং.

ইধ ‘‘আদিম্হিযেৰা’’তি পদে. ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰাতিআদিনা হেত্থ ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হেত্থ যোজনা – ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৰ অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতীতি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা ভৰন্তীতি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. এৰং সতীতি এৰং মুদুকে উচ্ছেদৰিপল্লাসে পঠমুপ্পন্নে সতি পচ্ছা ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতীতি সম্বন্ধো. কারকোতি কম্মস্স কারকো. তেন কতন্তি কম্মকারকেন কতং. কম্মুনা হি ফলস্স ৰোহারো অভেদোপচারকত্তা. এৰন্তি দিট্ঠিসহগতা ৰেদনা সাতসভাৰা কিলেসপরিল়াহাদিনা সপরিস্সযা সউপাযাসা, এৰং. ‘‘পগেৰ ইতরে’’তি ৰুত্তৰেদনায অভিতুন্নস্স ৰিদ্ধস্স. ‘‘ৰুত্তনযেন যোজেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তং যোজনং দস্সেন্তো ‘‘তত্রায’’ন্তিআদিমাহ. উচ্ছেদন্তি সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং, ৰিভৰন্তি অত্থো. অসতো হি ৰিনাসাসম্ভৰতো অত্থিভাৰনিবন্ধনো উচ্ছেদো. যথা হেতুফলভাৰেন পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং সতিপি একসন্তানপরিযাপন্নানং ভিন্নসন্ততিপতিতেহি ৰিসেসে হেতুফলানং পরমত্থতো অৰিনাভাৰত্তা ভিন্নসন্তানপতিতানং ৰিয অচ্চন্তভেদসন্নিট্ঠানেন নানত্তনযস্স মিচ্ছাগহণং উচ্ছেদাভিনিৰেসস্স কারণং. এৰং হেতুফলভূতানং ধম্মানং ৰিজ্জমানেপি সভাৰভেদে একসন্ততিপরিযাপন্নতায একত্তনযেন অচ্চন্তাভেদগহণম্পি কারণমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সত্তস্সা’’তি ৰুত্তং পাল়িযং. সন্তানৰসেন হি ৰত্তমানেসু খন্ধেসু ঘনৰিনিব্ভোগাভাৰেন একত্তগহণনিবন্ধনো সত্তগ্গাহো, সত্তস্স চ অত্থিভাৰগ্গাহনিবন্ধনো উচ্ছেদগ্গাহো, যাৰাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰাযং ৰিজ্জতিযেৰাতি গহণতো নিরুদযৰিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি ‘‘উচ্ছেদ’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিসেসেন নাসো ৰিনাসো, অভাৰো. সো পন মংসচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনং দস্সনপথাতিক্কমোযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাসসদ্দো লোকে নিরুল়্হোতি. সভাৰৰিগমো সভাৰাপগমো ৰিভৰো. যো হি নিরুদযৰিনাসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৰেন তিট্ঠতি.

এতে তেতি ৰা যে ইমে তযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি চ পুট্ঠেন মযা ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদযতী’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’’তিআদিনা চ পটিক্খিত্তা সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতা অন্তা, তে উভো অন্তেতি যোজনা. অথ ৰা এতে তেতি যত্থ পুথূ অঞ্ঞতিত্থিযা অনুপচিতঞাণসম্ভারতায পরমগম্ভীরং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং অপ্পজানন্তা সস্সতুচ্ছেদে নিমুগ্গা সীসং উক্খিপিতুং ন ৰিসহন্তি, এতে তে উভো অন্তে অনুপগম্মাতি যোজনা. দেসেতীতি পঠমং তাৰ অনঞ্ঞসাধারণে পটিপত্তিধম্মে ঞাণানুভাৰেন মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো, করুণানুভাৰেন দেসনাধম্মে মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতি. এত্থ হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা কারণতো…পে… নিদ্দিট্ঠো, তস্মা মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতীতি যোজনা. কারণতো ফলং দীপিতন্তি যোজনা, অভিধেয্যানুরূপঞ্হি লিঙ্গৰচনানি হোন্তি. অস্সাতি ফলস্স. ন কোচি কারকো ৰা ৰেদকো ৰা নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞদত্থু পটিক্খিত্তো হেতুফলমত্ততাদস্সনতো কেৰলং দুক্খক্খন্ধগহণতোতি. এত্তাৰতাতি ‘‘এতে তে, কস্সপ…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি এত্তকেন তাৰ পদেন. সেসপঞ্হাতি ‘‘সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ দুক্খ’’ন্তিআদিকা সেসা চত্তারো পঞ্হা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’’ন্তি পঞ্হো পাল়িযং সরূপেনেৰ পটিক্খিত্তোতি ন উদ্ধতো. পটিসেধিতা হোন্তীতি ততিযপঞ্হো, তাৰ পঠমদুতিযপঞ্হপটিক্খেপেনেৰ পটিক্খিত্তো, সো হি পঞ্হো ৰিসুং ৰিসুং পটিক্খেপেন একজ্ঝং পটিক্খেপেন চ. তেনাহ ‘‘উভো…পে… পটিক্খিত্তো’’তি. এত্থ চ যস্স অত্তা কারকো ৰেদকো ৰা ইচ্ছিতো, তেন ৰিপরিণামধম্মো অত্তা অনুঞ্ঞাতো হোতি. তথা চ সতি অনুপুব্বধম্মপ্পৰত্তিযা রূপাদিধম্মানং ৰিয, সুখাদিধম্মানং ৰিয চস্স পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায উপ্পাদৰন্ততা আপজ্জতি. উপ্পাদে চ সতি অৰস্সংভাৰী নিরোধোতি অনৰকাসা নিচ্চতাতি. তস্স ‘‘সযংকত’’ন্তি পঠমপঞ্হপটিক্খেপো পচ্ছা চে অত্তনো নিরুল়্হস্স সমুদযো হোতীতি পুব্বে ৰিয অনেন ভৰিতব্বং, পুব্বে ৰিয ৰা পচ্ছাপি. সেসপঞ্হাতি ততিযপঞ্হাদযো. ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তোতি এৰঞ্চ ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তো ৰেদিতব্বো – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা সততং সমিতং পচ্চযাযত্তস্স দীপনেন দুক্খস্স অধিচ্চসমুপ্পন্নতা পটিক্খিত্তা, ততো এৰ তস্স অজাননঞ্চ পটিক্খিত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.৩৯-৪০; মহাৰ. ১; উদা. ১).

যং পরিৰাসং সমাদিযিত্ৰা পরিৰসতীতি যোজনা. ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেনাতি ‘‘ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি যাচন্তেন তেন ৰুত্তৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন. গামপ্পৰেসনাদীনীতি আদি-সদ্দেন নাতিদিৰাপটিক্কমনং, নৰেসিযাদিগোচরতা, সব্রহ্মচারীনং কিচ্চেসু দক্খতাদি, উদ্দেসাদীসু তিব্বচ্ছন্দতা, তিত্থিযানং অৰণ্ণভণনে অত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং অৰণ্ণভণনে অনত্তমনতা, তিত্থিযানং ৰণ্ণভণনে অনত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং ৰণ্ণভণনে অত্তমনতাতি (মহাৰ. ৮৭) ইমেসং সঙ্গহো. অট্ঠ ৰত্তানীতি ইমানি অট্ঠ তিত্থিযৰত্তানি পূরেন্তেন. এত্থ চ নাতিকালেন গামপ্পৰেসনা তত্থ ৰিসুদ্ধকাযৰচীসমাচারেন পিণ্ডায চরিত্ৰা নাতিদিৰাপটিক্কমনন্তি ইদমেকং ৰত্তং.

অযমেত্থ পাঠোতি এতস্মিং কস্সপসুত্তে অযং পাঠো. অঞ্ঞত্থাতি সীহনাদসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.৪০২-৪০৩). ঘংসিত্ৰা কোট্টেত্ৰাতি যথা সুৰণ্ণং নিঘংসিত্ৰা অধিকরণিযা কোট্টেত্ৰা নিদ্দোসমেৰ গয্হতি, এৰং পরিৰাসৰত্তচরণেন ঘংসিত্ৰা সুদ্ধভাৰৰীমংসনেন কোট্টেত্ৰা সুদ্ধো এৰ অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইধ গয্হতি. তিব্বচ্ছন্দতন্তি সাসনং অনুপৰিসিত্ৰা ব্রহ্মচরিযৰাসে তিব্বচ্ছন্দতং দল়্হতরাভিরুচিতং. অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসীতি নামগোত্তেন অপাকটং একং ভিক্খুং আণাপেসি এহিভিক্খুউপসম্পদায উপনিস্সযাভাৰতো. গণে নিসীদিত্ৰাতি ভিক্খূ অত্তনো সন্তিকে পত্তাসনৰসেন গণে নিসীদিত্ৰা.

অচেলকস্সপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. তিম্বরুকসুত্তৰণ্ণনা

১৮. যস্মা তিম্বরুকো ‘‘ৰেদনা অত্তা. অত্তাৰ ৰেদযতী’’তি এৰংলদ্ধিকো, তস্মা তায লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি ৰদতি, তং পটিসংহরিতুং ভগৰা ‘‘সা ৰেদনা’’তিআদিং অৰোচ. তেনাহ ‘‘সা ৰেদনাতিআদি সযংকতং সুখদুক্খন্তি লদ্ধিযা নিসেধনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি. এত্থাপীতি ইমস্মিম্পি সুত্তে. তত্রাতি যং ৰুত্তং ‘‘সা ৰেদনা…পে… সুখদুক্খ’’ন্তি, তস্মিং পাঠে. আদিম্হিযেৰাতি এত্থ ভুম্মৰচনেন ‘‘আদিতো’’তি তো-সদ্দো ন নিস্সক্কৰচনে. এৰ-কারেন খো-সদ্দো অৰধারণেতি দস্সেতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তমেৰ. তত্থ পন ‘‘ৰেদনাতো অঞ্ঞো অত্তা, ৰেদনায কারকো’’তি লদ্ধিকস্স দিট্ঠিগতিকস্স ৰাদো পটিক্খিত্তো, ইধ ‘‘ৰেদনা অত্তা’’তি এৰংলদ্ধিকস্সাতি অযমেৰ ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘এৰঞ্হি সতি ৰেদনায এৰ ৰেদনা কতা হোতী’’তিআদি. ইমিস্সাতি যায ৰেদনায সুখদুক্খং কতং, ইমিস্সা. পুব্বেপীতি সস্সতাকারতো পুব্বেপি. পুরিমঞ্হি অত্থন্তি অনন্তরসুত্তে ৰুত্তং অত্থং. অট্ঠকথাযন্তি পোরাণট্ঠকথাযং. তন্তি পুরিমসুত্তে ৰুত্তমত্থং. অস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স. যস্মা তিম্বরুকো ‘‘ৰেদনাৰ অত্তা’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অহং সা ৰেদনা…পে… ন ৰদামী’’তি.

অঞ্ঞা ৰেদনাতিআদীসুপি যং ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. কারকৰেদনাতি কত্তুভূতৰেদনা. ৰেদনাসুখদুক্খন্তি ৰেদনাভূতসুখদুক্খং কথিতং, ন ৰট্টসুখদুক্খং. ‘‘ৰিপাকসুখদুক্খমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তিআদিৰচনতো.

তিম্বরুকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. বালপণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা

১৯. অৰিজ্জা নীৰরণা ভৰাদি-আদীনৰস্স নিৰারিতপটিচ্ছাদিকা এতস্সাতি অৰিজ্জানীৰরণো, অৰিজ্জায নিৰুতোতি আহ ‘‘অৰিজ্জায নিৰারিতস্সা’’তি. অযং কাযোতি বালস্স অপ্পহীনকিলেসস্স পচ্চুপ্পন্নং অত্তভাৰং রক্খং কত্ৰা অৰিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে অযাথাৰদস্সনৰসেন তণ্হায পটিলদ্ধচিত্তস্স তংতংভৰূপগা সঙ্খারা সঙ্খরীযন্তি. তেহি চ অত্তভাৰস্স অভিনিব্বত্তি, তস্মা অযঞ্চ অৰিজ্জায কাযো নিব্বত্তোতি. অস্সাতি বালস্স. অযং অত্থোতি ‘‘অযং কাযো নামরূপন্তি চ ৰুত্তো’’তি অত্থো দীপেতব্বো উপাদানক্খন্ধসল়াযতনসঙ্গহতো তেসং ধম্মানং. এৰমেতং দ্ৰযন্তি এৰং অৰিজ্জায নিৰারিতত্তা, তণ্হায চ সংযুত্তত্তা এৰং সপরসন্তানগতসৰিঞ্ঞাণককাযসঙ্খাতং দ্ৰযং হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তন্তরেসু. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ৪.৬০-৬১; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানি ভিন্দিত্ৰা চক্খুরূপাদিদ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অভিন্দিত্ৰা ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা ‘‘দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো’’তি, তস্মা মহাদ্ৰযং নাম কিরেতং অনৰসেসতো অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনানং গহিতত্তা. অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানীতি এত্থাপি হি সল়াযতনানি সঙ্গহিতানেৰ. ফস্সকারণানীতি ফস্সপৰত্তিযা পচ্চযানি. যেহীতি হেতুদস্সনমত্তন্তি আহ ‘‘যেহি কারণভূতেহী’’তি. ফস্সো এৰ ফুসনকিচ্চো, ন ফস্সাযতনানীতি ৰুত্তং ‘‘ফস্সেন ফুট্ঠো’’তি. পরিপুণ্ণৰসেনাতি অৰেকল্লৰসেন. অপরিপুণ্ণাযতনানং হীনানি ফস্সস্স কারণানি হোন্তি, তেসং ৰিযাতি ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি ৰুত্তং. কাযনিব্বত্তনাদিম্হীতি সৰিঞ্ঞাণকস্স কাযস্স নিব্বত্তনং কাযনিব্বত্তনং, কাযো ৰা নিব্বত্ততি এতেনাতি কাযনিব্বত্তনং, কিলেসাভিসঙ্খারা. আদিসদ্দেন ফস্সসল়াযতনাদিসঙ্গহো. অধিকং পযসতি পযুঞ্জতি এতেনাতি অধিপ্পযাসো, ৰিসেসকারণন্তি আহ ‘‘অধিকপযোগো’’তি.

ভগৰা অম্হাকং উপ্পাদকভাৰেন মূলভাৰেন ভগৰংমূলকা. ইমে ধম্মাতি ইমে কারণধম্মা. যেহি মযং বালপণ্ডিতানং সমানেপি কাযনিব্বত্তনাদিম্হি ৰিসেসং জানেয্যাম, তেনাহ ‘‘পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা’’তিআদি. আজানামাতি অভিমুখং পচ্চক্খতো জানাম. পটিৰিজ্ঝামাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, অধিগচ্ছামাতি অত্থো. নেতাতি অম্হাকং সন্তানে পাপেতা. ৰিনেতাতি যথা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো হোতি, এৰং ৰিসেসতো নেতা, তদঙ্গৰিনযাদিৰসেন ৰা ৰিনেতা. অনুনেতাতি অনুরূপং নেতা. অন্তরন্তরা যথাধম্মপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপিতানং ধম্মানং অনুরূপতো দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘যথাসভাৰতো …পে… দস্সেতা’’তি. আপাথং উপগচ্ছন্তানং ভগৰা পটিসরণং সমোসরণট্ঠানন্তি ভগৰংপটিসরণা ধম্মা. তেনাহ ‘‘চতুভূমকধম্মা’’তিআদি. পটিসরতি পটিৰিজ্ঝতীতি পটিসরণং, তস্মা পটিৰিজ্ঝনৰসেন ভগৰা পটিসরণং এতেসন্তি ভগৰংপটিসরণা. তেনাহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. ফস্সো আগচ্ছতীতি পটিৰিজ্ঝনকৰসেন ফস্সো ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছতি, আপাথং আগচ্ছন্তোযেৰ সো অত্থতো ‘‘অহং কিন্নামো’’তি নামং পুচ্ছন্তো ৰিয, ভগৰা চস্স নামং করোন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অহং ভগৰা’’তিআদি. উপট্ঠাতূতি ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠাতু. ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতূতি ভগৰতো এৰ ভাগো হোতু, ভগৰাৰ নং অত্তনো ভাগং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেতূতি অত্থো, ভগৰতো ভাগো যদিদং ধম্মস্স অক্খানং, অম্হাকং পন সৰনং ভাগোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি সদ্দলক্খণেন সমেতি. কেচি পন পটিভাতূতি অত্থং ৰদন্তি ঞাণেন দিস্সতু দেসীযতূতি ৰা অত্থো. তেনাহ ‘‘তুম্হেযেৰ নো কথেত্ৰা দেথাতি অত্থো’’তি.

বালস্স পণ্ডিতস্স চ কাযস্স নিব্বত্তিযা পচ্চযভূতা অৰিজ্জা চ তণ্হা চ. তেনাহ ‘‘কম্মং…পে… নিরুদ্ধা’’তি. জৰাপেত্ৰাতি গহিতজৰনং কত্ৰা, যথা পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সমত্থং হোতি, এৰং কত্ৰা. যদি নিরুদ্ধা, কথং অপ্পহীনাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. ভৰতি হি তংসদিসেপি তব্বোহারো যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানেৰ ওসধানি, তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি চ. দুক্খক্খযাযাতি তদত্থৰিসেসনত্থন্তি আহ ‘‘খযত্থাযা’’তি. পটিসন্ধিকাযন্তি পটিসন্ধিগহণপুব্বকং কাযং. পাল়িযং ‘‘বালেনা’’তি করণৰচনং নিস্সক্কেতি আহ ‘‘বালতো’’তি. ভাৰিনা সহ পটিসন্ধিনা সপ্পটিসন্ধিকো. যো পন একন্ততো তেনত্তভাৰেন অরহত্তং পত্তুং ভব্বো, সো ভাৰিনা পটিসন্ধিনা ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো’’তি, ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘সপ্পটিসন্ধিকো’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ৰুত্তং, সো চ যাৰ অরিযভূমিং ন ওক্কমতি, তাৰ বালধম্মসমঙ্গী এৰাতি কত্ৰা ‘‘সব্বোপি পুথুজ্জনো বালো’’তি ৰুত্তং. তথা হি ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো খীণাসৰো পণ্ডিতো’’তি খীণাসৰ-সদ্দেন অপ্পটিসন্ধিকো ৰিসেসিতো. যদি এৰং সেক্খা কথন্তি আহ ‘‘সোতাপন্না’’তিআদি. তে হি সিখাপত্তপণ্ডিচ্চভাৰলক্খণাভাৰতো পণ্ডিতাতি ন ৰত্তব্বা খীণাসৰা ৰিয, বলৰতরানং পন বালধম্মানং পহীনত্তা বালাতিপি ন ৰত্তব্বা পুথুজ্জনা ৰিয. ভজিযমানা পন চতুসচ্চসম্পটিৰেধং উপাদায পণ্ডিতপক্খং ভজন্তি, ন বালপক্খং ৰুত্তকারণেনাতি.

বালপণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পচ্চযসুত্তৰণ্ণনা

২০. সব্বম্পি সঙ্খতং অপ্পটিচ্চ উপ্পন্নং নাম নত্থীতি পচ্চযধম্মোপি অত্তনো পচ্চযধম্মং উপাদায পচ্চযুপ্পন্নো, তথা পচ্চযুপ্পন্নধম্মোপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নং উপাদায পচ্চযধম্মোতি যথারহং ধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতা. যেসং ৰিনেয্যানং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযেৰ সুবোধতো উপট্ঠাতি, তেসং ৰসেন সুট্ঠু ৰিভাগং কত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. যেসং পন ৰিনেয্যানং তদুভযস্মিং ৰিভজ্জ সুতে এৰ ধম্মাভিসমযো হোতি, তে সন্ধায ভগৰা তদুভযং ৰিভজ্জ দস্সেন্তো ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি ইমং দেসনং আরভীতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘সত্থা ইমস্মিং সুত্তে’’তিআদিমাহ. পচ্চযস্স ভাৰো পচ্চযত্তং, পচ্চযনিব্বত্ততা. অসভাৰধম্মে ন লব্ভতীতি ‘‘সভাৰধম্মে’’তি ৰুত্তং. ননু চ জাতি জরা মরণঞ্চ সভাৰধম্মো ন হোতি, যেসং পন খন্ধানং জাতি জরা মরণঞ্চ, তে এৰ সভাৰধম্মা, অথ কস্মা দেসনায তে গহিতাতি? নাযং দোসো, জাতি জরা মরণঞ্হি পচ্চযনিব্বত্তানং সভাৰধম্মানং ৰিকারমত্তং, নঞ্ঞেসং, তস্মা তে গহিতাতি. উপ্পাদা ৰা তথাগতানন্তি ন ৰিনেয্যপুগ্গলানং মগ্গফলুপ্পত্তি ৰিয জাতিপচ্চযা জরামরণুপ্পত্তি তথাগতুপ্পাদাযত্তা, অথ খো সা তথাগতানং উপ্পাদেপি অনুপ্পাদেপি হোতিযেৰ. তস্মা সা কামং অসঙ্খতা ৰিয ধাতু ন নিচ্চা, তথাপি ‘‘সব্বকালিকা’’তি এতেন জাতিপচ্চযতো জরামরণুপ্পত্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘জাতিযেৰ জরামরণস্স পচ্চযো’’তি. জাতিপচ্চযাতি চ জাতিসঙ্খাতপচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. ঠিতাৰ সা ধাতু, যাযং ইদপ্পচ্চযতা জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযতা তস্স ব্যভিচারাভাৰতো. ইদানি ন কদাচি জাতি জরামরণস্স পচ্চযো ন হোতি হোতিযেৰাতি জরামরণস্স পচ্চযভাৰে নিযমেতি. উভযেনপি যথাৰুত্তস্স পচ্চযভাৰো যত্থ হোতি, তত্থ অৰস্সংভাৰিতং দস্সেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. দ্ৰীহি পদেহি. তিট্ঠন্তীতি যস্স ৰসেন ধম্মানং ঠিতি, সা ইদপ্পচ্চযতা ধম্মট্ঠিততা. ধম্মেতি পচ্চযুপ্পন্নে ধম্মে. নিযমেতি ৰিসেসেতি. হেতুগতৰিসেসসমাযোগো হি হেতুফলস্স এৰং ধম্মতানিযামো এৰাতি.

অপরো নযো – ঠিতাৰ সা ধাতূতি যাযং জরামরণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৰো. তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে উদ্ধঞ্চ অপ্পটিৰিজ্ঝিযমানো, মজ্ঝে চ পটিৰিজ্ঝিযমানো ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৰন্তস্স জরামরণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৰোতি ঠিতাৰ সা ধাতু, কেৰলং পন সযম্ভুঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো’’তি পৰেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মসামী’’তি ৰুচ্চতি, ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. সা এৰ ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ ৰিপল্লাসাভাৰতো এৰং অৰবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা তথেৰ ভাৰতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, জাতি ৰা জরামরণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তআযূহন-সংযোগ-পলিবোধ-সমুদয-হেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৰেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতি সামত্থিযতো হেতুমেৰ ৰদতি. ধারীযতি পচ্চযেহীতি ৰা ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৰুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৰা কারণং পচ্চযভাৰেন ফলস্স ধারণতো, তস্স ঠিতি সভাৰো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৰো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). ধম্মট্ঠিতি এৰ ধম্মট্ঠিততা. সা এৰ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ইমস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা অঞ্ঞথত্তাভাৰতো, ‘‘ন জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযমানস্স চ তব্ভাৰাভাৰতো নিযামতা ৰৰত্থিতভাৰোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৰা জরামরণস্স জাতিযা সতি সম্ভৰো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, অসতি অসম্ভৰো ধম্মনিযামতাতি এৰং ফলেন হেতুং ৰিভাৰেতি, তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তিআদিনা ৰুত্তং. ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযতাসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকরণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝতি, ততো এৰ অভিসমেতি অভিমুখং সমাগচ্ছতি, আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্তং নিদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তো পঞ্ঞাপেতি. পকারেহি এৰ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিৰরতি ৰিভজতি. ৰিৰটঞ্হি ৰিভত্তঞ্চ অত্থং হেতূদাহরণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানীকরোতি. উত্তানীকরোন্তো তথা পচ্চক্খভূতং কত্ৰা নিগমনৰসেন পস্সথাতি চাহ.

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদীসূতি জাতিআদীনং জরামরণপচ্চযভাৰেসু. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি যাৰতকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জমানারহং, অৰিকলেহি তেহেৰ তস্স উপ্পত্তি, ন ঊনাধিকেহীতি. তেনাহ ‘‘অনূনাধিকেহেৰা’’তি. যথা তং চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰোতি. তেন তংতংফলনিপ্ফাদনে তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পকারতা তথতাতি ৰুত্তাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৰাযন্তি অত্থো. অসম্ভৰাভাৰতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৰতো. তথাৰিধপচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতিপি ফলস্স অনুপ্পজ্জনে তস্সাৰিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি সোতৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰো অত্থি. যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৰতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৰড্ঢিতং যথা ‘‘দেৰোযেৰ দেৰতা’’তি, ইদপ্পচ্চযানং সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থো তাসদ্দো যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

ন নিচ্চং সস্সতন্তি অনিচ্চং. জরামরণং ন অনিচ্চং সঙ্খারানং ৰিকারভাৰতো অনিপ্ফন্নত্তা, তথাপি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পরিযাযেন ৰুত্তং. এস নযো সঙ্খতাদীসুপি. সমাগন্ত্ৰা কতং সহিতেহেৰ পচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতো যথাসভাৰং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পচ্চযারহং পচ্চযং পটিচ্চ ন ৰিনা তেন সহিতসমেতমেৰ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘পচ্চযে নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি. খযসভাৰন্তি ভিজ্জনসভাৰং. ৰিগচ্ছনকসভাৰন্তি সকভাৰতো অপগচ্ছনকসভাৰং. ৰিরজ্জনকসভাৰন্তি পলুজ্জনকসভাৰং. নিরুজ্ঝনকসভাৰন্তি খণভঙ্গৰসেন পভঙ্গুসভাৰং. ৰুত্তনযেনাতি জরায ৰুত্তনযেন. জনকপ্পচ্চযানং কম্মাদীনং. কিচ্চানুভাৰক্খণেতি এত্থ কিচ্চানুভাৰো নাম যথা পৰত্তমানে পচ্চযে তস্স ফলং উপ্পজ্জতি, তথা পৰত্তি, এৰং সন্তস্স পৰত্তনক্খণে. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মিং খণে পচ্চযো অত্তনো ফলুপ্পাদনং পতি ব্যাৰটো নাম হোতি, ইমস্মিং খণে যে ধম্মা রূপাদযো উপলব্ভন্তি ততো পুব্বে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা, তেসং ততো উপ্পত্তি নিদ্ধারীযতি, এৰং জাতিযাপি সা নিদ্ধারেতব্বা তংখণূপলদ্ধতোতি. যদি এৰং নিপ্পরিযাযতোৰ জাতিযা কুতোচি উপ্পত্তি সিদ্ধি, অথ কস্মা ‘‘একেন পরিযাযেনা’’তি ৰুত্তন্তি? জাযমানধম্মানং ৰিকারভাৰেন উপলদ্ধব্বত্তা. যদি নিপ্ফন্নধম্মা ৰিয জাতি উপলব্ভেয্য, নিপ্পরিযাযতোৰ তস্সা কুতোচি উপ্পত্তি সিযা, ন চেৰং উপলব্ভতি, অথ খো অনিপ্ফন্নত্তা ৰিকারভাৰেন উপলব্ভতি. তস্মা ‘‘একেন পরিযাযেনেত্থ অনিচ্চাতিআদীনি যুজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. ন পন জরামরণে, জনকপ্পচ্চযানং কিচ্চানুভাৰক্খণে তস্স অলব্ভনতো. তেনেৰ ‘‘এত্থ চ অনিচ্চন্তি…পে… অনিচ্চং নাম জাত’’ন্তি ৰুত্তং.

সৰিপস্সনাযাতি এত্থ সহ-সদ্দো অপ্পধানভাৰদীপনো ‘‘সমক্খিকং, সমকস’’ন্তিআদীসু ৰিয. অপ্পধানভূতা হি ৰিপস্সনা, যথাভূতদস্সনমগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. ‘‘পুরিমং অন্ত’’ন্তি ৰুচ্চমানে পচ্চুপ্পন্নভাৰস্সপি গহণং সিযাতি ‘‘পুরিমং অন্তং অতীত’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানতং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআসঙ্কং নিস্সায ‘‘যতো পভুতি অহং, ততো পুব্বে ন নু খো অহোসি’’ন্তি অতীতে অত্তনো অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কস্মা? ৰিচিকিচ্ছায আকারদ্ৰযাৰলম্বনতো. তস্সা পন অতীতৰত্থুতায গহিতত্তা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিআকারনিস্সিততা দস্সিতা এৰ. আসপ্পনপরিসপ্পনপৰত্তিকং কত্থচিপি অপ্পটিৰত্তিহেতুভূতং ৰিচিকিচ্ছং কস্মা উপ্পাদেতীতি ন ৰিচারেতব্বমেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিংকারণন্তি ন ৰত্তব্ব’’ন্তি. কারণং ৰা ৰিচিকিচ্ছায অযোনিসোমনসিকারো, তস্স অন্ধবালপুথুজ্জনভাৰো, অরিযানং অদস্সাৰিতা চাতি দট্ঠব্বং. জাতিলিঙ্গুপপত্তিযোতি খত্তিযব্রাহ্মণাদিজাতিং, গহট্ঠপব্বজিতাদিলিঙ্গং, দেৰমনুস্সাদিউপপত্তিঞ্চ. নিস্সাযাতি উপাদায. তস্মিং কালে যং সন্তানং মজ্ঝিমং পমাণং, তেন যুত্তো পমাণিকো, তদভাৰতো অধিকভাৰতো ৰা ‘‘অপ্পমাণিকো’’তি ৰেদিতব্বো. কেচীতি সারসমাসাচরিযা. তে হি ‘‘কথং নু খো’’তি ইস্সরেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা পুব্বকতেন ৰা অহেতুতো ৰা নিব্বত্তোতি চিন্তেতীতি ৰদন্তি. অহেতুতো নিব্বত্তিকঙ্খাপি হি হেতুপরামসনমেৰাতি. পরম্পরন্তি পুব্বাপরপ্পৰত্তিং. অদ্ধানন্তি কালাধিৰচনং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং. ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি অনাগতে অত্তনো ৰিজ্জমানতং, উচ্ছেদাসঙ্কং নিস্সায ‘‘যস্মিঞ্চ অত্তভাৰে উচ্ছেদনকঙ্খা, ততো পরং নু খো ভৰিস্সামী’’তি অনাগতে অত্তনো অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতীতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং.

পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘পটিসন্ধিমাদিং কত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ইদং কথং, ইদং কথ’’ন্তি পৰত্তনতো কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা, সা অস্স অত্থীতি কথংকথী. তেনাহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছী’’তি. কা এত্থ চিন্তা? উম্মত্তকো ৰিয বালপুথুজ্জনোতি পটিকচ্চেৰ ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং মহামাতায পুত্তং. মুণ্ডেসুন্তি মুণ্ডেন অনিচ্ছন্তং জাগরণকালে ন সক্কাতি সুত্তং মুণ্ডেসুং কুলধম্মৰসেন যথা একচ্চে কুলতাপসা. রাজভযেনাতি চ ৰদন্তি. সীতিভূতন্তি ইদং মধুরকভাৰপ্পত্তিযা কারণৰচনং. ‘‘সেতভূত’’ন্তিপি পাঠো, উদকে চিরট্ঠানেন সেতভাৰং পত্তন্তি অত্থো.

অত্তনো খত্তিযভাৰং কঙ্খতি কণ্ণো ৰিয সূতপুত্তসঞ্ঞী, সূতপুত্তসঞ্ঞীতি সূরিযদেৰপুত্তস্স পুত্তসঞ্ঞী. জাতিযা ৰিভাৰিযমানায ‘‘অহ’’ন্তি তস্স অত্তনো পরামসনং সন্ধাযাহ ‘‘এৰম্পি সিযা কঙ্খা’’তি. মনুস্সাপি চ রাজানো ৰিযাতি মনুস্সাপি চ কেচি একচ্চে রাজানো ৰিযাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তনযমেৰ ‘‘সণ্ঠানাকারং নিস্সাযা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি পদে. অব্ভন্তরে জীৰোতি পরপরিকপ্পিতং অন্তরত্তানং ৰদতি. সোল়সংসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সরীরপরিমাণঅঙ্গুট্ঠ-যৰপরমাণুপরিমাণতাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সত্তপঞ্ঞত্তি জীৰৰিসযাতি দিট্ঠিগতিকানং মতিমত্তং, পরমত্থতো পন সা অত্তভাৰৰিসযাৰাতি আহ ‘‘অত্তভাৰস্স আগতিগতিট্ঠান’’ন্তি. যতাযং আগতো, যত্থ চ গমিস্সতি, তং ঠানন্তি অত্থো. সোতাপন্নো অধিপ্পেতো ৰিচিকিচ্ছাপহানস্স দিট্ঠত্তা. ইতরেপি তযোতি সকদাগামীআদযো অৰারিতা এৰ. ‘‘অযঞ্চ…পে… সুদিট্ঠা’’তি নিপ্পদেসতো সচ্চসংপটিৰেধস্স জোতিতত্তা.

পচ্চযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আহারৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.