পঞ্চৰগ্গো
কম্মৰগ্গৰণ্ণনা
৪৮২. কম্মৰগ্গে ‘‘গণনপরিচ্ছেদৰচন’’ন্তি ইমিনা ন পমাণৰচনন্তি দস্সেতি. ইমিনা কম্মানং ততো ঊনাতিরেকভাৰং নিৰারেতি. গণিযতে গণনং, পরিচ্ছিজ্জতি অনেনাতি পরিচ্ছেদো, গণনস্স পরিচ্ছেদো গণনপরিচ্ছেদো. অথ ৰা গণিযতি অনেনাতি গণনং, তমেৰ পরিচ্ছেদো গণনপরিচ্ছেদো, সোযেৰ ৰচনং গণনপরিচ্ছেদৰচনং. অপলোকনকম্মং নামাতি কত্তব্বং কম্মন্তি সম্বন্ধো. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘সীমট্ঠকসঙ্ঘং সোধেত্ৰা ছন্দারহানং ছন্দং আহরিত্ৰা’’তি ৰুত্তেন এৰ নযেন.
তত্থাতি চতূসু কম্মেসু, ঞত্তিদুতিযকম্মং পন অত্থীতি সম্বন্ধো.
তত্থাতি দ্ৰীসু কম্মেসু. অৰসেসাতি ছহি কম্মেহি অৰসেসা. যদি পরিৰত্তেত্ৰা কতং দল়্হীকম্মং ন হোতি, এৰং সতি দল়্হীকম্মত্থায কিন্তি কাতব্বন্তি আহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘অক্খরপরিহীনং ৰা পদপরিহীনং ৰা’’তি ইদং অক্খরপদানং গল়িতং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘দুরুত্তপদং ৰা’’তি ইদং সিথিলধনিতাদিঅপরিপুণ্ণং সন্ধায ৰুত্তং. এত্থ ‘‘দুরুত্তক্খরং ৰা’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং. ইদন্তি পুনপ্পুনং ৰচনং. কম্মং হুত্ৰাতি সুকম্মং হুত্ৰা.
৪৮৩. সম্মুখাকরণীযঅসম্মুখাকরণীযেসু অসম্মুখাকরণীযানি অপ্পকত্তা পঠমং দস্সেত্ৰা সেসানং সম্মুখাকরণীযভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তেসু দ্ৰীসু, অসম্মুখাকরণীযং নাম অট্ঠৰিধং হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু খন্ধকেসু. ‘‘সুকতং হোতী’’তি ৰচনসামত্থিযতো সম্মুখাকতম্পি সুকতং হোতীতি অত্থোপি গহেতব্বো.
সেসানীতি অট্ঠকম্মেহি সেসানি. এতানীতি কম্মানি. ৰত্থুৰিপন্নানীতি ৰত্থুনা ৰিপন্নানি.
তেসম্পীতি পটিপুচ্ছাকরণীযানম্পি. এত্থাতি ‘‘পটিপুচ্ছাকরণীয’’ন্তি পদে. ‘‘পুচ্ছিত্ৰা’’তি ইমিনা পটিপুচ্ছাতি পদস্স ত্ৰাপচ্চযন্তভাৰং দস্সেতি. ‘‘কাতব্ব’’ন্তি ইমিনা করণীযন্তি এত্থ অনীযসদ্দস্স কম্মত্থভাৰং দস্সেতি. যথাদিন্নাযাহি চুদিতকেন যথাদিন্নায. ৰিপ্পলপন্তস্সাতি ৰিকারেন যং ৰা তং ৰা ৰচনং পলপন্তস্স চুদিতকস্সাতি সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি সব্বেসু ‘‘তজ্জনীযকম্মারহস্সা’’তিআদীসু.
অনুপোসথদিৰসেতি উপোসথদিৰসতো অঞ্ঞস্মিং দিৰসে. তমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপোসথদিৰসো নামা’’তিআদি. কত্তিকমাসন্তি পচ্ছিমকত্তিকমাসং. তস্স পৰারণমাসত্তা ‘‘ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. সামগ্গিদিৰসো চ যথাৰুত্তা চাতুদ্দসপন্নরসা চ উপোসথদিৰসো নামাতি যোজনা. যত্রহীতি যস্মিং পন ৰিহারে, ঠপেন্তীতি সম্বন্ধো. অন্তরাতি চাতুদ্দসীপন্নরসীনং মজ্ঝে.
পচ্চুক্কড্ঢিত্ৰা ঠপিতদিৰসোতি পচ্ছা উপরি কড্ঢিত্ৰা ঠপিতং কত্তিককাল়পক্খচাতুদ্দসিং ৰা পঞ্চদসিং ৰা সন্ধায ৰুত্তং. ইধাপীতি অপৰারণায পৰারণট্ঠানেপি. পাল়িযমাগতনযতো অঞ্ঞম্পি নযং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. অন্তিমৰত্থুন্তি পারাজিকৰত্থুং. যস্সাতি পুগ্গলস্স. ইমিনা কম্মারহো পুগ্গলো ৰত্থু নামাতি দস্সেতি.
৪৮৪. দব্বস্স অগ্গণ্হনং ৰত্থুঅপরামসনং নাম ন হোতি, অথ খো নামস্স অগ্গণ্হনমেৰাতি আহ ‘‘তস্স নামং ন গণ্হাতী’’তি. অপরামসনাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘সুণাতু মে’’তিআদি.
পুগ্গলং ন পরামসতীতি এত্থ পুগ্গলো নাম উপজ্ঝাযোতি আহ ‘‘যো উপসম্পদাপেক্খস্স উপজ্ঝাযো’’তি. তন্তি উপজ্ঝাযং.
সব্বেন সব্বন্তি সব্বথা সব্বং, নিপাতসমুদাযোযং, সব্বেন ৰা আকারেন সব্বং ঞত্তিন্তি যোজনা.
ঞত্তিকম্মে পঠমং কম্মং কত্ৰা পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনম্পি পচ্ছা ঞত্তিং ঠপেতিযেৰ নাম. ইতি ইমেহীতিআদি নিগমনং.
৪৮৫. ‘‘ৰুত্তনযেনেৰা’’তি অতিদিসিত্ৰাপি ঞত্তিকম্মৰাচানং অসদিসত্তা অপরামসনাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰং পনা’’তিআদি. তত্থ নেসন্তি ৰত্থুসঙ্ঘপুগ্গলানং, পঠমানুস্সাৰনে ৰা দুতিযততিযানুস্সাৰনাসু ৰা ৰত্তব্বে ৰদন্তোতি সম্বন্ধো.
সাৰনং হাপেতীতি এত্থ অনুসদ্দো লোপোতি আহ ‘‘অনুস্সাৰনং ন করোতী’’তি. ‘‘সাৰনং হাপেতী’’তি এত্থ ন কেৰলং সব্বেন সব্বং অনুস্সাৰনং অকরোন্তোযেৰ সাৰনং হাপেতি নাম, অথ খো অনুস্সাৰনায দুরুত্তছড্ডনম্পি হাপেতিযেৰ নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যোপী’’তিআদি. ‘‘সকিমেৰ ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা’’তি ইমিনা তিক্খত্তুং অপরিপূরেন্তোযেৰ সাৰনং হাপেতি নামাতি দস্সেতি. ইমস্স ৰচনস্স সামত্থিযতো ঞত্তিদুতিযকম্মে একক্খত্তুতো, ঞত্তিচতুত্থকম্মে তিক্খত্তুতো অতিরেকং কম্মৰাচং করোন্তো ন হাপেতীতি ঞাযতি.
‘‘ছড্ডেতী’’তি এত্থ ছড্ডনস্স পদক্খরানং গল়িতভাৰেন পাকটত্তা তং অদস্সেত্ৰা ‘‘দুরুত্তং করোতী’’তি এত্থ দুরুত্তমেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘দুরুত্তং করোতীতি এত্থ পনা’’তিআদি. করোন্তেন ভিক্খুনা উপলক্খেতব্বোতি সম্বন্ধো.
‘‘সিথিল…পে… পভেদো’’তি য্ৰাযং ব্যঞ্জনপ্পভেদো ৰুত্তো, অযং ব্যঞ্জনপ্পভেদোতি যোজনা. গাথাযং দসধাতি দসপ্পকারেন. ব্যঞ্জনবুদ্ধিযাতি ৰদ্ধেতীতি বুদ্ধি, ব্যঞ্জনমেৰ অক্খরমেৰ সিথিলাদিৰসেন দসধা বুদ্ধি ব্যঞ্জনবুদ্ধি, তায. এত্থ ‘‘দসধা’’তি পদেন ‘‘ব্যঞ্জনবুদ্ধী’’তি সমাসপদস্স অন্তরে দসধাসদ্দস্স লোপং দস্সেতি ‘‘কম্মজং এৰা’’তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৫০; ৰিসুদ্ধি. মহাটি. ২.৪৫০) ৰিয. এত্থ হি এৰসদ্দেন কম্মেন এৰ জাতং কম্মজন্তি সমাসং কত্ৰা সমাসমজ্ঝে এৰসদ্দলোপং দস্সেতি. পভেদোতি ৰিসেসো. অযং পনেত্থ যোজনা – সিথিলঞ্চ ধনিতঞ্চ দীঘঞ্চ রস্সঞ্চ গরুকঞ্চ লহুকঞ্চ নিগ্গহিতঞ্চ সম্বন্ধঞ্চ ৰৰত্থিতঞ্চ ৰিমুত্তঞ্চাতি দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযাৰ পভেদো ৰিসেসো ঞাতব্বোতি. ‘‘সিথিল’’ন্তি আদীনি দস পদানি ‘‘অক্খরং পদং ব্যঞ্জন’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গৰসেন ৰুত্তপাঠংনিস্সায ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং.
গাথায ৰিত্থারং দস্সেন্তো আহ ‘‘এত্থ হী’’তিআদি. অগাল়্হেন ৰচীপযোগেন ৰত্তব্বং অক্খরং সিথিলং. গাল়্হেন ৰচীপযোগেন ৰত্তব্বং অক্খরং ধনিতং. তেস্ৰেৰাতি পঞ্চসু এৰ ৰগ্গেসু. ন কেৰলং দীঘমেৰ গরুকং নাম, অথ খো সংযোগপরম্পীতি আহ ‘‘যং ৰা’’তিআদি. যং অক্খরং সংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি, তম্পি গরুকং নামাতি যোজনা. সংযোগো পরো যস্স অক্খরস্সাতি সংযোগপরং. ‘‘সংযোগপদ’’ন্তিপি পাঠো. যং অসংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি, তম্পি লহুকং নামাতি যোজনা. যং সানুনাসিকং কত্ৰা ৰত্তব্বং, তং নিগ্গহিতং নামাতি যোজনা. নিগ্গহেত্ৰাতি নিগ্গহিতং নাম অত্থতো ঠানকরণানং অৰিস্সজ্জনং অমুঞ্চনন্তি আহ ‘‘অৰিস্সজ্জেত্ৰা’’তি. যং সম্বন্ধিত্ৰা ৰুচ্চতি, তং সম্বন্ধং নামাতি যোজনা. যং অসম্বন্ধং কত্ৰা ৰুচ্চতি, তং ৰৰত্থিতং নামাতি যোজনা. যং অনিগ্গহেত্ৰা ৰুচ্চতি, তং ৰিমুত্তং নামাতি যোজনা. অনিগ্গহেত্ৰাতি অনিগ্গহং নাম অত্থতো ৰিস্সজ্জনন্তি আহ ‘‘ৰিস্সজ্জেত্ৰা’’তি.
এৰং ব্যঞ্জনবুদ্ধিৰিসেসং দস্সেত্ৰা ইদানি কম্মৰাচায উচ্চারণৰিসেসং ৰিত্থারেন দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তাসু দসসু ব্যঞ্জনবুদ্ধীসু. তথাসদ্দেন তকারস্স থকারকরণঞ্চ সিথিলস্স ধনিতকরণঞ্চ অতিদিসতি, তথা ‘‘পত্তকল্লং এসা ঞত্তী’’তিআদিৰচনঞ্চ সিথিলস্স ধনিতকরণং নামাতি যোজনা.
ইতীতি এৰং. সিথিলে কত্তব্বে ধনিতং করোতীতি সম্বন্ধো. চত্তারি ব্যঞ্জনানীতি চত্তারি অক্খরানি. ব্যঞ্জনসদ্দো হি ইধ অক্খরৰাচকো. চতস্সন্নং ব্যঞ্জনবুদ্ধীনং কম্মদূসনং দস্সেত্ৰা ইতরাসং অদূসনং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইতরেসু পনা’’তিআদি. অনুক্কমাগতন্তি অরিযেহি ওতরিত্ৰা অনুক্কমেন আগতং. পৰেণিন্তি সন্ততিং. ৰিনাসেত্ৰা ৰুত্তে কিং কম্মৰাচাকোপো হোতীতি আহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি. ন কুপ্পতীতি ন নস্সতি. কস্মা পন কম্মৰাচা ন কুপ্পতি, ননু কম্মং কোপেন্তী কম্মৰাচা কুপ্পতীতি আহ ‘‘ইমানি হী’’তিআদি. হি যস্মা ন কোপেন্তি, তস্মা কম্মৰাচা ন কুপ্পতীতি যোজনা.
যং পন ৰচনং সুত্তন্তিকত্থেরা ৰদন্তীতি সম্বন্ধো. কচ্চাযনাদিসুত্তন্তং করোন্তীতি সুত্তন্তিকা, কচ্চাযনাদযো, সুত্তন্তিকা চ তে থেরা চেতি সুত্তন্তিকত্থেরা. ন ৰট্টতীতি অক্খরৰিকারো ন ৰট্টতি. ৰিনযধরেন কম্মৰাচা কাতব্বাতি সম্বন্ধো. যথাপাল়িযাতি ভগৰতা যথাৰুত্তায পাল়িযা. ব্যঞ্জননিরুত্তিযাতি ব্যঞ্জননিরুত্তিযং. ইতরথাতি ৰুত্তদোসপরিহরণতো অঞ্ঞেন পকারেন.
অকালে ৰা সাৰেতীতি এত্থ অকালো নাম অনোকাসোতি আহ ‘‘অনোকাসে’’তি. অনোকাসো নাম ঞত্তিঅনুস্সাৰনানং পুব্বাপরৰিতথন্তি আহ ‘‘ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা’’তিআদি. পঠমংযেৰ ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা পঠমংযেৰ অনুস্সাৰনকম্মং কত্ৰাতি যোজনা. ‘‘পঠমংযেৰা’’তি হি পদং পুব্বাপরাপেক্খং. ইতীতিআদি নিগমনং.
৪৮৬. যা একৰীসতি ভিক্খূ ন গণ্হাতি, অযং অতিখুদ্দকসীমা নামাতি যোজনা. একৰীসতি ভিক্খূতি অব্ভানকম্মে কম্মারহেন সদ্ধিং একৰীসতি ভিক্খূ. যত্থ সীমাযং নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি, অযং অতিখুদ্দকসীমা নামাতি যোজনা. নিসীদিতুন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা পরিমণ্ডলাকারেন নিসীদিতুং. তত্থাতি অতিখুদ্দকে. এত্থাতি সেসসীমাসু. যা সম্মতা হোতি, অযং অতিমহতী নামাতি যোজনা. কেসগ্গমত্তেনাপীতি পিসদ্দো ততো অতিরেকেন পন পগেৰাতি দস্সেতি. অঘটিতং অসম্বন্ধং নিমিত্তং ইমিস্সাতি অঘটিতনিমিত্তা. খণ্ডনিমিত্তভাৰং অখণ্ডনিমিত্তদস্সনেন পাকটং করোন্তো আহ ‘‘পুরত্থিমাযা’’তিআদি. পুব্বকিত্তিতন্তি পঠমকিত্তিতং. তত্থেৰাতি উত্তরায এৰ দিসায. অপরাপীতি পিসদ্দো দুতিযত্থসম্পিণ্ডনত্থো. যা সম্মতা হোতি, খণ্ডনিমিত্তা নামাতি যোজনা. অনিমিত্তুপগন্তি যথাভূতকথনৰিসেসনমেৰ, ন ব্যৰচ্ছেদৰিসেসনং তচসারাদিগ্গহণেন অনিমিত্তুপগভাৰস্স পাকটত্তা. অন্তরাতি মজ্ঝে. যা সম্মতা হোতি, সা ছাযানিমিত্তা নাম, অনিমিত্তা নামাতি যোজনা.
বহি ঠিতো হুত্ৰা সম্মন্নতীতি যোজনা. নিমিত্তানি পন বহি ঠত্ৰাপি কিত্তেতুং ৰট্টতি. এৰং সম্মতাপীতি পিসদ্দো অসম্মতা পন পগেৰাতি দস্সেতি. সীমায সীমন্তি পদানং সম্বন্ধাপেক্খত্তা, তস্স চ অসমানভাৰতো তেসং ৰিসুং ৰিসুং সম্বন্ধং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তনো সীমায পরেসং সীম’’ন্তি. সম্ভিন্দতীতি সম্বন্ধং করোতি. এত্থ হি ভিদিধাতু দ্ৰিধাকরণত্থৰাচকো, ধাত্ৰত্থবাধকেন সংত্যূপসগ্গেন সম্বন্ধৰাচকো হোতীতি দট্ঠব্বং. তত্থাতি তাসু দ্ৰীসু সীমাসু. ইতীতি এৰং. তাসূতি সীমাসু.
৪৮৭-৮. যম্পি কম্মপ্পত্তছন্দারহলক্খণন্তি যোজনা. তত্থাতি তস্সং পরিসতো কম্মৰিপত্তিযং. তম্পীতি কম্মপ্পত্তছন্দারহলক্খণম্পি, ৰুত্তমেৰাতি সম্বন্ধো. তত্থাতি ‘‘চত্তারো ভিক্খূ পকতত্তা কম্মপ্পত্তা’’তি পাঠে. অনুক্খিত্তাতি সঙ্ঘেন উক্খেপনীযকম্মস্স অকতত্তা অনুক্খিত্তা. পরিসুদ্ধসীলাতি পারাজিকং অনজ্ঝাপন্নত্তা পরিসুদ্ধসীলা. ইমেহি পদেহি পকতি অত্তা সভাৰো এতেসন্তি পকতত্তাতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘কম্মস্স অরহা’’তি ইমিনা ‘‘কম্মপ্পত্তা’’তি পদস্স ছট্ঠীসমাসঞ্চ পত্তসদ্দস্স অরহঅনুচ্ছৰিকত্থভাৰঞ্চ দস্সেতি. তেহীতি চতূহি পকতত্তেহি. এতীতি আগচ্ছতি. অৰসেসাতি চতূহি পকতত্তেহি অৰসেসা. যস্স পনাতি পুগ্গলস্স পন. কম্মারহোতি কম্মস্স অরহো.
৪৮৯. এত্থাতি পণ্ডকাদীনং অৰত্থুভাৰদস্সনট্ঠানে.
অপলোকনকম্মকথা
৪৯৫-৬. তত্থাতি চতূসু কম্মেসু. এত্থাতি ওসারণাদিপাঠে. পদসিলিট্ঠতাযাতি লোকে পদানং সিলিট্ঠভাৰতো. তত্থাতি ওসারণাদীসু পঞ্চসু. কণ্টকসামণেরস্স যা সা দণ্ডকম্মনাসনা অত্থি, সা নিস্সারণাতি যোজনা. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তং. মিচ্ছাদিট্ঠি হি লিঙ্গনাসনায কারণং হোতি. সোতি সামণেরো, ‘‘নিস্সজ্জাপেতব্বো’’তি পদে কারিতকম্মং, ৰুত্তকম্মং ৰা. তং লদ্ধিন্তি ধাতুকম্মং, অৰুত্তকম্মং ৰা. কিন্তি কাতব্বন্তি আহ ‘‘এৰঞ্চ পন কম্মং কাতব্ব’’ন্তি.
কাতব্বাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্ঘং ভন্তে’’তিআদি. যং সহসেয্যং লভন্তীতি যোজনা. তস্সাতি সহসেয্যস্স. অলাভাযাতি অলাভত্থায. ‘‘চর পিরে ৰিনস্সা’’তি ইমিনা নিস্সারণাকারং দস্সেতি. অত্থো পনস্স হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.
সোতি সমণেরো, ওসারেতব্বোতি সম্বন্ধো.
স্ৰাযন্তি সো অযং সামণেরো, অচ্চযং দেসেতীতি সম্বন্ধো. সোরতোতি সুন্দরলদ্ধিযং রতো, দুলদ্ধিতো ৰা সুট্ঠু ওরতো. যথা পুরেতি যথা পুব্বে রুচ্চতি, তথাতি যোজনা. কাযসম্ভোগসামগ্গিদানন্তি কাযেন চ সম্ভোগেন চ সামগ্গিযা দানং.
এৰন্তিআদি নিগমনং. যস্মা পন ব্রহ্মদণ্ডো পঞ্চসতিকক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৪৪৫) ছন্নস্সেৰ পঞ্ঞত্তো, তস্মা তস্সেৰ দাতব্বোতি আহ ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি. এসাতি ব্রহ্মদণ্ডো, অঞ্ঞোপি যো ভিক্খু ৰিহরতি, তস্সপি দাতব্বোতি সম্বন্ধো. কিন্তি দাতব্বোতি আহ ‘‘এৰঞ্চ পন দাতব্বো’’তি. দাতব্বাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্ঘমজ্ঝে’’তিআদি.
যং ৰচনং ইচ্ছেয্য, তং ৰচনন্তি যোজনা. খমাপেন্তস্সাতি সঙ্ঘং খমাপেন্তস্স তস্স ভিক্খুস্সাতি যোজনা.
পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খায, ঞাণেন পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি অত্থো.
যন্তি অৰন্দিযকম্মং, অনুঞ্ঞাতন্তি সম্বন্ধো. কেন অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘ভগৰতা’’তি. কিস্মিং খন্ধকে অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘ভিক্খুনিক্খন্ধকে’’তি. কেসু ৰত্থূসু অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘তেন খো পন…পে… ইমেসু ৰত্থূসূ’’তি (চূল়ৰ. ৪১১). কিং কত্ৰা অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘দুক্কটং পঞ্ঞপেত্ৰা’’তি. কিন্তি অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘অনুজানামি…পে… কাতব্বো’’তি. তস্সাতি অৰন্দিযস্স. ‘‘ন ওসারণাদীনী’’তি ইমিনা এৰসদ্দস্স ছড্ডেতব্বত্থং দস্সেতি. তস্সাতি কম্মলক্খণভূতস্স অৰন্দিযস্স. তত্থেৰাতি ভিক্খুনিক্খন্ধকেযেৰ. নন্তি কম্মলক্খণং. ইধাপীতি পরিৰারে কম্মৰগ্গেপি.
অপাসাদিকন্তি অপসাদাৰহং, অপসাদজনকং ৰা.
ততোতি অৰন্দিযকরণতো. ইমন্তি ভিক্খুং. ৰন্দিযন্তি ৰন্দিতব্বং, ৰন্দনং ৰা.
এত্থাতি অপলোকনকম্মে, ভিক্খুনিসঙ্ঘমূলকং কত্ৰা পঞ্ঞত্তন্তি যোজনা. ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপীতি পিসদ্দো ন ভিক্খুনিসঙ্ঘস্সেৰাতি দস্সেতি. পনসদ্দো সম্ভাৰনত্থো, তথা ভিক্খুনিসঙ্ঘমূলকং পঞ্ঞত্তম্পীতি অত্থো, লভিতব্বভাৰং ৰিত্থারেন দস্সেন্তো আহ ‘‘যং হী’’তিআদি. যং অপলোকনকম্মং করোতীতি যোজনা. অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জকেন পন দাতব্বানীতি সম্বন্ধো. তেসন্তি সূচিআদীনং. সোযেৰাতি অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জকোযেৰ. ততোতি অপ্পমত্তকতো. তত্থাতি সেনাসনক্খন্ধকৰণ্ণনাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২১). ৰুত্তপ্পকারং গিলানভেসজ্জম্পীতি সম্বন্ধো. যোপি চাতি ভিক্খুপি চ হোতীতি সম্বন্ধো. তস্স দাতব্বাতি সম্বন্ধো. তত্রুপ্পাদতোতি তস্মিং মহাৰাসে উপ্পাদপচ্চযতো, গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘পেসলস্সা’’তিআদিনা দুস্সীলাদীনং দাতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি.
জগ্গাপেতুং ৰট্টতীতি এত্থ অপুচ্ছিত্ৰা জগ্গাপেতুং ৰট্টতীতি আহ ‘‘অযং ভিক্খূ’’তিআদি. ওদিস্সাতি উদ্দিসিত্ৰা.
আসনঘরং ৰাতি পটিমাঘরং ৰা, কারকো মনুস্সোতি সম্বন্ধো. উপনিক্খেপতো গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. সঙ্ঘিকেনপীতি পিসদ্দো ন কেৰলং চেতিযস্স উপনিক্খেপেনেৰ, অথ খো সঙ্ঘিকেনপীতি দস্সেতি.
যাপনমত্তং অলভন্তেহি করোন্তেহীতি যোজনা, পরিভুঞ্জন্তেহি হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰত্তং করোমা’’তিআদিনা ‘‘যাপনমত্ত’’ন্তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. ৰিহারে রোপিতা যে ফলরুক্খাতি যোজনা. যেসন্তি রুক্খানং. তেসূতি রুক্খেসু. যে পনাতি রুক্খা পন, অপরিগ্গহিতা হোন্তীতি সম্বন্ধো. তং পনাতি অপলোকনকম্মং পন. সলাকং গণ্হন্তি এত্থাতি সলাকগ্গং, ঠানং. ‘‘যাগগ্গভত্তগ্গ’’ইতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উপোসথগ্গেতি উপোসথস্স গহণট্ঠানে, উপোসথগেহেতি অত্থো. তত্থাতি উপোসথগ্গে. তন্তি অপলোকনকম্মং.
যং মূলতচপত্তঅঙ্কুরপুপ্ফফলখাদনীযাদীতি যোজনা. অন্তোসীমাযাতি অন্তো উপচারসীমায.
সুকতমেৰাতি সঙ্ঘেন কতমেৰ. উপোসথদিৰসেতি নিদস্সনমত্তং যস্মিং কস্মিংচি দিৰসেপি কতত্তা.
ফলৰারেনাতি রুক্খানং ফলগহণৰারেন. রুক্খা ধরন্তীতি রুক্খা তিট্ঠন্তি, সংৰিজ্জন্তি ৰা. যেহীতি ভিক্খূহি রোপিতা, হোন্তীতি সম্বন্ধো. সা এৰ কতিকাতি পুব্বে কতা সা এৰ কতিকা, অঞ্ঞা কতিকা ন কাতব্বাতি অধিপ্পাযো.
অঞ্ঞস্মিং ৰিহারেতি রুক্খানং ঠিতৰিহারতো অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে. তেসন্তি রুক্খানং, সামীতি সম্বন্ধো. যেপীতি রুক্খাপি, রোপিতাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞতো ঠানতোতি যোজনা. তেসূতি রুক্খেসু. এত্থাতি ৰিহারে. তেহি পনাতি পরিৰেণসামিকেহি ভিক্খূহি পন. দসভাগন্তি দসমভাগং. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা দসভাগং দত্ৰাতি অত্থং অতিদিসতি.
সম্ভাৰনীযভিক্খুনোতি সীলসুতাদীহি সম্ভাৰনীযস্স ভিক্খুনো. তত্থাতি পোরাণৰিহারে. মূলেতি পুব্বে, আদিকালেতি অত্থো. নিক্কুক্কুচ্চেনাতি ‘‘অভাজিতমিদ’’ন্তি কুক্কুচ্চৰিরহেন. খিয্যনমত্তমেৰ তন্তি তং খিয্যনং খিয্যনমত্তমেৰ, ন সামণেরানং খিয্যনং রুহতীতি অত্থো.
পনসরুক্খন্তি কণ্টকীফলরুক্খং. অযং সামীচীতি অযং ভাজেত্ৰা খাদনং অনুধম্মতা. খাযিতন্তি খাদিতং. দ্ৰিন্নং তিণ্ণং কতিকপটিপ্পস্সম্ভনং নযেন ঞাতুং সক্কুণেয্যত্তা তং অদস্সেত্ৰা একস্সেৰ কতিকপটিপ্পস্সম্ভনং দস্সেন্তো আহ ‘‘একভিক্খুকে পনা’’তিআদি. পুরিমকতিকাতি ‘‘যথাসুখং পরিভুঞ্জিতুং রুচ্চতী’’তি (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) পুরে কতা কতিকা. তেসন্তি সামণেরানং, ফাতিকম্মন্তি সম্বন্ধো. ভাজেত্ৰাতি সামণেরানং ভাজেত্ৰা. ইমিনা সামণেরানং ফাতিকম্মং ন দাতব্বম্পি ভাগং ভাজেতব্বন্তি দস্সেতি.
সামন্তগামেহীতি আসন্নগামেহি, আগন্ত্ৰাতি সম্বন্ধো. একং অম্বং একং লবুজন্তি যোজনা. অদিয্যমানে দোসে দস্সিতে দিয্যমানে আনিসংসম্পি অত্থতো ঞাতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অদিয্যমানে হী’’তিআদি.
গণ্হন্তানং মনুস্সানন্তি সম্বন্ধো. ততোতি কতিকৰত্তট্ঠপনতো. ন ৰত্তব্বাতি ফলদানকুলদূসকত্তা ন ৰত্তব্বা. কিন্তি আচিক্খিতব্বন্তি আহ ‘‘নাল়িকেরাদীনী’’তিআদি. অনুৰিচরিত্ৰাতি পদানমনুক্কমেন ৰিচরিত্ৰা. উপড্ঢভাগোতি ভিক্খূনং লদ্ধভাগতো উপড্ঢো ভাগো. অপলোকেত্ৰাতি সঙ্ঘং আপুচ্ছিত্ৰা.
মগ্গগমিযসত্থৰাহোতি মগ্গং গমিকো সত্থৰাহো. সোতি বলক্কারেন গহেত্ৰা খাদন্তো. ছাযাদীনন্তিআদিসদ্দেন আরামৰনানি সঙ্গহেতব্বানি. সচে অত্থীতি সচে অত্থো অত্থি. ফলভরিতাতি ফলেন পরিপুণ্ণা. ‘‘ফলভারিতা’’তিপি পাঠো. ফলসঙ্খাতেন ভারেন সমন্নাগতাতি অত্থো. অপচ্চাসীসন্তেনাতি তেসং সন্তিকা দানপটিদানং অপচ্চাসীসন্তেন. পুব্বে ৰুত্তমেৰাতি পুব্বে সঙ্ঘিকট্ঠানে ‘‘কুদ্ধো হি সো’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰ. এত্থাতি পুগ্গলিকট্ঠানে.
তন্তি ফলারামং. সোতি পটিবলো ভিক্খু. ভারিযং কম্মন্তি জগ্গনকম্মং ভারিযং. এত্তকেনাতি ততিযভাগউপড্ঢভাগমত্তেন. সব্বং ফলারামন্তি সম্বন্ধো. মূলভাগন্তি পঠমভাগং. ‘‘দসভাগমত্ত’’ন্তি ইমিনা তদত্থং দস্সেতি. দত্ৰাতি সঙ্ঘস্স দত্ৰা. সোতি ভিক্খু. অকতাৰাসন্তি পুব্বে অকতং নৰং সেনাসনং. আরামন্তি সঙ্ঘস্স আরামং. তেহিপীতি নিস্সিতকেহিপি. পিসদ্দো আচরিযং অপেক্খতি. তেসন্তি নিস্সিতকানং. জগ্গিতকালেতি জগ্গিতানং রুক্খানং পুপ্ফফলভরিতকালে. জগ্গনকালেতি জগ্গনমত্তকালে, জগ্গনমত্তমেৰ, ন জগ্গনকারণা কিঞ্চি পুপ্ফং ৰা ফলং ৰা হোতি, তস্মিং কালেতি অত্থো. ‘‘বহু’’ন্তিআদিনা ৰারেতব্বাকারং দস্সেতি.
ফাতিকম্মেন জগ্গন্তো ন অত্থীতি যোজনা. অনাপুচ্ছিত্ৰাৰাতি সঙ্ঘং অনপলোকেত্ৰাৰ. ইতীতি এৰং.
ঞত্তিকম্মট্ঠানভেদে পন এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. ওসারেতি সঙ্ঘমজ্ঝং পৰেসেতি ইমায ঞত্তিযাতি ওসারণা.
নিস্সারিযতি সঙ্ঘতো বহি করিযতি ইমাযাতি নিস্সারণা. ঞত্তি উপোসথো নামাতি ইদং কারণূপচারৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘উপোসথকম্মৰসেন ঠপিতা’’তি. এসেৰ নযো ঞত্তিপৰারণা নামাতি এত্থাপি.
অনুসাসেয্যাতিআদিনা পঠমপুরিসএয্যৰিভত্তিৰসেন ঠপিতা ঞত্তি অত্তনা পরং সম্মনিতুং ঠপিতা ঞত্তি নাম. অনুসাসেয্যন্তিআদিনা উত্তমপুরিসএয্যংৰিভত্তিৰসেন ঠপিতা ঞত্তি অত্তনাৰ অত্তানং সম্মনিতুং ঠপিতা ঞত্তি নাম. অত্তনাৰ অত্তা ৰা পরো ৰা সম্মনিযতি ইমায ঞত্তিযাতি সম্মুতি. নিস্সট্ঠপত্তচীৰরাদীনি দীযন্তি অনেনাতি দানং, ঞত্তি. ৰচ্চং অনপেক্খিত্ৰা ৰাচকস্স নিযতনপুংসকলিঙ্গত্তা নপুংসকলিঙ্গৰসেন ৰুত্তং.
আপত্তি পটিগ্গণ্হিযতি অনেনাতি পটিগ্গহো.
পটিমুখং উপরি কড্ঢিযতি ইমাযাতি পচ্চুক্কড্ঢনা.
কম্মমেৰাতি লক্খিযতি অনেনাতি কম্মলক্খণং.
‘‘তথা’’তি পদেন ‘‘কম্মলক্খণং নামা’’তি পদং অতিদিসতি. ততোতি সব্বসঙ্গাহিকঞত্তিতো. পরা দ্ৰে ঞত্তিযো কম্মলক্খণং নামাতি যোজনা. ইতীতিআদি নিগমনং.
ঞত্তিদুতিযকম্মট্ঠানভেদে ওসারণাদীনং ৰিসেসং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰড্ঢস্স লিচ্ছৰিনো’’তিআদি. সীমাসম্মুতি চাতিআদিনা যোজনা কাতব্বা.
যা পন দ্ৰে ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচা ৰুত্তাতি যোজনা. ইতীতিআদি নিগমনং.
ঞত্তিচতুত্থকম্মট্ঠানভেদে যোজনানযো পাকটোযেৰ.
৪৯৭. চতুৰগ্গকরণে কম্মেতিআদিকায দেসনায সম্বন্ধং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইতি কম্মানি চা’’তিআদি. তত্থ ইতীতি এৰং দস্সেত্ৰাতি সম্বন্ধো. তস্সত্থোতি তস্স ‘‘চতুৰগ্গকরণে কম্মে’’তিআদিৰচনস্স অত্থো ৰেদিতব্বোতি সম্বন্ধো.
ইতি কম্মৰগ্গৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.
অত্থৰসৰগ্গাদিৰণ্ণনা
৪৯৮. এৰং কম্মৰগ্গৰণ্ণনং দস্সেত্ৰা তস্সানন্তরে ৰুত্তায ‘‘দ্ৰে অত্থৰসে পটিচ্চা’’তিআদিকায দেসনায অনুসন্ধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদানী’’তিআদি, ইদানি আরদ্ধন্তি সম্বন্ধো. যানি তানি সিক্খাপদানীতি যোজনা. দিট্ঠধম্মিকৰেরানন্তি দিট্ঠধম্মে পৰত্তত্তা চ ৰিরমিতব্বত্তা চ দিট্ঠধম্মিকানং ৰেরানং. সংৰরাযাতি এত্থ সংপুব্বো ৰরধাতু পিদহনত্থো, আযসদ্দো চ তদত্থোতি আহ ‘‘পিদহনত্থাযা’’তি. ৰিপাকদুক্খসঙ্খাতানন্তি পাণাতিপাতাদীনং ৰিপাকভূতানং দুক্খসঙ্খাতানং. সম্পরাযিকানন্তি সম্পরাযে পৰত্তানং. ইধাতি ইমস্মিং সিক্খাপদপঞ্ঞত্তানিসংসট্ঠানে. ‘‘ৰজ্জনীযভাৰতো’’তি ইমিনা ৰজ্জেতব্বানীতি ৰজ্জানীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ভাযন্তি এতেহীতি ভযানি. অক্খমট্ঠেনাতি অসহণীযট্ঠেন. ‘‘অকুসলানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি ইমিনা ৰিপাকদুক্খানি ফলূপচারেন অকুসলানি নামাতি দস্সেতি. গণবন্ধভেদনত্থায সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি এৰমেৰ পাঠো. পোত্থকেসু পন ‘‘গণভোজনসিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি পাঠো লিখিতো. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং অত্থৰসৰগ্গে. যন্তি ৰচনং. এত্থাতি ইমস্মিং ৰগ্গে.
ইতি অত্থৰসৰগ্গৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.
৪৯৯. ৰত্তেসু ৰত্তমানো পুগ্গলো ওসারীযতি অনেনাতি ওসারণীযং, কম্মং. তেন ৰুত্তং ‘‘যেন কম্মেন ওসারীযতি, তং কম্মং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. ‘‘যেন কম্মেনা’’তিআদিনা ভণ্ডনকারকাদযো নিস্সারীযন্তি অনেন কম্মেনাতি নিস্সারণীযন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি.
৫০০. সত্তাপত্তিক্খন্ধা পঞ্ঞত্তং নামাতি সম্বন্ধো. অন্তরাতি ককুসন্ধাদীনং তিণ্ণং বুদ্ধানঞ্চ অম্হাকং ভগৰতো চ অন্তরে. ‘‘সিক্খাপদে’’তি ইমিনা ‘‘অপঞ্ঞত্তে’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. মক্কটীৰত্থুআদিৰিনীতকথা অনুপঞ্ঞত্তং নামাতি সম্বন্ধো. ‘‘সিক্খাপদে’’তি ইমিনা ‘‘পঞ্ঞত্তে’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং আনিসংসৰগ্গে.
ইতি আনিসংসৰগ্গৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.
৫০১. সব্বসিক্খাপদানং সঙ্গহন্তি সম্বন্ধো. তত্থাতি ‘‘নৰ সঙ্গহা’’তিআদিপাঠে এৰমত্থো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. ‘‘ৰত্থুনা সঙ্গহো’’তি ইমিনা ‘‘ৰত্থুস্মিং, ৰত্থূনং সঙ্গহো’’তি অত্থং নিৰারেতি. এত্থাতি ‘‘ৰত্থুসঙ্গহো’’তিআদিপাঠে. হীতি ৰিত্থারো. যস্মা নত্থীতি সম্বন্ধো. সব্বানীতি সিক্খাপদানি. ‘‘সঙ্গহিতানী’’তি ইমিনা সঙ্গহিতব্বোতি সঙ্গহোতি নিব্বচনং দস্সেতি. এৰং তাৰাতিআদি নিগমনং.
যস্মা পন সঙ্গহিতাতি সম্বন্ধো.
এৰমেত্থাতিআদিনা খন্ধসমুট্ঠানঅধিকরণসমথে সম্পিণ্ডেত্ৰা নিগমনং দস্সেতি. এত্থাতি সঙ্গহৰগ্গে.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায
নৰসঙ্গহিতৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.
নিট্ঠিতাতি নিট্ঠং নিপ্ফত্তিং ইতা গতাতি নিট্ঠিতা, অথ ৰা নিট্ঠে নিপ্ফত্তিযং ইতা ঠিতাতি নিট্ঠিতা. চসদ্দো অৰধারণত্থো, নিট্ঠিতা এৰাতি হি অত্থো. অনুত্তানত্থপদৰণ্ণনাতি অনুত্তানানং অত্থৰন্তপদানং, অত্থানঞ্চ পদানঞ্চ ৰণ্ণনা.
ইতি পরিৰারৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.
নিট্ঠিতা চ পাচিত্যাদিৰণ্ণনায যোজনাতি.
জাদিলঞ্ছিতনামেননেকানং ৰাচিতো মযা;
পরিৰারৰিনযস্স, সমত্তো যোজনানযো.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
এৰং ৰিনযসংৰণ্ণনং কত্ৰা ইদানি তং নিগমেন্তো আহ ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদি. তত্থ এত্তাৰতাতি এত্তকেন ‘‘যো কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্য’’ন্তিআদিৰচনতো (পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা) পট্ঠায ‘‘নৰসঙ্গহিতৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা’’তি ৰচনপরিযোসানানং অক্খরপদব্যঞ্জনানং সমুদাযভূতেন ৰচনক্কমেন, সমত্তাতি সম্বন্ধো.
উভতোৰিভঙ্গখন্ধকপরিৰারৰিভত্তিদেসনন্তি উভতোৰিভঙ্গেন চ খন্ধকেন চ পরিৰারেন চ ৰিভজিতব্বদেসনং ৰিনযপিটকন্তি সম্বন্ধো. নাথোতি ভিক্খুভিক্খুনীনং হিতপটিপত্তিং যাচনট্ঠেন চ কিলেসানং উপতাপনট্ঠেন চ ৰেনেয্যানং হিতসুখং আসীসনট্ঠেন চ চিত্তিস্সরিযট্ঠেন চ নাথো. ৰেনেয্যন্তি ৰিনেতব্বট্ঠেন ৰেনেয্যং. জিনোতি পঞ্চমারানং জিতট্ঠেন জিনো. অযং পনেত্থ যোজনা – নাথো ৰেনেয্যং ৰিনেন্তো জিনো উভতোৰিভঙ্গখন্ধকপরিৰারৰিভত্তিদেসনং যং ৰিনযপিটকং আহাতি.
সমধিকসত্তৰীসতিসহস্সমত্তেনাতি সহ অধিকেন সত্তসহস্সপ্পমাণেন চ ৰীসতিসহস্সপ্পমাণেন চ গন্থেনাতি সম্বন্ধো. তস্সাতি ৰিনযপিটকস্স. সমন্তপাসাদিকাতি সমন্ততো পসাদং ৰহিকা, জনিকা ৰা. তত্রাযং যোজনা – তস্স সমধিকসত্তৰীসতিসহস্সমত্তেন গন্থেন সমন্তপাসাদিকা নাম সংৰণ্ণনা সমত্তাতি.
তত্রিদন্তি তত্র ইদং. ‘‘তত্রা’’তি পদং পুরিমৰচনাপেক্খং. তত্র ‘‘সমন্তপাসাদিকা নামা’’তি ৰচনেতি হি অত্থো. সমন্তপাসাদিকত্তস্মিন্তি পচ্চত্তত্থে চেতং ভুম্মৰচনং হোতি ‘‘ইদম্পি সীলস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.১৯৪ আদযো) ৰিয, সমন্তপাসাদিকত্তন্তি অত্থো. অযং পনেত্থ যোজনাতত্র ‘‘সমন্তপাসাদিকা নামা’’তি ৰচনে সমন্তপাসাদিকায ইদং সমন্তপাসাদিকত্তং হোতীতি অযং সমন্তপাসাদিকভাৰোতি অত্থো.
আচরিযপরংপরতোতিআদীসু গাথাসু ৰুত্তং নৰৰিধং ৰিসেসনপদং ‘‘ন দিস্সতী’’তি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. সম্পস্সতন্তি সম্মা পস্সন্তানং ৰিঞ্ঞূনন্তি সম্বন্ধো. যতোতি যস্মা, ন দিস্সতীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি সংৰণ্ণনাযং. সমন্তপাসাদিকাত্ৰেৰাতি সমন্তপাসাদিকা ইতি এৰ নাম. ৰিনযস্সাতি ৰিনযপিটকস্স. ৰিনেয্যদমনকুসলেনাতি ৰিনেয্যানং দমনে ছেকেন. লোকনাথেনাতি লোকানং নাথেন. লোকমনুকম্পমানেনাতি লোকং অনুকম্পমানেন. অযঞ্হেত্থ যোজনা – আচরিযপরংপরতো…পে… ৰিভঙ্গনযভেদদস্সনতো সম্পস্সতং ৰিঞ্ঞূনং এত্থ কিঞ্চি অপাসাদিকং যতো ন দিস্সতি, তস্মা ৰিনেয্যদমনকুসলেন লোকনাথেন লোকমনুকম্পমানেন ভগৰতা ৰুত্তস্স ৰিনযস্স অযং সমন্তপাসাদিকাত্ৰেৰ সংৰণ্ণনা পৰত্তাতি.
তিস্সোপি ইমা সীহল়ট্ঠকথাযো সুত্ৰাতি সম্বন্ধো. কস্স সন্তিকে সুতন্তি আহ ‘‘বুদ্ধমিত্তো…পে… সন্তিকে’’তি. ‘‘বুদ্ধমিত্তো’’তি নামেন ৰিস্সুতস্স যসস্সিনো ৰিনযঞ্ঞুস্স ধীরস্স থেরস্স সন্তিকে সুত্ৰাতি যোজনা. ‘‘সুত্ৰা’’তি পদং ‘‘আরদ্ধা’’তি পদে পুব্বকালকিরিযাৰিসেসনং.
মহামেঘৰনুয্যানে ভূমিভাগে পতিট্ঠিতো সত্থু মহাবোধিৰিভূসিতো যো মহাৰিহারো অত্থীতি যোজনা.
তস্স মহাৰিহারস্স দক্খিণে দিসাভাগে পধানঘরং পধানঘরনামকং উত্তমং সুচিচারিত্তসীলেন ভিক্খুসঙ্ঘেন সেৰিতং যং পরিৰেণং অত্থি, তত্থ কারযীতি যোজনা.
কোনামো কারযীতি আহ ‘‘উল়ারকুলসম্ভূতো…পে… ৰিস্সুতো’’তি. তত্থ উল়ারকুলসম্ভূতো সঙ্ঘুপট্ঠাযকো সদা অনাকুলায সদ্ধায রতনত্তযে পসন্নো ‘‘মহানিগমসামী’’তি ৰিস্সুতো উপাসকো কারযীতি সম্বন্ধো.
কং কারযীতি আহ ‘‘চারু…পে… সম্পন্নসলিলাসয’’ন্তি. তত্থ চারুপাকারসংচিতং সোভেন পাকারেন সুট্ঠু চিতং চিনিতং মনোরমং সীতচ্ছাযতরূপেতং সীতচ্ছাযেন রুক্খেন উপেতং সম্পন্নসলিলাসযং মধুরজলাধারং যং পাসাদং কারযীতি যোজনা. মহানিগমসামিনো তত্র পাসাদে ৰসতামযাতি সম্বন্ধো.
কং উদ্দিসিত্ৰা কীদিসা কা আরদ্ধাতি আহ ‘‘সুচিসীলসমাচারং…পে… ৰিনযৰণ্ণনা’’তি. তত্থ সুচিসীলসমাচারং বুদ্ধসিরিৰ্হযং থেরং উদ্দিসিত্ৰা ইদ্ধা অত্থৰিনিচ্ছযাদীহি পরিপুণ্ণা যা ৰিনযৰণ্ণনা আরদ্ধাতি যোজনা.
কিংনামস্স রঞ্ঞো কতমে সংৰচ্ছরে আরদ্ধা, কিস্মিং কালে পরিনিট্ঠিতাতি আহ ‘‘পালযন্তস্স…পে… পরিনিট্ঠিতা’’তি. তত্থ সকলং লঙ্কাদীপং নিরব্বুদং কত্ৰাতি সম্বন্ধো. পালযন্তস্স সিরিনিৰাসস্স সিরিপালযসস্সিনো রঞ্ঞো জযসংৰচ্ছরেতি সম্বন্ধো. সমৰীসতিমে খেমে জযসংৰচ্ছরে অযং ৰিনযসংৰণ্ণনা আরদ্ধা, একৰীসম্হি রঞ্ঞো একৰীসতিমে সংৰচ্ছরে সম্পত্তে সতি পরিনিট্ঠিতাতি যোজনা.
যথা অত্তনো সংৰণ্ণনা নিরুপদ্দৰা সীঘং নিট্ঠং উপগতা, এৰং লোকস্স ধম্মূপসংহিতা সীঘং গচ্ছন্তূতি আসীসং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপদ্দৰাকুলে’’তিআদি. তত্থ উপদ্দৰাকুলে উপদ্দৰেহি আকুলে লোকে সত্তলোকে নিরুপদ্দৰতো উপদ্দৰৰিরহতো যথা অযং ৰিনযসংৰণ্ণনা একসংৰচ্ছরেনেৰ নিট্ঠং উপাগতা, এৰং সব্বস্স লোকস্স আরদ্ধা সব্বেপি ধম্মূপসংহিতা অত্থা নিরুপদ্দৰা সীঘং নিট্ঠং গচ্ছন্তূতি যোজনা.
অত্তনা সমাচিতস্স পুঞ্ঞস্স ইচ্ছিতত্থে পরিণামনং দস্সেন্তো আহ ‘‘চিরট্ঠিতত্থং ধম্মস্সা’’তিআদি. তত্থ ধম্মস্স চিরট্ঠিতত্থং ইমং ৰিনযসংৰণ্ণনং করোন্তেন সদ্ধম্মবহুমানেন মযা যঞ্চ পুঞ্ঞং সমাচিতং, সব্বস্স তস্স পুঞ্ঞস্স আনুভাৰেন সব্বেপি পাণিনো ধম্মরাজস্স ভগৰতো সদ্ধম্মরসসেৰিনো ভৰন্তু.
সদ্ধম্মো চিরং তিট্ঠতু, দেৰো কালে ৰস্সং ৰস্সন্তো চিরং পজং সত্তসমূহং তপ্পেতু. রাজা ধম্মেন মেদনিং রক্খতূতি যোজনা. ইতিসদ্দো পরিসমাপনত্থো. ইতি পরিনিট্ঠং সুট্ঠু আপনং দট্ঠব্বন্তীতি অত্থো.
সদ্ধা চ বুদ্ধি চ ৰীরিযঞ্চ সদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযানি, ৰিসুদ্ধানি চ তানি সদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযানি চেতি ৰিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযানি, পরমানি চ তানি ৰিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযানি চেতি পরমৰিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযানি, তেহি পরিমণ্ডিতো পরমৰিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযপটিমণ্ডিতো, তেন, থেরেনাতি সম্বন্ধো. সীলঞ্চ আচারো চ অজ্জৰঞ্চ মদ্দৰঞ্চ সীলাচারজ্জৰমদ্দৰানি, তানি আদীনি যেসং তেতি সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদযো, আদিসদ্দেন খন্তিসোরচ্চাদযো সঙ্গণ্হাতি, তেযেৰ গুণাতি সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদিগুণা, তেসং সমুদযোতি সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদিগুণসমুদযো, তেন সমুদিতো সুট্ঠু পাকটোতি সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদিগুণসমুদযসমুদিতো, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো.
সকসমযো চ সমযন্তরো চ সকসমযসমযন্তরা, তেযেৰ পন গহনসদিসত্তা গহনন্তি সকসমযসমযন্তরগহনং, তস্স অজ্ঝোগাহণং সকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহণং, তস্মিং সমত্থো সকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহণসমত্থো. তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো. ৰিসেসেন অঞ্জতি পাকটং করোতীতি ৰিযত্তো, পুগ্গলো, ৰিযত্তস্স ইদং ৰেয্যত্তিযং, সতি. পঞ্ঞা চ ৰেয্যত্তিযঞ্চ পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং, তেন সমন্নাগতেনাতি সম্বন্ধো. সমন্নাগতেন থেরেনাতি যোজনা.
তীণি পিটকানীতি তিপিটকং, তমেৰ পরিযাপুণিতব্বত্তা পরিযত্তীতি তিপিটকপরিযত্তি, তস্স পভেদো এত্থ সত্থুসাসনেতি তিপিটকপরিযত্তিপভেদং, তস্মিং. সহ অট্ঠকথাযাতি সাট্ঠকথং, সত্থু সাসনং, তস্মিং সত্থুসাসনেতি সম্বন্ধো. সত্থুনো পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধং সাসনং সত্থুসাসনং, ব্যাসোপি যুজ্জতেৰ, তস্মিং সত্থুসাসনে ‘‘অপ্পটিহত’’ইতি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. অপ্পটিহতং ঞাণং অপ্পটিহতঞাণং, ইদং তস্মিং ৰিনযসংৰণ্ণনাকালে থেরস্স পটিৰেধঞাণাভাৰতো সুতমযচিন্তামযঞাণং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অপ্পটিহতঞাণস্স পভাৰো এতস্সাতি অপ্পটিহতঞাণপভাৰো, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো. মহন্তং ৰেয্যাকরণমেতস্সাতি মহাৰেয্যাকরণো, ইমিনা সিক্খানিরুত্তিআদীহি ছল়ঙ্গে মহন্তৰেয্যাকরণে থেরস্স অপ্পটিহতঞাণপভাৰতং দস্সেতি, তেন মহাৰেয্যাকরণেন থেরেনাতি সম্বন্ধো.
করণং ৰুচ্চতি ঠানং করিযতি উচ্চারিযতি এত্থ, এতেনাতি ৰা ৰচনত্থেন, করণস্স সম্পত্তি করণসম্পত্তি, তায জনিতং করণসম্পত্তিজনিতং. সুখেন থেরমুখতো ৰিনিগ্গতং সুখৰিনিগ্গতং, করণসম্পত্তিজনিতেন হেতুভূতেন সুখৰিনিগ্গতং করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতং. মধুরৰচনঞ্চ উদারৰচনঞ্চ মধুরোদারৰচনং, পুব্বপদে উত্তরপদলোপো, ইমিনা কেটুভপকরণে (সুবোধালংকারে ১২৭-১৪২ গাথাসু) ৰুত্তেসু দসসু সদ্দগুণেসু মধুরতাগুণেন চ উদারতাগুণেন চ সমন্নাগতভাৰং দস্সেতি. করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতঞ্চ তং মধুরোদারৰচনঞ্চেতি করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনং. অথ ৰা করণসম্পত্তিজনিতঞ্চ তং সুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনঞ্চেতি করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনং. এলং ৰুচ্চতি দুরুত্তদোসো, নত্থি এলমেতস্সাতি নেলা, সোযেৰ ৰণ্ণো নেলৰণ্ণো, তেন যুত্তং নেলৰণ্ণযুত্তং, করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনং নেলৰণ্ণযুত্তমেতস্সাতি করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচননেলৰণ্ণযুত্তো, থেরো. ৰিসেসনপরপদসমাসো, নেলৰণ্ণযুত্তকরণসম্পত্তি জনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনোতি হি অত্থো, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো. যুত্তঞ্চ পরিসায সোতেন অনুরূপত্তা, মুত্তঞ্চ পরিসায ৰিসারদত্তাতি যুত্তমুত্তং, ৰচনং, তং ৰদতি সীলেনাতি যুত্তমুত্তৰাদী, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো.
কম্মসস্সতউচ্ছেদইস্সরনিম্মানাদিৰসেন নানা ৰাদা এতেসন্তি ৰাদিনো, নানাৰাদা জনা, ৰাদীনং, ৰাদীসু ৰা ৰরো কম্মকিরিযৰাদত্তাতি ৰাদিৰরো, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো. পাল়িযা অত্থং ৰণ্ণেতুং সমত্থত্তা মহন্তো কৰি মহাকৰি, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো.
অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানৰসেন পভিন্নায পটিসম্ভিদায পরিৰারিতোতি পভিন্নপটিসম্ভিদাপরিৰারো, তস্মিং উত্তরিমনুস্সধম্মেতি সম্বন্ধো. ছ অভিঞ্ঞা চ পটিসম্ভিদা চ ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদা, তা আদযো যেসং তেতি ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদযো, আদিসদ্দেন তেৰিজ্জাদযো সঙ্গণ্হাতি. ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদযো পভেদা এতস্সাতি ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদো, সোযেৰ গুণো ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণো, তেন পটিমণ্ডিতো ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণপটিমণ্ডিতো, তস্মিং উত্তরিমনুস্সধম্মেতি সম্বন্ধো. উত্তরিমনুস্সানং ঝানলাভিআদীনং ধম্মো উত্তরিমনুস্সধম্মো, অথ ৰা মনুস্সানং কুসলকম্মপথসঙ্খাতধম্মতো উত্তরীতি উত্তরিমনুস্সধম্মো, ঝানাদিধম্মো, তস্মিং, ‘‘সুপ্পতিট্ঠিত’’ ইতি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. সুপ্পতিট্ঠিতা বুদ্ধি এতেসন্তি সুপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধিনো, তেসং থেরানন্তি সম্বন্ধো. থেরানং ৰংসে পকারেন দিপ্পন্তি, পদীপো ৰিযাতি ৰা থেরৰংসপ্পদীপা, তেসং. থিরো সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতো গুণো এতেসমত্থীতি থেরা, তেসং, ৰংসালঙ্কারভূতেনাতি সম্বন্ধো. মহাৰিহারে ৰসনসীলা ৰসনধম্মা, ৰসনে সাধুকারীতি ৰা মহাৰিহারৰাসিনো, তেসং, থেরানন্তি সম্বন্ধো. ৰংসে অলঙ্কারো, ৰংসস্স ৰাতি ৰংসালঙ্কারো, সো হুত্ৰা ভূতো, ৰংসালঙ্কারভাৰং ৰা পত্তোতি ৰংসালঙ্কারভূতো, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো.
ৰিপুলা চ সা ৰিসুদ্ধা চেতি ৰিপুলৰিসুদ্ধা, ৰিসেসনোভযপদো, ৰিপুলৰিসুদ্ধা বুদ্ধি এতস্সাতি ৰিপুলৰিসুদ্ধবুদ্ধি, তেন থেরেনাতি সম্বন্ধো. নামমেৰ নামধেয্যং, গহিতং নামধেয্যমেতস্সাতি গহিতনামধেয্যো, তেন থেরেন কতা সমন্তপাসাদিকা নাম অযং ৰিনযসংৰণ্ণনা তিট্ঠতূতি সম্বন্ধো.
সুদ্ধচিত্তস্স তাদিনো লোকজেট্ঠস্স মহেসিনো ‘‘বুদ্ধো’’তি নামম্পি যাৰ লোকম্হি পৰত্ততি, তাৰ লোকনিত্থরণেসীনং কুলপুত্তানং সীলৰিসুদ্ধায নযং দস্সেন্তী লোকস্মিং তিট্ঠতূতি যোজনা.
ইতি নিগমনস্স অত্থযোজনা সমত্তা.
নিগমনকথা
এত্তাৰতা চ –
রতনপুণ্ণনামস্স, পুরস্স রাজধানিযা;
দক্খিণে মুনিরূপস্স, ঈসংপাচীননিস্সিতে.
যো ৰিহারো সপাসাদো, কারিতো রাজদেৰিযা;
যা ৰসতা মযা তত্র, কতা পাচিত্যাদিযোজনা.
মাপিতরত্নপুণ্ণস্স, সত্তরসেৰ রাজিনো;
জযৰস্সেট্ঠারসম্হি, সম্পত্তেযং সুনিট্ঠিতা.
‘‘রতনপুণ্ণা’’তিৰ্হযস্স রাজধানীনগরস্স দক্খিণস্মিং দিসাভাগে পঞ্চযোজনপ্পমাণে ঠানে দ্ৰীহি মহাতল়াকেহি সুসোভিতস্স মিধিলনামনগরস্স পুরত্থিমস্মিং দিসাভাগে দিযড্ঢগাৰুতপ্পমাণে ঠানে অনেকতালপন্তীহি সুসোভিতো চতুন্নং কুলানং রমণীযভূতো ‘‘কফ্রূ’’ ইতি ৰোহরিতো যো সো মহাগামো পতিট্ঠিতো, তত্থ পটিসন্ধিযা জাতেন সীলাদিগুণেহি পসংসিতেন ‘‘জাগরো’’তি গরূহি গহিতনামধেয্যেন তিক্খত্তুং রাজূহি রাজমুদ্দিনা লঞ্ছিতেন মে কতাযং পাচিত্যাদিৰণ্ণনায যোজনা সম্পত্তে জিনচক্কে তেরসাধিকচতুৰস্সসতাধিকং দ্ৰিসহস্সং, সক্করাজে পন একতিংসাধিকদ্ৰিৰস্সসতাধিকং সহস্সং গিম্হানে জেট্ঠমাসে জুণ্হপক্খস্স পঞ্চমে সুক্কৰারে নিট্ঠং পত্তা অনাযাসেনাতি.
যোজনায ইমিস্সাহং, রচনস্সানুভাৰতো;
ভৰেয্যানেকজাতীসু, পিটকত্তযধারকো.
কুসলো চুভযত্থেসু, পরিসাসু ৰিসারদো;
সমিজ্ঝন্তু সুসঙ্কপ্পা, ময্হঞ্চ সব্বপাণিনং.
ৰপ্পাদিমনতিক্কম্ম, সম্মা দেৰো পৰস্সতু;
অত্তজমিৰ রক্খন্তু, রাজানো চাপি মেদিনিন্তি.
ইতি ভদন্তজাগরত্থেরেন কতা
পাচিত্যাদিৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.