৫. চম্মক্খন্ধকং

১৪৭. সোণকোল়িৰিসৰত্থুকথা

২৪২. চম্মক্খন্ধকে ইস্সরিযাধিপচ্চন্তি এত্থ ইস্সরস্স ভাৰো ইস্সরিযং, অধিপতিনো ভাৰো আধিপচ্চং, ইস্সরিযঞ্চ আধিপচ্চঞ্চ, তেহি সমন্নাগতং ইস্সরিযাধিপচ্চন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইস্সরভাৰেন চ অধিপতিভাৰেন চ সমন্নাগত’’ন্তি. ‘‘রাজভাৰ’’ন্তি ইমিনা রজ্জন্তি এত্থ রঞ্ঞো ভাৰো রজ্জন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘রঞ্ঞা কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি ইমিনা রঞ্ঞো ইদং রজ্জন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘কোল়িৰীসোতি গোত্ত’’ন্তি ইদং অট্ঠকথাৰাদৰসেন ৰুত্তং, অপদানে পন তস্স জাতক্খণে পিতরা কোটিৰীসধনস্স দিন্নত্তা ‘‘কোল়িৰীসো নামা’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হি তত্থ

‘‘জাতপুত্তস্স মে সুত্ৰা, পিতু ছন্দো অযং অহু;

দদামহং কুমারস্স, ৰীসকোটী অনূনকা’’তি.

ইমিনা পাল়িনযেন ‘‘কোটিৰীসো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘চক্কৰাল়’’ন্তিআদীসু ৰিয টকারস্স ল়কারং কত্ৰা কোল়িৰীসোতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অঞ্জনৰণ্ণানীতি অঞ্জনস্স ৰণ্ণো ৰিয ৰণ্ণো এতেসন্তি অঞ্জনৰণ্ণানি. লোমানি জাতানি হোন্তীতি সম্বন্ধো. সোতি সোণো. ঠপেসি কিরাতি সম্বন্ধো. তেহীতি অসীতিসহস্সপুরিসেহি. পণ্ণসালন্তি পণ্ণেন ছাদিতং, তেন চ পরিক্খিত্তং সালং. উণ্ণপাৰারণন্তি উণ্ণমযং উত্তরাসঙ্গং. পাদপুঞ্ছনিকন্তি পাদং পুঞ্ছতি সোধেতি অনেনাতি পাদপুঞ্ছনিযং, তদেৰ পাদপুঞ্ছনিকং. সব্বেৰাতি সোণেন সহ অসীতিসহস্সপুরিসা এৰ. তস্স চাতি সোণস্স চ. পুব্বযোগোতি পুব্বূপাযো.

অসীতিগামিকসহস্সানীতি এত্থ গামেসু ৰসন্তীতি গামিকা, তেসং অসীতিসহস্সানি অসীতিগামিকসহস্সানীতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসূ’’তিআদি. তত্থ ‘‘কুলপুত্তান’’ন্তি ইমিনা ৰসন্ত্যত্থে পৰত্তস্স ণিকপচ্চযস্স সরূপং দস্সেতি. ‘‘অসীতিসহস্সানী’’তি ইমিনা সদ্দন্তরোপি অসীতিসহস্সসদ্দানং সমাসভাৰং দস্সেতি. কেনচিদেৰাতি এত্থ ‘‘কেনচি ইৰা’’তি পদৰিভাগং কত্ৰা দকারো পদসন্ধিমত্তো, ইৰসদ্দো উপমত্থোতি আহ ‘‘কেনচি করণীযেন ৰিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘ন পনা’’তিআদিনা এৰফলস্স দস্সিতত্তা ‘‘কেনচি এৰা’’তি পদচ্ছেদং কত্ৰা এৰত্থোপি যুজ্জতেৰাতি দট্ঠব্বং. অস্সাতি বিম্বিসাররঞ্ঞো. তস্সাতি সোণস্স. দস্সনায অঞ্ঞত্র কিঞ্চি করণীযং ন অত্থীতি যোজনা. রাজাতি বিম্বিসারো রাজা, সন্নিপাতাপেসীতি সম্বন্ধো. দিট্ঠধম্মিকে অত্থেতি এত্থ দিট্ঠধম্মসদ্দো ইধলোকত্থো, ইকসদ্দো হিতত্থে পৰত্তোতি আহ ‘‘ইধলোকহিতে’’তি. ‘‘অম্হাক’’ন্তি ইমিনা ‘‘সো নো ভগৰা’’তি এত্থ নোসদ্দো অম্হসদ্দকারিযোতি দস্সেতি. অম্হাকং সো ভগৰাতি যোজনা. সম্পরাযিকেতি পরলোকহিতে.

‘‘জানাপেমী’’তি ইমিনা ‘‘পটিৰেদেমী’’তি এত্থ ৰিদধাতুযা ঞাণত্থং দস্সেতি. পটিকায নিমুজ্জিত্ৰাতি এত্থ পটিকাসদ্দো অড্ঢেন্দুপাসাণৰাচকোতি আহ ‘‘অড্ঢচন্দপাসাণে’’তি. সো হি পটতি অড্ঢভাৰং গচ্ছতীতি পটিকাতি ৰুচ্চতি. পটিকাসদ্দোযং অত্থরণৰিসেসেপি ৰত্ততি. যস্স দানীতি এত্থ যসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসং হিতকরণীযত্থস্সা’’তি. ইমিনা অযং যংসদ্দো ন তংসদ্দাপেক্খোতি দস্সেতি. অথ ৰা যস্সাতি যো অস্স. অস্স তেসং হিতকরণীযত্থস্স যো কালো অত্থি, তং কালং ভগৰা জানাতীতি যোজনা. তেসন্তি অসীতিগামিকসহস্সানং. পচ্ছাযাযন্তি এত্থ পকারো পচ্চন্তত্থৰাচকোতি আহ ‘‘ৰিহারপচ্চন্তে ছাযায’’ন্তি. সম্মনাহরন্তীতি সং পুনপ্পুনং মনসাগতং অভিমুখং হরন্তীতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুনপ্পুনং মনসিকরোন্তী’’তি. ‘‘পসাদৰসেনা’’তি ইমিনা ‘‘কোধৰসেনা’’তিআদীনি পটিক্খিপতি. ‘‘পুন ৰিসিট্ঠতর’’ন্তি ইমিনা ভিয্যোসো মত্তাযাতি নিপাতস্স অত্থং দস্সেতি.

সোণস্স পব্বজ্জাকথা

২৪৩. ‘‘মক্খিতো’’তি ইমিনা ফুরতি ৰিপ্ফারতি ব্যাপেতীতি ফুটোতি ৰুত্তে ফুরধাতুযা ৰিপ্ফারণং নাম মক্খিতত্থোতি দস্সেতি. যত্থাতি যস্মিং ঠানে. ইমিনা গাৰো আহনন্তি এত্থাতি গৰাঘাতনন্তি অত্থং দস্সেভি. তন্তিস্সরেতি তন্তিযা গুণস্স সরে. ৰাদনকুসলোতি ৰাদনে কুসলো. খরমুচ্ছিতাতি খরেন মুচ্ছিতা. ‘‘সরসম্পন্না’’তি ইমিনা সরো এতিস্সমত্থীতি সরৰতী, ৰীণাতি দস্সেতি. কম্মঞ্ঞাতি এত্থ কম্মসদ্দতো খমত্থে ঞ্ঞপচ্চযোতি আহ ‘‘কম্মক্খমা’’তি. মন্দমুচ্ছনাতি মন্দেন মুচ্ছনা. সমে গুণেতি এত্থ সমো নাম মজ্ঝিমো, গুণো নাম মুখ্যতো ৰীণায জিযা, উপচারতো সরোতি আহ ‘‘মজ্ঝিমে সরে’’তি. ৰীরিযসমথন্তি এত্থ ৰীরিযঞ্চ সমথো চাতি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ৰীরিযসম্পযুত্তং সমথ’’ন্তি. ইমিনা ৰীরিযেন সম্পযুত্তং সমথং ৰীরিযসমথন্তি দস্সেতি. ‘‘ৰীরিযং সমথেন যোজেহী’’তি ইমিনা ৰীরিযেন সমথং যোজেহীতি অত্থোপি দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. ইন্দ্রিযানঞ্চ সমতন্তি এত্থ সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানেৰ গহেতব্বানি, ন অঞ্ঞানীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযান’’ন্তি. ‘‘সমভাৰ’’ন্তি ইমিনা তাপচ্চযো ভাৰত্থে হোতীতি দস্সেতি. তত্থাতি ‘‘ইন্দ্রিযানং সমত’’ন্তিপাঠে, সদ্ধাদীসু ইন্দ্রিযেসু ৰা. তত্থ চ নিমিত্তং গণ্হাহীতি এত্থ ভাৰেনভাৰলক্খণে থপচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘তস্মিং সমথে সতী’’তি. আদাসে সতি মুখবিম্বেন কত্তুভূতেন উপ্পজ্জিতব্বং ইৰ, তস্মিং সমথে সতি যেন নিমিত্তেন কত্তুভূতেন উপ্পজ্জিতব্বন্তি যোজনা. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং, ইন্দ্রিযানং সমভাৰো. এসেৰ নযো সেসেসুপি. সমথনিমিত্তাদীনি চত্তারি একসেসেন ৰা সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৰা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি.

২৪৪. অঞ্ঞং ব্যাকরেয্যন্তি এত্থ অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো অত্তানং ‘‘অরহা অহ’’ন্তি জানাপেতীতি আহ ‘‘অরহা অহ’’ন্তি জানাপেয্য’’ন্তি. ছ ঠানানীতি এত্থ ঠানসদ্দো কারণত্থোতি আহ ‘‘ছ কারণানী’’তি. ‘‘পটিৰিজ্ঝিত্ৰা’’তিআদিনা অধিমুত্তোতি পদস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি. সদ্দত্থো পন অধিমুচ্চতীতি অধিমুত্তোতি দট্ঠব্বো. অরহত্তং ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. হীতি ৰিত্থারো. অসম্মোহোতীতি এত্থ আকারত্থৰাচকো ইতিসদ্দো পুব্বপদেসুপি যোজেত্ৰা ‘‘নেক্খমং ইতি ৰুচ্চতী’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা.

‘‘পটিৰেধরহিত’’ন্তি ইমিনা কেৰলং সদ্ধামত্তকন্তি এত্থ মত্তসদ্দস্স নিৰত্তেতব্বত্থং দস্সেতি. পটিৰেধপঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. ‘‘অসম্মিস্স’’ন্তি ইমিনা কেৰলসদ্দস্স অসম্মিস্সত্থং দস্সেতি. পটিচযন্তি এত্থ পটিসদ্দো অনুপচ্ছিন্নত্থো, চিধাতু ৰড্ঢনত্থোতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং করণেন ৰড্ঢি’’ন্তি, মগ্গপটিৰেধেন ৰীতরাগত্তাযেৰাতি সম্বন্ধো. তন্নিন্নমানসোযেৰাতি তস্মিং ফলসমাপত্তিৰিহারে নিন্নমানসো এৰ.

লাভসক্কারসিলোকন্তি এত্থ লভনং লাভো, সুট্ঠু করণং সক্কারো, সিলোকনং ৰণ্ণভণনং সিলোকো, লাভো চ সক্কারো চ সিলোকো চ লাভসক্কারসিলোকন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘চতুপচ্চযলাভঞ্চা’’তিআদি. তেসংযেৰাতি চতুন্নং পচ্চযানমেৰ. ‘‘সীলঞ্চ ৰতঞ্চা’’তি ইমিনা সীলব্বতন্তিপদস্স দ্ৰন্দৰাক্যং দস্সেতি.

ভুসসদ্দস্স কলিঙ্গরত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘বলৰন্তো’’তি ‘‘খীণাসৰস্সা’’তি ইমিনা নেৰস্সাতি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতি. ‘‘গহেত্ৰা’’তি ইমিনা পরিযাদিযন্তীতি এত্থ পরিপুব্বআপুব্বদাধাতুযা গহণত্থং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. কিলেসা করোন্তীতি সম্বন্ধো. তেসন্তি কিলেসানং. আনেঞ্জপ্পত্তন্তি এত্থ ইঞ্জনং কম্পনং ইঞ্জং, ন ইঞ্জং অনেঞ্জং, তমেৰ আনেঞ্জং, তং পত্তন্তি আনেঞ্জপ্পত্তন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অচলনপ্পত্ত’’ন্তি. ৰযঞ্চাতি চসদ্দো অৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থোতি আহ ‘‘ৰযম্পি উপ্পাদম্পী’’তি.

উপাদানক্খযস্সাতি এত্থ উপাদানক্খযং অধিমুত্তস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপযোগত্থে সামিৰচন’’ন্তি. ‘‘উপ্পাদঞ্চ ৰযঞ্চা’’তি ইমিনা আযতনুপ্পাদন্তি এত্থ উপ্পাদসদ্দেন ৰযোপি অৰিনাভাৰতো গহেতব্বোতি দস্সেতি. সম্মাতি নিপাতো ঞাযত্থোতি আহ ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি. সন্তচিত্তস্সাতি এত্থ সন্তসদ্দস্স খেদাদীসুপি পৰত্তত্তা ইধ নিব্বুতত্থে ৰত্ততীতি আহ ‘‘নিব্বুতচিত্তস্সা’’তি. অনুনযপটিঘেহীতি অনু পুনপ্পুনং আরম্মণে চিত্তং নেতীতি অনুনযো, রাগো, আরম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘো, দোসো, অনুনযো চ পটিঘো চ অনুনযপটিঘা, তেহি. ইট্ঠে অনুনযো, অনিট্ঠে পটিঘো হোতীতি সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.

১৪৮. দিগুণাদিউপাহনপটিক্খেপকথা

২৪৫. অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তীতি এত্থ অঞ্ঞসদ্দো সব্বনামসুদ্ধনামৰসেন দুৰিধো. তেসু ইধ সুদ্ধনামং, তং পন বালে চ দারকে চ অরহত্তে চ পৰত্ততি, ইধ পন অরহত্তেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অরহত্তং ব্যাকরোন্তী’’তি. যেনাতি সভাৰেন. অরহাতি ঞাযতীতি অরহাইতি অত্থো ঞাযতি. সোতি সভাৰো. সুত্তৰণ্ণনাতোযেৰাতি অঙ্গুত্তরট্ঠকথাতো এৰ. ন উপনীতোতি ন উপরি নীতো. একচ্চে মোঘপুরিসাতি একচ্চেসদ্দো অঞ্ঞেপরিযাযো, মোঘসদ্দো তুচ্ছৰেৰচনোতি আহ ‘‘অঞ্ঞে পন তুচ্ছপুরিসা’’তি. ‘‘হসমানা ৰিযা’’তি ইমিনা হসমানকং মঞ্ঞেতি এত্থ মঞ্ঞেসদ্দো ৰিযত্থোতি দস্সেতি. অসন্তমেৰাতি অৰিজ্জমানংযেৰ. একপলাসিকন্তি এত্থ পলাসসদ্দো পণ্ণৰাচকো. পটলং নাম পণ্ণং ৰিয হোতি, তস্মা ‘‘একপটল’’ন্তি ৰুত্তং. অসীতিসকটৰাহেতি এত্থ অসীতি পদং সকটপদেন সম্বন্ধং কত্ৰা অসীতিসকটেহি ৰহিতব্বেতি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘দ্ৰে সকটভারা একো ৰাহো’’তি ইমিনা ৰাহানং চত্তালীসভাৰং দস্সেতি. সত্তহত্থিকঞ্চ অনীকন্তি এত্থ অনীকস্স সরূপং দস্সেন্তো আহ ‘‘ছ হত্থিনিযো চা’’তিআদি. সত্তন্নং হত্থীনং সমূহো সত্তহত্থিকং. সত্তঅনীকত্তা একূনপঞ্ঞাসহত্থিনো হোন্তি. তেসু সত্ত হত্থিনো, দ্ৰাচত্তালীস হত্থিনিযো হোন্তি. দ্ৰিগুণাতি এত্থ গুণসদ্দো পটলত্থোতি আহ ‘‘দ্ৰিপটলা’’তি. গুণঙ্গুণূপাহনাতি এত্থ দ্ৰিগুণতিগুণানং ৰিসুং গহিতত্তা পারিসেসতো গুণঙ্গুণভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘চতুপটলতো পট্ঠায ৰুচ্চতী’’তি. গুণঙ্গুণূপাহনাতি পটলপটলা উপাহনা, বহুপটলা উপাহনাতি অত্থো. উকারেন সহ যোজেত্ৰা গকারো সজ্ঝাযিতব্বো চ লিখিতব্বো চ. ইদানি পোত্থকেসু পন উকারো ন দিস্সতি.

১৪৯. সব্বনীলিকাদিপটিক্খেপকথা

২৪৬. সব্বাৰ নীলিকাতি সব্বাৰ উপাহনাযো নীলিকা, সব্বট্ঠানেসু নীলমেতাসন্তি সব্বনীলিকাতিপি কাতব্বো. তত্থ চাতি তেসু নীলিকাদীসু চ. উম্মারপুপ্ফস্স ৰণ্ণো ৰিয ৰণ্ণো এতিস্সাতি উম্মারপুপ্ফৰণ্ণা. এৰং সেসেসুপি. অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণাতি এত্থ অদ্দোতি অল্লো. অরিট্ঠোতি ফেণিলরুক্খো ৰা কাকো ৰা, তস্মা অদ্দো অল্লো অরিট্ঠো ফেণিলরুক্খো, কাকো ৰাতি অদ্দারিট্ঠো, তদেৰ অদ্দারিট্ঠকো, অদ্দারিট্ঠকস্স ৰণ্ণো ৰিয ৰণ্ণো এতিস্সাতি অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণা. এতাসূতি সব্বনীলিকাদীসু. পুঞ্ছিত্ৰাতি পরিমজ্জিত্ৰা. অপ্পমত্তকেনাপীতি পিসদ্দো সম্ভাৰনে. সব্বনীলাদিকে ভিন্নে কা নাম কথাতি অত্থো.

‘‘যাসং ৰদ্ধাযেৰ নীলা’’তি ইমিনা নীলকা ৰদ্ধিকা এতাসন্তি নীলকৰদ্ধিকাতি ছট্ঠীবাহিরত্থসমাসং দস্সেতি. ৰদ্ধিকাতি চ নদ্ধি. সা হি উপাহনতলতো ৰদ্ধযতীতি ৰদ্ধিকাতি চ উপাহনতলং বন্ধতি ইমাযাতি ৰদ্ধিকাতি চ ৰুচ্চতি. সব্বত্থাতি সব্বেসু পীতকৰদ্ধিকাদীসু. এতাযোপীতি নীলকৰদ্ধিকাদিকা উপাহনাযোপি. তলেতি উপাহনায তলে. ‘‘খল্লকং বন্ধিত্ৰা’’তি ইমিনা খল্লকেন বন্ধিতব্বাতি খল্লকবদ্ধাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. যোনকউপাহনাতি যোনকজাতীনং মনুস্সানং উপাহনা. পলিগুণ্ঠেত্ৰাতি পরিসমন্ততো ৰেঠেত্ৰা. ‘‘উপরি…পে… জঙ্ঘ’’ন্তি ইমিনা পুটবদ্ধতো ৰিসেসং দস্সেতি. তূলপিচুনাতি তূলসঙ্খাতেন পিচুনা. ‘‘তিত্তিরপত্তসদিসা’’তি ইমিনা তিত্তিরস্স পত্তং ৰিয তিত্তিরপত্তিকাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. তিত্তিরোতি চ একো সকুণৰিসেসো. কণ্ণিকট্ঠানেতি দ্ৰিন্নং ৰদ্ধিকানং একতো সমাগমট্ঠানে. ‘‘মেণ্ড…পে… কতা’’তি ইমিনা মেণ্ডস্স ৰিসাণেন সদিসা ৰদ্ধিকা এতাসন্তি মেণ্ডৰিসাণৰদ্ধিকাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. তথেৰাতি যথা মেণ্ডঅজসিঙ্গসণ্ঠানে ৰদ্ধে যোজেত্ৰা কতা, তথেৰাতি অত্থো. ‘‘ৰিচ্ছিকা…পে… কতা’’তি ইমিনা ৰিচ্ছিকায অল়ো ৰিচ্ছিকাল়ো, সো ৰিয ৰদ্ধিকা এতাসন্তি ৰিচ্ছিকাল়িকাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অল়সদ্দো ‘‘অল়চ্ছিন্নো’’তিআদীসু (মহাৰ. ১১৯) অঙ্গুট্ঠৰাচকো, ইধ পন নঙ্গুট্ঠৰাচকো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নঙ্গুট্ঠসণ্ঠানে’’তি. তলেসূতি উপাহনায তলেসু. ‘‘মোর…পে… সিব্বিকা’’তি ইমিনা মোরপিঞ্ছেহি পরিসমন্ততো, পরিক্খিপিত্ৰা ৰা সিব্বিতা মোরপিঞ্ছপরিসিব্বিতাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. চিত্রা উপাহনাযোতি এত্থ চিত্রসদ্দো ৰিচিত্রত্থোতি আহ ‘‘ৰিচিত্রা’’তি. এতাসূতি খল্লকবদ্ধাদীসু. ৰল়ঞ্জেতব্বাতি পরিভুঞ্জিতব্বা. ৰল়জি পরিভোগেতি ধাতুপাঠো (সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৫ জকারন্তধাতু). তালুজো ততিযো. তেসু পনাতি খল্লকাদীসু পন. সতি সন্তেসূতি যোজনা. সীহচম্মেন পরিক্খিপিতব্বাতি সীহচম্মপরিক্খতাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিযন্তেসূ’’তিআদি. পক্খিবিল়ালোতি তুলিযো. সো হি পক্খযুত্তত্তা চ বিল়ালমুখসদিসমুখত্তা চ পক্খিবিল়ালোতি ৰুচ্চতি. ইমিনা লুৰকচম্মপরিক্খতাতি এত্থ লুৰকসদ্দো পক্খিবিল়ালপরিযাযোতি দস্সেতি. ‘‘উলূকচম্মপরিক্খতা’’তিপি পাঠো. এতাসুপীতি সীহচম্মপরিক্খতাদীসুপি. যা কাচি উপাহনাযোতি সম্বন্ধো.

২৪৭. ওমুক্কন্তি এত্থ অৰত্যূপসগ্গস্স ৰিযোগত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিমুঞ্চিত্ৰা অপনীত’’ন্তি. পুরাণং গুণঙ্গুণূপাহনন্তি অত্থো.

১৫১. অজ্ঝারামে উপাহনপটিক্খেপকথা

২৪৮. ‘‘যেন সিপ্পেনা’’তিআদিনা অভি অধিকং জীৰন্তি অনেনাতি অভিজীৰনং, কিংতং? সিপ্পন্তি অত্থং দস্সেতি. তস্সাতি সিপ্পস্স. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. যংসদ্দো ৰচনৰিপল্লাসোতি আহ ‘‘যে তুম্হে’’তি. হীতি সচ্চং. যংনিপাতোতি যংইতি নিপাতো যদিসদ্দস্স অত্থে পৰত্ততীতি যোজনা. আচরিযা এৰাতি এৰসদ্দেন আচরিযমত্তভাৰং পটিক্খিপতি. হীতি সচ্চং. সোতি অৰস্সিকো. তন্তি ছব্বস্সং. নিস্সায ৰচ্ছতীতি অৰস্সিকস্স চতুৰস্সকালে ছব্বস্সস্স দসৰস্সিকত্তা তং নিস্সায ৰসতি. উপজ্ঝাযমত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপজ্ঝাযস্সা’’তিআদি. মহন্ততরাতি অত্তনো ৰুড্ঢতরা. উপজ্ঝাযস্স মত্তং পমাণমেতেসন্তি উপজ্ঝাযমত্তা.

২৪৯. পাদতো নিক্খন্তেন খীলসদিসেন মংসেন পৰত্তো আবাধো পাদখীলাবাধোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পাদতো’’তিআদি. পাদতো নিক্খন্তন্তি সম্বন্ধো.

২৫১. তিণপাদুকাতিআদীসু তিণেন কতা পাদুকা তিণপাদুকাতি ৰচনত্থাদিং দস্সেন্তো আহ ‘‘যেন কেনচি তিণেনা’’তিআদি. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ‘‘ভূমিযং সুপ্পতিট্ঠিতাতি’’আদিনা ন সঙ্কমিতব্বাতি অসঙ্কমনীযাতি অত্থং দস্সেতি.

২৫২. অঙ্গজাতেনেৰাতি অত্তনো অঙ্গজাতেন এৰ. অঙ্গজাতন্তি গাৰীনং অঙ্গজাতং. ওগাহেত্ৰাতি এত্থ ওত্যূপসগ্গো দল়্হত্থোতি আহ ‘‘দল়্হং গহেত্ৰা’’তি.

১৫৩. যানাদিপটিক্খেপকথা

২৫৩. ইত্থিযুত্তেনাতি এত্থ রূল়ীৰসেন ধেনুপি ইত্থী নামাতি আহ ‘‘ধেনুযুত্তেনা’’তি. পুরিসন্তরেনাতি এত্থ পুরিসো এৰ অন্তরো অঞ্ঞো এত্থাতি পুরিসন্তরং যানং. পুরিসন্তরো নাম অত্থতো সারথীতি আহ ‘‘পুরিসসারথিনা’’তি, যানেনাতি যোজনা. গঙ্গামহিযাযাতি এত্থ গঙ্গা চ মহী চ গঙ্গামহী, তত্থ কীল়িকা গঙ্গামহিযাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘গঙ্গামহীকীল়িকাযা’’তি. তত্থ হি ইত্থিপুরিসা যানেহি উদককীল়ং কীল়ন্তি. পুরিসযুত্তং হত্থৰট্টকন্তি এত্থ ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে পুরিসযুত্তঞ্চ হত্থৰট্টকঞ্চা’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. তত্থ পুরিসযুত্তন্তি পুরিসেন যুজ্জিতব্বন্তি পুরিসযুত্তং যানং. হত্থৰট্টকন্তি হত্থেন ৰট্টেতব্বন্তি হত্থৰট্টকং যানং. যানুগ্ঘাতেনাতি যানস্স উল্লঙ্ঘিত্ৰা গমনেন. হনধাতু হি গত্যত্থো. তমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যানং অভিরুহন্তস্সা’’তিআদি. ‘‘তপ্পচ্চযা’’তি ইমিনা যানুগ্ঘাতেনাতি এত্থ হেত্ৰত্থে করণৰচনন্তি দস্সেতি. পীঠকসিৰিকন্তি পীঠেন সহ কতং সিৰিকং. পটপোটলিকন্তি পটমযং পোটলিকং.

১৫৪. উচ্চাসযনমহাসযনপটিক্খেপকথা

২৫৪. উচ্চং আসযনং উচ্চাসযনং. মহন্তং আসযনং মহাসযনং. আসন্দিআদীসু এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. পমাণাতিক্কন্তাসনন্তি দীঘাসনং. তঞ্হি আগম্ম সদতি নিসীদতীতি এত্থ, আযতং ৰা সুট্ঠুং দদাতীতি আসন্দীতি ৰুচ্চতি. ৰাল়রূপানীতি সীহব্যগ্ঘাদিৰাল়রূপানি. পাদেসু ৰাল়রূপানি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অঙ্কীযতি লক্খীযতীতি পল্লঙ্কো. গোনকোতি গৰতি দীঘলোমেহি উগ্গচ্ছতি এত্থাতি গোনকো. কোজৰোতি কুযং ভূমিযং জৰতি গচ্ছতীতি কোজৰো. তস্সাতি গোনকস্স. লোমানি চতুরঙ্গুলাধিকানি হোন্তি কিরাতি যোজনা. ৰানচিত্রউণ্ণামযত্থরণোতি ৰানেন সিব্বনেন সঞ্জাতং চিত্ররূপমেত্থাতি ৰানচিত্রং, উণ্ণায নিব্বত্তো উণ্ণামযো, সোযেৰ অত্থরণো উণ্ণামযত্থরণো, ৰানচিত্রঞ্চ তং উণ্ণামযত্থরণো চেতি ৰানচিত্রউণ্ণামযত্থরণো. সেতত্থরণোতি সেতত্থিকেহি সেৰীযতীতি সোতো, সোযেৰ অত্থরণো সেতত্থরণো. ইমিনা অত্থেন পটতি সেতভাৰং গচ্ছতীতি পটিকাতি কাতব্বং. পটিকাসদ্দোযং অড্ঢেন্দুপাসাণেপি পৰত্ততি. ঘনপুপ্ফকোতি ঘনং কথিনং পুপ্ফমেত্থাতি ঘনপুপ্ফকো. ইমিনা ঘনপুপ্ফসঙ্খাতং পটলমেত্থ অত্থীতি পটলিকাতি দস্সেতি. সোতি অত্থরণো. আমলকপটোতি আমলকপুপ্ফং দস্সেত্ৰা কতো পটো. তূলিকাতি তূলং পূরেত্ৰা কতা তূলিকা. ৰিকতিকাতি সীহব্যগ্ঘাদিরূপেহি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) ৰিচিত্তাকারেন করীযতীতি ৰিকতিকা. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থরণং. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থরণ’’ন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘উদ্দলোমীতি একতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণং, একন্তলোমীতি উভতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণ’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মা দ্ৰে অট্ঠকথাযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসা হোন্তি. এত্থ দীঘনিকাযট্ঠকথানযেন ৰচনত্থং করিস্সামি. উট্ঠিতং দ্ৰীহি পক্খেহি, দ্ৰীসু ৰা দসাসঙ্খাতং লোমমেত্থাতি উদ্দলোমী. নিগ্গহিতাগমং কত্ৰা ‘‘উন্দলোমী’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. একস্মিং অন্তে দসাসঙ্খাতং লোমমেত্থাতি একন্তলোমীতি. কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি এত্থ কোসেয্যন্তি কোসিযসুত্তং. কট্টিস্সন্তি কট্টিস্সনামকং ৰাকং. ইমিনা কোসেয্যঞ্চ কট্টিস্সঞ্চ কট্টিস্সানীতি ৰিরূপেকসেসং কত্ৰা কট্টিস্সেহি পকতং অত্থরণং কট্টিস্সন্তি অত্থং দস্সেতি. সুদ্ধকোসেয্যন্তি রতনঅপরিসিব্বিতং সুদ্ধকোসেয্যং. ইমিনা সুদ্ধকট্টিস্সম্পি ৰট্টতীতি দস্সেতি.

সোল়স নাটকিত্থিযো ঠত্ৰা নচ্চং করোন্তি এত্থাতি কুত্তকন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোল়সন্ন’’ন্তিআদি. অজিনচম্মেহীতি অজিনমিগচম্মেহি, কতইতি সম্বন্ধো. পৰেণীতি দুপট্টতিপট্টাদীহি পরংপরৰসেন কতত্তা ‘‘পৰেণী’’তি ৰুচ্চতি. অজিনচম্মানি হি সুখুমতরানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টাদীনি কত্ৰা পৰেণিৰসেন কতানি. তস্মা ৰুত্তং ‘‘অজিনপৰেণী’’তি. ‘‘কদলিমিগচম্মং নামা’’তি ইমিনা তস্স চম্মং কদলিমিগইতি গহেতব্বং উত্তরপদলোপৰসেন ৰা উপচারেন ৰাতি দস্সেতি. পৰরসদ্দো উত্তমত্থোতি আহ ‘‘উত্তমপচ্চত্থরণ’’ন্তি. তন্তি কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণং. সউত্তরচ্ছদন্তি এত্থ সকারো সহসদ্দকারিযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সহ উত্তরচ্ছদেনা’’তি. ‘‘উপরী’’তি ইমিনা উত্তরসদ্দস্স সেট্ঠাদযো নিৰত্তেতি. ‘‘সদ্ধি’’ন্তি ইমিনা সহসদ্দস্স তুল্যত্থং নিৰত্তেতি. ‘‘সেত…পে… ন ৰট্টতী’’তি ইমিনা রত্তৰিতানং হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থরণে সতিপি ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. কস্মা? রত্তৰিতানস্স অকপ্পিযত্তা. উভতোলোহিতকূপধানন্তি এত্থ উভসরূপং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চা’’তি. সীসো উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি উপধানং, উপ ভুসং ৰা সুখং ধারেতীতি উপধানং, বিব্বোহনং. সচে পমাণযুত্তং, তং উপধানং ৰট্টতীতি যোজনা.

১৫৫. সব্বচম্মপটিক্খেপাদিকথা

২৫৫. দীপিপোতকোতি দীপিপোতো ৰিযাতি দীপিপোতকো ৰচ্ছো. ভিত্তিদণ্ডকাদীসূতি ভিত্তিসম্বন্ধেসু দণ্ডকাদীসু. আদিসদ্দেন ভিত্তিথম্ভাদযো সঙ্গণ্হাতি.

২৫৬. যো ন সক্কোতি অনুপাহনো গামং পৰিসিতুং, সো গিলানো নামাতি যোজনা.

১৫৭. সোণকুটিকণ্ণৰত্থুকথা

২৫৭. এতেনাতি ‘‘কুররঘরে’’তি পাঠেন. অস্সাতি মহাকচ্চানস্স. পপাতনামকেতি যস্মা মহাতটো এত্থ অত্থি, তস্মা পপাতনামকো হোতি. এতেনাতি ‘‘পপাতকে পব্বতে’’তি পাঠেন. অস্সাতি মহাকচ্চানস্স. কোটিঅগ্ঘনকং পিল়ন্ধনং কণ্ণে এতস্সত্থীতি কুটিকণ্ণোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কোটিঅগ্ঘনকং পনা’’তিআদি. পিল়ন্ধতি অনেনাতি পিল়ন্ধনং, অলঙ্কারো. দন্তজো চতুত্থক্খরো. ‘‘পসাদজনক’’ন্তি ইমিনা পসাদং জনেতীতি পাসাদিকোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. পসাদনীযন্তি পসাদিতব্বং, পসাদিতুং অরহন্তি অত্থো. অত্থৰচনন্তি অত্থো ৰুচ্চতি অনেনাতি অত্থৰচনং. পাল়িযং ইদানি পোত্থকেসু ‘‘পসাদনীয’’ন্তি পাঠো নত্থি. ‘‘পাসাদিক’’ন্তিপদস্স পুব্বে ‘‘দস্সনীয’’ন্তি পাঠোযেৰ অত্থি. উত্তমদমথসমথন্তিএত্থ দমথসদ্দস্স ঞাণত্থঞ্চ ইন্দ্রিযসংৰরত্থঞ্চ সমথসদ্দস্স সমাধত্থঞ্চ চিত্তূপসমত্থঞ্চ দস্সেন্তো আহ ‘‘উত্তমং দমথঞ্চা’’তিআদি. চসদ্দেন দ্ৰন্দৰাক্যং দস্সেতি. ৰিসূকাযিকৰিপ্ফন্দিতানন্তি ৰিসূকায পটিপক্খায পৰত্তানং দিট্ঠিচিত্তসঙ্খাতানং ৰিৰিধচলনানং. ‘‘ৰীরিযিন্দ্রিয’’ন্তি ইমিনা যতিন্দ্রিযন্তি এত্থ যতসদ্দো ৰীরিযৰাচকোতি দস্সেতি. নাগন্তি এত্থ নত্থি আগু পাপমেতস্সাতি নাগোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আগুৰিরহিত’’ন্তি কিং দিৰসতো পট্ঠাযাতি আহ ‘‘মম পব্বজ্জাদিৰসতো পট্ঠাযা’’তি. কণ্হা মত্তিকা উত্তরি এত্থাতি কণ্হুত্তরাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কণ্হমত্তিকুত্তরা’’তি. ‘‘উপরী’’তি ইমিনা উত্তরসদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. ‘‘গুন্নং খুরেহী’’তি ইমিনা গুন্নং খুরকণ্টকসদিসত্তা গোকণ্টকা নামাতি দস্সেতি. তে গোকণ্টকে রক্খিতুন্তি সম্বন্ধো. এৰং খরা ভূমি হোতীতি যোজনা. এতেহীতি এরগূআদীহি চতূহি তিণেহি. তন্তি এরগূতিণং. তেনাতি মোরগূতিণেন. জন্তুস্স ৰণ্ণোতি সম্বন্ধো. সেনাসনং পঞ্ঞপেসীতি এত্থ কিং নাম সেনাসনং পঞ্ঞপেসীতি আহ ‘‘ভিসিং ৰা কটসারকং ৰা পঞ্ঞপেসী’’তি. পঞ্ঞপেত্ৰা চ পন সোণস্স আরোচেসি. কিং আরোচেসীতি আহ ‘‘আৰুসো’’তিআদি. সত্থা ৰসিতুকামোতি সম্বন্ধো.

২৫৮. ‘‘তস্স সোণস্সা’’তি ইমিনা পটিভাতু তন্তি এত্থ ‘‘ত’’ন্তিপদং সাম্যত্থে উপযোগৰচনন্তি দস্সেতি. তন্তি তৰ. অট্ঠকৰগ্গিকানীতি অট্ঠপমাণো, অট্ঠসমূহো ৰা ৰগ্গো এতেসন্তি অট্ঠকৰগ্গিকানি. কামসুত্তাদীনি (সু. নি. ৭৭২ আদযো) সোল়স সুত্তানি. যোতি পুগ্গলো, সমন্নাগতোতি সম্বন্ধো. অরিযোপীতি পিসদ্দো ন কেৰলং সুচিসমন্নাগতোযেৰ পাপে ন রমতি, অথ খো অরিযোপীতি দস্সেতি. ‘‘পটিভাতু ত’’ন্তি পাঠতো যাৰ ‘‘সুচীতি ৰুত্ত’’ন্তি পাঠা কেসুচিযেৰ অট্ঠকথাপোত্থকেসু অত্থি. অযং খ্ৰস্সাতি এত্থ অস্সসদ্দো আখ্যাতোতি আহ ‘‘ভৰেয্যা’’তি. পরিদস্সেসীতি পঞ্চ ৰরানি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেসি. যং ৰচনং মে উপজ্ঝাযো জানাপেতি, তস্স ৰচনস্স অযং কালো ভৰেয্যাতি যোজনা.

২৫৯. ৰিনযধরপঞ্চমেনাতি এত্থ উপজ্ঝাযপঞ্চমেনাতি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘অনুস্সাৰনাচরিযপঞ্চমেনা’’তি. উপাহনকোসকোতি উপাহনায পক্খিপনোকাসো কোসকো. এল়কচম্মঅজচম্মেসু অকপ্পিযং নাম নত্থি. মিগচম্মে পন কিঞ্চি ৰট্টতি, ন কিঞ্চি ৰট্টতি. তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘মিগচম্মে’’তিআদি. এতেসংযেৰাতি এণিমিগাদীনং ছন্নমেৰ. অঞ্ঞেসং পনাতি ছহি মিগেহি অৰসেসানং পন. তেসং চম্মং ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো.

গাথাযং মক্কটো চ কাল়সীহো চ সরভো চ কদলিমিগো চ কেচি যে ৰাল়মিগা অত্থি, তে চাতি যোজনা. তেসন্তি মক্কটাদীনং.

তত্থাতি গাথায, মক্কটাদীসু ৰা. ‘‘সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতরচ্ছা’’তি ইমিনা ৰাল়মিগানং সরূপং দস্সেতি. এত্তকাযেৰ ৰাল়মিগাতি আহ ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি. এতেসংযেৰাতি সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতরচ্ছানমেৰ. ন চম্মং ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. যেসন্তি ছন্নং এণিমিগাদীনং. তেতি ছ এণিমিগাদিকে. হি সচ্চং সব্বেসং এতেসং ৰাল়মিগানং চম্মং ন ৰট্টতীতি যোজনা. আহরিত্ৰা ৰা ন দিন্নন্তি আহরিত্ৰা ৰা হত্থে ৰা পাদমূলে ৰা ঠপেত্ৰা ন দিন্নং. ‘‘গণনং ন উপেতী’’তি ইমিনা গণনং উপগচ্ছতীতি গণনূপগন্তি অত্থং দস্সেতি. অধিট্ঠিতঞ্চাতি অধিট্ঠিতং পন. যদাতি যস্মিং কালে. ততোতি কালতো.

ইতি চম্মক্খন্ধকৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.