৮. ৰত্তক্খন্ধকং
১. আগন্তুকৰত্তকথা
৩৫৭. ৰত্তক্খন্ধকে আরামন্তি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘উপচারসীমসমীপ’’ন্তি. ‘‘গহেত্ৰা’’তি পদস্স ‘‘উপাহনা’’তি কম্মং পাকটং, করণং পন অপাকটং. তস্মা করণং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপাহনদণ্ডকেন গহেত্ৰা’’তি. ইমিনা ‘‘হত্থেনা’’তি করণং নিৰত্তেতি. পটিক্কমন্তীতি এত্থ পৰিসন্তীতি চ অপক্কমন্তীতি চ অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘সন্নিপতন্তী’’তি. উপাহনা…পে… পুচ্ছিতব্বাতি এত্থ ‘‘পুচ্ছিতব্বা’’তি পদস্স সহ কম্মেন পুচ্ছিতব্বাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘কতরস্মিং ঠানে’’তিআদি. তত্থ ‘‘কতরস্মিং…পে… চোল়ক’’ন্তি ইমিনা পুচ্ছিতব্বাকারং দস্সেতি. ‘‘আৰাসিকা ভিক্খূ’’তি ইমিনা কম্মং দস্সেতি. ‘‘পত্থরিতব্ব’’ন্তি ইমিনা ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি এত্থ সজধাতুযা চজনত্থং পটিক্খিপতি. গোচরো পুচ্ছিতব্বোতি এত্থ গোচরসদ্দো ভিক্খাচারসদ্দেন অত্থতো একন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভিক্খাচারো পুচ্ছিতব্বো’’তি. ভিক্খায চরন্তি এত্থাতি ভিক্খাচারো, গোচরগামো. যত্থাতি যস্মিং গামে. ‘‘কি’’ন্তিআদিনা পানীযং পুচ্ছিতব্বন্তিআদীসু পুচ্ছিতব্বাকারং দস্সেতি. কং কালন্তি কস্মিং কালে.
বহি নিক্খমন্তস্সাতি ৰিহারতো বহি নিক্খমন্তস্স. নিল্লোকেতব্বোতি ওলোকেতব্বো. ‘‘যদি সক্কোতী’’তি ইমিনা সচে উস্সহতীতি এত্থ সচেসদ্দো যদিপরিযাযো, উস্সহতিসদ্দো সক্কোতি পরিযাযোতি দস্সেতি. সক্কোন্তস্স ৰিহারসোধনৰত্তেতি সম্বন্ধো.
২. আৰাসিকৰত্তকথা
৩৫৯. আৰাসিকৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সব্বং কাতব্বন্তি সম্বন্ধো. তস্সাতি ৰুড্ঢতরস্স আগন্তুকস্স. ‘‘পণ্ডিতো’’তিআদিনা সচে বালো ‘‘সম্মজ্জাহি তাৰ চেতিযঙ্গণ’’ন্তি ন ৰদতি, সম্মজ্জনিং নিক্খিপিত্ৰা তস্স ৰত্তমেৰ কাতব্বন্তি দস্সেতি. ভেসজ্জমেৰ কাতব্বন্তি সহাৰধারণেন ৰুত্তত্তা বালো ‘‘করোহি তাৰ ভেসজ্জ’’ন্তি অৰদন্তোপি ভেসজ্জমেৰ কাতব্বং. ‘‘পণ্ডিতো হী’’তিআদিনা পন আগন্তুকস্স ৰত্তব্বভাৰমত্তমেৰ দস্সেতি. পাল়িমুত্তকৰত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. বীজনেনাতি বীজনিযা. ‘‘বীজন’’ন্তি হি নপুংসকলিঙ্গো, ‘‘বীজনী’’তি ইত্থিলিঙ্গো. ‘‘বীজিতব্বো’’তি চ ‘‘বীজিতব্ব’’ন্তি চ ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন বীজিযতি অনেনাতি বীজনং, বীজিযতি এতাযাতি বীজনীতি ৰচনত্থো কাতব্বো. অস্সাতি ৰুড্ঢতরআগন্তুকস্স. মক্খেতব্বাতি অঞ্জেতব্বা. হীতি সচ্চং. এত্থাতি উপাহনপুঞ্ছনে. কত্থাতি কস্মিং ৰিহারে. পুচ্ছিতেন আৰাসিকেনাতি সম্বন্ধো.
‘‘অত্তনো সন্তিকং…পে… ন লভতী’’তি ইমিনা অত্তানং সন্ধায অনাগচ্ছন্তোপি অত্তনো সন্তিকং সম্পত্তস্স আগন্তুকস্স ৰত্তং অকাতুং ন লভতীতি দস্সেতি.
৩. গমিকৰত্তকথা
৩৬০. গমিকৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. তত্থাতি সেনাসনক্খন্ধকে. তং সব্বং পটিসামেত্ৰাতি সম্বন্ধো. যত্থ যেসু পাসাণপিট্ঠিপাসাণত্থম্ভেসু উপচিকা নারোহন্তি, তস্সং পাসাণপিট্ঠিযং ৰা তেসু পাসাণত্থম্ভেসু ৰা যং কতসেনাসনং অত্থি, তং অনাপুচ্ছন্তস্সাপি অনাপত্তীতি যোজনা. চতূসু পাসাণেসূতিআদি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো, উপচিকানং উপ্পত্তিট্ঠানে কতেতি সম্বন্ধো. অযন্তি আনিসংসো. ওৰস্সকগেহে পন ঠপিতানং মঞ্চপীঠানন্তি সম্বন্ধো.
৪. অনুমোদনৰত্তকথা
৩৬২. ইদ্ধং অহোসীতি এত্থ ইধধাতুযা ৰড্ঢনত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘সম্পন্নং অহোসী’’তি. সঙ্ঘত্থেরে নিসিন্নেতি সম্বন্ধো. অনুথেরে অনুমোদনত্থায নিসিন্নেতি যোজনা. সঙ্ঘত্থেরেন অজ্ঝিট্ঠেপীতি সম্বন্ধো. অনুমোদকো ৰদতীতি সম্বন্ধো. অনু পুনপ্পুনং, পচ্ছা ৰা দাযকে ধম্মকথায মোদেতীতি অনুমোদকো. ‘‘গচ্ছথা’’তি সচে ৰদতি অনুমোদকোতি যোজনা. তস্সাতি অনুমোদকস্স. মনুস্সা কারেন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘একেনা’’তি পদং ‘‘কারেন্তী’’তি পদে কারিতকম্মং. তস্সাতি কারিতভিক্খুস্স. অনুমোদনতোতি অনুমোদনকারণা. উপনিসিন্নকথাতি উপসমীপে নিসিন্নানং কথিযতি এতাযাতি উপনিসিন্নকথা. অনুমোদনাযাতি অনুমোদনত্থায. অজ্ঝিট্ঠোৰাতি সযং অজ্ঝিট্ঠো এৰ. এত্থাতি অনুমোদনৰত্থুস্মিং. ‘‘সঞ্জাতৰচ্চো’’তি ইমিনা ৰচ্চো সঞ্জাতো ইমস্সাতি ৰচ্চিতোতি কত্ৰা সঞ্জাতত্থে ইত পচ্চযোতি দস্সেতি.
৫. ভত্তগ্গৰত্তকথা
৩৬৪. ভত্তগ্গৰত্তেতি ভত্তং গণ্হন্তি এত্থাতি ভত্তগ্গং, পরিৰিসনট্ঠানং. তস্মিং কত্তব্বং ৰত্তং ভত্তগ্গৰত্তং, তস্মিং ভত্তগ্গৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. মনুস্সানং পরিৰিসনট্ঠানং নাম যত্থ মনুস্সা সপুত্তদারা আৰসিত্ৰা ভিক্খূভোজেন্তি. ‘‘অতিঅল্লীযিত্ৰা’’তি ইমিনা অনুপখজ্জাতি এত্থ খদধাতুস্স হিংসনং নাম অতিঅল্লীযনন্তি দস্সেতি. আসনেসু সতীতি আসনেসু সন্তেসু. নিসীদন্তস্স নৰকস্সাতি সম্বন্ধো. আপজ্জতীতি আপত্তিং আপজ্জতি. আপুচ্ছিতে অননুজানন্তো থেরো আপজ্জতীতি যোজনা. সঙ্ঘাটিন্তি পারুতসঙ্ঘাটিং.
পত্তধোৰনউদকন্তি ভুঞ্জনত্থায পত্তানং ধোৰনউদকং. গহেতব্বন্তি হত্থেন গহেতব্বং.
যথা গণ্হিযমানেতি যোজনা. মত্তাযাতি পমাণায. সব্বিআদীসু এৰাতি এৰসদ্দো অজ্ঝাহরিতব্বো. সব্বিআদীসূতি সব্বিতেলউত্তরিভঙ্গেসু, নিদ্ধারণে ভুম্মং. যন্তি সব্বিআদিকং. অপ্পহোতীতি সব্বেসং ভিক্খূনং নপ্পহোতি. তন্তি সব্বিআদিকং, সম্পাদেহীতি সম্বন্ধো. তাদিসং সব্বিআদিকন্তি সম্বন্ধো.
যং ভত্তগ্গন্তি যোজনা. হত্থধোৰনউদকন্তি ভুত্তাৰীনং হত্থস্স ধোৰনউদকং. অন্তরাতি ভোজনস্স মজ্ঝে. পিপাসিতেনাতি পিৰিতুং ইচ্ছন্তেন. গলেতি কণ্ঠে.
নিৰত্তন্তেনাতি এত্থ কস্মা ঠানা নিৰত্তন্তেনাতি আহ ‘‘ভত্তগ্গতো’’তি. কথং কেনাকারেন নিৰত্তিতব্বন্তি যোজনা. কস্মা নৰকেহি ভিক্খূহি পঠমতরং নিৰত্তিতব্বন্তি আহ ‘‘সম্বাধেসু হী’’তিআদি. নিক্খমনোকাসোতি পঠমতরং নিক্খন্তোকাসো. পটিপাটিযাতি ৰুড্ঢপটিপাটিযা. ধুরেতি গেহদ্ৰারস্স সমীপে. ধুরসদ্দো হি ইধ সমীপৰাচকো. নৰকা অন্তোগেহে চে নিসিন্না হোন্তীতি যোজনা. অন্তরেনাতি ভিক্খূনং ৰিৰরেন, মজ্ঝেন ৰা. ৰিরল়াযাতি তনুকায.
৬. পিণ্ডচারিকৰত্তকথা
৩৬৬. পিণ্ডচারিকৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. কপ্পাসং ৰা গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. যঞ্চাতি যঞ্চ কিঞ্চি ৰত্থুং, গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. করোন্তী ঠিতা ৰাতি করোন্তী হুত্ৰা ঠিতা ৰা. তন্তি কম্মং. ন চ ভিক্খাদাযিকাযাতি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তত্তা ইত্থিযা এৰ মুখং ন উল্লোকেতব্বন্তি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ইত্থী ৰা হোতূ’’তিআদি. ‘‘ভিক্খাদানসমযে’’তি ইমিনা অঞ্ঞস্মিং সমযে ওলোকেন্তোপি নত্থি দোসোতি দস্সেতি. একস্মিং কালে ভিক্খায দদমানায সব্বকালম্পি ন ওলোকেতব্বন্তি অনিচ্ছিতত্থং পটিক্খিপতি.
৭. আরঞ্ঞিকৰত্তকথা
৩৬৮. আরঞ্ঞিকৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সেনাসনা ওতরিতব্বন্তি এত্থ অরঞ্ঞে রুক্খমূলাদীসু নিসিন্নস্স ৰিহারাভাৰতো সেনাসনং নাম ৰসনট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰসনট্ঠানতো নিক্খমিতব্ব’’ন্তি.
পত্তং থৰিকায পক্খিপিত্ৰাতি এত্থ কথং পত্তো থৰিকায পক্খিপিতব্বোতি আহ ‘‘সচে বহী’’তিআদি. তত্থ পত্তো পক্খিপিতব্বোতি সম্বন্ধো. ধোৰিত্ৰা কত্ৰাতি পদেসু ‘‘পত্তং ৰোদক’’ন্তি ৰিভত্তিপরিণামং কত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তম্পীতি ৰেল়ুনাল়িকম্পি. সমীপেতি আরঞ্ঞকস্স সেনাসনস্স সমীপে. যথা চ আরঞ্ঞকস্স অরণিসহিতং ইচ্ছিতব্বং, এৰং কন্তারং পটিপন্নস্সাপি অরণিসহিতং ইচ্ছিতব্বন্তি যোজনা. গণৰাসিনোতি গণেন সহ ৰাসিনো, আরঞ্ঞকস্সাতি সম্বন্ধো. তেনাতি অরণিসহিতেন. ‘‘নক্খত্তানেৰ নক্খত্তপদানী’’তি ইমিনা অস্সযুজাদিনক্খত্তানেৰ (অভিধানপ্পদীপিকাযং ৫৮-৬০ গাথাসু) দিসাভাগজাননস্স, চ সমযজাননস্স চ কারণত্তা নক্খত্তপদানি নামাতি দস্সেতি.
৮. সেনাসনৰত্তকথা
৩৬৯. সেনাসনৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. দ্ৰারং নামাতি মহাদ্ৰারং. মহাৰল়ঞ্জন্তি মহন্তেহি জনেহি পরিভুঞ্জিতব্বং. তত্থাতি দ্ৰারে. আপুচ্ছিত্ৰাৰাতি ৰুড্ঢং আপুচ্ছিত্ৰাৰ, সভাগস্স ৰুড্ঢতরস্সাতি সম্বন্ধো. ৰট্টতিযেৰাতি যথাসুখং ৰিহরিতুং ৰট্টতিযেৰ. পরিৰত্তিতব্বন্তি পরিমুখং ৰত্তিতব্বং.
৯. জন্তাঘরৰত্তাদিকথা
৩৭১. জন্তাঘরৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. বহিজগতীতি বহিআলিন্দো.
৩৭৩. আচমনৰত্থুস্মিং এৰমত্থো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. নীহরিত্ৰাতি উদকং নীহরিত্ৰা. আচমিতব্বন্তি ধোৰিতব্বং. ‘‘আপুব্বো চমু ধোৰনে’’তি হি ধাতুপাঠেসু ৰুত্তং. ইদং অতিৰিৰটন্তি ইদং ঠানং অতিৰিৰটং, ন কেনচি পটিচ্ছন্নন্তি অত্থো. উদকং অলভন্তস্সেৰাতি উদকং অলভন্তেযেৰ.
৩৭৪. ৰচ্চকুটিৰত্তে এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. অযন্তি দন্তকট্ঠং খাদতো ৰচ্চকরণং. সব্বত্থেৰাতি সব্বস্মিং এৰ ঠানে. ‘‘ন ফরুসেন কট্ঠেনা’’তি এত্থ ন কেৰলং খরকট্ঠমেৰ, ফালিতকট্ঠাদযোপি ছৰিঅৰলেখনকট্ঠা ফরুসাযেৰ নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ফালিতকট্ঠেন ৰা’’তিআদি. পৰিট্ঠস্সাতি ৰচ্চকুটিং পৰিট্ঠস্স.
সব্বসাধারণট্ঠানন্তি সব্বেসং ভিক্খূনং, সব্বেহি ৰা সাধারণং ৰচ্চকুটিসঙ্খাতং ঠানং. তত্রাতি তস্মিং সব্বসাধারণে ঠানে. নিবদ্ধগমনত্থাযাতি অত্তনো নিবদ্ধগমনত্থায কতং যং ঠানং ৰা যং পুগ্গলিকট্ঠানং ৰা হোতীতি যোজনা.
উহতাতি এত্থ উপুব্বো হদধাতূতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উহদিতা’’তি. ‘‘হদ করীসোস্সগ্গে’’তি ধাতুপাঠেসু (পাণিনী ৯৭৭ ধাতুপাঠে; সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৫ দকারন্তধাতু) ৰুত্তত্তা ৰচ্চকূপতো বহি করীসস্স ওস্সজ্জনন্তি আহ ‘‘বহি ৰচ্চমক্খিতা’’তি. ধোৰিতব্বাতি উদকেন ধোৰিতব্বা. এতম্পীতি উদকস্স অৰিজ্জমানম্পি. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং ৰত্তক্খন্ধকে.
ইতি ৰত্তক্খন্ধকৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.