৫. খুদ্দকৰত্থুক্খন্ধকং
খুদ্দকৰত্থুকথা
২৪৩. খুদ্দকৰত্থুক্খন্ধকে মুট্ঠিকমল্লাতি মুট্ঠিকেন মথন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং হিংসন্তীতি মুট্ঠিকমল্লা. ইমিনা পাল়িযং পদস্স হেট্ঠুপরিযং দস্সেতি. গামমুদৰাতি এত্থ ছৰিরাগমণ্ডনানুযুত্তেন মুদো মোদনং এতেসমত্থীতি মুদৰা, গামে ৰসন্তা মুদৰা গামমুদৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ছৰিরাগমণ্ডনানুযুত্তা নাগরিকমনুস্সা’’তি. ‘‘ৰণ্ণৰা অহেসু’’ন্তিআদীসু (পারা. ১৯৩; পাচি. ৬৭) ৰিয ৰচনং দট্ঠব্বং. থম্ভেতি এত্থ ন যত্থ কত্থচি থম্ভো হোতি, অথ খো ন্হানতিত্থে নিখণিত্ৰা ঠপিতথম্ভোযেৰাতি আহ ‘‘ন্হানতিত্থে নিখণিত্ৰা ঠপিতত্থম্ভে’’তি.
ইট্ঠকাসিলাদারুকুট্টানন্তি ইট্ঠকাকুট্টসিলাকুট্টদারুকুট্টানং. অট্ঠপদাকারেনাতি অট্ঠপদফলকাকারেন. রাজিযোতি লেখাযো. তত্থাতি অট্টানে, আকিরিত্ৰাতি সম্বন্ধো. গন্ধব্বহত্থকোতি গন্ধব্বানং ৰীণাহত্থো ৰিযাতি গন্ধব্বহত্থকো. দারূহি কতত্তা ৰুত্তং ‘‘দারুমযহত্থেনা’’তি. তেনাতি গন্ধব্বহত্থেন, গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. কুরুৰিন্দকপাসাণচুণ্ণানীতি এৰংনামকস্স পাসাণস্স চুণ্ণানি. তন্তি কতগুল়িককলাপকং, গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ৰিগ্গয্হাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সরীরে দল়্হং গহেত্ৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং সরীরেন সরীর’’ন্তি. মকরদন্তকেতি মকরনামকস্স মচ্ছস্স দন্তসদিসে দন্তে. মল্লকমূলসণ্ঠানেনাতি খেল়পটিগ্গহপাদসণ্ঠানেন. গিলানস্সাপীতি পিসদ্দো অগিলানস্স পগেৰাতি দস্সেতি.
২৪৪. দন্তেতি মকরদন্তে. অকতং মল্লকং অকতমল্লকং. কপালখণ্ডং ৰাতি ৰাসদ্দো সমুচ্চযত্থো. কাসফুল্লৰিরহিতত্তা ৰত্থৰট্টি উক্কাসিকা নাম. নত্থি কাসং ফুল্লমেতিস্সাতি উক্কাসা, সা এৰ উক্কাসিকা. যস্স কস্সচীতি গিলানাগিলানস্স ৰা জরাদুব্বলতরুণবলৰস্স ৰা. পিট্ঠিন্তি পিট্ঠিযং, অযমেৰ ৰা পাঠো. পাণিতলস্স পুথুট্ঠানং পুথুপাণি, তেন কতং পুথুপাণিকং, হত্থপরিকম্মং, তেন ৰুত্তং ‘‘হত্থপরিকম্মং ৰুচ্চতী’’তি. সব্বেসন্তি ন্হাযন্তানং ৰা অন্হাযন্তানং ৰা সব্বেসং.
২৪৫. কণ্ণতোতি কণ্ণচ্ছিদ্দতো. মুত্তোলম্বকাদিৰল্লিসদিসত্তা ৰল্লিকা নাম. পলম্বকসুত্তন্তি পরিমুঞ্চিত্ৰা লম্বিযতি অনেনাতি পলম্বকং, তমেৰ সুত্তং পলম্বকসুত্তং. ৰলযন্তি নিযুরং.
২৪৬. দ্ৰীহি মাসেহি নিযুত্তং দুমাসিকং. দ্ৰে অঙ্গুলানি এতস্সাতি দুৰঙ্গুলং, কেসো. উভযেনপীতি দুমাসিকদুৰঙ্গুলসঙ্খাতেন উভযেনপি. অযম্পি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোৰ ৰুত্তোতি যোজনা. ততোতি দুমাসিকদুৰঙ্গুলতো.
ওসণ্ঠেন্তীতি এত্থ ওলিখিত্ৰা সমং পতিট্ঠাপেন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ওলিখিত্ৰা সন্নিসীদাপেন্তী’’তি. দন্তমযাদীসূতি আদিসদ্দেন অট্ঠিমযাদযো সঙ্গণ্হাতি. হত্থফণেনাতি হত্থসঙ্খাতেন ফণেন. চিক্খল্লেনাতি চিক্খল্লসদিসেন নিয্যাসেন. উদকতেলেনাতি এত্থ উদকঞ্চ তেলঞ্চাতি চ উদকসঙ্খাতেন তেলেনাতি চ অত্থং নিৰত্তেন্তো আহ ‘‘উদকমিস্সকেন তেলেনা’’তি. ইমিনা উদকেন মিস্সকং তেলং উদকতেলন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. উট্ঠলোমেতি উট্ঠিতলোমে. হত্থং তেমেত্ৰাতি হত্থং উদকতেলেন তেমেত্ৰা. উণ্হাভিতত্তরজোকিণ্ণসিরানম্পীতি উণ্হেন অভিতত্তো চ রজেহি ওকিণ্ণসিরো চ উণ্হাভিতত্তরজোকিণ্ণসিরা, অথ ৰা উণ্হেন অভিতত্তো সিরো এতেসন্তি উণ্হাভিতত্তসিরা, রজেহি ওকিণ্ণো সিরো এতেসন্তি রজোকিণ্ণসিরা, উণ্হাভিতত্তসিরা চ রজোকিণ্ণসিরা চ উণ্হাভিতত্তরজোকিণ্ণসিরা, পুব্বপদে উত্তরপদলোপো, তেসম্পি. অল্লহত্থেনাতি অদ্দহত্থেন, অযমেৰ ৰা পাঠো.
২৪৭. যেসু কংসপত্তাদীসু মুখনিমিত্তং পঞ্ঞাযতি, সব্বানি তানি কংসপত্তাদীনিপীতি যোজনা. যত্থ কত্থচীতি যস্মিং কস্মিংচি আদাসে ৰা উদকপত্তে ৰাতি সম্বন্ধো. সঞ্ছৰি নু খোতি সঞ্জাতা ছৰি নু খো, অহং জিণ্ণো অম্হি নু খো, নোতি যোজনা.
মুখং আলিম্পন্তীতি এত্থ কেহি আলিম্পন্তীতি আহ ‘‘ৰিপ্পসন্নছৰিরাগকরেহি মুখলেপনেহী’’তি. ‘‘মনোসিলাযা’’তি ইমিনা মনোসিলা এৰ মনোসিলিকাতি দস্সেতি. তানীতি লঞ্ছনানি. হরিতালাদীহিপীতি পিসদ্দেন ন কেৰলং মনোসিলিকায এৰ, অথ খো হরিতালাদীহিপীতি দস্সেতি.
২৪৮. ন ভিক্খৰে নচ্চং ৰাতিআদীসু এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. নিচ্চাপেন্তস্স ৰাতি পরেহি নচ্চাপেন্তস্স ৰা. সাধুগীতন্তি সুন্দরং অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তং গীতং, সজ্জনানং ৰা. দন্তগীতম্পি ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. যন্তি গীতং. পুব্বভাগেতি গাযনতো পুব্বভাগে. গাযাপেন্তস্সাপীতি পরেহি ৰা গাযাপেন্তস্সাপি. যং পনাতি কিরিযাপরামসনং. যং পহরতি, তত্থ পহরণে অনাপত্তীতি যোজনা. সব্বন্তি অখিলং নচ্চগীতৰাদিতং. পস্সতোতি পস্সন্তস্স চ সুণন্তস্স চ. সৰনম্পি হি একসেসেন ৰা সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৰা পস্সনেনেৰ সঙ্গহিতং. ৰিহারতোতি অনচ্চঅগীতঅৰাদিতট্ঠানৰিহারতো. ৰিহারন্তি নচ্চগীতৰাদিতট্ঠানৰিহারং. অসনসালাযাতি গামে ঠিতায অসনসালায.
২৪৯. সরকিরিযন্তি সরস্স কিরিযং. ইমিনা সরকুত্তিন্তি এত্থ সরস্স করণং সরকুত্তীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অলদ্ধং সমাধিন্তি সম্বন্ধো. পচ্ছিমা জনতাতি এত্থ সমূহিং অৰযৰং ৰিনা সমূহস্স অৰযৰিনো অভাৰা তাপচ্চযো স্ৰত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘পচ্ছিমো জনো’’তি. তং তং ৰত্তন্তি সুত্তন্তৰত্তাদিং তং তং ৰত্তং. অক্খরানি ৰিনাসেত্ৰাতি অঞ্ঞথা ৰত্তব্বানি অক্খরানি অঞ্ঞথা ৰদনেন চ দীঘাদীনি রস্সাদিৰদনেন চ ৰিনাসেত্ৰা. ধম্মে পনাতি এত্থ সদ্দো পন ৰিসেসজোতকো. গীততো ৰিসেসোৰ ৰেদিতব্বোতি হি অত্থো. সুত্তন্তৰত্তন্তি সুত্তন্তস্স উচ্চারণং ৰত্তং. এসেৰ নযো ‘‘জাতকৰত্তং গাথাৰত্ত’’ন্তি এত্থাপি. তন্তি ৰত্তং. যদি পন তং ৰিনাসেত্ৰা অতিদীঘং কাতুং ন ৰট্টতি, এৰং সতি যথা সুত্তন্তৰত্তাদীনি হোন্তি, তথা কথং দস্সেতব্বানীতি আহ ‘‘চতুরস্সেন ৰত্তেনা’’তিআদি. তত্থ চতুরস্সেন ৰত্তেনাতি পরিপুণ্ণেন উচ্চারণৰত্তেন. পরিমণ্ডলানীতি সমন্ততো মণ্ডলানি বিম্বানি পুণ্ণানীতি অত্থো. ‘‘সরেন ভণিত’’ন্তি ইমিনা সরভঞ্ঞন্তি এত্থ সরেন ভণিতব্বন্তি সরভঞ্ঞন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. সরভঞ্ঞে কির অত্থীতি সম্বন্ধো. তরঙ্গৰত্থাদীনং উচ্চারণৰিধানানি (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ২৪৯; সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৪৯; ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৪৮-৯) এতরহি নত্থি. দ্ৰত্তিংসৰত্তানীতি চ সঙ্খ্যামত্তমেৰ অত্থি, ন সঙ্খ্যেয্যং. তস্মা টীকাসু (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৪৯; ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ. ২৪৯) ‘‘তরঙ্গৰত্তাদীনং উচ্চারণৰিধানানি নট্ঠপযোগানী’’তি ৰুত্তং. অত্থীতি সংৰিজ্জন্তি. অযঞ্হি অত্থিসদ্দো নিপাতো. তেসূতি দ্ৰত্তিংসৰত্তেসু. যন্তি ৰত্তং. উচ্চারণৰিধানানি নট্ঠপযোগানিপি তেসং সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদি. তত্থ সব্বেসন্তি দ্ৰত্তিংসৰত্তানং, লক্খণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অৰিনাসেত্ৰা’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটং করোন্তো আহ ‘‘ৰিকারং অকত্ৰা’’তি. তত্থ ৰিকারকরণং নাম যত্তকাহি মত্তাহি অক্খরং পরিপুণ্ণং হোতি, ততো অধিকমত্তাযুত্তং কত্ৰা কথনং, তথা অকত্ৰা সমণসারুপ্পেন চতুরস্সেন নযেন পৰত্তনংযেৰ লক্খণন্তি অত্থো.
বাহিরলোমিং উণ্ণিন্তি এত্থ ‘‘বাহিরলোমি’’ন্তি পদং ভাৰনপুংসকন্তি আহ ‘‘উণ্ণলোমানি বহি কত্ৰা’’তি. ‘‘উণ্ণপাৰার’’ন্তি ইমিনা উণ্ণীতি এত্থ উত্তরপদলোপং দস্সেতি. অথ ৰা পাৰারপদেন উণ্ণা এতস্স অত্থীতি উণ্ণীতি কত্ৰা তদ্ধিতপচ্চযস্স সরূপং দস্সেতি. ‘‘তথা ধারেন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৰচনস্স অত্থাপত্তিনযং দস্সেন্তো আহ ‘‘লোমানি অন্তো কত্ৰা পারুপিতুং ৰট্টতী’’তি.
২৫১. অঙ্গজাতং ছিন্দন্তস্সেৰাতি অঙ্গজাতমেৰ ছিন্দন্তস্সাতি যোজনা. অথ ৰা অঙ্গজাতং ছিন্দন্তস্স থুল্লচ্চযমেৰাতি যোজনা. অহিকীটদট্ঠাদীসু নিমিত্তভূতেসু ছিন্দন্তস্সাতি যোজনা.
২৫২. উপ্পন্না হোতীতি পটিলাভৰসেন উপ্পন্না হোতি. উপ্পন্নভাৰং পাকটং করোন্তো আহ ‘‘সো’’তিআদি. তত্থ সোতি রাজগহকো সেট্ঠি, কীল়তীতি সম্বন্ধো. তস্সাতি সেট্ঠিস্স. ইদং পদং ‘‘জালে’’তি পদে সাম্যত্থছট্ঠী, ‘‘উপ্পন্না হোতী’’তি পদে সম্পদানং. তন্তি চন্দনগণ্ঠিং. অস্সাতি সেট্ঠিস্স. ইদং পদং ‘‘পুরিসা’’তি পদে সাম্যত্থছট্ঠী, ‘‘অদংসূ’’তি পদে সম্পদানং. ৰিকুব্বনিদ্ধীতি ৰিৰিধং, ৰিকারং ৰা কুব্বনৰসেন পৰত্তা ইদ্ধি (পটি. ম. ৩.১২-১৬; ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৯-৩৭৩). অধিট্ঠানিদ্ধীতি অধিট্ঠানৰসেন পৰত্তা ইদ্ধি (পটি. ম. ৩.১২-১৬; ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৯-৩৭৩).
গিহী উপনামেন্তীতি সম্বন্ধো. ব্যঞ্জনং কত্ৰাতি ব্যঞ্জনং পক্খিপনং কত্ৰা. তন্তি সুৰণ্ণতট্টিকাদিং. আমসিতুম্পীতি পিসদ্দো পগেৰ পটিগ্গণ্হিতুন্তি দস্সেতি. সঙ্ঘিকপরিভোগেন ৰাতি ৰাসদ্দো পনসদ্দত্থো. সঙ্ঘিকপরিভোগেন পনাতি হি অত্থো. গিহিৰিকটানি ৰাতি ৰাসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. গিহিৰিকটানি ভাজনানিপি ৰট্টন্তীতি হি অত্থো. কংসলোহৰট্টলোহানং সভাগত্তা ৰুত্তং ‘‘কংস…পে… সঙ্গহিতো’’তি.
২৫৩. ‘‘লিখিতু’’ন্তি এতং ৰুত্তন্তি যোজনা. পকতিমণ্ডলন্তি এত্থ কিং মকরদন্তমত্তম্পি অচ্ছিন্নমণ্ডলন্তি আহ ‘‘মকরদন্তচ্ছিন্নকমণ্ডলমেৰা’’তি.
২৫৪. পহরিত্ৰাতি আৰট্টনতো অঞ্ঞমঞ্ঞং পহরিত্ৰা. তযো পত্তে উপরুপরি ঠপেতুং ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. ভূমিআধারকো নাম ভূমিযা আসন্নো দন্তাদীহি কতো ৰলযাধারকো. দারুআধারকো নাম একদারুনা কতো আধারকো. দণ্ডাধারকো নাম চতুদণ্ডতো পট্ঠায বহূহি দণ্ডেহি কতো আধারকো. তত্থাতি ভমকোটিসদিসদারু আধারকতিদণ্ডকাধারেসু. গহেত্ৰা এৰাতি পত্তং গহেত্ৰা এৰ, একমেৰ ঠপেতব্বং ইতি ৰুত্তন্তি যোজনা.
তত্থেৰাতি মিড্ঢন্তেযেৰ. ৰিত্থিণ্ণাযাতি ৰিত্থারায. বাহিরপস্সেতি কুট্টস্স বাহিরপস্সে. কতাযাতি কুট্টস্স থিরভাৰত্থং কতায. এত্থাতি পরিভণ্ডন্তে.
যং ৰত্থং পত্থরিত্ৰা পত্তো ঠপিযতীতি ৰত্থং চোল়কং নামাতি যোজনা. তস্মিং পনাতি চোল়কে পন. যত্থাতি যস্সং ৰালিকাযং. ন দুস্সতীতি পত্তো ন দুস্সতি. পত্তমাল়কন্তি পত্তস্স ঠপনত্থায কতং অট্টং. ভণ্ডকুক্খল়িকাতি পত্তাদিভণ্ডকানং পক্খিপনা উক্খল়িকা. যত্থ কত্থচীতি ভিত্তিখীলাদিকে যস্মিং কস্মিংচি. লগ্গেন্তস্সাতি পত্তং থৰিকায লগ্গেন্তস্স. নিসীদনসযনত্থং ৰা কতং হোতূতি যোজনা. অঞ্ঞেনাতি পত্ততো অঞ্ঞেন. অট্টকছন্নেনাতি অট্টপতিরূপেন, অট্টকসদিসেনাতি অত্থো. তত্থাতি অট্টকছন্নেন ঠপিতে মঞ্চপীঠে. অংসে বদ্ধিযতি অনেনাতি অংসবদ্ধো, সোযেৰ অংসবদ্ধকো, তেন লগ্গেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ছত্তে ঠপেতুং ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. ভত্তেন পূরো ভত্তপূরো, পত্তো. বন্ধিত্ৰা ঠপিতে ছত্তে ৰা অট্টকং কত্ৰা ঠপিতে ছত্তে ৰাতি যোজনা. যো কোচি ভত্তপূরোপি তুচ্ছপত্তোপীতি সম্বন্ধো.
২৫৫. যস্সাতি ভিক্খুনো. হত্থে পত্তো অত্থি, সো এৰ ভিক্খু পত্তহত্থো ন হোতি, অপিচ খো পন হত্থে ৰা পিট্ঠিপাদে ৰা যত্থ কত্থচি সরীরাৰযৰে পত্তস্মিং সতীতি যোজনা. এসেৰ নযো অনন্তরৰাক্যেপি. ইমেহি ৰাক্যেহি ‘‘পত্তহত্থো’’তি চ ‘‘কৰাটং পণামেতু’’ন্তি চ উপলক্খণমত্তমেৰাতি দস্সেতি. সূচিং ৰা অৰাপুরিতুন্তি সম্বন্ধো. কুঞ্চিকায ৰাতি ৰাসদ্দো ‘‘সরীরাৰযৰেনা’’তি পদং অপেক্খতি.
লাবুকটাহন্তি লম্বতীতি লাবু, লাবুযা কটাহং লাবুকটাহং. ‘‘তাৰকালিক’’ন্তি ইমিনা একৰারমেৰ তেন আমিসং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা ছড্ডেতব্বন্তি দস্সেতি. ঘটিকপালন্তি ভাজনকপালং. অভুং মেতি অৰড্ঢি ময্হং, উপ্পজ্জিত্থাতি অত্থো. ‘‘অভু মে’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ২.১৪৯; ম. নি. টী. ২.১৪৯) ৰত্তব্বে নিগ্গহিতাগমৰসেন এৰং ৰুত্তং. উত্রাসৰচনন্তি উত্রাসেন ৰচনকারণং পদং. দিন্নকমেৰাতি পরেহি দিন্নকমেৰ আমিসন্তি সম্বন্ধো.
চম্বেত্ৰাতি মুখেন চম্বেত্ৰা. অপৰিদ্ধামিসানীতি ছড্ডিতানি আমিসানি. এতেসূতি চলকাদীসু. অনুচ্ছিট্ঠং সুদ্ধপত্তন্তি নত্থি উচ্ছিট্ঠো এত্থাতি অনুচ্ছিট্ঠো, সুদ্ধপত্তো, তং. উচ্ছিট্ঠহত্থেনাতি উচ্ছিট্ঠো এত্থ অত্থীতি উচ্ছিট্ঠো, সোযেৰ হত্থো উচ্ছিট্ঠহত্থো, তেন. ৰামহত্থেন আসিঞ্চিত্ৰাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি সুদ্ধপত্তে. এত্তাৰতাপীতি এত্তকেন একউদকগেণ্ডুসগহণমত্তেনাপি. সোতি সুদ্ধপত্তো. হত্থং পনাতি উচ্ছিট্ঠহত্থম্পি. পনসদ্দো হেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো. যং অট্ঠিং ৰা যং চলকং ৰাতি যোজনা. তত্থাতি মচ্ছমংসফলাদীসু. তন্তি অট্ঠিচলকং. যং পনাতি অট্ঠিচলকাদিং পন, পটিখাদিতুকামোতি সম্বন্ধো, পুন খাদিতুকামোতি অত্থো. তত্থেৰাতি পত্তে এৰ. কত্ৰাতি ঠপনং কত্ৰা. যং কিঞ্চি অট্ঠিকণ্টকাদিন্তি সম্বন্ধো.
২৫৬. সত্থকৰেঠনকন্তি সত্থকস্স ৰেঠনকরণং. পিপ্ফলিকং ৰা দণ্ডসত্থকং নামাতি যোজনা. পিপ্ফালেতি এতাযাতি পিপ্ফলি, সাযেৰ পিপ্ফলিকং. অঞ্ঞম্পীতি পিপ্ফলিকতো অঞ্ঞম্পি. যংকিঞ্চি দণ্ডং যোজেত্ৰা কতসত্থকং ৰা দণ্ডসত্থকং নামাতি যোজনা. ইমিনা দণ্ডেন যোজিতং সত্থকং দণ্ডসত্থকন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি.
মলগ্গহিতাতি অযমলগ্গহিতা. কিণ্ণেনাতি মদিরাদিবীজেন কিণ্ণেন. তেনাতি পাসাণচুণ্ণসঙ্খাতেন সরিতকেন. মক্খেতুন্তি সূচিং মক্খেতুং. মক্খিতমধুসিত্থকং তং সরিতকং পরিভিজ্জতীতি যোজনা. মধুসিত্থকপিলোতিকন্তি মধুসিত্থকেন মক্খিতং পিলোতিকং. তত্থাতি নিস্সেণিযং. যায রজ্জুযা কথিনে বন্ধন্তি, সা রজ্জু কথিনরজ্জু নামাতি যোজনা. তত্থাতি দীঘস্স ভিক্খুনো পমাণেন কতে কথিনে. দণ্ডকেতি কথিনদণ্ডকম্হি. তস্সাতি দীঘস্স ভিক্খুনো পমাণেন কতস্স কথিনস্স. ইতরস্স ভিক্খুনোতি দীঘভিক্খুতো ইতরস্স রস্সভিক্খুনো.
দণ্ডকথিনপমাণেন কতস্স কটসারকস্সাতি যোজনা. ‘‘দুগুণকরণ’’ন্তি ইমিনা পিদলকন্তি দুগুণকরণসঙ্খাতস্স কিরিযাৰিসেসস্স নামন্তি দস্সেতি. ৰিনন্ধনরজ্জুন্তি ৰিসেসেন নহিযতি বন্ধিযতি এতাযাতি ৰিনন্ধনা, সাযেৰ রজ্জু ৰিনন্ধনরজ্জু, তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ৰিনন্ধিতুং রজ্জু’’ন্তি. ৰিনন্ধনসুত্তকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তেন সুত্তকেনাতি ৰিনন্ধনসুত্তকেন. তত্থাতি খুদ্দকনিস্সেণিযং কাচি সুত্তন্তরিকাযোতি সম্বন্ধো. পমাণসঞ্ঞাকরণন্তি সুত্তন্তরিকপমাণস্স সঞ্ঞাকরণং. কাল়সুত্তেন সঞ্ঞাকরণং ৰিয হলিদ্দিসুত্তেন সঞ্ঞাকরণন্তি যোজনা. অঙ্গুলিযা পটিগ্গণ্হন্তীতি এত্থ ‘‘পটিগ্গণ্হন্তী’’তি পদস্স ‘‘অঙ্গুলিযা’’তি করণস্সেৰ ৰুত্তত্তা কম্মস্স অৰুত্তত্তা তস্স কম্মং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সূচিমুখ’’ন্তি. অঙ্গুলিকোসকন্তি অঙ্গুলিকঞ্চুকং.
২৫৭. পাতিচঙ্কোটকাদিন্তি এত্থ পাতি নাম পটিগ্গহসণ্ঠানেন কতো সূচিআদিভণ্ডট্ঠপনো ভাজনৰিসেসো. আকিরিত্ৰাতি পক্খিপিত্ৰা. ওধুনিত্ৰাতি পপ্ফোটেত্ৰা. ঘনদণ্ডকন্তি নিরন্তরদণ্ডকং. অন্তোকত্ৰাতি কথিনস্স অন্তোকত্ৰা.
২৫৮. ৰিনন্ধিত্ৰাতি চোল়কেন ৰিনন্ধিত্ৰা.
২৫৯. অপরিস্সাৰনকস্সেৰ ভিক্খুনোতি যোজনা. যো পন যাচতীতি সম্বন্ধো. মজ্ঝেদণ্ডকেতি দণ্ডকস্স মজ্ঝে. উদকন্তি অকপ্পিযউদকং. তন্তি উদকং. যন্তি পরিস্সাৰনং. উদকং পরিসুদ্ধং হুত্ৰা সৰতি গচ্ছতি পৰত্ততি অনেনাতি পরিস্সাৰনং. যং উদকে ওত্থরিত্ৰা ঘটেন উদকং গণ্হন্তি, তং ওত্থরকং নামাতি যোজনা. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘তং হী’’তিআদি. তন্তি পরিস্সাৰনং, বন্ধিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তেসূতি চতূসু খাণুকেসু. সব্বপরিযন্তেতি সব্বপরিস্সাৰনস্স পরিযন্তে মোচেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ওত্থরিত্ৰাতি ওগাহেত্ৰা. চীৰরকুটিকাতি চীৰরেন কতা কুটিকা, সা মকসানং পরিত্তাণত্থং কতত্তা মকসকুটিকাতি ৰুচ্চতি.
২৬০. সেম্হাদিদোসুস্সন্নকাযাতি সেম্হাদিদোসেহি উস্সন্নকাযা. অগ্গল়ত্থম্ভোতি কৰাটত্থম্ভো. যত্থাতি অগ্গল়ত্থম্ভে. তত্থাতি দ্ৰারবাহায. তত্থাতি অগ্গল়পাসকে. ধূমো নিক্খমতি এতেনাতি ধূমনেত্তো, ছিদ্দো. তেন ৰুত্তং ‘‘ধূমনিক্খমনছিদ্দ’’ন্তি. ‘‘গন্ধেহী’’তি ইমিনা ‘‘ৰাসেতু’’ন্তি পদস্স করণং দস্সেতি. ‘‘উদকট্ঠপনট্ঠান’’ন্তি ইমিনা উদকট্ঠানন্তি এত্থ উদকস্স ঠপনং ঠানং উদকট্ঠানন্তি মজ্ঝেপদলোপসমাসং দস্সেতি. তত্থাতি উদকট্ঠানে. কোট্ঠকোতি এত্থ ন যত্থ কত্থচি, যস্স কস্সচি ৰা কোট্ঠকো হোতি, অপি চ খো পন দ্ৰারে এৰ, দ্ৰারস্সেৰ ৰা কোট্ঠকোতি আহ ‘‘দ্ৰারকোট্ঠকো’’তি.
২৬১. পরিকম্মন্তি পিট্ঠিআদিপরিকম্মং. পটিচ্ছাদিযতি ইমাযাতি পটিচ্ছাদি, ৰত্থমেৰ পটিচ্ছাদি ৰত্থপটিচ্ছাদি. উদকং ন হোতীতি এত্থ পানোদকং নিৰত্তেন্তো আহ ‘‘ন্হানোদকং ন হোতী’’তি.
২৬২. পণ্ণিকানং তুলং ৰিয উদকউব্বাহনকতুলন্তি যোজনা. দীঘৰরত্তাদীহীতিআদিসদ্দেন রজ্জু আদযো সঙ্গণ্হাতি. অরহত্থঘটিযন্তং নাম চক্কসণ্ঠানং অনেকারং অরে অরে ঘটানি বন্ধিত্ৰা একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা পরিব্ভমিযমানং যন্তং. অরসঙ্খাতেসু হত্থেসু ঘটা বন্ধিতব্বা এত্থাতি অরহত্থঘটি, তমেৰ যন্তং অরহত্থঘটিযন্তং. চম্মভাজনন্তি চম্মমযং ভাজনং. অপরিক্খিত্তা হোতীতি চন্দনিকা অপাকারা হোতি. উদকপুঞ্জনং ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. তস্মিন্তি উদকপুঞ্জনে. ‘‘উদকপুঞ্জনী’’তিপি পাঠো. এৰং সতি তায উদকপুঞ্জনিযাতি অত্থো. পচ্চুদ্ধরিতুন্তি অপনেতুং.
২৬৩. আ সমন্ততো ৰিদ্ধং পক্খপাসকমেত্থাতি আৰিদ্ধপক্খপাসকং. মণ্ডলেতি কণ্ণিকমণ্ডলম্হি. কতং কূটঞ্চ ছদনঞ্চ এত্থাতি কতকূটচ্ছদনং, জন্তাঘরং, তস্স. এতন্তি ‘‘নিল্লেখজন্তাঘর’’ন্তি এতং নামং. ‘‘চত্তারো মাসে’’তি ইমিনা ‘‘চতুমাস’’ন্তি দিগুসমাসস্স ৰাক্যং দস্সেতি.
২৬৪. নমতকন্তি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনমতকতো (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৫৬) ৰিসেসং দস্সেন্তো আহ ‘‘এল়কলোমেহী’’তিআদি. অৰাযিমন্তি ৰাযিত্ৰা ন কতং. চম্মখণ্ডপরিহারেনাতি চম্মখণ্ডং ৰিয অধিট্ঠানৰিকপ্পনঅপনযনেন, পরিভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো. পেল়াযাতি অট্ঠংসাদিআকারেন কতায মঞ্জূসায. এতন্তি ‘‘আসিত্তকূপধান’’ন্তি এতং নামং. দারুমযাপীতি পিসদ্দো ন তম্বলোহরজতমযা এৰাতি দস্সেতি. এত্থেৰাতি মল়োরিকাযমেৰ. আধারকসঙ্খেপগমনতোতি আধারকে সঙ্খেপং গমনতো. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. পুব্বে পত্তরক্খনত্থং আধারকো অনুঞ্ঞাতো, ইদানি ভুঞ্জনত্থন্তি দট্ঠব্বং. একো ভিক্খু গচ্ছতীতি সম্বন্ধো. সেসকন্তি গহেতব্বফলপূৰেহি সেসকং. তস্মিং খণেতি তস্মিং ভুঞ্জনক্খণে.
২৬৫. একেকেনপি অঙ্গেনাতি পিসদ্দো সম্ভাৰনত্থো, ততো পন অধিকেহি অঙ্গেহি পগেৰাতি হি অত্থো. সমন্নাগতস্স উপাসকস্স নিক্কুজ্জিতুন্তি সম্বন্ধো. তস্সাতি উপাসকস্স. ন গহেতব্বোতি সঙ্ঘেন ন গহেতব্বো. অসুকস্স উপাসকস্সাতি সম্বন্ধো. উক্কুজ্জনকালেতি পত্তস্স উক্কুজ্জনকালে. যাচাপেত্ৰাতি পত্তনিকুজ্জিতেন উপাসকেন যাচাপেত্ৰা. হত্থপাসন্তি সঙ্ঘস্স হত্থপাসং.
২৬৮. পুরক্খত্ৰাতি এত্থ পুরসদ্দস্স অগ্গত্থভাৰঞ্চ করসদ্দস্স খাদেসভাৰঞ্চ দস্সেন্তো আহ ‘‘অগ্গতো কত্ৰা’’তি. সোতি বোধিরাজকুমারো, সন্থরীতি সম্বন্ধো. লচ্ছামীতি লভিস্সামি, এস বোধিরাজকুমারো পুত্তলাভায অভব্বোতি যোজনা. অক্কমনে দোসং দস্সেন্তো আহ ‘‘যদী’’তিআদি. পচ্ছাতি অক্কমনতো পচ্ছা. অযন্তি ভগৰা. ইদন্তি কারণং. তাৰাতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা ৰা পঠমং. পরিভৰতোতি গিহীনং পরিভৰতো.
মঙ্গলত্থাযাতি অরোগাদিকস্স মঙ্গলস্স অত্থায. ধোতপাদকন্তি এত্থ ধোতেহি পাদেহি অক্কমনট্ঠানে অত্থরিতং ধোতপাদকন্তি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ধোতপাদকং নামা’’তিআদি. তত্থ ‘‘পচ্চত্থরণং অত্থত’’ন্তি ইমিনা ‘‘ধোতপাদক’’ন্তি এত্থ ণিকপচ্চযস্স অত্থরিতত্থে পৰত্তভাৰং দস্সেতি.
২৬৯. পদুমকণ্ণিকাকারন্তি পদুমকণ্ণিকসণ্ঠানং. কতং পাদঘংসনং কতকং নামাতি যোজনা. তন্তি কতকং, পটিক্খিত্তমেৰাতি সম্বন্ধো. পোত্থকেসু তংসদ্দো গলিতোতি দট্ঠব্বো. বাহুল্লিকানুযোগত্তাতি পচ্চযবহুলভাৰায অনুযোগত্তা. পাসাণফেণকোপীতি পাসাণঅব্বুদম্পি. বীজনীতি চতুরস্সবীজনী. তন্তি ৰিধূপনং, কতং হোতূতি সম্বন্ধো. ইধাপি তংসদ্দো গলিতো. ৰেল়ুদন্তৰিলীৰেহি ৰা মোরপিঞ্ছেহি ৰা চম্মৰিকতীহি ৰা কতং হোতূতি যোজনা. সব্বং ৰিধূপনন্তি সম্বন্ধো. পাল়িযং তালৰণ্টন্তি সহ ৰণ্টেন কতং তালং তালৰণ্টং, তালসদ্দেন তংমযা মণ্ডলবীজনী গহেতব্বা ৰিকারীৰিকারভাৰেন সম্বন্ধত্তা. মকসবীজনীতি মকসানং পলাযনকবীজনী, দন্তমযৰিসাণমযদণ্ডকাপি মকসবীজনী ৰট্টতীতি যোজনা. ‘‘ৰাকমযবীজনিযা’’তি পদং ‘‘সঙ্গহিতা’’তি পদে আধারো, করণং ৰা.
২৭০. যস্সাতি ভিক্খুস্স চক্খুং ৰা দুব্বলং হোতীতি যোজনা. অঞ্ঞোতি কাযডাহাদীহি আবাধেহি অঞ্ঞো, কোচি আবাধো ৰা উপ্পজ্জতীতি যোজনা. ‘‘ৰস্সে পনা’’তি পদং ‘‘চীৰরগুত্তত্থ’’ন্তি পদে এৰ সম্বন্ধিতব্বং. চীৰরগুত্তত্থন্তি চীৰরস্স ৰস্সতেমনতো গুত্তত্থং, ৰাল়মিগচোরভযেসু সন্তেসূতি সম্বন্ধো. তালপণ্ণাদিনা একেন পণ্ণেন কতং ছত্তং একপণ্ণচ্ছত্তং. সব্বত্থেৰাতি সব্বেসু এৰ গামারঞ্ঞেসু.
‘‘অসি অস্সা’’তি ইমিনা অসিস্সাতি পদস্স অনৰকাসৰিধিং দস্সেতি. অসীতি খগ্গো. অস্সাতি চোরস্স, অসীতি সম্বন্ধো. ৰিজ্জোতলতীতি এত্থ অলপচ্চযো রূপসিদ্ধিমত্তোৰাতি আহ ‘‘ৰিজ্জোততী’’তি. ‘‘চতুহত্থোযেৰা’’তি ইমিনা পমাণযুত্তোতি পদস্স অত্থং দস্সেতি. ততোতি চতুহত্থতো. সব্বেসন্তি গিলানাগিলানানং. ‘‘সক্কা পনা’’তি পদং ‘‘ন ৰট্টতী’’তি পদে কত্তা, ‘‘দাতব্বা’’তি পদে কম্মং. সম্মন্নিত্ৰাৰ দাতব্বা, ন ৰিনা সম্মুতিযাতি অধিপ্পাযো.
২৭৩. আগতন্তি উদরিযতো নিক্খমিত্ৰা আগতং. উগ্গারন্তি গলতো উগ্গারং ভোজনন্তি সম্বন্ধো. সন্ধারেত্ৰাতি পতিট্ঠাপেত্ৰা. অসন্ধারিতমেৰ হুত্ৰাতি সম্বন্ধো.
যন্তি খাদনীযভোজনীযং, পতিতন্তি সম্বন্ধো. তন্তি খাদনীযভোজনীযং, গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুন্তি সম্বন্ধো. ইদন্তি ৰচনং.
২৭৪. কুব্বং করিস্সামীতি এত্থ করিযতি উচ্চারিযতীতি কুব্বন্তি ৰুত্তে সদ্দোতি আহ ‘‘সদ্দং করিস্সামী’’তি. সদ্দন্তি ‘‘অযং মং ভিক্খু ৰিপ্পকরোতী’’তি উচ্চাসদ্দং. নখাদীহীতিআদিসদ্দেন মুখকুট্টে সঙ্গণ্হাতি. অনুরক্খনত্থন্তি অনুদযেন পালনত্থং. নখচ্ছেদনন্তি নখং ছিন্দতি অনেনাতি নখচ্ছেদনং, সত্থকাদি. ৰীসতিমট্ঠন্তি এত্থ ৰীসতিযা নখানং মট্ঠং ৰীসতিমট্ঠন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰীসতিপি নখে’’তিআদি. লিখিতমট্ঠেতি লিখিতে হুত্ৰা মট্ঠে. কারাপেন্তীতি নহাপিতে কারাপেন্তি. নখতোতি নখতো ৰা নখন্তরতো ৰা. অপকড্ঢিতুন্তি কড্ঢিত্ৰা অপনেতুং.
২৭৫. খুরকোসকন্তি খুরস্স ঠপনকং. কত্তরিযাতি কন্তিযতি ছিন্দিযতি ইমাযাতি কত্তরি, অযোমযো একো উপকরণৰিসেসো, তায. ‘‘ছেদাপেন্তী’’তি ইমিনা কপ্পাপেন্তীতি এত্থ কপ্পসদ্দস্স ৰিধ্যত্থং অধিপ্পাযেন দস্সেতি. মস্সুং ৰড্ঢাপেন্তীতি এত্থ মস্সুং ৰড্ঢেত্ৰা রুহাপেন্তীতি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘মস্সুং দীঘং কারাপেন্তী’’তি. এল়কমস্সূতি এল়কস্স ৰিয মস্সূতি এল়কমস্সু. ‘‘গোলোমিক’’ন্তি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘চতুকোণ’’ন্তি ইমিনা চতুরস্সন্তি এত্থ অংসসদ্দো কোণত্থোতি দস্সেতি. চতুরস্সন্তি এত্থ হি ‘‘চতুরংস’’ন্তি ৰত্তব্বে নিগ্গহিতস্স লোপং কত্ৰা পরস্স সকারস্স দ্ৰেভাৰং কত্ৰা ‘‘চতুরস্স’’ন্তি ৰুত্তং. লোমসংহরণন্তি লোমানং অপনযনং. লোমরাজিট্ঠপনন্তি লোমলেখাঠপনং. সব্বত্থাতি সব্বেসু, মস্সুকপ্পনাদীসূতি সম্বন্ধো. গণ্ডৰণরুধিআবাধপচ্চযাতি গণ্ডো চ ৰণো চ রুধি চ গণ্ডৰণরুধযো, তেযেৰ আবাধা গণ্ডৰণরুধিআবাধা, তেসং পচ্চযা. ৰণোতি মহন্তো ৰণো. রুধীতি খুদ্দকো ৰণো. সক্খরাদীহীতি সক্খরমধুসিত্থকেহি. সণ্ডাসোতি সুট্ঠু লোমং ডংসতীতি সণ্ডাসো. যন্তি লোমং, ঠিতন্তি সম্বন্ধো. কত্থ ঠিতন্তি আহ ‘‘ভমুকায ৰা’’তিআদি. কিং হুত্ৰা ঠিতন্তি আহ – ‘‘উগ্গন্ত্ৰা ৰিভচ্ছং ঠিত’’ন্তি, ৰিভচ্ছং হুত্ৰা ঠিতন্তি যোজনা. ৰিসেসেন সোভণং ভক্খতীতি ৰিভচ্ছো, অসোভণো. ‘‘ৰিগচ্ছ’’ন্তিপি পাঠো, ৰিরূপং গচ্ছতি, গমযতীতি ৰা ৰিগচ্ছো. তত্থ পুরিমপাঠোযেৰ মূলপাঠোতি দট্ঠব্বোতি. পলিতং ৰা অপলিতং ৰা তাদিসং লোমন্তি যোজনা.
২৭৭. কংসপত্থরিকাতি এত্থ কংসআপণে পত্থরন্তি পসারেন্তীতি কংসপত্থরিকাতি ৰুত্তে কংসভণ্ডৰাণিজা গহেতব্বাতি আহ ‘‘কংসভণ্ডৰাণিজা’’তি. ৰাসিদণ্ডাদীনং অপাতনত্থং বন্ধতি অনেন লোহেনাতি বন্ধনং, তমেৰ মত্তং অপ্পন্তি বন্ধনমত্তং.
২৭৮. নিক্খমন্তেনাতি আরামতো নিক্খমন্তেন. যত্থাতি যস্মিং ঠানে. ‘‘সরিত্ৰা’’তি ইমিনা অসরিত্ৰা পিণ্ডায চরিতব্বন্তি দস্সেতি. বহুরজ্জুকন্তি বহূ রজ্জুযো এতস্সাতি বহুরজ্জুকং. ইমিনা কলাপেন বহুরজ্জূনং সমূহেন কত্তব্বন্তি কলাপুকন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি, ইকারস্সুকারো. দেড্ডুভকন্তি এত্থ দেড্ডুভসদ্দেন তস্স সীসং গহেতব্বং একদেসূপচারেন, দেড্ডুভং ৰিযাতি দেড্ডুভকং, সদিসত্থে কপচ্চযো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘উদকসপ্পসীসসদিস’’ন্তি. ‘‘মুরজৰট্টিসণ্ঠান’’ন্তি ইমিনা মুরজসদ্দেন মুরজৰট্টি গহেতব্বা তস্স ৰিকারত্তা, তেন সদিসং মুরজন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. ৰেঠেত্ৰাতি বহুরজ্জুকে একতো ৰেঠেত্ৰা. মদ্দৰীণসদ্দো পামঙ্গপরিযাযো. মদ্দৰীণং ৰিযাতি মদ্দৰীণং. তেন ৰুত্তং ‘‘পামঙ্গসণ্ঠান’’ন্তি. ‘‘পগেৰ বহূনী’’তি ইমিনা ‘‘একম্পী’’তি এত্থ পিসদ্দস্স সম্ভাৰনত্থং দস্সেতি. মচ্ছকণ্টকৰাযিমাতি মচ্ছকণ্টকং ৰিয দস্সেত্ৰা ৰাযিমা. কুঞ্জরচ্ছিকাদিভেদাতি ৰারণঅচ্ছিকাদিভেদা. ৰারণো হি কুং ভূমিং জরাপেতীতি কুঞ্জরোতি (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৩১; অ. নি. টী. ১.১.২) চ কুঞ্জে নিকুঞ্জে রমতীতি কুঞ্জরোতি চ ৰুচ্চতি. তস্স অচ্ছি ৰিযাতি কুঞ্জরচ্ছিকং, তং আদি যেসং তানীতি কুঞ্জরচ্ছিকাদীনি, তেসং ভেদাতি কুঞ্জরচ্ছিকাদিভেদা. আদিসদ্দেন গোণচ্ছিকাদযো সঙ্গণ্হাতি. ‘‘কুঞ্চিকাকোসকসণ্ঠান’’ন্তি ইমিনা সূকরস্স অন্তং ৰিয সূকরন্তকন্তি অত্থং দস্সেতি. সূকরস্স হি অন্তং কুঞ্চিকাকোসকং ৰিয মজ্ঝে সুসিরো হোতি. সূকরন্তকং অনুলোমেতীতি সূকরন্তকেন অনুলোমেতি. দসাসুযেৰাতি কাযবন্ধনস্স অন্তেসুযেৰ. এত্থাতি দসাসু. ‘‘চতুন্নং উপরি ন ৰট্টতী’’তি ইমিনা মুরজদসা ততো উপরি ৰট্টতীতি দস্সেতি. ৰেঠেত্ৰাতি রজ্জুং ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা. মুদ্দিকসণ্ঠানেনাতি ৰরকসীসসণ্ঠানেন. এৰং সিব্বিতাতি এৰং সিব্বিযমানা. হীতি ফলজোতকো. পাসন্তোতি পাসকোটি.
২৮০. ওলম্বকং কত্ৰা নিৰত্থং হত্থিসোণ্ডকং নামাতি যোজনা. চোল়িকইত্থীনন্তি চোল়রট্ঠে নিৰাসীনং ইত্থীনং. হত্থিযা সোণ্ডো ৰিয হত্থিসোণ্ডকং নিৰত্থং. মচ্ছৰালং ৰিযাতি মচ্ছৰালকং. চত্তারো কণ্ণা এতস্স নিৰত্থস্সাতি চতুকণ্ণকং. তালৰণ্টং ৰিযাতি তালৰণ্টকং. সতং ৰলিনো এতস্স নিৰত্থস্সাতি সতৰলিকং. ‘‘অনেকক্খত্তু’’ন্তি ইমিনা ‘‘সতৰলিক’’ন্তি এত্থ সতসদ্দস্স অনেকত্থৰাচকতং দস্সেতি. ‘‘ৰামদক্খিণপস্সেসু ৰা’’তি ইমিনা পুরিমনিৰত্থং কটিতো পট্ঠায হেট্ঠা নিৰত্থং নামাতি দস্সেতি.
সংৰল্লিত্ৰা নিৰত্থং সংৰল্লিযং. মল্লো চ কম্মকারো চ মল্লকম্মকারা, তে আদযো যেসং তেতি মল্লকম্মকারাদযো. আদিসদ্দেন ধুত্তাদযো সঙ্গণ্হাতি. যম্পি নিৰত্থং নিৰাসেন্তি, সব্বং তং নিৰত্থং ন ৰট্টতীতি যোজনা. একং ৰা কোণন্তি সম্বন্ধো. কোণেতি অন্তরৰাসকস্স কোণে. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘একং ৰা দ্ৰে ৰা কোণে উক্খিপিত্ৰা অন্তরৰাসকস্স উপরি লগ্গেন্তী’’তি অত্থং অতিদিসতি. অন্তোকাসাৰস্স দস্সেত্ৰাতি সম্বন্ধো. দ্ৰে নিৰাসেন্তেন অগিলানেনাতি যোজনা. সগুণন্তি অন্তোকাসাৰেন বহিকাসাৰং সমানগুণং কত্ৰা. ইতীতিআদি নিগমনং. যঞ্চাতি যং নিৰত্থঞ্চ. ইধাতি খুদ্দকৰত্থুক্খন্ধকে. যঞ্চ সেখিযৰণ্ণনাযং (পাচি. অট্ঠ. ৫৭৬ আদযো) পটিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. সব্বং তং নিৰত্থন্তি যোজনা. নিব্বিকারং কত্ৰাতি সম্বন্ধো. উভো কণ্ণেতি হেট্ঠা ঠিতে উভো কণ্ণে উপরি চ ঠিতে উভো কণ্ণে. তন্তি পরিমণ্ডলপারুপনং.
তত্থাতি ‘‘গিহিপারুত’’ন্তি ৰচনে যংকিঞ্চি অঞ্ঞথাপারুতং অত্থীতি সম্বন্ধো. তস্মাতি যস্মা গিহিপারুতং নাম, তস্মা, পরিমণ্ডলং পারুপিতব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যথা পারুপন্তি, যথা চ ঠপেন্তী’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা. তস্সেৰাতি দীঘসাটকস্সেৰ. তস্সেৰাতি সাটকস্সেৰ. পাল়িকারকোতি পাল়িং গণ্হন্তং ৰা ৰাচেন্তং ৰা কারকো. তথাতি যথা পারুপন্তি, তথা.
২৮১. কুহিঞ্চি ঠানং গচ্ছতো রঞ্ঞোতি যোজনা. ‘‘পরিক্খারভণ্ডৰহনমনুস্সা’’তি ইমিনা তে মনুস্সা মুণ্ডং সীসং চোল়কেন ৰেঠেন্তীতি মুণ্ডৰেঠিনো নামাতি দস্সেতি. অধিপ্পাযোতি উজ্ঝাযন্তানং মনুস্সানমধিপ্পাযো. অন্তরাকাজন্তি এত্থ অন্তরাসদ্দো মজ্ঝত্থৰাচকোতি আহ ‘‘মজ্ঝে’’তি. ‘‘লগ্গেত্ৰা’’তিআদিনা কাজস্স অন্তরে লগ্গেত্ৰা ৰহিতব্বং অন্তরাকাজন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি.
২৮২. ‘‘চক্খূনং হিত’’ন্তি ইমিনা অচক্খুস্সন্তি এত্থ স্সপচ্চযো চক্খুসদ্দতো হিতত্থে হোতীতি দস্সেতি. পমাণঙ্গুলেনাতি ৰড্ঢকীনং পমাণযুত্তেন অঙ্গুলেন.
২৮৩. ‘‘তিণৰনাদীসূ’’তি ইমিনা দাযং আলিম্পেন্তীতি এত্থ দাযসদ্দো ৰনৰাচকোতি দস্সেতি. ‘‘অগ্গিং দেন্তী’’তি ইমিনা আপুব্বো লিপিধাতু উপসগ্গৰসেন অগ্গিদানত্থোতি দস্সেতি. পরিত্তন্তি এত্থ সমন্ততো তাযতি অনেনাতি পরিত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পহরিতকরণেন ৰা পরিখাখণেন ৰা পরিত্তাণ’’ন্তি. এত্থাতি পরিত্তকরণে. দাতুং লব্ভতীতি সযং দাতুং লব্ভতি. হরিতুন্তি অপনেতুং. পত্তং ৰা অপত্তং ৰা অগ্গিন্তি সম্বন্ধো. তথাতি অগ্গিদানাদিনা আকারেন. উদকেন নিব্বাপেন্তেন ভিক্খুনাতি সম্বন্ধো.
২৮৪. সতি করণীযেতি এত্থ করণীযসদ্দো কিচ্চপরিযাযোতি আহ ‘‘সুক্খকট্ঠাদিগ্গহণকিচ্চে’’তি. ‘‘সুক্খকট্ঠাদিগ্গহণ’’ ইতি পদেন কিচ্চসরূপং দস্সেতি. ‘‘পুরিসপ্পমাণ’’ন্তি ইমিনা পোরিসিযন্তি এত্থ ণিযপচ্চযো পমাণত্থে হোতীতি দস্সেতি. পুরিসপ্পমাণং নাম উপরি বাহুদ্ৰযততস্স পুরিসস্স পমাণং. দিস্ৰা ৰা হুত্ৰা ৰা দিস্ৰাতি যোজনা. অতিউচ্চম্পীতি পিসদ্দো সম্ভাৰনত্থো. নীচং পন রুক্খং পগেৰাতি হি অত্থো.
২৮৫. কল্যাণৰাক্করণাতি এত্থ করিযতি উচ্চারিযতীতি করণো, সদ্দো, ৰাচাযেৰ করণো ৰাক্করণো, কল্যাণো ৰাক্করণো এতেসন্তি কল্যাণৰাক্করণাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মধুরসদ্দা’’তি. ৰেদং ৰিযাতি সুতিং ৰিয. ৰাচনামগ্গন্তি ৰাচনায উপাযং. সকাতি সম্মাসম্বুদ্ধসঙ্খাতস্স সস্স অত্তনো এসা সকা. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তি. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি মাগধনিরুত্তিযা এৰ ধম্মো ভাসিতো, তস্মা সা মাগধনিরুত্তি সকা নামাতি ৰুচ্চতি. নিরুত্তীতি অত্থং নীহরিত্ৰা ৰুচ্চতে ইমায সদ্দপঞ্ঞত্তিযাতি নিরুত্তি, ৰচধাতুস্স ৰকারস্স উকারো, সব্বৰোহারো লব্ভতি. ইধ পন ‘‘সকাযা’’তি ৰুত্তত্তা মাগধৰোহারো এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘মাগধৰোহারো’’তি. ‘‘সভাৰনিরুত্তী’’তিপি পাঠো. এৰঞ্হি সতি সব্বসত্তানং সভাৰেন পৰত্তা মূলভাসাভূতা মাগধনিরুত্তিযেৰ.
২৮৬. লোকাযতং নাম তিত্থিযসত্থন্তি সম্বন্ধো. ইমিনাৰ কারণেনাতি ‘‘সেতো কাকো, কস্মা? অট্ঠীনং সেতত্তা. রত্তো বকো, কস্মা? লোহিতস্স রত্তত্তা’’ ইতি (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০৮০; অ. নি. ১০.৬৯-৭০) ইমিনা এৰ কারণেন.
২৮৮. অন্তরা অহোসীতি এত্থ অন্তরসদ্দো ব্যৰধানত্থোতি আহ ‘‘অন্তরিতা অহোসি পটিচ্ছন্না’’তি. তেন সদ্দেন ধম্মকথা ব্যৰধানা অহোসীতি অত্থো.
২৮৯. আবাধপ্পচ্চযাতি এত্থ আবাধস্স ভেসজ্জসঙ্খাতো পচ্চযো আবাধপচ্চযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. ইমিনা আবাধোযেৰ পচ্চযো আবাধপচ্চযোতি অত্থং পটিক্খিপতি.
২৯৩. দুক্কটৰত্থু নাম অকপ্পিযৰোহারাদিনা মালাৰচ্ছরোপনাদি, পাচিত্তিযৰত্থু নাম মালাৰচ্ছরোপনাদিঅত্থায পথৰীখণনাদি. পহরণীতি পহরতি ইমাযাতি পহরণী. এতন্তি ‘‘পহরণী’’তি এতং নামং. যস্স কস্সচি আৰুধসঙ্খাতস্স লোহভণ্ডস্সাতি সম্বন্ধো. তন্তি আৰুধসঙ্খাতং লোহভণ্ডং. ৰুত্তমেৰাতি ‘‘কতকং নাম পদুমকণ্ণিকাকার’’ন্তিআদিনা (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৬৯) ৰুত্তমেৰ. ধনিযস্সেৰাতি ধনিযস্স এৰ. অঞ্ঞেসঞ্হি কতায সব্বমত্তিকামযকুটিযা অপাকটত্তা ৰুত্তং ‘‘ধনিযস্সেৰা’’তি. অথ ৰা ধনিযস্স সব্বমত্তিকামযকুটি ইৰাতি যোজনা. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং খুদ্দকৰত্থুক্খন্ধকে.
ইতি খুদ্দকৰত্থুক্খন্ধকৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.