১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা

১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্রাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৰিহরণকিরিযায ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তা, তেসং পরিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৰুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৰা পটিনিদ্দেসো ভৰিতুং অরহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৰ তত্রসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰে অত্থৰিভাৰনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্রসদ্দো ধম্মদেসনাৰিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৰিভাৰেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে’’তি. তেন তত্রাতি যত্থ ভগৰা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৰাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৰত্থং সমত্থেতি.

ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৰা ‘‘অকালো খো তাৰা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৰ অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহরণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৰা’’তি. যং পন তত্থ ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৰস্সেৰ পরিযাযেন দস্সনত্থং ৰুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপরিস্সমেন রূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৰপীতিৰেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৰূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপরিহারত্থং ভগৰা ‘‘অকালো খো’’তি পরিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহরণং ‘‘অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি, ৰিহারতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৰমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৰে বালো ইধ পাপানি কম্মানি করিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূরণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৰধারণে, ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৰাক্যারম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূরণেন ৰচনালঙ্কারমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৰাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৰধারণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৰা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.

‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৰা’’তি পদং ৰুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৰুত্তং, তং পন যথাৰুত্তট্ঠানে ৰিহরণকিরিযায কত্তুৰিসেসদস্সনপরং, ন আমন্তনকিরিযায, ইধ পন আমন্তনকিরিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৰাতি পাল়িযং ৰুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনন্তি ৰক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৰনযোগ্যপুগ্গলৰচনং. চতূসুপি পরিসাসু ভিক্খূ এৰ এদিসানং দেসনানং ৰিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৰদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচরিযং উঞ্ছাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৰা মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, সো কসিগোরক্খাদীহি জীৰিককপ্পনং হিত্ৰা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৰ ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা ৰা ৰিহারমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৰা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৰবোধনে, পটিৰেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৰাণিজ্জাদীহি জীৰনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৰং ৰুত্তভিক্খনসভাৰতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৰতা. ভিক্খনে সাধুকারিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৰচনং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৰা সীলং নাম পকতিসভাৰো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৰতং. অপরে পন ‘‘সীলং নাম ৰতৰসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৰেণি-আগতং চারিত্তং. সাধুকারিতা সক্কচ্চকারিতা আদরকিরিযা’’তি ৰণ্ণেন্তি.

হীনাধিকজনসেৰিতৰুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৰে ঠিতাপি জাতিমদাদিৰসেন উদ্ধতা উন্নল়া, যে চ গিহিভাৰে পরেসু অত্থিকভাৰম্পি অনুপগততায ভিক্খাচরিযং পরমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পরমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পরকুলেসু ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তেহি সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৰনিগ্গহং করোতি, অধিকজনেহি উল়ারভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৰসোধনত্থং সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৰনিগ্গহং করোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনং আমন্তনভাৰতো অভিমুখীকরণং, পকরণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৰনমনসিকারনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সাধুকং মনসিকারেপীতি সাধুকং সৰনে সাধুকং মনসিকারে চ. কথং পৰত্তিতা সৰনাদযো সাধুকং পৰত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৰিস্সতী’’তি আদরগারৰযোগেন কথাদীসু অপরিভৰাদিনা চ. ৰুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি করোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৰসেন. সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৰসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৰতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.

সন্তিকত্তাতি সমীপভাৰতো. সন্তিকাৰচরত্তাতি সব্বকালং সংৰুত্তিভাৰতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুরূপং, অনুসাসনিং অনৰসেসতো পটিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৰ আমন্তনকারণং দস্সেত্ৰা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৰাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৰিহিতা. ৰিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পরদিৰসেসু ৰা সুতধম্মং পতি মনসা অৰেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

ভিক্খৰোতি চ সন্ধিৰসেন ই-কারলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৰো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপরিসমাপনাদিপদত্থৰিপরিযাযপকারাৰধারণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পরিসমাপনে, ‘‘ইতি ৰা এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৰিপরিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকারে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৰধারণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৰ দট্ঠব্বো. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৰোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথারহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

পুব্বে ‘‘ভগৰা আমন্তেসী’’তি ৰুত্তত্তা ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৰতোতি সামিৰচনং আমন্তনমেৰ সম্বন্ধীঅন্তরং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৰুত্তং. ভগৰতোতি ইদং পন পটিস্সৰসম্বন্ধেন সম্পদানৰচনং. এত্তাৰতা যং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৰিনযসঙ্গহে করিযমানে নিদানৰচনং, ননু ভগৰতা ভাসিতৰচনস্সেৰ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপরিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৰা ঠপিতা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো. তেনেৰ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.

অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বরচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসত্থুসাৰকানুরোধাভাৰতো খীণাসৰত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৰস্স তে সম্ভৰন্তীতি সুৰিসুদ্ধা চস্স পরানুগ্গহপ্পৰত্তি, এৰং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৰসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো এৰ চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপরহিতপটিপত্তি চ নিদানৰচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৰযৰসেন অন্তদ্ৰযরহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীরভাৰযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থিকা পৰত্তি, অত্তহিতত্থা ৰা, তস্মা পরেসং এৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং যথাপৰত্তং ৰুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বরচনা. তযিদং সত্থুচরিতং কালদেসদেসকপরিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৰচনেহি যথারহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৰাদসপদিকপচ্চযাকারৰিভাৰনেন তেন. তেন ৰুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.

অপিচ সত্থু পমাণভাৰপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৰদস্সনত্থং নিদানৰচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৰদস্সনং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা পদেন ৰিভাৰিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স রাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চরিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৰচনেন অনঞ্ঞসাধারণসুপরিসুদ্ধঞাণকরুণাদিগুণৰিসেসযোগপরিদীপনেন ততো এৰ সব্বসত্তুত্তমভাৰদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৰচনে পযোজননিদস্সনং.

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৰিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৰুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৰতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৰিভাগং দস্সেত্ৰা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৰংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৰ নিদানপরিজাননেন ৰণ্ণনায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনেৰ দেসনা আরদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পরিহারো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰন্তি আহ ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৰতো, এৰং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুরতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিরৰসেসো ৰিত্থারনযো সম্ভৰতীতি ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৰুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারোৰ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৰা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসেন পৰত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনায ৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৰা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৰসেন পৰত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসিকং, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৰসেন ‘‘পুচ্ছাৰসিকো’’তি ৰুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা. পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৰুচ্চতি. পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযং এৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন এৰ দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোৰাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহারকোতি দসবলৰগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৰলি, তথা চন্দোপমহারকাদযো.

ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহারন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৰন্তি বুজ্ঝনসভাৰং, পটিৰিজ্ঝনাকারং ৰা.

উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৰ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতমেৰ অত্থং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পরমং অস্সাতি পদপরমো. সহ উদাহটৰেলাযাতি উদাহারধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৰ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৰাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. পরিপুচ্ছতোতি পরিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অরহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৰ পরমং কত্ৰা ঠিতত্তা ‘‘পদপরমো’’তি ৰুচ্চতি.

একচরাতি ৰিৰেকাভিরতিযা একৰিহারিনো. দ্ৰিচরাতি দ্ৰে একজ্ঝাসযা হুত্ৰা ঞাণচরিযাদিৰসেন ৰিচরন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৰ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পরেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা ইদং সুত্তং আরভী’’তি ৰত্ৰা তে পন ‘‘পরে’’তি ৰুত্তপুগ্গলা অপরিকম্মিকা সুপরিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৰিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. রূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৰসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৰেসন্তি ৰিপস্সনাভাৰনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপরিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.

যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৰ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৰিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৰং ৰিসযভাৰতো তিপ্পকারেন. যথাৰুত্তদিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা ৰিসেসপচ্চযং সীলংযেৰ ভাৰনায অধিট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.

সুধন্তসুৰণ্ণং অপগতসব্বকাল়কং. চতুরস্সাদিধোতো সুপরিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৰিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো. সো পন অত্থতো অৰিজ্জা এৰাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকার’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকারো হী’’তিআদি.

কামং ৰো-সদ্দো পদপরট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৰিসেসৰাচকো, নামপরভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকরণাদিসাধনৰিসিট্ঠমেৰ পবোধেতি, হি-নিপাতপরভূতো পন ৰচনালঙ্কারমত্তমেৰাতি আহ ‘‘ৰোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৰিঞ্ঞেয্যতাৰচনতো ন কেৰলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.

একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৰড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধারো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৰং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মরুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দরোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৰাতি পঞ্ঞৰা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দল়্হীকম্মেতি থিরীকরণে সক্কচ্চকিরিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথা’’তি হি ৰুত্তে সাধুকসদ্দেন সৰনমনসিকারানং সক্কচ্চকিরিযা ৰিয তদাণাপনম্পি ৰুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৰিয চস্স আণাপনত্থতা ৰেদিতব্বা.

ইদানেত্থ এৰং যোজনা ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং সৰনে নিযোজনৰসেন কিরিযন্তরপটিসেধনভাৰতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুরিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি করোথা’’তি পদদ্ৰযে, এতস্মিং ৰা অধিকারে. ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং সোতদ্ৰারে ৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৰতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৰিপল্লাসগ্গাহনিৰারণং মনিন্দ্রিযৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধারেন্তস্স অত্থৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৰিদহনতো. ধারণূপপরিক্খাসূতি এত্থ উপপরিক্খগ্গহণেনেৰ তুলনতীরণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৰেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৰনিরুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অরণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীরোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৰৰত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৰেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৰেধা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাল়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি করোথা’’তি.

এত্থ চ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৰিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. পরিব্যত্তং কথনং ৰা ভাসনং.

সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসোতি সাল়িকায আলাপো ৰিয মধুরো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীরযীতি উচ্চারীযতি, ৰুচ্চতীতি অত্থো. এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতাতি এৰং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন কির সত্থা সঙ্খেপেনেৰ দেসেস্সতি, ৰিত্থারেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা.

কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৰো ঞাযতি, ন ৰিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৰিসেসভাৰং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৰত্ৰা তেনেৰ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধারনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৰে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.

লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৰিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং.

পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকারো, অথ কস্মা ভগৰতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খারাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰস্স কথিতভাৰতো. আহারৰগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকারো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পাল়িযং পরতো ৰুত্তং কিরিযাপদং আনেত্ৰা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খারা কিং কতাতি ৰা করোন্তীতি ৰা ন ঞাযেয্য. পৰত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.

‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰা’’তিআদিকা পন তস্স ৰিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৰ সঙ্খারে ৰিরজ্জতি এতেনাতি ৰিরাগো, মগ্গো. অসেসনিরোধাতি অসেসেত্ৰা নিরোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৰং নিরোধানন্তি এৰং অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধানং সঙ্খারানং নিরোধা. ইতি অৰিজ্জাদীনং নিরোধৰচনেন অরহত্তং ৰদতি. সকলস্সাতি অনৰসেসস্স. সত্তৰিরহিতস্সাতি পরপরিকপ্পিতজীৰরহিতস্স. ৰিনিৰত্তেত্ৰাতি অনুপ্পাদনিরোধদস্সনৰসেন ৰিপরিৰত্তেত্ৰা.

অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৰচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৰা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৰট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৰ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.

পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.