মহাৰগ্গযোজনা
১. মহাখন্ধকং
১. বোধিকথা
এৰূভতোৰিভঙ্গস্স, কত্ৰান যোজনানযং;
মহাৰগ্গখন্ধকস্স, করিস্সং যোজনানযং.
উভিন্নন্তি উভযেসং. পাতিমোক্খানন্তি পাতিমোক্খৰিভঙ্গানং. পাতিমোক্খগহণেন হেত্থ তেসং ৰিভঙ্গোপি গহিতো অভেদেন ৰা উত্তরপদলোপৰসেন ৰা. খন্ধকন্তি পঞ্ঞত্তিসমূহং. খন্ধসদ্দো হেত্থ পঞ্ঞত্তিৰাচকো. ৰিনযপঞ্ঞত্তিযো ৰুচ্চন্তি ‘‘খন্ধো’’তি. তেসং সমূহো খন্ধকো. অথৰা খন্ধোতি রাসি. খন্ধসদ্দো হি রাসত্থৰাচকো. ৰিনযপঞ্ঞত্তিরাসি ৰুচ্চতি ‘‘খন্ধো’’তি. ককারো পকাসকৰাচকো. খন্ধানং ৰিনযপঞ্ঞত্তিরাসীনং কো পকাসকোতি খন্ধকো, তং খন্ধকং. অযং পনেত্থ যোজনা – উভিন্নং পাতিমোক্খানং সঙ্গীতিসমনন্তরং খন্ধকোৰিদা খন্ধকেসু কুসলা মহাথেরা যং খন্ধকং সঙ্গাযিংসু, তস্স খন্ধকস্স দানি সংৰণ্ণনাক্কমো যস্মা সম্পত্তো, তস্মা তস্স খন্ধকস্স অযং অনুত্তানত্থৰণ্ণনা হোতীতি.
যে অত্থাতি সম্বন্ধো. হিসদ্দো পদালঙ্কারো. যেসন্তি পদানং. তেতি তে অত্থে. ভৰেতি ভৰেয্য, ভৰিতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. তেসন্তি অত্থানং. কিন্তি কিং পযোজনং. তেতি অত্থে, ঞাতুন্তি সম্বন্ধো. অথৰা তেতি অত্থা, অৰণ্ণিতাতি সম্বন্ধো. তেসংযেৰাতি অত্থানমেৰ. অযং পনেত্থ যোজনা – পদভাজনীযে যেসং পদানং যে অত্থা ভগৰতা পকাসিতা, তেসং পদানন্তি পাঠসেসো, তে অত্থে পুন ৰদেয্যাম চে, কদা পরিযোসানং সংৰণ্ণনায পরিনিট্ঠানং ভৰে, ন ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. যে চেৰ অত্থা উত্তানা, তেসং সংৰণ্ণনায কিং পযোজনং, ন পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. অধিপ্পাযানুসন্ধীহি চ অধিপ্পাযেন চ অনুসন্ধিনা চ ব্যঞ্জনেন চ যে পন অত্থা অনুত্তানা, তে অত্থে, অত্থা ৰা অৰণ্ণিতা যস্মা ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা তেসংযেৰ অত্থানং অযং সংৰণ্ণনানযো হোতীতি. ইতিসদ্দো পরিসমাপনত্থো.
১. ‘‘তেন…পে… ৰেরঞ্জায’’ন্তিআদীসু (পারা. ১) করণৰচনে ৰিসেসকারণমত্থি ৰিয, ‘‘তেন…পে… পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি এত্থ কিঞ্চাপি নত্থীতি যোজনা. অসদিসোপমাযং. কিঞ্চাপিসদ্দো গরহত্থজোতকো, পন-সদ্দো সম্ভাৰনত্থজোতকো. ‘‘করণৰচনেনেৰা’’তি এত্থ এৰকারেন উপযোগৰচনং ৰা ভুম্মৰচনং ৰা নিৰারেতি. অভিলাপোতি অভিমুখং অত্থং লপতীতি অভিলাপো, সদ্দো. আদিতোতি ৰেরঞ্জকণ্ডতো. এতন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনং. ‘‘অঞ্ঞেসুপী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ইতো পরেসূ’’তি.
যদি ৰিসেসকারণং নত্থি, কিং পনেতস্স ৰচনে পযোজনন্তি চোদেন্তো আহ ‘‘কিং পনেতস্সা’’তিআদি. এতস্সাতি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনস্স. নিদানদস্সনং পযোজনং নামাতি যোজনা. তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুমাহ ‘‘যা হী’’তিআদি. যা পব্বজ্জা চেৰ যা উপসম্পদা চ ভগৰতো অনুঞ্ঞাতাতি যোজনা. যানি চ অনুঞ্ঞাতানীতি সম্বন্ধো. তানীতি পব্বজ্জাদীনি. অভিসম্বোধিন্তি অরহত্তমগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অরহত্তমগ্গঞাণঞ্চ. বোধিমহামণ্ডেতি মহন্তানং মগ্গঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং পসন্নট্ঠানে বোধিরুক্খমূলেতি অত্থো. এৰন্তিআদি নিগমনং.
তত্থাতি যং ‘‘তেন সমযেন উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনং ৰুত্তং, তত্থ. উরুৰেলাযন্তি এত্থ উরুসদ্দো মহন্তপরিযাযোতি আহ ‘‘মহাৰেলায’’ন্তি. ‘‘ৰালিকরাসিম্হী’’তি ইমিনা ৰেলাসদ্দস্স রাসত্থং দস্সেতি, কালসীমাদযো নিৰত্তেতি. যদি পন ‘‘উরূ’’তি ৰালিকায নামং, ‘‘ৰেলা’’তি মরিযাদায, এৰঞ্হি সতি ননু উরুযা ৰেলাতি অত্থো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলা’’তি. ইমিনা ৰেলায অতিক্কমো ৰেলা উত্তরপদলোপৰসেন, ৰেলায আহটা উরু উরুৰেলা পদৰিপরিযাযৰসেনাতি দস্সেতি. এত্থাতি ‘‘উরুৰেলায’’ন্তিপদে. তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘অতীতে কিরা’’তিআদি. অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পব্বজিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তাপসপব্বজ্জন্তি ইসিপব্বজ্জং, ন সমণপব্বজ্জং. কতিকৰত্তন্তি করণং কতং, কতেন পৰত্তং কতিকং, তমেৰ ৰত্তং কতিকৰত্তং. অকংসু কিরাতি সম্বন্ধো. যোতি যো কোচি. অঞ্ঞোতি অত্তনা অপরো. সো আকিরতূতি সম্বন্ধো. পত্তপুটেনাতি পণ্ণেন কতেন পুটেন. ততোতি কতিকৰত্তকরণতো. তত্থাতি তস্মিং পদেসে. ততোতি মহাৰালিকরাসিজননতো, পরন্তি সম্বন্ধো. নন্তি তং পদেসং. তন্তি মহাৰালিকরাসিং.
‘‘বোধিরুক্খমূলে’’তি এত্থ অস্সত্থরুক্খস্স উপচারৰসেন বোধীতি নামলভনং দস্সেন্তো আহ ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তিআদি. ইমিনা চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝতীতি বোধীতি ৰচনত্থেন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং বোধি নামাতি দস্সেতি. এত্থাতি বোধিম্হি, বোধিযং ৰা. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. রুক্খোপীতি পিসদ্দেন ন মগ্গঞাণমেৰাতি দস্সেতি. মূলেতি আসন্নে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অনুনাসিকলোপৰসেন সন্ধীতি আহ ‘‘পঠমং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. ‘‘হুত্ৰা’’তি ইমিনা ‘‘পঠম’’ন্তিপদস্স ভাৰনপুংসকং দস্সেতি. সব্বপঠমংযেৰাতি সব্বেসং জনানং পঠমমেৰ অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. একো এৰ পল্লঙ্কো একপল্লঙ্কোতি অৰধারণসমাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘একেনেৰ পল্লঙ্কেনা’’তি. ‘‘সকিং…পে… আভুজিতেনা’’তি ইমিনা অৰধারণফলং দস্সেতি. পল্লঙ্কোতি চ ঊরুবদ্ধাসনং. ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদীতি এত্থ তদঙ্গাদীসু (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৪) পঞ্চসু ৰিমুত্তীসু পটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতা ফলসমাপত্তি এৰাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ফলসমাপত্তিসুখ’’ন্তি. ফলসমাপত্তীতি অরহত্তফলসমাপত্তি. সা হি ৰিরুদ্ধেহি উপক্কিলেসেহি মুচ্চিতট্ঠেন ৰিমুত্তীতি ৰুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং সুখং ৰিমুত্তিসুখং, চতুত্থজ্ঝানিকং অরহত্তফলসমাপত্তিসুখং. অথৰা তায জাতং সুখং ৰিমুত্তিসুখং, সকলকিলেসদুক্খূপসমসুখং. ‘‘পটিসংৰেদযমানো’’তিইমিনা ‘‘পটিসংৰেদী’’তি এত্থ ণীপচ্চযস্স কত্তুত্থং দস্সেতি. পুনপ্পুনং সুট্ঠু ৰদতি অনুভৰতীতি পটিসংৰেদী. পটিসংৰেদী হুত্ৰা নিসীদীতি সম্বন্ধো.
পচ্চযাকারন্তি অৰিজ্জাদিপচ্চযানং উপ্পাদাকারং. কস্মা পচ্চযাকারো পটিচ্চসমুপ্পাদো নামাতি আহ ‘‘পচ্চযাকারো হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তিইমিনা ‘‘পটিচ্চা’’তিপদস্স কম্মং দস্সেতি, ‘‘সহিতে’’তিইমিনা সংসদ্দস্সত্থং. ‘‘ধম্মে’’তিইমিনা তস্স সরূপং. এত্থাতি ইমিস্সং ৰিনযট্ঠকথাযং. তত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে, অনুলোমপটিলোমেসু ৰা. স্ৰেৰ পচ্চযাকারো ৰুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকরণতো’’তিইমিনা অনুলোমসদ্দস্স সভাৰত্থং দস্সেতি. স্ৰেৰাতি পচ্চযাকারো এৰ. তং কিচ্চন্তি অত্তনা কত্তব্বং তং কিচ্চং. তস্স অকরণতোতি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স অকরণতো. ইমিনা পটিলোমসদ্দস্স সভাৰত্থং দস্সেতি. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা পুরিমনযেনেৰ. ৰাতি অথৰা. পৰত্তিযাতি সংসারপৰত্তিযা. অনুলোমোতি অনুকূলো, অনুরূপো ৰা. ইতরোতি ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তো পচ্চযাকারো. তস্সাতি পৰত্তিযা. পটিলোমোতি পটিৰিরুদ্ধো, এত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে. অত্থো দট্ঠব্বোতি এত্থ অত্থো এৰাতি সম্ভৰতো তস্স ফলং ৰা ‘‘সদ্দন্তরত্থাপোহনেন সদ্দো অত্থং ৰদতী’’তি ৰচনতো (উদা. অট্ঠ. ১; দী. নি. টী. ১.১; ম. নি. টী. ১.মুলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.ওঘতরযসুত্তৰণ্ণনা; অ. নি. টী. ১.১.রুপাদিৰগ্গৰণ্ণনা) সদ্দন্তরত্থাপোহনং ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘আদিতো পনা’’তিআদি. যাৰসদ্দো অৰধিৰচনো. যাৰ অন্তং পাপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইতোতি ইমেহি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি অত্থেহি. ‘‘মনসাকাসী’’তি এত্থ ইকারলোপৰসেন সন্ধীতি আহ ‘‘মনসি অকাসী’’তি. তত্থাতি ‘‘মনসাকাসী’’তিপদে. যথাতি যেনাকারেন. ইদন্তি ইমং আকারং. তত্থাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিপাঠে অৰযৰত্থো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সমাসমজ্ঝে তসদ্দেন পুব্বপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গহেতব্বানীতি আহ ‘‘অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি. ৰাক্যে পন তসদ্দেন পরপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গহেতব্বানি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিপদং ‘‘সম্ভৰন্তী’’তিপদেন সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তি. সব্বপদেসূতি ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.
যথা পনাতি যেনাকারেন পন. ইদন্তি ইমং আকারং. তত্থাতি ‘‘অৰিজ্জায…পে… নিরোধো’’তিআদিৰাক্যে. অৰিজ্জাযত্ৰেৰাতি এত্থ ‘‘ভদ্দিযোত্ৰেৰা’’তিআদীসু ৰিয ‘‘ভদ্দিযো ইতি এৰা’’তি পদচ্ছেদো কত্তব্বো, ন এৰং ‘‘অৰিজ্জায ইতি এৰা’’তি, অথ খো ‘‘অৰিজ্জায তু এৰা’’তি কাতব্বোতি আহ ‘‘অৰিজ্জায তু এৰা’’তি. ‘‘প অতিমোক্খং অতিপমোক্খ’’ন্তিআদীসু (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰিয উপসগ্গব্যত্তযেন ৰুত্তং, এৰমিধ নিপাতব্যত্তযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ এৰসদ্দেন সত্তজীৰাদযো নিৰত্তেতি. তুসদ্দো পক্খন্তরত্থজোতকো. অনুলোমপক্খতো পটিলোমসঙ্খাতং পক্খন্তরং মনসাকাসীতি অত্থো. অসেসৰিরাগনিরোধসদ্দো অযুত্তসমাসো, উত্তরপদেন চ ততিযাসমাসোতি আহ ‘‘ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা’’তি. তত্থ অসেসসদ্দং ৰিরাগসদ্দেন সম্বন্ধমকত্ৰা নিরোধসদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৰা অত্থস্স গহণং অযুত্তসমাসো নাম. ‘‘মগ্গেনা’’তিইমিনা ৰিরাগসদ্দস্সত্থং দস্সেতি. মগ্গো হি ৰিরজ্জনট্ঠেন ৰিরাগোতি ৰুচ্চতি. সঙ্খারনিরোধোতি এত্থ মগ্গেন নিরোধত্তা অনুপ্পাদনিরোধো হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতী’’তি. অনুপ্পাদনিরোধোতি চ অনুপ্পাদেন নিরোধো সমুচ্ছেদৰসেন নিরুদ্ধত্তা. এৰন্তি যথা অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, এৰং তথাতি অত্থো. তত্থাতি ‘‘এৰমেতস্সা’’তিআদিৰচনে. কেৰলসদ্দো সকলপরিযাযোতি আহ ‘‘সকলস্সা’’তি, অনৰসেসস্সাতি অত্থো. অথৰা সত্তজীৰাদীহি অমিস্সিতত্তা অমিস্সত্থোতি আহ ‘‘সুদ্ধস্স ৰা’’তি. ‘‘সত্তৰিরহিতস্সা’’তি ইমিনা সুদ্ধভাৰং দস্সেতি. দুক্খক্খন্ধস্সাতি এত্থ খন্ধসদ্দো রাসত্থৰাচকোতি আহ ‘‘দুক্খরাসিস্সা’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এত্থ এতসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘য্ৰায’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘অৰিজ্জাদিৰসেন…পে… নিরোধো হোতী’’তি য্ৰাযং অত্থো ৰুত্তোতি যোজনা. সমুদযো চ হোতীতি সম্বন্ধো. ৰিদিতৰেলাযন্তি পাকটৰেলাযং পসিদ্ধকালেতি অত্থো. ইমং উদানন্তি এত্থ ইমসদ্দো ৰুচ্চমানাপেক্খো. তস্মিং অত্থে ৰিদিতে সতীতি যোজনা. পজাননতাযাতি পকারেন জাননভাৰস্স. সোমনস্সযুত্তঞাণসমুট্ঠানন্তি সোমনস্সেন একুপ্পাদাদিৰসেন যুত্তেন ঞাণেন সমুট্ঠানং, যুত্তং ৰা ঞাণসঙ্খাতং সমুট্ঠানং উদানন্তি সম্বন্ধো. তত্থ উদানন্তি কেনট্ঠেন উদানং? উদানট্ঠেন, মোদনট্ঠেন, কীল়নট্ঠেন চাতি অত্থো. কিমিদং উদানং নাম? পীতিৰেগসমুট্ঠাপিতো উদাহারো. যথা (উদা. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) হি যং তেলাদিমিনিতব্বৰত্থু মানং গহেতুং ন সক্কোতি ৰিসন্দিত্ৰা গচ্ছতি, তং ‘‘অৰসেকো’’তি ৰুচ্চতি. যঞ্চ জলং তল়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গচ্ছতি, তং ‘‘ওঘো’’তি ৰুচ্চতি. এৰমেৰং যং পীতিৰেগসমুট্ঠাপিতং ৰিতক্কৰিপ্ফারং হদযং সন্ধারেতুং ন সক্কোতি, সো অধিকো হুত্ৰা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৰা ৰচীদ্ৰারেন নিক্খমন্তো পটিগ্গাহকনিরপেক্খো উদাহারৰিসেসো ‘‘উদান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসী’’তি ইমিনা উদধাতুস্স উদাহারত্থং দস্সেতি.
তস্সাতি উদানস্স অত্থো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. যদাতি এত্থ দাপচ্চযস্স অত্থৰাক্যং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. হৰেতি ‘‘ব্যত্ত’’ন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. ব্যত্তং পাকটন্তি হি অত্থো. পাতুভৰন্তীতি এত্থ পাতুনিপাতস্স অত্থস্স ‘‘হৰে’’তি নিপাতেন ৰুত্তত্তা ভূধাতুস্সেৰ অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি. অনুলোম পটিলোম পচ্চযাকার পটিৰেধসাধকাতি অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ পচ্চযাকারস্স পটিৰিজ্ঝনস্স সাধকা. বোধিপক্খিযধম্মাতি বোধিযা মগ্গঞাণস্স পক্খে ভৰা সত্ততিংস ধম্মা. অথৰা পাতুনিপাতেন সহ ‘‘ভৰন্তী’’তিপদস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পকাসন্তী’’তি. ইমস্মিং নযে হৰেসদ্দো একংসত্থৰাচকো. হৰে একংসেনাতি হি অত্থো. অভিসমযৰসেনাতি মগ্গঞাণৰসেন. মগ্গঞাণঞ্হি যস্মা অভিমুখং চত্তারি সচ্চানি সমেচ্চ অযতি জানাতি, তস্মা অভিসমযোতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিলেসসন্তাপনট্ঠেনা’’তি ইমিনা আভুসো কিলেসে তাপেতীতি আতাপোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ন ৰীরিযসামঞ্ঞং হোতি, অথ খো সম্মপ্পধানৰীরিযমেৰাতি আহ ‘‘সম্মপ্পধানৰীরিযৰতো’’তি. ইমিনা আতাপীতি এত্থ ঈপচ্চযস্স ৰন্তুঅত্থং দস্সেতি. আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি কসিণাদিআরম্মণং উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানসভাৰেন অট্ঠসমাপত্তিসঙ্খাতেন ঝানেন চ. লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি অনিচ্চাদিলক্খণং উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানসভাৰেন ৰিপস্সনামগ্গফলসঙ্খাতেন ঝানেন চ. ‘‘বাহিতপাপস্সা’’তি ইমিনা বাহিতো অণো পাপো অনেনাতি ব্রাহ্মণোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অণসদ্দো হি পাপপরিযাযো. ‘‘খীণাসৰস্সা’’তি ইমিনা তস্স সরূপং দস্সেতি. অথস্সাতি অথ অস্স, তস্মিং কালে ব্রাহ্মণস্সাতি অত্থো. যা এতা কঙ্খা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘কো নু খো…পে… অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২) নযেন চ তথা ‘‘কতমং নু খো…পে… অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৫) নযেন চ পচ্চযাকারে ৰুত্তাতি যোজনা. নো কল্লো পঞ্হোতি অযুত্তো পঞ্হো, দুপ্পঞ্হো এসোতি অত্থো. তথাতি এৰং, ততো অঞ্ঞথা ৰা. যা চ সোল়স কঙ্খা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) আগতাতি সম্বন্ধো. অপটিৰিদ্ধত্তা কঙ্খাতি যোজনা. সোল়স কঙ্খাতি অতীতৰিসযা পঞ্চ, অনাগতৰিসযা পঞ্চ, পচ্চুপ্পন্নৰিসযা ছাতি সোল়সৰিধা কঙ্খা. ৰপযন্তীতি ৰি অপযন্তি, ইকারলোপেনাযং সন্ধি. ৰিত্যূপসগ্গো ধাত্ৰত্থানুৰত্তকো, অপযন্তি – সদ্দো অপগমনত্থোতি আহ ‘‘অপগচ্ছন্তী’’তি. ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তিইমিনা অপগমনত্থমেৰ পরিযাযন্তরেন দীপেতি. ‘‘কস্মা’’তি ইমিনা ‘‘যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি ৰাক্যস্স পুব্বৰাক্যকারণভাৰং দস্সেতি. সহেতুধম্মন্তি এত্থ সহ অৰিজ্জাদিহেতুনাতি সহেতু, সঙ্খারাদিকো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো. সহেতু চ সো ধম্মো চাতি সহেতুধম্মোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিজ্জাদিকেনা’’তিআদি. ‘‘পটিৰিজ্ঝতী’’তি ইমিনা পজানা তীতি এত্থ ঞাধাতুযা অৰবোধনত্থং দস্সেতি, মারণতোসনাদিকে অত্থে নিৰত্তেতি. ইতীতি তস্মা, ৰপযন্তীতি যোজনা.
২. পচ্চযক্খযস্সাতি পচ্চযানং খযট্ঠানস্স অসঙ্খতস্সাতি যোজনা. তত্রাতি দুতিযউদানে. খীযন্তি পচ্চযা এত্থাতি খযং, নিব্বানন্তি আহ ‘‘পচ্চযানং খযসঙ্খাতং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘অঞ্ঞাসী’’তি ইমিনা অৰেদীতি এত্থ ৰিদধাতুযা ঞাণত্থং দস্সেতি, অনুভৰনলাভাদিকে নিৰত্তেতি. তস্মা ৰপযন্তীতি সম্বন্ধো. ৰুত্তপ্পকারাতি পঠমউদানে ৰুত্তসদিসা. ধম্মাতি বোধিপক্খিযধম্মা, চতুঅরিযসচ্চধম্মা ৰা.
৩. ইমং উদানং উদানেসীতি সম্বন্ধো. যেন মগ্গেন ৰিদিতোতি যোজনা. তত্রাতি ততিযউদানে. সো ব্রাহ্মণো তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি ৰা যস্স অরিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অরিযমগ্গেন ৰা ৰিধূপযন্তি যোজনা. ৰুত্তপ্পকারন্তি সুত্তনিপাতে ৰুত্তপ্পকারং. মারসেনন্তি কামাদিকং দসৰিধং মারসেনং. ‘‘ৰিধমেন্তো’’তিইমিনা ৰিধূপযন্তি এত্থ ধূপধাতুযা ৰিধমনত্থং দস্সেতি, লিম্পনত্থাদযো নিৰত্তেতি. ‘‘ৰিদ্ধং সেন্তো’’তিইমিনা ৰিধমেন্তোতি এত্থ ধমুধাতুযা ধংসনত্থং দস্সেতি, সদ্দত্থাদযো নিৰত্তেতি. ‘‘সূরিযোৰ ওভাসয’’ন্তিপদস্স ‘‘সূরিযো ইৰা’’তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. সূরিযোতি আদিচ্চো. সো হি যস্মা পঠমকপ্পিকানং সূরং জনেতি, তস্মা সূরিযোতি ৰুচ্চতি. অব্ভুগ্গতোতি অভিমুখং উদ্ধং আকাসং গতো, অব্ভং ৰা আকাসং উগ্গতো. অব্ভসদ্দো হি আকাসপরিযাযো. আকাসো হি যস্মা আভুসো ভাতি দিপ্পতি, তস্মা ‘‘অব্ভ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – যথা সূরিযো ওভাসযন্তো তিট্ঠতি, এৰং ব্রাহ্মণো সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তো. যথা সূরিযো অন্ধকারং ৰিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৰং ব্রাহ্মণো মারসেনম্পি ৰিধূপযন্তোতি.
এত্থাতি এতেসু তীসু উদানেসু. পঠমং উদানং উপ্পন্নন্তি সম্বন্ধো. ইমিস্সা খন্ধকপাল়িযা উদানপাল়িং সংসন্দন্তো আহ ‘‘উদানে পনা’’তিআদি. উদানে পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. তন্তি উদানে ৰুত্তৰচনং, ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অচ্চযেনাতি অতিক্কমেন, তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘তদা হী’’তিআদি. তদাতি ‘‘স্ৰে আসনা ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি রত্তিং উপ্পাদিতমনসিকারকালে. ভগৰা মনসাকাসীতি সম্বন্ধো. পুরিমা দ্ৰে উদানগাথা আনুভাৰদীপিকা হোন্তীতি যোজনা. তস্সাতি পচ্চযাকারপজাননপচ্চযক্খযাধিগমস্স. একেকমেৰাতি অনুলোমপটিলোমেসু একেকমেৰ. পঠমযামঞ্চাতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, নিরন্তরং পঠমযামকালন্তি অত্থো. ইধ পনাতি ইমস্মিং খন্ধকে পন. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. তত্থ ভগৰা উদানেসীতি সম্বন্ধো. ৰিসাখপুণ্ণমাযাতি ৰিসাখায যুত্তায পুণ্ণমায. ‘‘অরুণো উগ্গমিস্সতী’’তি ৰত্তব্বসমযেতি সম্বন্ধো. সব্বঞ্ঞুতন্তি সব্বঞ্ঞুভাৰং, অনাৰরণঞাণন্তি অত্থো. ততোতি অরুণুগ্গমনতো. তং দিৰসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, তস্মিং দিৰসেতি হি অত্থো. অচ্চন্তসংযোগে ৰা, তং দিৰসং কালন্তি হি অত্থো. এৰং মনসি কত্ৰাতি যথা তং দিৰসং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি, এৰং মনসি কত্ৰাতি অত্থো. ইতীতি এৰং. ‘‘বোধিরুক্খমূলে…পে… নিসীদী’’তি এৰং ৰুত্তং তং সত্তাহন্তি যোজনা. তত্থেৰাতি বোধিরুক্খমূলেযেৰ.
২. অজপালকথা
৪. ন ভগৰাতি এত্থ নকারো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি পদেন যোজেতব্বো, ন উপসঙ্খমীতি হি অত্থো. তম্হা সমাধিম্হাতি ততো অরহত্তফলসমাপত্তিসমাধিতো. অনন্তরমেৰ অনুপসঙ্কমনং উপমায আৰিকরোন্তো আহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. ইচ্চেৰং ৰুত্তং ন হোতীতি যোজনা. ইদন্তি ইদং অত্থজাতং. এত্থাতি ‘‘ভুত্ৰা সযতী’’তি ৰাক্যে. এৰন্তি উপমেয্যজোতকো. ইধাপীতি ইমিস্সং ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদিপাল়িযম্পি. ইদন্তি অযমত্থো দীপিতো হোতীতি যোজনা. এত্থাতি ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদিপাঠে.
অপরানিপীতি পল্লঙ্কসত্তাহতো অঞ্ঞানিপি. তত্রাতি ‘‘অপরানিপী’’তিআদিৰচনে. ভগৰতি নিসিন্নে সতীতি যোজনা. কিরসদ্দো ৰিত্থারজোতকো. কিং নু খোতি পরিৰিতক্কনত্থে নিপাতো. একচ্চানন্তি অপ্পেসক্খানং একচ্চানং. তাসন্তি দেৰতানং. বলাধিগমট্ঠানন্তি বলেন তেজসা অধিগমট্ঠানং. অনিমিসেহীতি উম্মিসেহি. সত্তাহন্তি কম্মত্থে চেতং উপযোগৰচনং, অচ্চন্তসংযোগে ৰা. এৰঞ্হি সতি ‘‘কাল’’ন্তি কম্মং ৰেদিতব্বং. তং ঠানন্তি অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকিযমানট্ঠানং. অথাতি অনিমিসসত্তাহস্স অনন্তরে. রতনচঙ্কমেতি রতনমযে চঙ্কমে. তং ঠানন্তি চঙ্কমট্ঠানং. ততোতি চঙ্কমসত্তাহতো. রতনঘরন্তি রতনমযং গেহং. তত্থাতি রতনঘরে অভিধম্মপিটকং ৰিচিনন্তোতি সম্বন্ধো. এত্থাতি রতনঘরে, অভিধম্মপিটকে ৰা, নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মৰচনং. তং ঠানন্তি অভিধম্মপিটকৰিচিননট্ঠানং.
এৰন্তিআদি পুব্বৰচনস্স নিগমৰসেন পচ্ছিমৰচনস্স অনুসন্ধিনিদস্সনং. তেনাতি অজপালানং নিসীদনকারণেন. অস্সাতি নিগ্রোধস্স. ‘‘অজপালনিগ্রোধোত্ৰেৰ নাম’’ন্তি ইমিনা উপচারৰসেন নামলভনং দস্সেতি. অজপা ব্রাহ্মণা লন্তি নিৰাসং গণ্হন্তি এত্থাতি অজপালো, উণ্হকালে ৰা অন্তোপৰিট্ঠে অজে অত্তনো ছাযায পালেতীতি অজপালো, অজপালো চ সো নিগ্রোধো চেতি অজপালনিগ্রোধোতি ৰচনত্থানিপি পকরণন্তরেসু (উদা. অট্ঠ. ৪) দস্সিতানি. তত্রাপীতি অজপালনিগ্রোধেপি. বোধিতোতি বোধিরুক্খতো. এত্থাতি অজপালনিগ্রোধে. ভগৰতি নিসিন্নেতি যোজনা. তত্থাতি ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরো’’তিআদিৰচনে. সোতি ব্রাহ্মণো. দিট্ঠমঙ্গলিকো নামাতি দিট্ঠসুতমুতসঙ্খাতেসু তীসু মঙ্গলিকেসু দিট্ঠমঙ্গলিকো নাম কিরাতি অত্থো. ‘‘মানৰসেন…পে… ৰুচ্চতী’’তি ইমিনা ‘‘হুংহু’’ন্তি করোতীতি হুংহুঙ্কো, হুংহুঙ্কো জাতি সভাৰো ইমস্সাতি হুংহুঙ্কজাতিকোতি ৰচনত্থং দস্সেতি.
তেনাতি ব্রাহ্মণেন. সিখাপ্পত্তন্তি অগ্গপ্পত্তং. তস্সাতি উদানস্স. যোতি পুগ্গলো, পটিজানাতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ন দিট্ঠমঙ্গলিকতাযা’’তি ইমিনা অৰধারণফলং দস্সেতি. ‘‘বাহিতপাপধম্মত্তা’’তি ইমিনা বাহিতো পাপো ধম্মো অনেনাতি বাহিতপাপধম্মোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘হুংহুঙ্কারপহানেনা’’তি ইমিনা নত্থি হুংহুঙ্কারো ইমস্সাতি নিহুংহুঙ্কোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. রাগাদিকসাৰাভাৰেনাতি ইমিনা নত্থি রাগাদিকসাৰো ইমস্সাতি নিক্কসাৰোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘ভাৰনানুযোগযুত্তচিত্ততাযা’’তি ইমিনা যতং অনুযুত্তং অত্তং চিত্তং ইমস্সাতি যতত্তোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. এত্থ হি যতসদ্দো ৰীরিযৰাচকো, যতধাতুযা নিপ্ফন্নো, অত্তসদ্দো চিত্তপরিযাযো. যতসদ্দস্স যমুধাতুযা চ নিপ্ফন্নভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সীলসংৰরেন ৰা’’তিআদি. ‘‘সঞ্ঞতচিত্ততাযা’’তি ইমিনা যমতি সংযমতীতি যতং, যতং অত্তং চিত্তং ইমস্সাতি যতত্তোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. সচ্চানি ৰিদন্তি জানন্তীতি ৰেদানীতি ৰচনত্থেন মগ্গঞাণানি ৰেদানি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতেহি ৰেদেহী’’তি. ‘‘চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতান’’ন্তি ৰিভত্তিপরিণামং কত্ৰা ‘‘ৰেদান’’ন্তিপদেন যোজেতব্বো. অন্তন্তি নিব্বানং. তঞ্হি যস্মা সঙ্খারানং অৰসানে জাতং, তস্মা অন্তন্তি ৰুচ্চতি. পুন অন্তন্তি অরহত্তফলং. তঞ্হি যস্মা মগ্গস্স পরিযোসানে পৰত্তং, তস্মা অন্তন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ৰুসিতত্তা’’তি ইমিনা ৰুসিতং মগ্গসঙ্খাতং ব্রহ্মচরিযং অনেনাতি ৰুসিতব্রহ্মচরিযোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ধম্মেন ব্রহ্মৰাদং ৰদেয্যাতি ৰুত্তৰচনস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ব্রাহ্মণো অহন্তি এতং ৰাদং ধম্মেন ৰদেয্যা’’তি. ধম্মেনাতি ভূতেন সভাৰেন. লোকেতি এত্থ সত্তলোকোৰাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সকলে লোকসন্নিৰাসে’’তি.
৩. মুচলিন্দকথা
৫. অকালমেঘোতি এত্থ ৰপ্পাদিকালস্স অভাৰা ন অকালো হোতি, অথ খো ৰস্সকালে অসম্পত্তত্তা অকালোতি আহ ‘‘অসম্পত্তে ৰস্সকালে’’তি. ‘‘উপ্পন্নমেঘো’’তি ইমিনা অকালে উপ্পন্নো মেঘো অকালমেঘোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. গিম্হানং পচ্ছিমে মাসেতি জেট্ঠমূলমাসে. তস্মিন্তি মেঘে. সীতৰাতদুদ্দিনীতি এত্থ সীতেন ৰাতেন দূসিতং দিনং ইমিস্সা ৰট্টলিকাযাতি সীতৰাতদুদ্দিনীতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সা চ পনা’’তিআদি. সা চ পন সত্তাহৰট্টলিকা সীতৰাতদুদ্দিনী নাম অহোসীতি সম্বন্ধো. ‘‘সমীপে পোক্খরণিযা নিব্বত্তো’’তি ইমিনা মুচলিন্দস্স সমীপে নিব্বত্তো মুচলিন্দোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. মুচলিন্দোতি চ নিচুলো. সো নীপোতি চ পিযকোতি চ ৰুচ্চতি. নাগস্স ভোগো একোপি সত্তাভুজত্তা ‘‘ভোগেহী’’তি বহুৰচনৰসেন ৰুত্তং. তস্মিন্তি নাগরাজে ঠিতে সতীতি যোজনা. তস্সাতি নাগরাজস্স. তস্মাতি যস্মা ভণ্ডাগারগব্ভপমাণং অহোসি, তস্মা. ঠানস্স কারণং পরিদীপেতি অনেনাতি ঠানকারণপরিদীপনং ‘‘মা ভগৰন্তং সীত’’ন্তিআদিৰচনং. সোতি নাগরাজা. হীতি সচ্চং. পাল়িযং ‘‘বাধযিত্থা’’তি কিরিযাপদং অজ্ঝাহরিতব্বন্তি আহ ‘‘মা সীতং ভগৰন্তং বাধযিত্থা’’তি. তত্থাতি ‘‘মা ভগৰন্তং সীত’’ন্তিআদিৰচনে. সত্তাহৰট্টলিকায সতীতি সম্বন্ধো. তম্পীতি উণ্হম্পি. নন্তি ভগৰন্তং. তস্সাতি নাগরাজস্স. উব্বিদ্ধন্তি উদ্ধং ছিদ্দং. ৰিদ্ধছিদ্দসদ্দা হি পরিযাযা. আকাসং মেঘপটলপটিচ্ছন্নং আসন্নং ৰিয হোতি, মেঘপটলৰিগমে দূরং ৰিয উপট্ঠাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মেঘৰিগমেন দূরীভূত’’ন্তি. ৰিগতৰলাহকন্তি এত্থ ৰিগতসদ্দো অপগতত্থৰাচকো, ৰলাহকসদ্দো মেঘপরিযাযোতি আহ ‘‘অপগতমেঘ’’ন্তি. ইন্দনীলমণি ৰিয দিব্বতীতি দেৰোতি ৰচনত্থেন আকাসো দেৰো নামাতি আহ ‘‘দেৰন্তি আকাস’’ন্তি. অত্তনো রূপন্তি অত্তনো নাগসণ্ঠানং. ইমিনা সকৰণ্ণন্তি এত্থ সকসদ্দো অত্তৰাচকো, ৰণ্ণসদ্দো সণ্ঠানৰেৰচনোতি দস্সেতি.
সুখো ৰিৰেকোতি এত্থ তদঙ্গ ৰিক্খম্ভন সমুচ্ছেদ পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকসঙ্খাতেসু পঞ্চসু ৰিৰেকেসু নিব্বানসঙ্খাতো নিস্সরণৰিৰেকো চ কাযচিত্তউপধিৰিৰেকসঙ্খাতেসু তীসু ৰিৰেকেসু নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৰিৰেকো চ গহেতব্বোতি আহ ‘‘নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৰিৰেকো’’তি. ‘‘চতুমগ্গঞাণসন্তোসেনা’’তি ইমিনা তুট্ঠস্সাতি এত্থ পিণ্ডপাতসন্তোসাদিকে নিৰত্তেতি. সুতধম্মস্সাতি এত্থ সুতসদ্দো ৰিস্সুতপরিযাযোতি আহ ‘‘পকাসিতধম্মস্সা’’তি, পাকটসচ্চধম্মস্সাতি অত্থো. পস্সতোতি এত্থ মংসচক্খুস্স করণভাৰেন আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘ঞাণচক্খুনা’’তি. ‘‘অকুপ্পনভাৰো’’তি ইমিনা অব্যাপজ্জন্তি এত্থ ব্যাপাদসদ্দস্স দোসৰাচকভাৰো চ ণ্যপচ্চযস্স ভাৰত্থো চ দস্সিতো. এতেনাতি ‘‘অব্যাপজ্জ’’ন্তিপদেন. মেত্তাপুব্বভাগোতি অব্যাপজ্জস্স পুব্বভাগে মেত্তায উপ্পন্নভাৰো. পাণভূতেসু সংযমোতি এত্থ পাণভূতসদ্দা ৰেৰচনভাৰেন সত্তেসু এৰ ৰত্তন্তীতি আহ ‘‘সত্তেসু চা’’তি. করুণাপুব্বভাগোতি সংযমস্স পুব্বভাগে করুণায উপ্পন্নভাৰো. যাতি যা ৰিরাগতা. অনাগামিমগ্গস্স কামরাগস্স অনৰসেসপহানত্তা ৰুত্তং ‘‘এতেন অনাগামিমগ্গো কথিতো’’তি. যাথাৰমানস্স অরহত্তমগ্গেন নিরুদ্ধত্তা ৰুত্তং ‘‘অস্মি…পে… কথিত’’ন্তি. ইতোতি অরহত্ততো.
৪. রাজাযতনকথা
৬. পাচীনকোণেতি পুরত্থিমঅস্সে, পুব্বদক্খিণদিসাভাগেতি অত্থো. রাজাযতনরুক্খন্তি খীরিকারুক্খং. তেন খো পন সমযেনাতি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং পুচ্ছিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘কতরেন সমযেনা’’তি. নিসিন্নস্স ভগৰতোতি যোজনা. দেৰরাজসদ্দস্স অঞ্ঞে পজাপতিআদযো দেৰরাজানো নিৰত্তেতুং ‘‘সক্কো’’তি ৰুত্তং. তন্তি হরীতকং. পরিভুত্তমত্তস্সেৰ ভগৰতোতি সম্বন্ধো. নিসিন্নে ভগৰতি.
‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তি ইমিনা যেন সমযেন ভগৰা রাজাযতনমূলে নিসীদি, তেন খো পন সমযেনাতি অত্থং দস্সেতি. উক্কলজনপদতোতি উক্কলনামকা জনপদম্হা. যস্মিং দেসে ভগৰা ৰিহরতি, তং দেসন্তি যোজনা. এত্থাতি ‘‘তং দেসং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না’’তিপদে. তেসন্তি ৰাণিজানং. ঞাতিসালোহিতসদ্দানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনত্তা ‘‘ঞাতী’’তি ৰুত্তে সালোহিতসদ্দস্স অত্থো সিদ্ধোতি দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ঞাতিভূতপুব্বা দেৰতা’’তি. সাতি দেৰতা. নেসন্তি ৰাণিজানং. ততোতি অপৰত্তনকারণা. তেতি ৰাণিজা. ইদন্তি অপৰত্তনং. বলিন্তি উপহারং. তেসন্তি ৰাণিজানং. ‘‘সব্বিমধুফাণিতাদীহি যোজেত্ৰা’’তি পদং পুব্বাপরাপেক্খং, তস্মা মজ্ঝে ৰুত্তং. পতিমানেথাতি এত্থ মান পূজাযং পেমনেতি ধাতুপাঠেসু (সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৮ নকারন্তধাতু) ৰুত্তত্তা পূজনপেমনং নাম অত্থতো উপট্ঠহনন্তি আহ ‘‘উপট্ঠহথা’’তি. তং ৰোতি এত্থ তংসদ্দো পতিমাননৰিসযো, ৰোসদ্দো তীসু ৰোসদ্দেসু তুম্হসদ্দস্স কারিযো ৰোসদ্দো, সো চ চতুত্থ্যত্থোতি আহ ‘‘তং পতিমানং তুম্হাক’’ন্তি. ৰোকারো হি তিৰিধো তুম্হসদ্দস্স কারিযো, যোৰচনস্স কারিযো, পদপূরণোতি. তত্থ তুম্হসদ্দস্স কারিযো পঞ্চৰিধো পচ্চত্তউপযোগকরণসম্পদানসামিৰচনৰসেনাতি. তত্থ তুম্হসদ্দকারিযো সম্পদানৰচনো ইধাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘তুম্হাক’’ন্তি. ‘‘য’’ন্তিসদ্দস্স ৰিসযো পটিগ্গহণত্থোতি আহ ‘‘যং পটিগ্গহণ’’ন্তি. অস্সাতি ভৰেয্য. যো পত্তো অহোসীতি যোজনা. অস্সাতি ভগৰতো. সোতি পত্তো. সুজাতায আগচ্ছন্তিযা এৰাতি সম্বন্ধো. অনাদরে চেতং সামিৰচনং. তেনাতি অন্তরধাযহেতুনা. অস্সাতি ভগৰতো. হত্থেসূতি করণত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. হত্থেহীতি হি অত্থো. কিম্হীতি কেন.
ইতোতি আসল়্হীমাসজুণ্হপক্খপঞ্চমিতো. এত্তকং কালন্তি এতং পমাণং একূনপঞ্ঞাসদিৰসকালং. জিঘচ্ছাতি ঘসিতুমিচ্ছা. পিপাসাতি পাতুমিচ্ছা. অস্সাতি ভগৰতো. চেতসা-চেতোসদ্দানং সম্বন্ধাপেক্খত্তা তেসং সম্বন্ধং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অত্তনো’’তি চ ‘‘ভগৰতো’’তি চ. ইমেহি সম্বন্ধিসদ্দানমসদিসত্তা সম্বন্ধোপি অসদিসোতি দস্সেতি. অত্তনোতি চতুন্নং মহারাজানং. সমাসোযেৰ অৰযৰীপধানো হোতি, ৰাক্যং পন অৰযৰপধানোযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চতূহি দিসাহী’’তি. পাল়িযং ‘‘আগন্ত্ৰা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো. ‘‘সিলামযে’’তি ইমিনা সিলামযমেৰ সেলামযন্তি অত্থং দস্সেতি. ইদন্তি ‘‘সেলামযে পত্তে’’তি ৰচনং. যেতি মুগ্গৰণ্ণসিলামযে পত্তে. ততোতি ইন্দনীলমণিমযপত্তউপনামনতো, পরন্তি সম্বন্ধো. তেসন্তি চতুন্নং মহারাজানং. চত্তারোপি অধিট্ঠহীতি সম্বন্ধো. যথাতি যেনাকারেন, অধিট্ঠিযমানেতি যোজনা. একসদিসোতি একংসেন সদিসো. অধিট্ঠিতে পত্তেতি সম্বন্ধো. পত্তেতি চ করণত্থে ভুম্মৰচনং. পত্তেন পটিগ্গহেসীতি হি অত্থো. পচ্চগ্ঘেতি এত্থ একারো স্মিংৰচনস্স কারিযোতি আহ ‘‘পচ্চগ্ঘস্মি’’ন্তি. পটি অগ্ঘন্তি পদৰিভাগং কত্ৰা পটিসদ্দো পাটেক্কত্থো, ‘‘অগ্ঘ’’ন্তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তেপি মহগ্ঘত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পাটেক্কং মহগ্ঘস্মি’’ন্তি. ইমিনা চত্তারো একতো হুত্ৰা ন মহগ্ঘা হোন্তি, পাটেক্কং পন মহগ্ঘা হোন্তীতি দস্সেতি. অথ ৰা সউপসগ্গো পচ্চগ্ঘসদ্দো অভিনৰপরিযাযোতি আহ ‘‘অভিনৰে’’তি. অভিনৰোতি চ অচিরতনৰত্থুস্স নামং. অচিরতনৰত্থু অচিরতনত্তা অব্ভুণ্হং ৰিয হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অব্ভুণ্হে’’তি. ‘‘তঙ্খণে নিব্বত্তস্মি’’ন্তি ইমিনা তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি. দ্ৰেৰাচিকাতিপদস্স সমাসৰসেন চ তদ্ধিতৰসেন চ নিপ্ফন্নভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘দ্ৰে ৰাচা’’তিআদি. পত্তাতি এত্থ একো ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ইতি তস্মা দ্ৰেৰাচিকাইতি অত্থোতি যোজনা. তেতি ৰাণিজা. অথাতি তস্মিং কালে. তেতি কেসে. তেসন্তি ৰাণিজানং. পরিহরথাতি অত্তনো অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানট্ঠানন্তি পটিগ্গহেত্ৰা, পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰা হরথাতি অত্থো. তেতি ৰাণিজা. অমতেনেৰাতি অমতেন ইৰ, অভিসিত্তা ইৰাতি যোজনা.
৫. ব্রহ্মযাচনকথা
৭. ভগৰা উপসঙ্কমীতি সম্বন্ধো. তস্মিন্তি অজপালনিগ্রোধে. আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচরিতো সম্মাচরিতো, ন একস্স বুদ্ধস্স আচিণ্ণো, অথ খো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো, অতিআচিণ্ণো নিচ্চাচিণ্ণোতি অত্থো. সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘জানন্তি হী’’তিআদি. ধম্মদেসনন্তি ভগৰতো ধম্মদেসনং, ধম্মদেসনত্থায ৰা ভগৰন্তং, ভগৰন্তং ৰা ধম্মদেসনং. ততোতি যাচনকারণা. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. লোকসন্নিৰাসো ব্রহ্মগরুকো যস্মা, ইতি তস্মা উপ্পাদেস্সন্তীতি যোজনা. ইতীতিআদি নিগমনং.
তত্থাতি পরিৰিতক্কনাকারপাঠে. ‘‘পঞ্চকামগুণেসু অল্লীয’’ন্তীতি ইমিনা অল্লীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন লগ্গন্তি এত্থাতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অল্লীযন্তীতি লগ্গন্তি. ‘‘পঞ্চ কামগুণে অল্লীযন্তী’’তিপি পাঠো, এৰং সতি অল্লীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰিযন্তীতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৰচনত্থো কাতব্বো. অল্লীযন্তীতি সেৰন্তি. তেতি পঞ্চ কামগুণা. ‘‘যদিদ’’ন্তিপদস্স যং ইদন্তি পদৰিভাগং কত্ৰা ‘‘য’’ন্তি চ ‘‘ইদ’’ন্তি চ সব্বনামপদন্তি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘যদিদন্তি নিপাতো’’তি. ইমিনা তীসু লিঙ্গেসু দ্ৰীসু চ ৰচনেসু ৰিনাসং, ৰিকারং ৰা ৰিসদিসং ৰা নঅযনত্তা নগমনত্তা অব্যযং নামাতি দস্সেতি, অত্থো পন সব্বনামত্থোযেৰাতি দট্ঠব্বং. তস্সাতি ‘‘যদিদ’’ন্তিনিপাতস্স, অত্থোতি সম্বন্ধো. ঠানন্তি ‘‘ঠানং’’ইতিপদং. পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’ইতিপদং. অত্থোপি যুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বং. ইমেসন্তি সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নানং. পচ্চযাতি অৰিজ্জাদিকারণা. ‘‘ইদপ্পচ্চযা এৰা’’তি ইমিনা ইদপ্পচ্চযতাতি এত্থ তাপচ্চযস্স স্ৰত্থং দীপেতি ‘‘দেৰতা’’তিআদীসু (খু. পা. অট্ঠ. এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা) ৰিয.
সো মমস্স কিলমথোতি এত্থ তংসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নামা’’তি, ইমিনা ‘‘দেসেয্যং, ন আজানেয্যু’’ন্তি দ্ৰিন্নমেৰ কিরিযাপদানং তসদ্দস্স ৰিসযভাৰং দস্সেতি, ন একস্স কিরিযাপদস্স. সোতি দেসনাসঙ্খাতো কাযৰচীপযোগো, ইমিনা ৰাক্যৰিসযে তসদ্দো উত্তরপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গণ্হাতীতি দস্সেতি, সমাসমজ্ঝে পন তসদ্দো পুব্বপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি (উদা. অট্ঠ. পঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনা) চ ‘‘অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চা’’তি চ (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) আদি. কিলমথোতি কাযকিলমনহেতু. কিলমতি অনেনাতি কিলমথো. অস্সাতি ভৰেয্য. সাতি কাযৰচীপযোগসঙ্খাতা দেসনা. ৰিহেসাতি কাযৰিহিংসাহেতু. ৰিহিংসতি ইমাযাতি ৰিহেসা. চিত্তেন পন বুদ্ধানং কিলমথো ৰা ৰিহেসা ৰা নত্থি অরহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. ‘‘পটিভংসূ’’তি এত্থ পটীতি কম্মপ্পৰচনীযযোগত্তা ‘‘ভগৰন্ত’’ন্তি এত্থ সাম্যত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘ভগৰতো’’তি. ‘‘অনু অচ্ছরিযা’’তি ইমিনা ‘‘ন অচ্ছরিযা’’তি পদৰিভাগং নিৰত্তেতি, পুনপ্পুনং অচ্ছরিযাতি অত্থো. পটিভংসূতি এত্থ পটিসদ্দো পটিভানত্থো, ভাধাতু খাযনত্থোতি আহ ‘‘পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচরা অহেসু’’ন্তি. ‘‘গোচরা অহেসু’’ন্তি ইমিনা খাযনং নাম অত্থতো গোচরভাৰেন ভৰনন্তি দস্সেতি.
মেতি মম, মযা ৰা, অধিগতং ধম্মং পকাসিতুন্তি সম্বন্ধো. অরিযমগ্গসোতস্স পটি পটিসোতন্তি ৰুত্তে নিব্বানমেৰাতি আহ ‘‘পটিসোতং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি. নিব্বানগামিন্তি অরিযমগ্গং. অরিযমগ্গো হি যস্মা নিব্বানং গমযতি, তস্মা নিব্বানগামীতি ৰুচ্চতি. তমোখন্ধেনাতি এত্থ তমসদ্দো অৰিজ্জাপরিযাযো, খন্ধসদ্দো রাসত্থোতি আহ ‘‘অৰিজ্জারাসিনা’’তি. ‘‘অজ্ঝোত্থটা’’তি ইমিনা আৰুটাতি এত্থ ৰুধাতু আৰরণত্থোতি দস্সেতি. অপ্পোস্সুক্কতাযাতি এত্থ অপত্যূপসগ্গো অভাৰত্থো, তাপচ্চযো ভাৰত্থোতি আহ ‘‘নিরুস্সুক্কভাৰেনা’’তি.
৮. লোকেতি সত্তলোকে. মহাব্রহ্মেতি মহাব্রহ্মানো. অপ্পরজক্খজাতিকাতি এত্থ অপ্পং রজং অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অপ্পরজক্খা জাতি সভাৰো এতেসন্তি অপ্পরজক্খজাতিকাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদি. ‘‘পঞ্ঞামযে’’তি ইমিনা মংসমযেতি অত্থং নিৰত্তেতি. এতেসন্তি সত্তানং. ধম্মস্সাতি তুপচ্চযযোগে ছট্ঠীকম্মং. আপুব্বো ঞাধাতু পটিৰিজ্ঝনত্থোতি আহ ‘‘পটিৰিজ্ঝিতারো’’তি.
সংৰিজ্জতি মলং এতেসন্তি সমলা, পূরণকস্সপাদিকা ছ সত্থারো, তেহি. ‘‘রাগাদীহী’’তি ইমিনা মলসরূপং দস্সেতি. অৰাপুরেতন্তি এত্থ অৰপুব্বো চ আপুব্বো চ পুরধাতু ৰিৰরণত্থোতি আহ ‘‘ৰিৰর এত’’ন্তি. ৰকারস্স পকারং কত্ৰা ‘‘অপাপুরেত’’ন্তিপি পাঠো. অমতসদ্দস্স সলিলাদযো নিৰত্তেতুং ৰুত্তং ‘‘নিব্বানস্সা’’তি. ইমে সত্তা সুণন্তূতি সম্বন্ধো. ৰিমলেনাতি এত্থ ৰিসদ্দো অভাৰত্থোতি আহ ‘‘অভাৰতো’’তি. ইমিনা নত্থি মলং এতস্সাতি ৰিমলোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তি ইমিনা অঞ্ঞপদত্থসরূপং দস্সেতি. অনুক্কমেন মগ্গেন বুজ্ঝিতব্বন্তি অনুবুদ্ধন্তি ৰুত্তে চতুসচ্চধম্মো গহেতব্বোতি আহ ‘‘চতুসচ্চধম্ম’’ন্তি.
‘‘সেলমযে’’তি ইমিনা সিলায নিব্বত্তো সেলোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি ইমিনা সমন্তচক্খুসরূপং দস্সেতি. ভগৰা ত্ৰম্পীতি যোজনা. ধম্মসদ্দো পঞ্ঞাপরিযাযোতি আহ ‘‘ধম্মমযং পঞ্ঞাময’’ন্তি. অপেতো সোকো ইমস্সাতি অপেতসোকো, ভগৰা. সোকং অৰতরতীতি সোকাৰতিণ্ণা, জনতা. সোকাৰতিণ্ণঞ্চ জাতিজরাভিভূতঞ্চাতি চসদ্দো যোজেতব্বো. ইমিনা চসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.
‘‘ভগৰা’’তিপদং ‘‘ৰীরো’’তিআদীসু যোজেতব্বং. ‘‘ৰীরিযৰন্ততাযা’’তি ইমিনা ৰীরং যস্সত্থীতি ৰীরোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. সদ্দসত্থেসু আলপনপদেসু ৰিগ্গহো ন কাতব্বোতি ইদং আলপনাৰত্থং সন্ধায ৰুত্তং, ইধ পন তেসমত্থদস্সনত্থায ৰিগ্গহো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. ‘‘দেৰপুত্ত…পে… ৰিজিতত্তা’’তি ইমিনা ৰিজিতো মারেহি সংগামো অনেনাতি ৰিজিতসঙ্গামোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. এত্থ চ খন্ধমারো মচ্চুমারেন সঙ্গহিতো দ্ৰিন্নং মারানং একতো ৰিজিতত্তা. ‘‘সত্তৰাহো’’তি পঠমক্খরেন চ ‘‘সত্থৰাহো’’তি দুতিযক্খরেন চ যুত্তো. তত্থ সত্থৰাহো ৰিযাতি ‘‘সত্থৰাহো’’তি উপচারেন ৰুত্তে দুতিযক্খরেন যুত্তো, সত্তে ৰহহীতি সত্তৰাহোতি মুখ্যতো ৰুত্তে পঠমক্খরেন যুত্তো. ইধ পন পঠমক্খরেন যুত্তোতি আহ ‘‘সত্তে ৰহতীতি সত্তৰাহো’’তি. নত্থি ইণং ইমস্সাতি অণণো ভগৰা.
৯. বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ চক্খু দুৰিধং মংসচক্খুঞাণচক্খুৰসেন. তত্থাপি মংসচক্খু দুৰিধং পসাদচক্খুসসম্ভারচক্খুৰসেন. তত্থ পসাদরূপং পসাদচক্খু নাম, ভমুকট্ঠিপরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো সসম্ভারচক্খু নাম. ঞাণচক্খু পন পঞ্চৰিধং (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩) দিব্বধম্মপঞ্ঞাবুদ্ধসমন্তচক্খুৰসেন. তত্থ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞাঞাণং দিব্বচক্খু নাম, হেট্ঠিমমগ্গত্তযং ধম্মচক্খু নাম, অরহত্তমগ্গঞাণং পঞ্ঞাচক্খু নাম, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ আসযানুসযঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সমন্তচক্খু নাম. ইধ পন ‘‘বুদ্ধচক্খুনা’’তি ৰুত্তত্তা যথাৰুত্তদ্ৰেঞাণানিযেৰাতি আহ ‘‘ইন্দ্রিয…পে… ঞাণেন চা’’তি. হীতি সচ্চং. যেসন্তি সত্তানং. সদ্ধাদীনীতি আদিসদ্দেন ৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি সঙ্গণ্হাতি. তিক্খানীতি তিখিণানি. মুদূনীতি সুখুমতরানি. আকারাতি কারণা. ইমানি তীণি দুকানি বাহিরত্থসমাসৰসেন ৰুত্তানি. সুখেন ৰিঞ্ঞাপেতব্বাতি সুৰিঞ্ঞাপযা, তথা দুৰিঞ্ঞাপযাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে কথিতকারণ’’ন্তিআদি. পরলোকো চ ৰজ্জঞ্চ পরলোকৰজ্জানি, তানি ভযতো পস্সন্তীতি পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে’’তিআদি. ইমানি দ্ৰে দুকানি কিতৰসেন ৰুত্তানি, ইধ পচ্ছিমদুকে ‘‘ন অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো’’তি দুতিযপদং ন ৰুত্তং, পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযং (পটি. ম. ১.১১১) পন যুগল়ৰসেন ৰুত্তং. উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনীতি ৰচনত্থেন গচ্ছো ৰা লতা ৰা পোক্খরণী ৰা ৰনং ৰা ‘‘উপ্পলিনী’’তি ৰুচ্চতি, ইধ পন ‘‘ৰন’’ন্তি আহ ‘‘উপ্পলৰনে’’তি. নিমুগ্গানেৰ হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. পোসযন্তীতি ৰড্ঢন্তি, ইমিনা অন্তোনিমুগ্গানেৰ হুত্ৰা পোসযন্তীতি অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘উদকেন সম’’ন্তি ইমিনা উদকেন সমং সমোদকং, সমোদকং হুত্ৰা ঠিতানীতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘অতিক্কমিত্ৰা’’তি ইমিনা অচ্চুগ্গম্মাতিপদস্স অতিউগ্গন্ত্ৰাতি অত্থং দস্সেতি.
পটিচ্ছন্নেন আরোপিতাতি পারুতা, ন পারুতা অপারুতা. অপারুতা নাম অত্থতো ৰিৰরণাতি আহ ‘‘ৰিৰটা’’তি সোতি অরিযমগ্গো. হীতি সচ্চং. পচ্ছিমপদদ্ৰযেতি গাথায উত্তমপদদ্ৰযে. অযমেৰত্থোতি অযং ৰক্খমানো এৰং অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা. হীতি ৰিত্থারো. ন ভাসিন্তি এত্থ উত্তমপুরিসত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘দেৰমনুজেসু’’তি ৰত্তব্বে একসেসৰসেন ‘‘মনুজেসূ’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দেৰমনুস্সেসূ’’তি.
৬. পঞ্চৰগ্গিযকথা
১০. ঠানুপ্পত্তিযাতি কারণেন উপ্পত্তিযা. নিক্কিলেসো জাতি সভাৰো ইমস্সাতি নিক্কিলেসজাতিকো. ‘‘ঞাণ’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তেপি অত্থতো অনাৰরণঞাণমেৰাতি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি. ইতোতি ‘‘ধম্মং দেসেস্সামী’’তি পরিৰিতক্কদিৰসতো, হেট্ঠাতি সম্বন্ধো. দেৰতা পন আল়ারস্স কালঙ্করণমেৰ জানাতি, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তভাৰং. ভগৰা পন সব্বং জানাতি, তেন ৰুত্তং ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি. ‘‘পরিহীনত্তা’’তি ইমিনা মহাজানিযোতি এত্থ হাধাতুযা অত্থং দস্সেতি. অস্সাতি আল়ারস্স. মহতী জানিঅস্সাতি ‘‘মহাজানিকো’’তি ৰত্তব্বে ককারস্স যকারং কত্ৰা ‘‘মহাজানিযো’’তি ৰুত্তং. অক্খণেতি ব্রহ্মচরিযৰাসায অনোকাসে, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনেতি অত্থো. হিয্যোতি অনন্তরাতীতাহে. সোপীতি উদকো রামপুত্তোপি. পিসদ্দো আল়ারাপেক্খো. তত্থ আল়ারো কালামো যাৰআকিঞ্চঞ্ঞাযতনঝানলাভী হোতি, তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো. উদকো রামপুত্তো যাৰনেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঝানলাভী হোতি, তস্মা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি দট্ঠব্বং. ‘‘বহুকারা’’তি চ ‘‘বহূপকারা’’তি চ পাঠস্স দ্ৰিধা যুত্তভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘বহুকারাতি বহূপকারা’’তি. পেসিতত্তভাৰং মন্তি যোজনা. ইমিনা পহিতত্তন্তি এত্থ অত্তসদ্দো কাযৰাচকোতি দস্সেতি.
১১. অন্তরাসদ্দেন যুত্তত্তা ‘‘গযং, বোধি’’ন্তি এত্থ সাম্যত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘গযায চ বোধিমণ্ডস্স চা’’তি.
গাথায চতূসু সব্বসদ্দেসু দুতিযো সব্বসদ্দো অনৰসেসত্থো, সেসা সাৰসেসত্থাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বং তেভূমকধম্ম’’ন্তিআদি. ৰচনত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যোৰ. অরহত্তফলস্সাপি তণ্হাক্খযত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হাক্খযে নিব্বানে’’তি. সযংসদ্দো অত্তপরিযাযো, অভিঞ্ঞাযসদ্দো তু ত্ৰাপচ্চযন্তোতি আহ ‘‘অত্তনাৰ জানিত্ৰা’’তি. ‘‘সব্বং চতুভূমকধম্ম’’ন্তি ইমিনা ঞাধাতুযা কম্মং দস্সেতি. ‘‘অযং মে আচরিযো’’তি উদ্দিসনাকারদস্সনং.
‘‘লোকুত্তরধম্মে’’তি ইমিনা লোকিযধম্মে পন আচরিযো (মি. প. ৪.৫.১১) অত্থীতি দস্সেতি. পটিপুগ্গলোতি এত্থ পটিসদ্দো পটিভাগত্থোতি আহ ‘‘পটিভাগপুগ্গলো’’তি. সদিসপুগ্গলো নাম নত্থীতি অত্থো. সীতিভূতোতি সীতি হুত্ৰা ভূতো, সীতিভাৰং ৰা পত্তো.
কাসীনন্তি বহুৰচনৰসেন ৰুত্তত্তা জনপদানং নামং. জনপদসমূহস্স রট্ঠনামত্তা ৰুত্তং ‘‘কাসিরট্ঠে’’তি. ‘‘নগর’’ন্তি ইমিনা পুরসদ্দো নগরপরিযাযোতি দস্সেতি. পটিলাভাযাতি পটিলাভাপনত্থায. ‘‘ভেরি’’ন্তি ইমিনা দুন্দুভিসদ্দো ভেরিৰাচকোতি দস্সেতি. ভেরি হি ‘‘দুংদু’’ন্তিসদ্দেন উভি পূরণমেত্থাতি দুন্দুভীতি ৰুচ্চতি. দকাররকারানং সংযোগং কত্ৰা দুন্দ্রুভীতিপি পাঠো অত্থি, সো অপাঠোযেৰ. ‘‘পহরিস্সামী’’তি এত্থ পহারসদ্দেন আহঞ্ঞিন্তি এত্থ আপুব্বহনধাতুযা অত্থং দস্সেতি, স্সামিসদ্দেন অজ্জতনিইংৰিভত্তিযা অনাগতকালে পৰত্তভাৰং, ইতিসদ্দেন গমনাকারৰাচকস্স ইতিসদ্দস্স লোপভাৰং দস্সেতি.
অনন্তজিনোতি অনন্তসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানভূতেন অরহত্তমগ্গঞাণেন সব্বকিলেসারীনং জিতৰা, এতেন ফলূপচারেন অনন্তজিনভাৰং দস্সেতি. হুৰেয্য পাৰুসোতি এত্থ ‘‘হুৰেয্য অপি আৰুসো’’তি পদৰিভাগং কত্ৰা হুধাতু সত্তত্থৰাচকো, অপিসদ্দো এৰংনামৰাচকোতি দস্সেন্তো আহ আৰুসো ‘‘এৰং নাম ভৰেয্যা’’তি. ৰকারস্স পকারং কত্ৰা ‘‘হুপেয্যা’’তি পাঠোপি যুজ্জতিযেৰ.
১২. ‘‘অত্থায পটিপন্নো’’তি ইমিনা বাহুল্লস্স অত্থায পটিপন্নো বাহুল্লিকোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. পধানতোতি দুক্করচরিযায পদহনতো. ‘‘ভট্ঠো’’তি ইমিনা ৰিব্ভন্তোতি এত্থ ৰিপুব্বভমুধাতুযা অনৰট্ঠানত্থো নাম অত্থতো ভট্ঠোতি দস্সেতি. সোতন্তি এত্থ সোতসদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰাচকত্তা ‘‘সোতিন্দ্রিয’’ন্তি ৰুত্তং. ইরিযাযাতি এত্থ ইরিযনং চরণং ইরিযাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘দুক্করচরিযাযা’’তি. অভিজানাথ নোতি এত্থ নোসদ্দো নুসদ্দত্থোতি আহ ‘‘অভিজানাথ নূ’’তি. ৰাক্যন্তি ৰাচকং. সঞ্ঞাপেতুন্তিপদস্স সঞ্ঞাপনাকারং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি.
১৩. ইতোতি ‘‘চক্খুকরণী’’তিআদিতো. পদত্থতোতি পদতো চ অত্থতো চ, পদানং অত্থতো ৰা. ইতোতি যথাৰুত্ততো. হীতি সচ্চং. সুত্তন্তকথন্তি সুত্তন্তৰসেন ৰুত্তৰচনং.
১৮. দেৰতাকোটীহীতি ব্রহ্মসঙ্খাতাহি দেৰতাকোটীহি. পতিট্ঠিতস্স তস্স আযস্মতোতি সম্বন্ধো. সাৰ এহিভিক্খুউপসম্পদাতি যোজনা.
১৯. দুতিযদিৰসে ধম্মচক্খুং উদপাদীতি সম্বন্ধো. ‘‘দুতিযদিৰসে’’তিআদি পাটিপদদিৰসং উপনিধায ৰুত্তং. পক্খস্সাতি আসল়্হীমাসকাল়পক্খস্স. সব্বেৰ তে ভিক্খূতি যোজনা. অনত্তসুত্তেনাতি অনত্তলক্খণসুত্তন্তেন (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯).
পঞ্চমিযা পক্খস্সাতি পক্খস্স পঞ্চমিযা. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ‘‘মনুস্সঅরহন্তোতি ইমিনা দেৰঅরহন্তো বহূতি দস্সেতি.
৭. পব্বজ্জাকথা
৩১. পোরাণানুপোরাণানন্তি পুরাণে চ অনুপুরাণে চ ভৰানং. একসট্ঠীতি একো চ সট্ঠি চ, একেন ৰা অধিকা সট্ঠি একসট্ঠি.
তত্রাতি তেসু একসট্ঠিমনুস্সঅরহন্তেসু. পুব্বযোগোতি পুব্বে কতো উপাযো, পুব্বূপনিস্সযোতি অত্থো. ৰগ্গবন্ধেনাতি সমূহং কত্ৰা বন্ধেন. তেতি পঞ্চপঞ্ঞাস জনা. ঝাপেস্সামাতি ডয্হিস্সাম. নীহরিংসূতি গামতো নীহরিংসু. তেসূতি পঞ্চপঞ্ঞাসজনেসু. পঞ্চ জনে ঠপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. সেসাতি পঞ্চহি জনেহি অৰসেসা. সোতি যসো দারকো. তেপীতি চত্তারোপি জনা. তত্থাতি সরীরে. তে সব্বেপীতি যসস্স মাতাপিতুভরিযাহি সদ্ধিং সব্বেপি তে সহাযকা. তেনাতি পুব্বযোগেন.
আমন্তেসীতি কথেসি.
৩২. দিব্বেসু ৰিসযেসু ভৰা দিব্বা লোভপাসাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘দিব্বা নামা’’তিআদি. লোভপাসাতি লোভসঙ্খাতা বন্ধনা. অসৰনতাতি এত্থ করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘অসৰনতাযা’’তি. পরিহাযন্তীতি এত্থ কেন পরিহাযন্তীতি আহ ‘‘ৰিসেসাধিগমতো’’তি. ৰিসেসাধিগমতোতি মগ্গফলসঙ্খাতস্স ৰিসেসস্স অধিগমতো.
৩৩. অন্তং লামকং করোতীতি অন্তকোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘লামকা’’তি. ‘‘হীনসত্তা’’তি ইমিনা অন্তকস্স সরূপং দস্সেতি. আমন্তনপদমেতং. তন্তি রাগপাসং. হীতি সচ্চং. সোতি মারো পাপিমা. অন্তলিক্খে চরন্তানং পঞ্চাভিঞ্ঞানম্পি বন্ধনত্তা অন্তলিক্খে চরতি পৰত্ততীতি অন্তলিক্খচরোতি ৰচনত্থেন রাগপাসো ‘‘অন্তলিক্খচরো’’তি মারেন পাপিমতা ৰুত্তো.
৩৪. নানাজনপদতোতি একিস্সাপি দিসায নানাজনপদতো. ‘‘অনুজানামি…পে… পব্বাজেথা’’তিআদিম্হি ৰিনিচ্ছযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. পব্বাজেন্তেন ভিক্খুনা পব্বাজেতব্বোতি সম্বন্ধো. যে পটিক্খিত্তা পুগ্গলাতি যোজনা. পরতোতি পরস্মিং. ‘‘ন ভিক্খৰে…পে… পব্বাজেতব্বো’’তি পাল়িং (মহাৰ. ৮৯) আদিং কত্ৰাতি যোজনা. তেতি পটিক্খিত্তপুগ্গলে. সোপি চাতি সোপি চ পুগ্গলো. অনুঞ্ঞাতোযেৰ পব্বাজেতব্বোতি সম্বন্ধো. তস্স চাতি পুগ্গলস্স চ, অথ ৰা তেসঞ্চ মাতাপিতূনং. ৰচনৰিপল্লাসো হেস. অনুজাননলক্খণং ৰণ্ণযিস্সামাতি সম্বন্ধো.
এৰন্তি ইমিনা ৰুত্তনযেন. চসদ্দো ৰাক্যসম্পিণ্ডনত্থো. সচে অচ্ছিন্নকেসো হোতি চ, সচে একসীমায অঞ্ঞেপি ভিক্খূ অত্থি চাতি অত্থো. অঞ্ঞেপীতি অত্তনা অপরেপি. ভণ্ডূতি মুণ্ডো, সোযেৰ কম্মং ভণ্ডুকম্মং. তস্সাতি ভণ্ডুকম্মস্স. ওকাসোতি পব্বজ্জায খণো. ‘‘ওকাসং ন লভতী’’তি ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সচে’’তিআদি.
অৰুত্তোপীতি এত্থ পিসদ্দো ৰুত্তো পন কা নাম কথাতি দস্সেতি. উপজ্ঝাযং উদ্দিস্স পব্বাজেতীতি এত্থ পব্বজ্জা চতুব্বিধা তাপসপব্বজ্জা পরিব্বাজকপব্বজ্জা সামণেরপব্বজ্জা উপসম্পদপব্বজ্জাতি. তত্থ কেসমস্সুহরণং তাপসপব্বজ্জা নাম ৰক্কলাদিগহণতো পঠমমেৰ ৰজিতব্বত্তা. ইসিপব্বজ্জাতিপি তস্সাযেৰ নামং. কেসমস্সুহরণমেৰ পরিব্বাজকপব্বজ্জা নাম কাসাযাদিগহণতো পঠমমেৰ ৰজিতব্বত্তা. কেসমস্সুহরণঞ্চ কাসাযচ্ছাদনঞ্চ সামণেরপব্বজ্জা নাম সরণগহণতো পঠমমেৰ ৰজিতব্বত্তা. উপসম্পদপব্বজ্জা তিৰিধা এহিভিক্খুউপসম্পদপব্বজ্জা সরণগহণূপসম্পদপব্বজ্জা ঞত্তিচতুত্থৰাচিকূপসম্পদপব্বজ্জাতি. তত্থ এহিভিক্খূপসম্পদপব্বজ্জাযং কেসমস্সুহরণাদি সব্বং একতোৰ সম্পজ্জতি ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৰতো ৰচনেন অভিনিপ্ফন্নত্তা. সরণগহণূপসম্পদপব্বজ্জা সামণেরপব্বজ্জসদিসাযেৰ. কেসমস্সুহরণঞ্চ কাসাযচ্ছাদনঞ্চ সরণগহণঞ্চ ঞত্তিচতুত্থৰাচিকূপসম্পদপব্বজ্জা নাম কম্মৰাচাগহণতো পঠমমেৰ ৰজিতব্বত্তা. তত্থ সামণেরপব্বজ্জং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘উপজ্ঝাযং উদ্দিস্স পব্বাজেতী’’তি. উপজ্ঝাযং উদ্দিস্সাতি উপজ্ঝাযস্স ৰেয্যাৰচ্চকরট্ঠাননিযমং কত্ৰা. পব্বজ্জাকম্মে অত্তনো ইস্সরিযমকত্ৰাতি অত্থো. দহরেন ভিক্খুনা কেসচ্ছেদনং কাসাযচ্ছাদনং সরণদানন্তি তীণি কিচ্চানি কাতব্বানিযেৰ. কেচি ‘‘সরণানি পন সযং দাতব্বানী’’তি পাঠং ইধানেত্ৰা দহরেন ভিক্খুনা সরণানি ন দাতব্বানীতি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং দহরস্স ভিক্খুত্তা, ভিক্খূনং পব্বাজেতুং লভনত্তা চ. উপজ্ঝাযো চে কেসচ্ছেদনঞ্চ কাসাযচ্ছাদনঞ্চ অকত্ৰা পব্বজ্জত্থং সরণানিযেৰ দেতি, ন রুহতি পব্বজ্জা পব্বজ্জায অকত্তব্বত্তা. কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা উপসম্পাদেতি, রুহতি উপসম্পদা অপত্তচীৰরানং উপসম্পদসিদ্ধিতো, কম্মৰিপত্তিযা অভাৰতো চ. খণ্ডসীমন্তি উপচারসীমট্ঠং বদ্ধসীমং. পব্বাজেত্ৰাতি কেসচ্ছেদনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৰা’’তি কাসাযচ্ছাদনস্স ৰিসুং ৰুত্তত্তা. সামণেরস্স সরণদানস্স অরুহত্তা ‘‘সরণানি পন সযং দাতব্বানী’’তি ৰুত্তং. পুরিসং পব্বাজেতুন্তি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং. আণত্তিযাতি ভিক্খূনং আণত্তিযা. যেন কেনচীতি গহট্ঠপব্বজিতেসু যেন কেনচি.
‘‘ভব্বরূপো’’তি ৰত্ৰা তস্স অত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সহেতুকো’’তি. সহেতুকোতি মগ্গফলানং উপনিস্সযেহি সহ পৰত্তো. যসস্সীতি পরিৰারযসেন চ কিত্তিযসেন চ সমন্নাগতো. ওকাসং কত্ৰাপীতি ওকাসং কত্ৰা এৰ. সযমেৰাতি ন অঞ্ঞো আণাপেতব্বো. এত্তোযেৰাতি দস্সনট্ঠানতোযেৰ. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স. খজ্জু ৰাতি কণ্ডুৰনং ৰা. ‘‘কচ্ছু ৰা’’তিপি পাঠো, পামং ৰাতি অত্থো. পিল়কা ৰাতি ফোটা ৰা. এত্তকেনাতি এতপমাণেন ঘংসিত্ৰা ন্হাপনমত্তেন. অনিৰত্তিধম্মাতি গিহিভাৰং অনিৰত্তনসভাৰা. কতঞ্ঞূতি কতস্সূপকারস্স জাননসীলা. কতৰেদিনোতি কতঞ্ঞূপকারস্স ৰেদং পাকটং করোন্তো.
অনিয্যানিককথাতি যাৰদত্থং সুপিত্ৰা যাৰদত্থং ভুঞ্জীত্ৰা চিত্তকেল়িং করোন্তো অনুক্কণ্ঠিতো ৰিহরাহীতিআদিকা কথা. নকথেতব্বং দস্সেত্ৰা কথেতব্বং দস্সেন্তো আহ ‘‘অথখ্ৰস্সা’’তি. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স. আচিক্খনাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘আচিক্খন্তেন চা’’তিআদি. ৰণ্ণ…পে… ৰসেনাতি ৰণ্ণো চ সণ্ঠানঞ্চ গন্ধো চ আসযো চ ওকাসো চ, তেসং ৰসেন, আচিক্খিতব্বন্তি সম্বন্ধো. হীতি ফলজোতকো, আচিক্খনস্স ফলং ৰক্খামীতি অত্থো. সোতি পব্বজ্জাপেক্খো. পুব্বেতি পুব্বভৰে, পব্বজনতো পুব্বে ৰা. কণ্টকৰেধাপেক্খো পরিপক্কগণ্ডো ৰিয ঞাণং পৰত্ততীতি যোজনা. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স. ইন্দাসনীতি সক্কস্স ৰজিরাৰুধো. সো হি ইন্দেন অসীযতি খিপীযতীতি ইন্দাসনীতি ৰুচ্চতি. ইন্দাসনি পব্বতে চুণ্ণযমানা ৰিয সব্বে কিলেসে চুণ্ণযমানংযেৰাতি যোজনা. খুরগ্গেযেৰাতি খুরস্স কোটিযমেৰ. খুরকম্মপরিযোসানেযেৰাতি অত্থো. হীতি সচ্চং. তস্মাতি যস্মা পত্তা, তস্মা. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স.
গিহিগন্ধন্তি গেহে ঠিতস্স জনস্স গন্ধং. অথাপীতি যদিপি অচ্ছাদেতীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স. আচরিযো ৰাতি সরণদানাচরিযো ৰা কম্মৰাচাচরিযো ৰা ওৰাদাচরিযো ৰা. তংযেৰ ৰাতি পব্বজ্জাপেক্খমেৰ ৰা. তেন ভিক্খুনাৰাতি আচরিযুপজ্ঝাযভিক্খুনা এৰ.
অনাণত্তিযাতি আচরিযুপজ্ঝাযেহি অনাণত্তিযা. ইমিনা আচরিযুপজ্ঝাযেহি অনাণত্তেন যেন কেনচি নিৰাসনাদীনি ন কাতব্বানীতি দস্সেতি. ভিক্খুনাতি আচরিযুপজ্ঝাযভিক্খুনা. তস্সেৰাতি পব্বজ্জাপেক্খস্সেৰ. উপজ্ঝাযমূলকেতি উপজ্ঝাযমূলকে নিৰাসনপারুপনে. অযন্তি ৰিনিচ্ছযো.
তত্থাতি পব্বজ্জূপসম্পদট্ঠানে. তেসন্তি ভিক্খূনং. অথাতি ৰন্দাপনতো পচ্ছা, ৰন্দাপনস্স অনন্তরা ৰা. ‘‘এৰং ৰদেহী’’তি পাল়িনযনিদস্সনমুখেন ‘‘যমহং ৰদামি, তং ৰদেহী’’তি অট্ঠকথানযং নিদস্সেতি. অথাতি তদনন্তরং. অস্সাতি পব্বজ্জাপেক্খস্স, দাতব্বানীতি সম্বন্ধো. একপদম্পীতি তীসু ৰাক্যপদেসু একং ৰাক্যপদম্পি, নৰসু ৰা ৰিভত্যন্তপদেসু একপদম্পি. একক্খরম্পীতি চতুৰীসতক্খরেসু একক্খরম্পি.
একতো সুদ্ধিযাতি একস্সেৰ কম্মৰাচাচরিযস্স ঠানকরণসম্পত্তিযা সুজ্ঝনেন. উভতো সুদ্ধিযাৰাতি উভযেসং সরণদানাচরিযসামণেরানং সুজ্ঝনেন এৰ. ঠানকরণসম্পদন্তি উরআদিট্ঠানানঞ্চ সংৰুতাদিকরণানঞ্চ সম্পদং. ৰত্তুন্তি ঠানকরণসম্পদং ৰত্তুং. ন সক্কোতীতি ৰত্তুং ন সক্কোতীতি যোজনা.
ইমানীতি সরণানি. চসদ্দো উপন্যাসো, পনসদ্দো পদালঙ্কারো. একসম্বন্ধানীতি একতো সম্বন্ধানি. অনুনাসিকন্তং কত্ৰা দানকালে ‘‘বুদ্ধং’’ইতি ‘‘সরণং’’ইতি পদানঞ্চ ‘‘সরণং’’ইতি ‘‘গচ্ছামি’’ইতি পদানঞ্চ অন্তরা ৰিচ্ছেদমকত্ৰা একসম্বন্ধমেৰ কত্ৰা দাতব্বানীতি ৰুত্তং হোতি. কস্মা তিণ্ণং পদানমন্তরা ব্যৰধানস্স কস্সচি অক্খরস্স অভাৰতো. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ৰিচ্ছেদং কত্ৰা. মকারন্তং কত্ৰা দানকালে তিণ্ণং পদানমন্তরা একসম্বন্ধমকত্ৰা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা এৰ কত্ৰা দাতব্বানীতি ৰুত্তং হোতি. কস্মা? তিণ্ণং পদানমন্তরা ব্যৰধানস্স নিস্সরস্স মকারস্স অত্থিভাৰতো. অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. তন্তি ৰচনং, ‘‘নত্থী’’তিপদে কত্তা, ‘‘ন ৰুত্ত’’ন্তিপদে কম্মং. তথাতি ‘‘অহং ভন্তে বুদ্ধরক্খিতো’’তিআদিনা আকারেন, অৰদন্তস্স সরণং ন কুপ্পতি, বুকারদকারাদীনং ব্যঞ্জনানং ঠানকরণসম্পদং হাপেন্তস্সেৰ সরণং কুপ্পতীতি অধিপ্পাযো.
‘‘তিক্খত্তু’’ন্তি ইমিনা সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা ন ৰট্টতীতি দীপেতি. তিক্খত্তুতো অধিকং পন সহস্সক্খত্তুম্পি ৰট্টতিযেৰ. তত্থাতি তাসু পব্বজ্জাউপসম্পদাসু. পরতোতি পরস্মিং. সাতি উপসম্পদা. পব্বজ্জা পন অনুঞ্ঞাতা এৰাতি সম্বন্ধো. পরতোপীতি পিসদ্দো পুব্বাপেক্খো. সাতি পব্বজ্জা. এত্তাৰতাতি এত্তকেন কেসচ্ছেদনকাসাযচ্ছাদনসরণদানেন. হীতি ফলজোতকো.
এসাতি এসো সামণেরোতি অত্থো. ‘‘গতিমা’’তি ৰত্ৰা তস্সত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পণ্ডিতজাতিকো’’তি. অথাতি এৰং সতি. অস্সাতি সামণেরস্স. তস্মিংযেৰ ঠানেতি সামণেরভূমিযং ঠিতট্ঠানেযেৰ. যথা ভগৰতা উদ্দিট্ঠানি, তথা উদ্দিসিতব্বানীতি যোজনা. এতন্তি ‘‘অনুজানামি…পে… জাতরূপ রজতপটিগ্গহণা ৰেরমণী’’তি ৰচনং.
তন্তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তৰচনং. যথাপাল়িযাৰাতি এৰসদ্দো সন্নিট্ঠানত্থো, তেন যথাপাল়িযাৰ উদ্দিসিতব্বানি. যথাপাল়িং ৰিসজ্জেত্ৰা অঞ্ঞথা এৰ উদ্দিসিতব্বানীতি ৰাদং নিৰারেতি. যথাপাল়িং ৰিসজ্জেত্ৰা অঞ্ঞথা ‘‘পাণাতিপাতা ৰেরমণিং সিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি উদ্দিসন্তোপি নিদ্দোসোযেৰ. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. তানীতি সিক্খাপদানি. যাৰাতি যত্তকং কালং ন জানাতি, ন কুসলো হোতীতি সম্বন্ধো. সন্তিকাৰচরোযেৰাতি আচরিযুপজ্ঝাযানং সমীপে অৰচারোৰ. অস্সাতি সামণেরস্স. কপ্পিযাকপ্পিযন্তি দসসিক্খাপদৰিনিমুত্তং কপ্পিযং পরামাসাদিঞ্চ অকপ্পিযং অপরামাসাদিঞ্চ. তেনাপীতি সামণেরেনাপি. নাসনঙ্গানীতি লিঙ্গনাসনঅঙ্গানি. সাধুকং সিক্খিতব্বন্তি সাধুকং অসিক্খন্তস্স লিঙ্গনাসনঞ্চ দণ্ডকম্মনাসনঞ্চ হোতীতি অধিপ্পাযো.
১০. দুতিযমারকথা
৩৫. ময্হন্তিপদস্স ‘‘অনুপ্পত্তা সচ্ছিকতা’’তিপদেসু ছট্ঠীকত্তুভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘মযা খোতি অত্থো’’তি. ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা ‘‘ময্হ’’ন্তিপদস্স ‘‘যোনিসো মনসিকারা, যোনিসো সম্মপ্পধানা’’তিপদেসু সম্বন্ধভাৰং দস্সেতি. ‘‘যোনিসো মনসিকারা, যোনিসো সম্মপ্পধানা’’তি এত্থ কারণত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘তেন হেতুনা’’তি. ‘‘পুনা’’তিআদিনা ‘‘ময্হ’’ন্তিপদং ‘‘যোনিসো মনসিকারা, যোনিসো সম্মপ্পধানা’’তিপদেসু সাম্যত্থে সামিভাৰেন যোজেত্ৰা পুন ‘‘অনুপ্পত্তা, সচ্ছিকতা’’তি পদেসু কত্তুত্থে সামিভাৰেন ৰিভত্তিৰিপল্লাসো কাতব্বোতি দস্সেতি.
১১. ভদ্দৰগ্গিযকথা
৩৬. ভদ্দং রূপঞ্চ চিত্তঞ্চ এতেসমত্থীতি ভদ্দকা. ৰগ্গবন্ধনং ৰগ্গো উত্তরপদলোপেন, ৰগ্গেন চরন্তীতি ৰগ্গিযা. ভদ্দকা চ তে ৰগ্গিযা চাতি ভদ্দৰগ্গিযা ককারলোপেনাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভদ্দৰগ্গিযা’’তিআদি. ‘‘ৰোকারো নিপাতমত্তো’’তি ইমিনা তুম্হসদ্দস্স চ যোৰচনস্স চ কারিযভাৰং নিৰত্তেতি. হীতি সচ্চং. তেতি ভদ্দৰগ্গিযা. ইদন্তি পঞ্চসীলরক্খনং. পুব্বকম্মন্তি পুব্বে উপচিতং কুসলকম্মং.
১২. উরুৰেলপাটিহারিযকথা
৩৮. পরিযাদিযেয্যন্তি এত্থ দাধাতুস্স পরীতি চ আতি চ উপসগ্গৰসেন অভিভৰনত্থোতি আহ ‘‘অভিভৰেয্য’’ন্তি.
৩৯. পচ্ছা পক্খিত্তাতি সঙ্গীতিতো পরং পোত্থকারূল়্হেহি ঠপিতাতি অত্থো.
৪৪. ‘‘এৰং ৰদন্তো ৰিয ওণতো’’তি ইমিনা ‘‘আহরহত্থো’’তিপদস্স তদ্ধিতভাৰং দস্সেতি. ৰিত্থিণ্ণমুখত্তা মন্দং হীনং অতিমুখমেতাসন্তি ৰচনত্থেন অগ্গিকপালা মন্দামুখিযোতি ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘অগ্গিভাজনানি ৰুচ্চন্তী’’তি.
৫১. যস্মা যো নাগদমনকালো চিরং পততি পৰত্ততি, তস্মা সো চিরপতিকোতি ৰুচ্চতি, তস্মা চিরপতিকা পট্ঠায অভিপ্পসন্নাতি যোজনা. ইতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘চিরকালতো পট্ঠাযা’’তি.
৫২. সব্বত্থাতি সব্বেসু ‘‘জটামিস্স’’ন্তিআদিপদেসু. খারিকাজন্তি এত্থ কমণ্ডলুআদিকা তাপসপরিক্খারা খারীতি ৰুচ্চন্তি, খারিসঙ্খাতেন ভারেন পূরিতো কাজো খারিকাজোতি অত্থং একদেসেন দস্সেন্তো আহ ‘‘খারিভারো’’তি.
১৩. বিম্বিসারসমাগমকথা
৫৫. লট্ঠিসদ্দো তরুণরুক্খৰাচকো ‘‘অম্বলট্ঠিকায’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২), ইধাপি তরুণতালরুক্খো লট্ঠি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তালুয্যানে’’তি. ৰটরুক্খেতি নিগ্রোধরুক্খে. এত্থ ‘‘ৰট’’ইতি ইমিনা ৰটরুক্খো বহুমূলত্তা সুট্ঠুং পতিট্ঠাতীতি অত্থেন সুপ্পতিট্ঠো নামাতি দস্সেতি. ‘‘রুক্খে’’ইতি ইমিনা চেতিযসদ্দো চেতিযরুক্খে ৰত্ততীতি দস্সেতি, দেৰালযঞ্চ থূপঞ্চ নিৰত্তেতি. তস্সাতি ৰটরুক্খস্স. এতন্তি ‘‘সুপ্পতিট্ঠে চেতিযে’’তি এতং নামং. লোকৰোহারৰসেন দসসহস্সসঙ্খাতে সঙ্খ্যাৰিসেসে নীহরিত্ৰা যুজ্জিতব্বন্তি নিযুতন্তি ৰচনত্থেন দসসহস্সং নিযুতং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘একনিযুতং দসসহস্সানী’’তি. ‘‘নহুত’’ন্তিপি পাঠো, সো অযুত্তো নহুতসঙ্খাতেন সঙ্খ্যাৰিসেসেন মিস্সীভাৰেন পসঙ্গত্তা. তেসন্তি দ্ৰাদসনিযুতানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং.
‘‘কিসসরীরত্তা’’তি ইমিনা কিসো কো অত্তা এতেসন্তি কিসকাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ককারো হেত্থ অত্তৰাচকো. ‘‘ওৰাদকো’’তি ইমিনা ওৰদানোতি এত্থ যুপচ্চযো কত্তুত্থোতি দস্সেতি. গাথাবন্ধত্তা অকারস্স দীঘো. ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা কিসকো হুত্ৰা অঞ্ঞে ওৰদানো কিসকোৰদানোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ইদন্তি ইদং অত্থজাতং, অযমত্থো ৰা. ত্ৰং পহাসীতি সম্বন্ধো. তন্তি তুৰং. ইতি ৰুত্তং হোতীতি যোজনা.
কামিত্থিযোতি একারলোপৰসেন সন্ধীতি আহ ‘‘কামে ইত্থিযো চা’’তি. উপচীসূতি এত্থ কামখন্ধকিলেসঅভিসঙ্খারসঙ্খাতেসু চতূসু উপধীসু খন্ধুপধি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খন্ধুপধীসূ’’তি.
কোচরহীতি এত্থ কোসদ্দো ‘‘কো তে বলং মহারাজা’’তিআদীসু (জা. ২.২২.১৮৮০) ৰিয ক্ৰসদ্দত্থোতি আহ ‘‘ক্ৰচরহী’’তি. নিপাতোযেৰেস.
পদসদ্দস্স চরণপদাদযো নিৰত্তেতুং ৰুত্তং ‘‘নিব্বানপদ’’ন্তি. ‘‘সন্তসভাৰতাযা’’তিআদিনা সন্তো সভাৰো ইমস্স পদস্সাতি সন্তং. নত্থি উপধযো এত্থাতি অনুপধিকং. নত্থি কিঞ্চনমেত্থাতি অকিঞ্চনং. তীসু ভৰেসু ন সঞ্জতীতি অসত্তং. অঞ্ঞথা ন ভৰতীতি অনঞ্ঞথাভাৰি. অঞ্ঞেন কেনচি ন নেতব্বন্তি অনঞ্ঞনেয্যন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. তেনাতি ‘‘সন্ত’’ন্তিআদিপদেন. মেতি মম, মনোতি সম্বন্ধো. এত্থ দেৰমনুস্সলোকে মে মনো রতো নামাতি কিং ৰক্খামি. ইতি ইমমত্থং দস্সেতীতি যোজনা.
৫৬. তঞ্চাতি সাৰকভাৰঞ্চ.
৫৭. অস্সাসকাতি এত্থ আপুব্বো সাসধাতু আপুব্ব সিসধাতুনা সদিসো, ‘‘মে’’তি ছট্ঠীযোগত্তা ণ্ৰুপচ্চযো চ ভাৰত্থোতি আহ ‘‘আসিসনা’’তি. ‘‘পত্থনা’’তি ইমিনা আপুব্বসিসধাতুযা অত্থং দস্সেতি. অস্সাতি বিম্বিসাররঞ্ঞো. তত্থাতি রতনত্তযে. নিচ্ছযগমনমেৰাতি ‘‘সরণ’’ইতিনিচ্ছযেন জাননমেৰ গতো. অত্তসন্নিয্যাতনন্তি অত্তনো অত্তানং রতনত্তযে সন্নিয্যাতনং. ইমিনা অত্তসন্নিয্যাতন, পণিপাত, তপ্পরাযন, সিস্সভাৰূপগমনসঙ্খাতেসু চতূসু সরণগমনেসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫০; ম. নি. অট্ঠ. ১.৫৬; খু. পা. অট্ঠ. ১.সরণগমনগমকৰিভাৰনা) অত্তসন্নিয্যাতনসরণগমনং দীপেতি. অযন্তি বিম্বিসারো রাজা. তন্তি নিযতসরণতং. পণিপাতগমনঞ্চাতি এত্থ পণীতি করো. যথা হি পাদপদসদ্দা দীঘরস্সৰসেন হুত্ৰা চরণং ৰদন্তি, এৰং পাণিপণিসদ্দা করং ৰদন্তি. তস্মা ৰুত্তং ‘‘পণীতি করো’’তি. পতনং পাতো, পণিনো পাতো পণিপাতো. অত্থতো অঞ্জলিপণমনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্স গমনঞ্চ গচ্ছন্তোতি অত্থো. ইমিনা পণিপাতসরণগমনং দীপেতি. চসদ্দো ‘‘পাকট’’ন্তি এত্থাপি যোজেতব্বো. পাকটঞ্চ করোন্তোতি হি অত্থো.
৫৮. সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণোতি এত্থ সিঙ্গীসঙ্খাতো নিক্খো সিঙ্গীনিক্খো, তেন সমানো ৰণ্ণো এতস্সাতি সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সিঙ্গীসুৰণ্ণনিক্খেন সমানৰণ্ণো’’তি. তত্থ ‘‘সুৰণ্ণ’’ইতিপদেন নিক্খসদ্দস্স সুৰণ্ণত্থং দস্সেতি, পঞ্চসুৰণ্ণাদযো অত্থে নিৰত্তেতি. ‘‘সমান’’ইতিপদেন সৰণ্ণোতি এত্থ সকারো সমানসদ্দস্সেৰ কারিযোতি দস্সেতি. সব্বেসূতি অখিলেসু চক্খাদিইন্দ্রিযেসু. দন্তোতি দমিতো. ইন্দ্রিযসংৰরোতি ৰুত্তং হোতি. তমেৰত্থং পাকটং করোন্তো আহ ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি.
৫৯. ওণীতো পত্ততো পাণি যেনাতি ওণীতপত্তপাণীতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পত্ততো চা’’তিআদি. ‘‘অপনীতপাণি’’ন্তি ইমিনা ওণীতসদ্দো অপনীতত্থো, পাণিসদ্দেন চ সম্বন্ধিতব্বোতি দস্সেতি. ‘‘সল্লক্খেত্ৰা’’তি ইমিনা ‘‘ভগৰন্ত’’ন্তি ইমং কম্মং ‘‘সল্লক্খেত্ৰা’’তি পাঠসেসেন যোজেতব্বন্তি দস্সেতি. একমন্তন্তি এত্থ অন্তসদ্দো সমীপদেসত্থো, কোটিদেসত্থো ৰা হোতি, উপযোগৰচনঞ্চ ভুম্মত্থে হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘একস্মিং পদেসে’’তি. অত্থিকপযোগে করণস্স সম্ভৰতো আহ ‘‘বুদ্ধাভিৰাদনগমনেন ৰা ধম্মস্সৰনগমনেন ৰা’’তি. অপ্পাকিণ্ণন্তি এত্থ অপ্পসদ্দো পটিসেধত্থোতি আহ ‘‘অনাকিণ্ণ’’ন্তি. ‘‘অব্বোকিণ্ণ’’ন্তিপি পাঠো. অপ্পনিগ্ঘোসন্তি এত্থ ‘‘অপ্পসদ্দ’’ন্তিপদেন ৰচনসদ্দস্স গহিতত্তা ইমিনা পারিসেসনযেন নগরনিগ্ঘোসসদ্দোযেৰ গহেতব্বোতি আহ ‘‘নগরনিগ্ঘোসসদ্দেন অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি. তীসু পাঠেসু পঠমেন পাঠেন জনস্স ৰাতো জনৰাতো, তেন ৰিরহিতং ৰিজনৰাতন্তি ৰিকপ্পং দস্সেতি. দুতিযেন জনস্স ৰাদো জনৰাদো, তেন ৰিরহিতং ৰিজনৰাদন্তি ৰিকপ্পং দস্সেতি. ততিযেন জনস্স পাতো সঞ্চরণং জনপাতো, তেন ৰিরহিতং ৰিজনপাতন্তি ৰিকপ্পং দস্সেতি. রহস্সং করীযতি এত্থাতি রাহস্সেয্যকং. মনুস্সানং রাহস্সেয্যকং মনুস্সরাহস্সেয্যকন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি ‘‘মনুস্সান’’ন্তিআদিনা.
১৪. সারিপুত্তমোগ্গল্লান পব্বজ্জাকথা
৬০. ‘‘তেতি সারিপুত্তমোগ্গল্লানা. অগমংসু কিরাতি যোজনা. তত্রাতি গিরগ্গসমজ্জে. অথাতি পরিৰিতক্কনানন্তরং. তস্সাতি সঞ্চযস্স. পারন্তি পরতীরং. এত্থাতি তুম্হাকং ৰাদে. ইদন্তি অযং ৰাদো এত্তকোযেৰাতি অত্থো. যোতি যো কোচি. ত্ৰঞ্চ অহঞ্চ অম্হে, তেসু. নামতুম্হসঙ্খাতেসু হি তীসু সদ্দেসু একসেসেন কত্তব্বেসু পচ্ছিমস্সেৰ একসেসো কাতব্বো. তেনাতি কতিককরণহেতুনা.
সংখেপেন ৰুত্তং ৰিত্থারেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং হী’’তিআদি. অত্থীকেহীতি অমতেন অত্থিকেহি. উপঞ্ঞাতং মগ্গন্তি অমতস্স মগ্গো উপগন্ত্ৰা ঞাতো. ঞাতো চেৰ উপগতো চাতি সহ উপসগ্গেন পদং পরিৰত্তিত্ৰা অত্থং কথেন্তো উপসগ্গত্থো চ ধাতুত্থো চ ৰিসুংযেৰ হোতীতি ঞাপেতি. অত্থিকেহি অম্হেহি উপঞ্ঞাতং নিব্বানং মগ্গং মগ্গন্তো অনুবন্ধেয্যন্তি ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. মগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণেহি উপগন্ত্ৰা ঞাতব্বন্তি উপঞ্ঞাতং নিব্বানং. মগ্গধাথুযা অন্ৰেসনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিযেসন্তো’’তি.
সারিপুত্তোপি পঞ্হং পুচ্ছীতি সম্বন্ধো. কমণ্ডলুতোতি কুণ্ডিকতো. অত্তনো চ পরেসঞ্চ অকথনেন অন্তরে ৰিৰরং পটিসন্দহতীতি পটিসন্ধারো, তং. এত্থাতি ‘‘ন ত্যাহং সক্কোমী’’তিপদে. অধিপ্পাযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. এত্তকন্তি এত্তকং পঞ্হং. ইমস্সাতি পরিব্বাজকস্স. অৰিসযভাৰন্তি অত্তনো অৰিসযভাৰং.
হেতুং পটিচ্চ ভৰন্তীতি হেতুপ্পভৰাতি ৰচনত্থেন পঞ্চক্খন্ধা হেতুপ্পভৰা নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুপ্পভৰা নাম পঞ্চক্খন্ধা’’তি. তেনাতি ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তি পদেন. অস্সাতি সারিপুত্তপরিব্বাজকস্স. ‘‘তেসং হেতু নাম সমুদযসচ্চ’’ন্তি ইমিনা হিনোতি এতস্মা ফলন্তি হেতূতি ৰচনত্থেন সমুদযসচ্চং হেতু নামাতি দস্সেতি. তঞ্চাতি সমুদযসচ্চঞ্চ. তেসন্তি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘উভিন্নম্পি সচ্চান’’ন্তি. অপৰত্তিৰসেন নিরুজ্ঝতি এত্থাতি নিরোধো. তঞ্চাতি নিরোধঞ্চ. তেনাতি ‘‘তেসঞ্চ যো নিরোধো’’তিপদেন. অস্সাতি সারিপুত্তপরিব্বাজকস্স. এত্থাতি ইমিস্সং গাথাযং, চতূসু সচ্চেসু ৰা. নযতোতি নানন্তরিকনযতো, অৰিনাভাৰনযতো ৰা, নেত্তিদেসনাহারনযতো ৰা. তমেৰত্থং পাকটং করোন্তো আহ ‘‘নিরোধে হী’’তিআদি. একদেসসরূপেকসেসনযেন ৰা মগ্গসচ্চং গহেতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. নিরোধো চ নিরোধূপাযো চ নিরোধোতি একদেসসরূপেকসেসো কাতব্বো. তেসঞ্চাতি এত্থ অৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থেন চসদ্দেন মগ্গসচ্চং গহেতব্বন্তিপি ৰদন্তি. অযং নযো অট্ঠকথাযং ন ৰুত্তো. তমেৰত্থন্তি চতুসচ্চসঙ্খাতং তমেৰত্থং. পটিপাদেন্তোতি নিগমেন্তো.
‘‘সচেপী’’তি ইমিনা যদীতি পদস্সত্থং ৰণ্ণেতি. ‘‘এত্তকমেৰা’’তি ইমিনা তাৰদেৰাতি পদস্সত্থং ৰণ্ণেতি. ‘‘ইতো উত্তরি নত্থী’’তি ইমিনা এৰকারস্স ফলং দস্সেতি. ইতোতি সোতাপত্তিফলতো. ‘‘ইদং…পে… পত্তব্ব’’ন্তি ইমিনা ‘‘এত্তকমেৰা’’তি পদস্স অত্থসরূপং দস্সেতি. ‘‘এসো এৰ ধম্মো’’তি ইমিনা ‘‘এসেৰ ধম্মো’’তিপদস্স অত্থং ৰণ্ণেতি. পচ্চব্যত্থাতি পতিঅৰপুব্বো ইধাতু পটিৰিদ্ধত্থোতি আহ ‘‘পটিৰিদ্ধত্থা’’তি. তুম্হেহীতি অস্সজিত্থেরং সন্ধাযাহ. ইমিনা ‘‘পচ্চব্যত্থা’’তি এত্থ হিয্যত্তনীপরস্সপদমজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনত্থৰিভত্তিং দীপেতি. কপ্পনহুতেহীতি কপ্পানং নহুতেহি, কোটিপকোটিসতসহস্সানং সতেহি নহুতেহীতি অত্থো. অব্ভতীতন্তি অভিঅতীতং. অম্হেহি অদিট্ঠমেৰ হুত্ৰা অতিক্কমাপিতন্তি অত্থো.
৬২. আরম্মণভূতস্স নিব্বানস্স গম্ভীরত্তা আরম্মণিকভূতং ঞাণম্পি গম্ভীরমেৰাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘গম্ভীরস্স চ ঞাণস্সা’’তি. যথা হি সণ্হৰত্থস্স সিব্বনত্থায সণ্হসূচি অধিপ্পেতাতি. উপধীনং সম্মা খযট্ঠেন নিব্বানং উপধিসঙ্খযং নামাতি আহ ‘‘উপধিসঙ্খযেতি নিব্বানে’’তি. তদারম্মণাযাতি তংনিব্বানারম্মণায. ৰিমুত্তিযাতি ফলৰিমুত্তিযা. সাৰকপারমীঞাণেতি অগ্গসাৰকপারমীঞাণে. তেসূতি সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. অড্ঢমাসেন অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি সম্বন্ধো.
অতীতেতি কপ্পসতসহস্সাধিকে অসঙ্খ্যেয্যমত্থকে. তস্সাতি বুদ্ধস্স সন্তিকে অগ্গসাৰকভাৰং পত্থেসীতি যোজনা. অস্সমেতি মুনীনং ঠানে. তঞ্হি আ কোধং, আ ভুসো ৰা রাগাদযো সমেন্তি এত্থাতি অস্সমোতি ৰুচ্চতি, তস্মিং. পত্থযিত্ৰা চ পেসেসীতি সম্বন্ধো. তত্থাতি নীলুপ্পলমণ্ডপে. তেসূতি তাপসসেট্ঠীসু.
৬৩. যেসন্তি কুলানং. ‘‘ৰিধৰভাৰাযা’’তি ইমিনা ৰিধৰায ভাৰো ৰেধব্যন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. ৰিধৰাতি চ পতিসুঞ্ঞা. সা হি ধৰেন ৰিগতাতি ‘‘ৰিধৰা’’তি চ, ৰিগতো ধৰো ইমিস্সাতি ‘‘ৰিধৰা’’তি চ ৰুচ্চতি. উভযেনাপীতি পুত্তপব্বজ্জপতিপব্বজ্জসঙ্খাতেন দুৰিধেনপি.
সঞ্চযানীতি এত্থ নিস্সযূপচারেন নিস্সযে নিস্সিতূপচারো হোতীতি আহ ‘‘সঞ্চযস্স অন্তেৰাসিকানী’’তি. অথ ৰা ণপচ্চযো তস্সেদমত্থে হোতীতি আহ ‘‘সঞ্চযস্স অন্তেৰাসিকানী’’তি. ‘‘মগধান’’ন্তি বহুৰচনৰসেন ৰুত্তত্তা জনপদস্স নামন্তি আহ ‘‘মগধানং জনপদস্সা’’তি. গিরিব্বজন্তি এত্থ ৰজো ৰিযাতি ৰজো, গিরি. ৰজসদিসো গিরি এত্থাতি গিরিব্বজং পদহেট্ঠুপরিযৰসেন, নগরং. ‘‘মহাৰীরিযৰন্তো’’তি ইমিনা মহন্তো ৰীরো এতেসং তথাগতানন্তি মহাৰীরাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ধম্মেন নযমানানং কা উসূযা ৰিজানতন্তি এত্থ কচ্চাযননযেন (কচ্চাযনে ২৭৭ সুত্তে) উসূযপযোগে সম্পদানং হোতীতি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘ভুম্মত্থে সামিৰচনং, উপযোগত্থে ৰা’’তি. ৰিজানন্তানন্তি ৰিজানন্তেসু তথাগতেসু, ৰিজানন্তে ৰা.
১৫. উপজ্ঝাযৰত্তকথা
৬৪. অনুপজ্ঝাযকাতি এত্থ ৰজ্জাৰজ্জং উপগন্ত্ৰা ঝাযতীতি উপজ্ঝাযো, সো নত্থি এতেসন্তি অনুপজ্ঝাযকাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰজ্জাৰজ্জ’’ন্তিআদি. ‘‘পিণ্ডায চরণকপত্ত’’ন্তি ইমিনা পিণ্ডায উদ্দিস্স, উট্ঠহিত্ৰা ৰা তিট্ঠতি অনেনাতি উত্তিট্ঠো, সোযেৰ পত্তো উত্তিট্ঠপত্তোতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘উত্তিট্ঠে ন পমজ্জেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৬৮) পন পিণ্ডায চরণং ‘‘উত্তিট্ঠ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা তত্থ পিণ্ডায উদ্দিস্স, উট্ঠহিত্ৰা ৰা তিট্ঠনং উত্তিট্ঠন্তি ৰচনত্থো কাতব্বো. ‘‘পিণ্ডায চরণপত্ত’’ন্তি ইদং ৰচনং ‘‘তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো’’তিপদং লঙ্ঘিত্ৰা ‘‘তস্মা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্ত’’ন্তিপদেন যোজেতব্বং, তস্মা পিণ্ডায চরণকপত্তত্তা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মিং মনুস্সা কিংসঞ্ঞিনোতি আহ ‘‘তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো’’তি. তস্মিঞ্হি তস্মিং এৰ উত্তিট্ঠপত্তে পব্বজিতানং পরিভোগভাৰেন মনুস্সেহি অৰসজ্জিতব্বত্তা, অৰছড্ডেতব্বত্তা ৰা মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো হোন্তীতি যোজনা. পব্বজিতানং পিণ্ডায চরণকপত্তত্তা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তং, মনুস্সানং পন অৰসজ্জিতপত্তত্তা উচ্ছিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. উত্তিট্ঠ পত্তন্তিপদং ৰাক্যমেৰ, ন সমাসোতিপি দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. ‘‘উট্ঠহিত্ৰা’’তি ইমিনা উত্তিট্ঠাতি এত্থ ত্ৰালোপোতি দস্সেতি. ‘‘গহেতু’’ন্তি ইমিনা পাঠসেসং দস্সেতি. গেহসিতপেমৰসেনাতি গেহে নিস্সিতপেমৰসেন, মেত্তাপুব্বঙ্গমপেমৰসেনাতি অত্থো. সগারৰা হুত্ৰা সপ্পতিস্সা হুত্ৰা ৰিহরন্তাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপট্ঠপেত্ৰা’’তি. ‘‘সভাগজীৰিকা’’তি ইমিনা সভাগৰুত্তিকাতি এত্থ ৰুত্তিসদ্দো জীৰিকত্থোযেৰ, ন ৰিৰরণাদ্যত্থোতি দস্সেতি. উপজ্ঝাযভাৰং সম্পটিচ্ছতি এতেহীতি উপজ্ঝাযভাৰসম্পটিচ্ছনানি, তানিযেৰ ৰেৰচনানি উপজ্ঝাযভাৰসম্পটিচ্ছনৰেৰচনানি. তিক্খত্তুন্তি উক্কট্ঠৰসেন ৰুত্তং, সকিম্পি ৰট্টতিযেৰ. পদস্স ৰসেন ৰিঞ্ঞাপেতীতি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং. এত্থাতি উপজ্ঝাযগহণট্ঠানে. যদিদং ৰাচায ৰা সাৰনং, যদিদং কাযেন ৰা অত্থৰিঞ্ঞাপনং অত্থি, ইদমেৰ সাৰনঅত্থৰিঞ্ঞাপনমেৰ উপজ্ঝাযগহণন্তি যোজনা. সাধূতি সম্পটিচ্ছনন্তি উপজ্ঝাযেন পঞ্চসু পদেসু যস্মিং কিস্মিংচি ৰুত্তে সদ্ধিৰিহারিকস্স ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছনং. তন্তি কেসঞ্চি ৰচনং. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. এত্থাতি উপজ্ঝাযগহণে. ‘‘ন সম্পটিচ্ছনং অঙ্গ’’ন্তি ইমিনা আযাচনদানানিযেৰ অঙ্গানি নামাতি দস্সেতি. সদ্ধিৰিহারিকেনাপি ঞাতুন্তি সম্বন্ধো. ইমিনা পদেনাতি ‘‘সাধূ’’তি ইমিনা পদেন.
তত্রাযং সম্মাৰত্তনাতি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘যং ৰুত্তং সম্মা ৰত্তিতব্ব’’ন্তি. ইমিনা কিরিযাৰিসযভাৰমেৰ দীপেতি, ন দব্বৰিসযভাৰং. অযন্তি ৰুচ্চমানা. অস্সাতি সদ্ধিৰিহারিকস্স. ধোতপাদপরিহরণত্থাযাতি ধোতস্স পাদস্স পংসুমক্খনাদীনং পরিহরণত্থায. তাতি উপাহনাযো. কালস্সেৰাতি পচ্চূসকালতোযেৰ, নিস্সক্কত্থে চেতং সামিৰচনং. ততোতি তেহি তীহি দন্তকট্ঠেহি, ৰিভত্তঅপাদানমেতং. তেসু ৰা তীসু দন্তকট্ঠেসু. যন্তি যং দন্তকট্ঠং. অথাতি তস্মিং গহণে.
ততোতি সীতুণ্হোদকেহি, সীতুণ্হোদকেসু ৰা. ৰল়ঞ্জেতীতি পরিভুঞ্জতি. উদকন্তি মুখধোৰনোদকং. ‘‘ৰচ্চকুটিতো’’তি ইমিনা পস্সাৰকুটীপি গহেতব্বা. এৰন্তি সম্মজ্জিযমানে. অসুঞ্ঞন্তি জনসদ্দতো অতুচ্ছং. আসনন্তি থেরস্স আসনং. তস্মিন্তি আসনে. নিসিন্নস্স থেরস্স ৰত্তং কাতব্বন্তি সম্বন্ধো. উক্লাপো অস্মিং দেসে অত্থীতি উক্লাপোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কেনচি কচৰরেন সংকিণ্ণো’’তি. এত্থ চ সঙ্কারো উচ্ছিট্ঠো কলাপো সমূহো উক্লাপোতি ৰচনত্থেন উক্লাপোতি ৰুচ্চতি. কচীযতি বন্ধীযতি অস্মিং দেসেতি কচো, সো ৰরীযতি ইচ্ছীযতি অনেনাতি কচৰরোতি ৰচনত্থেন কচৰরোতি ৰুচ্চতি. হত্থেনপীতি এত্থ পিসদ্দো পিলোতিকেনপীতিআদিং সঙ্গণ্হাতি.
একতো কত্ৰাতি একতো সমানপটলং কত্ৰা. কস্মা সঙ্ঘাটীতি আহ ‘‘সব্বং হী’’তিআদি. ‘‘সঙ্ঘটিতত্তা’’তি ইমিনা সংহরিতব্বাতি সঙ্ঘাটীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তং উপজ্ঝাযং সংপাপুণাতীতি যোজনা. একেন ৰা পদৰীতিহারেনাতি সম্বন্ধো. পত্তোযেৰ উণ্হভারিকেসু পরিযাপন্নোতি পত্তপরিযাপন্নো, পত্তে পরিযাপন্নো যাগুআদিকো পত্তপরিযাপন্নোতিপি যুজ্জতিযেৰ. ভিক্খাচারেতি ভিক্খাচারট্ঠানে. যাগুযা ৰা লদ্ধাযাতি সম্বন্ধো. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. সো পত্তোতি উণ্হাদীসু পরিযাপন্নো সো পত্তো. অঞ্ঞত্র ৰাতি আরামাদীসু ৰা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. ৰচনে অনিট্ঠিতেতি সম্বন্ধো. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্সা’’তি এত্থ ৰুত্তনকারতো পট্ঠায. ইমিনা হেট্ঠা ৰুত্তেসু ‘‘নাতিদূরে গন্তব্ব’’ন্তিআদীসু নকারপটিসিদ্ধেসু আপত্তি নত্থীতি দস্সেতি. যত্থ কত্থচীতি ‘‘ন চ উণ্হে চীৰরং নিদহিতব্ব’’ন্তিআদীসু যেসু কেসুচি. অযন্তি দুক্কটাপত্তি. হীতি সচ্চং. আপত্তিসামন্তাতি এত্থ আপত্তিযা সামন্তা আপত্তিসামন্তাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আপত্তিযা আসন্ন’’ন্তি. ‘‘আসন্ন’’ন্তি ইমিনা সামন্তাসদ্দস্স আসন্নৰেৰচনতঞ্চ উপযোগত্থে নিস্সক্কৰচনতঞ্চ দস্সেতি. ঈদিসং ৰচনং ভন্তে ৰত্তুং ৰট্টতি নামাতি যোজনা.
গামতো পঠমতরন্তি গামতো উপজ্ঝাযস্স পঠমতরং. তেনেৰাতি উপজ্ঝাযেনেৰ. নিৰত্তন্তেন সদ্ধিৰিহারিকেনাতি সম্বন্ধো. ‘‘তিন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সেদগ্গহিত’’ন্তি. ইমিনা সেদেন সীদতীতি সিন্নন্তি অত্থং দস্সেতি. ‘‘অতিরেকং কত্ৰা’’তি ইমিনা উস্সারেত্ৰাতিপদস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি, উদ্ধং উদ্ধং সারেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পচ্ছিমৰাক্যস্স পুব্বৰাক্যকারণভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘কিং কারণা’’তি. মজ্ঝে ভঙ্গস্স দোসং আৰিকরোন্তো আহ ‘‘সমং কত্ৰা’’তিআদি. ততোতি সমং কত্ৰা সংহরণতো, নিচ্চং ভিজ্জমানন্তি সম্বন্ধো. মজ্ঝে ভঙ্গতো ৰা, দুব্বলন্তি সম্বন্ধো. এতন্তি ‘‘চতুরঙ্গুলং কণ্ণং উস্সারেত্ৰা’’তি এতং ৰচনং. যথাতি যেনাকারেন সংহরিযমানেতি সম্বন্ধো. চীৰরভোগস্স ওরো অন্তো ওভোগোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযবন্ধন’’ন্তিআদি.
যোতি উপজ্ঝাযো. ‘‘গামেযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরে ৰা পটিক্কমনে ৰা’’তি. পটিক্কমনে ৰাতি ভোজনসালাযং ৰা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. লদ্ধা ভিক্খা যেনাতি লদ্ধভিক্খো, তস্স ৰা. পিণ্ডপাতো হোতীতি যোজনা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. পিণ্ডপাতো ন হোতীতি সম্বন্ধো. অত্তনা লদ্ধোপীতি পিসদ্দো উপজ্ঝাযেন লদ্ধোপীতি অত্থং সম্পিণ্ডেতি. আহরিযতূতি এত্থ তুৰিভত্তি পুচ্ছাযং হোতি, আহরিযতু কিন্তি অত্থো. কালোতি ভোজনকালো. ভুঞ্জিত্থাতি ভুত্তো, তস্মিং সতীতি সম্বন্ধো. উপকট্ঠোতি মজ্ঝন্হিকস্স আসন্নো.
অনন্তরহিতাযাতি এত্থ অন্তরধাযতীতি অন্তরহিতো, তট্টিকচম্মখণ্ডাদি, নত্থি অন্তরহিতো এতস্মিং পত্তভূমীনমন্তরেতি অনন্তরহিতোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনত্থতাযা’’তি. কাল়ৰণ্ণকতা ৰা সুধাবদ্ধা ৰা নিরজমত্তিকা হোতীতি যোজনা. তন্তি পত্তং. ধোতৰালিকাযপীতি সুদ্ধৰালিকাযপি. তত্থাতি পংসুরজসক্খরাদীসু. পুন তত্থাতি পণ্ণাধারকেসু. ইদং ৰচনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অভিমুখেনাতি অত্তনো অভিমুখেন. সণিকন্তি সিন্নং. অন্তে পনাতি চীৰরস্স কোটিযং পন. নিক্খিপন্তস্স সদ্ধিৰিহারিকস্স চীৰরস্স ভোগোতি যোজনা.
চুণ্ণং সন্নেতব্বন্তি এত্থ চুণ্ণসমোধানেন নেতব্বন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পিণ্ডি কাতব্বা’’তি. ‘‘একস্মিং নিদ্ধূমে ঠানে’’তি ইমিনা একমন্তন্তি এত্থ একস্মিং অন্তে ঠানেতি অত্থং দস্সেতি. জন্তাঘরেতি অগ্গিসালাযং. সা হি জলতি দিব্বতি অগ্গি এত্থাতি জন্তা, জনেতি সরীরসেদমেত্থাতি ৰা জন্তা, সা এৰ ঘরং জন্তাঘরন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং. পরিপূজাৰসেন করীযতীতি পরিকম্মন্তি অত্থেন অঙ্গারদানাদিকং পরিকম্মং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিকম্মং নামা’’তিআদি.
‘‘ন কেনচি গেলঞ্ঞেনা’’তিআদিনা উস্সহনস্স কারণং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. অগিলানেন সট্ঠিৰস্সেন সদ্ধিৰিহারিকেনাপি কাতব্বন্তি যোজনা. অনাদরেনাতি ৰত্তকরণস্স অনাদরেন. নকারপটিসংযুত্তেসূতি পটিসেধৰাচকেন নকারেন পটিসংযুত্তেসু. পদেসূতি ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তরন্তরা কথা ওপাতেতব্বা’’তিআদীসু ৰাক্যেসু. ভূমিযন্তি উপলক্খণৰসেন ৰুত্তং ভিত্তিযম্পি অপটিঘংসিতব্বত্তা. ‘‘পিঠসঙ্ঘাটঞ্চা’’তি ইমিনা কৰাটপীল়ন্তি এত্থ পীঠসদ্দেন পিঠসঙ্ঘাটং ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপৰসেন ৰা একদেসৰোহারৰসেন ৰাতি দস্সেতি. ‘‘অচ্ছুপন্তেনা’’তি ইমিনা অপ্পটিঘংসন্তেনাতি এত্থ ঘংসধাতুযা অত্থং দস্সেতি. সম্মা তাযতি অত্তানঞ্চ পরঞ্চ অনেনাতি সন্তানং, তমেৰ সন্তানকন্তি অত্থেন কীটকুলাৰকমক্কটকসুত্তাদি সন্তানকং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সন্তানক’’ন্তিআদি. উল্লোকতোতি ৰিতানতো. তঞ্হি উদ্ধং লুচীযতে বন্ধীযতেতি উল্লোকন্তি ৰুচ্চতি, চকারস্স ককারমকত্ৰা ‘‘উল্লোচ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. তোসদ্দেন আকারস্স স্মাৰচনস্স কারিযভাৰং দস্সেতি. অপহরিতব্বন্তি অপনেতব্বং. ‘‘অৰহরিতব্ব’’ন্তিপি পাঠো, হেট্ঠা হরিতব্বং পাতেতব্বন্তি অত্থো.
আলোকসন্ধিভাগাতি এত্থ ভাগসদ্দস্স দ্ৰন্দতো পরত্তা পুব্বপদেসুপি পচ্চেকং যোজেতব্বোতি আহ ‘‘আলোকসন্ধিভাগা চ কণ্ণভাগা চা’’তি. তস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্তরবাহিরা’’তিআদি. ‘‘ৰাতপানকৰাটকানী’’তি ইমিনা আলোকসন্ধিসদ্দস্স ৰাতপানকৰাটকপরিযাযভাৰং দস্সেতি. ‘‘কোণা’’তি ইমিনা কণ্ণসদ্দস্স কোণৰেৰচনভাৰং দস্সেতি.
‘‘যথা পঠম’’ন্তিআদিনা পঠমপঞ্ঞত্তমেৰ পঞ্ঞপেতব্বং, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতি. ইদং পতিরূপং পঠমপঞ্ঞত্তং সন্ধায ৰুত্তং. পঠমপঞ্ঞত্তে অপতিরূপে অঞ্ঞথাপি পঞ্ঞপেতব্বং. এতদত্থমেৰাতি যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বস্স অত্থায এৰ. সচে পঞ্ঞত্তং অহোসি, এৰং সতীতি যোজনা. ইদন্তি ভিত্তিং মোচেত্ৰা পঞ্ঞাপনং. কটেসু কিল়ঞ্জেসু সারত্তা উত্তমত্তা কটসারকোতি ৰুচ্চতি. নিৰত্তেত্ৰাতি সংহরিত্ৰা. পুরত্থিমাতি এত্থ যকারলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পুরত্থিমাযা’’তি.
ৰূপকাসেতব্বোতি এত্থ কসধাতু গত্যত্থোতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্থ নেতব্বো’’তি. উপজ্ঝাযং গহেত্ৰা অঞ্ঞত্থ গন্তব্বোতি অত্থো. অঞ্ঞত্থাতি অঞ্ঞং ঠানং. ৰিৰেচেতব্বন্তি এত্থ দিট্ঠিগততো উপজ্ঝাযং ৰিৰেচেতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিস্সজ্জাপেতব্ব’’ন্তি. ‘‘অঞ্ঞো ৰত্তব্বো’’তি ৰত্ৰা তস্স আকারং দস্সেতি ‘‘থের’’ন্তিআদিনা. সো সো ভিক্খু যাচিতব্বোতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞেন দাপেতব্বোতি অত্তনা অঞ্ঞেন ভিক্খুনা উপজ্ঝাযস্স পরিৰাসো দাপেতব্বোতি অত্থো. কিন্তি নু খোতি কেন এৰ উপাযেন দদেয্য নুখোতি অত্থো. ইতিসদ্দো হি অৰধারণত্থো. অট্ঠকথাযপি ইমমেৰ নযং দস্সেতি ‘‘কেন নু খো উপাযেনা’’তি ইমিনা. সব্বত্থাতি সব্বেসু ‘‘কিন্তি নু খো পটিকস্সেয্যা’’তিআদিৰাক্যেসু. সত্তসু কম্মেসু তিৰিধস্স উক্খেপনীযকম্মস্স গরুকত্তা ৰুত্তং ‘‘উক্খেপনীযং অকত্ৰা’’তি. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘তেন হী’’তিআদি.
তেন সদ্ধিৰিহারিকেন যাচিতব্বাতি সম্বন্ধো. সচে করোন্তিযেৰাতি ভিক্খূ সচে কম্মং করোন্তিযেৰ. পুন সচে করোন্তিযেৰাতি ভিক্খূ সচে উক্খেপনীযকম্মং করোন্তিযেৰ. অথাতি তস্মিং কম্মে কতে. ইতীতি এৰং যাচনেন. নন্তি তং উপজ্ঝাযং.
সম্পরিৰত্তকন্তি এত্থ ‘‘পিণ্ডুক্খেপক’’ন্তিআদীসু (পাচি. ৬২০) ৰিয সম্পরিৰত্তকন্তিপদং কিরিযাৰিসেসনং, কপচ্চযো চ ৰিচ্ছত্থোতি আহ ‘‘সম্পরিৰত্তেত্ৰা সম্পরিৰত্তেত্ৰা’’তি. যদীতি যাৰ. যদিসদ্দো হি যাৰপরিযাযো, তেন ৰুত্তং ‘‘ন তাৰ পক্কমিতব্ব’’ন্তি. যাৰ অপ্পমত্তকম্পি রজনং গলতি, ন তাৰ পক্কমিতব্বন্তি যোজনা. ৰিসভাগপুগ্গলেনাতি ৰিসভাগেন পুগ্গলেন করণভূতেন. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা গামো পৰিসিতব্বোতি এত্থ ন অঞ্ঞেনেৰ করণীযেন পৰিসিতব্বো. পিণ্ডায পন পৰিসিতব্বোতি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘পিণ্ডায ৰা’’তিআদি. ‘‘অনাপুচ্ছিত্ৰা’’তি ইমিনা অনাপুচ্ছাতি এত্থ আকারো ত্ৰাপচ্চযস্স কারিযোতি দস্সেতি. ভিক্খাচারন্তি ভিক্খায চরণট্ঠানং, উপজ্ঝাযেন গন্তব্বন্তি যোজনা. পরিৰেণন্তি উপজ্ঝাযস্স পরিৰেণং. পস্সতীতি উপজ্ঝাযং পস্সতি.
দস্সনত্থায ৰাতি অসুভদস্সনত্থায ৰা. ইমিনাপি ৰাসত্থায এৰ ন গন্তব্বন্তি আসঙ্কং নিৰত্তেতি. কম্মন্তি পক্কমনস্স কারণং কম্মং. অননুজাননং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যাৰততিয’’ন্তি. তন্তি উপজ্ঝাযং. অস্সাতি সদ্ধিৰিহারিকস্স. ‘‘ন সম্পজ্জতী’’তি ইমিনা সচে সম্পজ্জতি, ন পক্কমিতব্বাতি দস্সেতি. কেৰলন্তি ৰিনা উদ্দেসাদিসম্পজ্জনেহি. এৰরূপে উপজ্ঝাযে নিৰারেন্তেপীতি যোজনা. ‘‘গেলঞ্ঞতো’’তি ইমিনা ৰুট্ঠানসদ্দস্স অৰধিঅপেক্খতং দস্সেতি. অস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. অঞ্ঞোতি অত্তনা অঞ্ঞো. তস্সাতি অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স.
১৬. সদ্ধিৰিহারিকৰত্তকথা
৬৭. সম্মাৰত্তনাযং ৰিনিচ্ছযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. উদ্দেসাদীহীতি আদিসদ্দেন পরিপুচ্ছাদযো সঙ্গণ্হাতি. সঙ্গহসদ্দস্স সঙ্খেপগহণেসুপি ৰুত্তিতো ‘‘অনুগ্গহো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা সম্মুখা সঙ্গহো চ পরম্মুখা অনুগ্গহো চ কাতব্বো. আমিসেন ৰা সঙ্গহো, ধম্মেন ৰা অনুগ্গহো. দিট্ঠধম্মিকত্থায ৰা সঙ্গহো, সম্পরাযিকত্থায ৰা অনুগ্গহো. লোকিযত্থায ৰা সঙ্গহো, লোকুত্তরত্থায ৰা অনুগ্গহো কাতব্বো. তত্থাতি যং ৰুত্তং ‘‘উদ্দেসেন পরিপুচ্ছায ওৰাদেন অনুসাসনীযা’’তি. তত্থ উদ্দিসনং উদ্দেসোতি ৰচনত্থেন পাল়িৰাচনা উদ্দেসো নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্দেসোতি পাল়িৰাচনা’’তি. ‘‘পাল়িযা অত্থৰণ্ণনা’’তি ইমিনা পুনপ্পুনং, সমন্ততো ৰা পাল়িযা অত্থস্স পুচ্ছনং পরিপুচ্ছাতি অত্থং দস্সেতি. ৰত্থুস্মিন্তি চারিত্তৰারিত্তৰত্থুস্মিং. ইদন্তি চারিত্তং. পুন ইদন্তি ৰারিত্তং. ‘‘ৰচন’’ন্তি ইমিনা ওৰদনং ওৰাদোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং ‘‘ইদং করোহি, ইদং মা করিত্থা’’তি ৰচনং অনুসাসনী নামাতি যোজনা. ‘‘পুনপ্পুনং ৰচন’’ন্তি ইমিনা অনুসাসনীতি এত্থ অনুসদ্দস্স নউপচ্ছিন্নত্থং দস্সেতি. ‘‘সচে উপজ্ঝাযস্স পত্তো হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তেপি ন পকতিপত্তো হোতি, অথ খো অতিরিত্তপত্তো হোতীতি আহ ‘‘অতিরেকপত্তো’’তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু ‘‘সচে উপজ্ঝাযস্স চীৰরং হোতী’’তিআদীসু পদেসু. অঞ্ঞোপীতি পত্তচীৰরেহি অঞ্ঞোপি. সমণপরিক্খারোতি ছত্তুপাহনাদি সমণপরিক্খারো. ইধাতি সদ্ধিৰিহারিকৰত্তে. নযেনাতি ঞাযেন. উপ্পজ্জমানউপাযপরিযেসনন্তি উপ্পজ্জমানস্স, উপ্পজ্জমানত্থায ৰা উপাযস্স পরিযেসনং. ইতোতি ‘‘কিন্তি নু খো সদ্ধিৰিহারিকস্স পরিক্খারো উপ্পজ্জিযেথা’’তি পাল়িতো. চীৰরং রজন্তেনাতি এত্থ রজন্তেন উপজ্ঝাযেনাতি অত্থো ন দট্ঠব্বো, সদ্ধিৰিহারিকেনাতি অত্থো এৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপজ্ঝাযতো উপাযং সুত্ৰা রজন্তেনা’’তি. উপজ্ঝাযতো উপাযন্তি উপজ্ঝাযতো লদ্ধং উপাযং.
নসম্মাৰত্তনাদিকথা
৬৮. উপজ্ঝাযৰত্তন্তি উপজ্ঝাযম্হি ৰত্তিতব্বং ৰত্তং. সোতি সদ্ধিৰিহারিকো. দুক্কটং আপজ্জতীতি অস্স, সো ৰা দুক্কটং আপজ্জতীতি যোজনা. পণামেতব্বোতি এত্থ পপুব্ব নমুধাতু অত্থপকরণাদিৰসেন ইধ অপসাদনত্থোতি আহ ‘‘অপসাদেতব্বো’’তি. অধিমত্তন্তি অধিকপ্পমাণং. গেহসিতপেমন্তি মেত্তাসিনেহং. ৰুত্তপটিপক্খনযেনাতি কণ্হপক্খে ৰুত্তেন পটিপক্খেন নযেন. অলং পণামেতুন্তি এত্থ অলংসদ্দস্স অরহত্থপটিক্খিত্তেসু দ্ৰীসু অত্থেসু অরহত্থোতি আহ ‘‘যুত্তো পণামেতু’’ন্তি.
সাতিসারো হোতীতি এত্থ পকতিভাৰং অতিক্কমিত্ৰা সরণং পৰত্তনং অতিসারো, দোসো. সংৰিজ্জতি সো এতস্সাতি সাতিসারোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদোসো হোতী’’তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘আপত্তিং আপজ্জতী’’তি. আপত্তিন্তি দুক্কটাপত্তিং. তন্তি ৰত্তং.
তেসন্তি সদ্ধিৰিহারিকানং. ৰত্তন্তি বহুকানং সদ্ধিৰিহারিকানং ৰত্তং. সাদিযনং ৰা…পে… বালো হোতীতি এত্থ বালস্স কারণং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সাদিযনং ৰা অসাদিযনং ৰা ন জানাতী’’তি. সাদিযনস্স ৰা অসাদিযনস্স ৰা অজাননত্তা বালো হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অজাননস্স কারণং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘বালো হোতী’’তি. বালত্তা সাদিযনং ৰা অসাদিযনং ৰা ন জানাতীতি ৰুত্তং হোতি. তেসূতি বহুকেসু সদ্ধিৰিহারিকেসু. তস্সাতি ৰত্তসম্পন্নভিক্খুস্স. তেসন্তি ইতরেসং সদ্ধিৰিহারিকানং.
রাধব্রাহ্মণৰত্থুকথা
৬৯. কিঞ্চাপি আযস্মা সারিপুত্তো জানাতীতি যোজনা. ইমিনা ‘‘কিং নু খো অজানন্তো পুচ্ছী’’তি আসঙ্কং নিৰারেতি. ভগৰা অনুঞ্ঞাতুকামো হোতীতি সম্বন্ধো. পনসদ্দো গরহত্থো, তথা জানন্তোপীতি অত্থো. লহুকন্তি হেতুঅন্তোগধৰিসেসনং. লহুকত্তা পটিক্খিপিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অস্সাতি ভগৰতো, অজ্ঝাসযন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা’’তিৰচনস্স যুত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘বুদ্ধানং হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং. অযঞ্চাতি সারিপুত্তত্থেরো চ. অগ্গোতি কোটিউক্কংসো. সেট্ঠোতি পৰরো উত্তমো.
‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেনা’’তি এত্থ ব্যত্তপটিবলানং ৰিসেসং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ব্যত্তো নামা’’তিআদি. তত্থ যস্স সাট্ঠকথং ৰিনযপিটকৰাচুগ্গতং পৰত্ততি, অযং ব্যত্তো নামাতি যোজনা. তস্মিন্তি ৰিনযপিটকং ৰাচুগ্গতভিক্খুম্হি. যস্সাতি ভিক্খুনো. সুগ্গহিতন্তি সাট্ঠকথায সুট্ঠু গহিতং. অযম্পীতি পিসদ্দো পুরিমভিক্খুং অপেক্খতি. ইমস্মিং অত্থেতি ইমস্মিং ৰত্থুম্হি, ইমস্মিং ৰিসযেতি অত্থো. ব্যতিরেকান্ৰযৰসেন পটিবলং দস্সেন্তো আহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. যো পন ন সক্কোতীতি সম্বন্ধো. কস্মাতি আহ ‘‘কাসসোসসেম্হাদিনা ৰা’’তিআদি. তত্থ কাসো চ সোসো চ সেম্হো চ, তে আদযো যস্স গেলঞ্ঞস্সাতি কাসসোসসেম্হাদি, আদিসদ্দেন এল়মূগাদযো সঙ্গণ্হাতি. ওট্ঠো চ দন্তো চ জিৰ্হা চ, তা আদযো যেসং তালুআদীনন্তি ওট্ঠদন্তজিৰ্হাদযো, তেসং. পদব্যঞ্জনেহীতি পদঅক্খরেহি. ব্যঞ্জনসদ্দো হেত্থ অক্খরৰাচকো. হাপেতীতি গলত্তা হাপেতি. অঞ্ঞথা ৰা ৰত্তব্বন্তি অঞ্ঞেন সিথিলাদিনা আকারেন ৰা ৰত্তব্বং. অঞ্ঞথা ৰদতীতি অঞ্ঞেন ধনিতাদিআকারেন ৰদতি. তব্বিপরীতোতি তস্স অপটিবলস্স ৰিপরীতো ভিক্খূতি সম্বন্ধো. ততোতি জানাপেতব্বতো. যন্তি যং আকারং ধাতুকম্মমেতং, সঙ্ঘোতি কারিতকম্মমেতং. ইধ কারিতকম্মং কিতো ৰদতি.
৭১. উপসম্পন্নসমনন্তরাতি এত্থ উপসম্পন্নস্স সমনন্তরাতি অত্থং নিৰারেন্তো আহ ‘‘উপসম্পন্নো হুত্ৰাৰ সমনন্তরা’’তি. এৰসদ্দেন চিরকালং নিৰত্তেতি. উল্লুম্পতূতি এত্থ উপুব্বলুপধাতুযা উপসগ্গৰসেন ৰা অত্থাতিসযৰসেন ৰা ধাতূনমনেকত্থত্তা ইধ উপুব্বধরধাতুযা অত্থে ৰত্ততীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্ধরতূ’’তি. উট্ঠাপেত্ৰা, উক্খিপিত্ৰা ৰা ধরতূতি অত্থো. তমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অকুসলা’’তিআদি. তত্থ ‘‘অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা’’তি ইমিনা সহাৰধিনা উত্যূপসগ্গস্স অত্থং দস্সেতি. ‘‘কুসলে পতিট্ঠাপেতূ’’তি ইমিনা সহাধারেন ধরধাতুস্স অত্থং দস্সেতি. উত্যূপসগ্গস্স উক্খিপনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সামণেরভাৰা ৰা উদ্ধরিত্ৰা’’তি. ‘‘পটিচ্চা’’তি ইমিনা উপাদাযাতি এত্থ সমীপে আদিযিত্ৰাতি সদ্দত্থমগহেত্ৰা সঙ্কেতত্থৰসেন পাকটত্তা তস্স সঙ্কেতত্থং দস্সেতি, অধিপ্পাযত্থং দস্সেতীতি অত্থো.
৭৩. অধিট্ঠিতাতি এত্থ অধি নিচ্চৰসেন ঠাতি পৰত্ততীতি অধিট্ঠিতাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘নিচ্চপ্পৰত্তিনী’’তি. কস্মা চত্তারো পচ্চযা নিস্সযাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. ‘‘চত্তারো’’তিআদিনা চত্তারো পচ্চযে নিস্সায অত্তভাৰো সেতি পৰত্ততীতি নিস্সাযাতি অৰুত্তকম্মত্থং দস্সেতি.
১৮. আচরিযৰত্তকথা
৭৫. কিন্তাযন্তি এত্থ একারলোপৰসেন সন্ধি হোতীতি আহ ‘‘কিংতে অয’’ন্তি. ‘‘ওৰদিতব্বোতি’’ইমিনা ওৰদিযোতি এত্থ ণ্যপচ্চযস্স কম্মত্থং দস্সেতি. ‘‘তদত্থাযা’’তি ইমিনা ‘‘যদিদং গণবন্ধিক’’ন্তি উত্তরৰাক্যে যংসদ্দং দিস্ৰা পুব্বৰাক্যে তংসদ্দং ঞাপেতি, তস্স বাহুল্লস্স অত্থাযাতি অত্থো.
৭৬. সোতি পসূরো পরিব্বাজকো. তেনাতি উদাযিত্থেরেন. সহধম্মিকন্তি সহ ধম্মেন কারণেন. ব্যত্তো তাৰ পুব্বে ৰুত্তলক্খণো হোতু, পটিবলো পন কথং ঞাতব্বোতি আহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. যো পন সক্কোতীতি সম্বন্ধো. চাতি সচ্চং. এতন্তি পটিবলত্তং, ‘‘পঞ্চহি…পে… ৰিনেতু’’ন্তিৰচনং ৰা.
৭৭. তিত্থিযপক্খসঙ্কন্তেসূতি তিত্থিযসঙ্খাতং সাসনস্স পটিপক্খং সঙ্কমন্তেসু. আচারসমাচারসিক্খাপনকন্তি অতিৰিয চরিতব্বং আভিসমাচারিকসীলং সিক্খাপনকং. ইমিনা আচারং সিক্খাপেতীতি আচরিযোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. নামমত্তমেৰাতি ‘‘আচরিযো’’তি ৰা ‘‘অন্তেৰাসিকো’’তি ৰা নামমত্তমেৰ. নানন্তি উপজ্ঝাযতো ৰা সদ্ধিৰিহারিকতো ৰা নানং.
২০. পণামনাখমাপনাকথা
৮০. যং লক্খণং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. নিস্সযন্তেৰাসিকেন কাতব্বন্তি যোজনা. পব্বজ্জাউপসম্পদাধম্মন্তেৰাসিকেহীতি পব্বজ্জন্তেৰাসিকেন চ উপসম্পদন্তেৰাসিকেন চ ধম্মন্তেৰাসিকেন চ. এতেসন্তি পব্বজ্জাউপসম্পদাধম্মন্তেৰাসিকানং. এতেসূতি এতেসু তীসু অন্তেৰাসিকেসু. আচরিযস্সাতি পব্বজ্জন্তেৰাসিকো পব্বজ্জাচরিযস্স, উপসম্পদন্তেৰাসিকো উপসম্পদাচরিযস্সাতি অত্থো. সমীপেতি নিস্সযাচরিযস্স চ ধম্মাচরিযস্স চ আসন্নে. তস্মাতি যস্মা অন্তেৰাসিকেন আচরিযম্হি সম্মা ৰত্তিতব্বং, তস্মা. আচরিযেনাপীতি নিস্সযপব্বজ্জা উপসম্পদা ধম্মাচরিযেনাপি. ওৰাদাচরিযো তেসু সঙ্গহং গচ্ছতি. তেসূতি চতূসু অন্তেৰাসিকেসু.
২২. নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধিকথা
আণত্তিৰিনিচ্ছযো
৮৩. ‘‘নিস্সযপটিপস্সদ্ধীসূ’’তি সমূহাধারো. ‘‘উপজ্ঝাযো পক্কন্তো ৰাতিআদীসূ’’তি অৰযৰাধারো. ‘‘ৰিপ্পৰসিতুকামো’’তি ইমিনা নিরালযভাৰং দস্সেতি. এৰং গতেতি এৰং উপজ্ঝাযে গতেতি যোজনা. অঞ্ঞদাপীতি অঞ্ঞস্মিম্পি কালে. উপজ্ঝাযেন পৰাসিতকালেতি অত্থো. একসম্ভোগপরিভোগোতি অত্তনা ৰা উপজ্ঝাযেন ৰা একো পচ্চযসম্ভোগো চ ধম্মপরিভোগো চ. একদিৰসম্পীতি পিসদ্দো গরহত্থো, দ্ৰিহাদিকং পন পগেৰাতি অত্থো. পরিহারো নত্থীতি আপত্তিপরিহারো নত্থি, আপত্তিযা পরিহরণং অপনযনং নত্থীতি অধিপ্পাযো. লজ্জী পেসলোতি লজ্জী হুত্ৰা পিযসীলো ভিক্খূতি সম্বন্ধো. তদহেৰাতি তস্মিং উপজ্ঝাযস্স পক্কন্তঅহনি এৰ. তথাতি যথা ‘‘উপজ্ঝাযো লহুং আগমিস্সতী’’তি পুচ্ছতি, তথা ‘‘অহং লহুং আগমিস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি অত্থো. সচে ৰদতীতি সচে আচরিযো ৰদতীতি যোজনা. অস্সাতি ভিক্খুস্স. সভাগতন্তি লজ্জিপেসলভাৰং.
যাৰ আগমনাতি উপজ্ঝাযস্স যাৰ আগমনা. নন্তি উপজ্ঝাযং. ‘‘ৰাসেন্তিযেৰা’’তিপদে কারিতকম্মং. তত্থাতি উপজ্ঝাযস্স গতট্ঠানে. তেনাতি উপজ্ঝাযেন. পৰত্তীতি পৰত্তনং. নদীপূরেন ৰা উপদ্দুতোতি সম্বন্ধো. নদীপূরত্তা উদকোসক্কনং আগমেতি, চোরাদীনং উপদ্দুতত্তা সহাযে পরিযেসতি. সোতি উপজ্ঝাযো.
‘‘নিস্সযপণামনা’’তি ইমিনা আণাপনং আণত্তীতি ৰচনত্থেন নিস্সযপণামনা আণত্তীতি ৰুচ্চতীতি দস্সেতি. নিস্সযপণামনাতি নিস্সযস্স উপজ্ঝাচরিযস্স পণামনা. তস্মা পণামিতো হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘আপুচ্ছীতিআদিনা’’তি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘মা মং সুসানগমনং আপুচ্ছী’’তিআদযো সঙ্গণ্হাতি. তেনাতি সদ্ধিৰিহারিকেন. খমাপেতব্বোতি তিতিক্খাপেতব্বো.
তাৰাতি মহাথেরেহি, মহাথেরানং ৰা পঠমং. অঞ্ঞত্থাতি উপজ্ঝাযস্স ৰিহারতো অঞ্ঞং ৰিহারং. অপ্পেৰাতি অপি এৰ নাম খমেয্যাতি যোজনা. তত্রেৰাতি অঞ্ঞত্থেৰ. দুব্ভিক্খাদিদোসেনাতি এত্থ আদিসদ্দেন ঞাতিৰিযোগাদিদোসো গহেতব্বো. তংযেৰাতি অত্তনা ৰসিতং তমেৰ ঠানং. অঞ্ঞস্সাতি উপজ্ঝাযতো অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্সাতি সম্বন্ধো. ইমিনা উপজ্ঝাযেন পরিচ্চত্তত্তা উপজ্ঝাযসমোধানে নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধি নত্থীতি দীপেতি.
সমোধানৰিনিচ্ছযো
আপুচ্ছিত্ৰাতি =০০ অন্তেৰাসিকং আপুচ্ছিত্ৰা. তত্রাপীতি আচরিযন্তেৰাসিকেসুপি. কদাতি কস্মিং কালে. সাযন্হে ৰা রত্তিংৰাতি অজ্জ সাযন্হে ৰা রত্তিং ৰা. তংখণেযেৰাতি তস্মিং সম্পটিচ্ছনক্খণেযেৰ.
সো চাতি অন্তেৰাসিকো চ. ততোতি গামতো. সুগতোতি সুট্ঠু গতো, নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভতীতি অধিপ্পাযো. অথাপীতি পুন চ পরং. আপুচ্ছিত্ৰা পক্কমনে ৰিনিচ্ছযং দস্সেত্ৰা আপুচ্ছিত্ৰা পক্কমনে তং দস্সেন্তো আহ ‘‘আচরিযং অনাপুচ্ছা’’তিআদি. উপচারসীমাতিক্কমেতি উপচারসীমায অতিক্কমে সতি, অতিক্কমনহেতু ৰাতি যোজনা. এত্থ চ উপচারসীমা নাম পরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপোযেৰ, অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানং.
সাযন্হে ৰা রত্তিভাগে ৰাতি অজ্জ সাযন্হে ৰা রত্তিভাগে ৰা. স্ৰেতি সুৰে.
বহিসীমন্তি উপচারসীমতো বহি. ততোতি বহিসীমতো. দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানন্তি অন্তেৰাসিকতো দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানং. অতিক্কমিত্ৰাতি উপচারসীমতো বহি অন্তেৰাসিকসদ্ধিৰিহারিকানং ৰসনট্ঠানতো অতিক্কমিত্ৰা.
মুচ্চিতুকামোতি অন্তেৰাসিকম্হা মুচ্চিতুকামো এৰ. পণামেতীতি কাযৰাচাহি পণামেতি. সালযোতি আচরিযে সাপেক্খো. ‘‘নিরালযো’’তি ৰত্ৰা তস্স অত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ন দানী’’তিআদি. এৰম্পীতি ধুরে নিক্খিত্তেপি. উভিন্নং ধুরনিক্খেপে সতি, ধুরনিক্খেপহেতু ৰা পটিপ্পস্সম্ভতীতি যোজনা. পণামিতেন পটিপজ্জিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘সচে হী’’তিআদি. আচরিযন্তি নিস্সযাচরিযং. চেতিযং ৰা ৰন্দন্তং উপজ্ঝাযন্তি সম্বন্ধো, মগ্গপ্পটিপন্নং ৰা উপজ্ঝাযন্তি যোজনা. দূরত্তাতি দূরভাৰতো. উপরিপাসাদেতি পাসাদস্স উপরি. তন্তি উপজ্ঝাযং. নিসিন্নং উপজ্ঝাযন্তি সম্বন্ধো.
সৰনৰসেন সমোধানে ৰিনিচ্ছযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. উপজ্ঝাযস্স সদ্দন্তি সম্বন্ধো.