৫. ব্রহ্মযাচনকথা

৭. ভগৰা উপসঙ্কমীতি সম্বন্ধো. তস্মিন্তি অজপালনিগ্রোধে. আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচরিতো সম্মাচরিতো, ন একস্স বুদ্ধস্স আচিণ্ণো, অথ খো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো, অতিআচিণ্ণো নিচ্চাচিণ্ণোতি অত্থো. সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘জানন্তি হী’’তিআদি. ধম্মদেসনন্তি ভগৰতো ধম্মদেসনং, ধম্মদেসনত্থায ৰা ভগৰন্তং, ভগৰন্তং ৰা ধম্মদেসনং. ততোতি যাচনকারণা. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. লোকসন্নিৰাসো ব্রহ্মগরুকো যস্মা, ইতি তস্মা উপ্পাদেস্সন্তীতি যোজনা. ইতীতিআদি নিগমনং.

তত্থাতি পরিৰিতক্কনাকারপাঠে. ‘‘পঞ্চকামগুণেসু অল্লীয’’ন্তীতি ইমিনা অল্লীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন লগ্গন্তি এত্থাতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অল্লীযন্তীতি লগ্গন্তি. ‘‘পঞ্চ কামগুণে অল্লীযন্তী’’তিপি পাঠো, এৰং সতি অল্লীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰিযন্তীতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৰচনত্থো কাতব্বো. অল্লীযন্তীতি সেৰন্তি. তেতি পঞ্চ কামগুণা. ‘‘যদিদ’’ন্তিপদস্স যং ইদন্তি পদৰিভাগং কত্ৰা ‘‘য’’ন্তি চ ‘‘ইদ’’ন্তি চ সব্বনামপদন্তি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘যদিদন্তি নিপাতো’’তি. ইমিনা তীসু লিঙ্গেসু দ্ৰীসু চ ৰচনেসু ৰিনাসং, ৰিকারং ৰা ৰিসদিসং ৰা নঅযনত্তা নগমনত্তা অব্যযং নামাতি দস্সেতি, অত্থো পন সব্বনামত্থোযেৰাতি দট্ঠব্বং. তস্সাতি ‘‘যদিদ’’ন্তিনিপাতস্স, অত্থোতি সম্বন্ধো. ঠানন্তি ‘‘ঠানং’’ইতিপদং. পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’ইতিপদং. অত্থোপি যুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বং. ইমেসন্তি সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নানং. পচ্চযাতি অৰিজ্জাদিকারণা. ‘‘ইদপ্পচ্চযা এৰা’’তি ইমিনা ইদপ্পচ্চযতাতি এত্থ তাপচ্চযস্স স্ৰত্থং দীপেতি ‘‘দেৰতা’’তিআদীসু (খু. পা. অট্ঠ. এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা) ৰিয.

সো মমস্স কিলমথোতি এত্থ তংসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নামা’’তি, ইমিনা ‘‘দেসেয্যং, ন আজানেয্যু’’ন্তি দ্ৰিন্নমেৰ কিরিযাপদানং তসদ্দস্স ৰিসযভাৰং দস্সেতি, ন একস্স কিরিযাপদস্স. সোতি দেসনাসঙ্খাতো কাযৰচীপযোগো, ইমিনা ৰাক্যৰিসযে তসদ্দো উত্তরপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গণ্হাতীতি দস্সেতি, সমাসমজ্ঝে পন তসদ্দো পুব্বপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি (উদা. অট্ঠ. পঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনা) চ ‘‘অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চা’’তি চ (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) আদি. কিলমথোতি কাযকিলমনহেতু. কিলমতি অনেনাতি কিলমথো. অস্সাতি ভৰেয্য. সাতি কাযৰচীপযোগসঙ্খাতা দেসনা. ৰিহেসাতি কাযৰিহিংসাহেতু. ৰিহিংসতি ইমাযাতি ৰিহেসা. চিত্তেন পন বুদ্ধানং কিলমথো ৰা ৰিহেসা ৰা নত্থি অরহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. ‘‘পটিভংসূ’’তি এত্থ পটীতি কম্মপ্পৰচনীযযোগত্তা ‘‘ভগৰন্ত’’ন্তি এত্থ সাম্যত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘ভগৰতো’’তি. ‘‘অনু অচ্ছরিযা’’তি ইমিনা ‘‘ন অচ্ছরিযা’’তি পদৰিভাগং নিৰত্তেতি, পুনপ্পুনং অচ্ছরিযাতি অত্থো. পটিভংসূতি এত্থ পটিসদ্দো পটিভানত্থো, ভাধাতু খাযনত্থোতি আহ ‘‘পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচরা অহেসু’’ন্তি. ‘‘গোচরা অহেসু’’ন্তি ইমিনা খাযনং নাম অত্থতো গোচরভাৰেন ভৰনন্তি দস্সেতি.

মেতি মম, মযা ৰা, অধিগতং ধম্মং পকাসিতুন্তি সম্বন্ধো. অরিযমগ্গসোতস্স পটি পটিসোতন্তি ৰুত্তে নিব্বানমেৰাতি আহ ‘‘পটিসোতং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি. নিব্বানগামিন্তি অরিযমগ্গং. অরিযমগ্গো হি যস্মা নিব্বানং গমযতি, তস্মা নিব্বানগামীতি ৰুচ্চতি. তমোখন্ধেনাতি এত্থ তমসদ্দো অৰিজ্জাপরিযাযো, খন্ধসদ্দো রাসত্থোতি আহ ‘‘অৰিজ্জারাসিনা’’তি. ‘‘অজ্ঝোত্থটা’’তি ইমিনা আৰুটাতি এত্থ ৰুধাতু আৰরণত্থোতি দস্সেতি. অপ্পোস্সুক্কতাযাতি এত্থ অপত্যূপসগ্গো অভাৰত্থো, তাপচ্চযো ভাৰত্থোতি আহ ‘‘নিরুস্সুক্কভাৰেনা’’তি.

৮. লোকেতি সত্তলোকে. মহাব্রহ্মেতি মহাব্রহ্মানো. অপ্পরজক্খজাতিকাতি এত্থ অপ্পং রজং অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অপ্পরজক্খা জাতি সভাৰো এতেসন্তি অপ্পরজক্খজাতিকাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদি. ‘‘পঞ্ঞামযে’’তি ইমিনা মংসমযেতি অত্থং নিৰত্তেতি. এতেসন্তি সত্তানং. ধম্মস্সাতি তুপচ্চযযোগে ছট্ঠীকম্মং. আপুব্বো ঞাধাতু পটিৰিজ্ঝনত্থোতি আহ ‘‘পটিৰিজ্ঝিতারো’’তি.

সংৰিজ্জতি মলং এতেসন্তি সমলা, পূরণকস্সপাদিকা ছ সত্থারো, তেহি. ‘‘রাগাদীহী’’তি ইমিনা মলসরূপং দস্সেতি. অৰাপুরেতন্তি এত্থ অৰপুব্বো চ আপুব্বো চ পুরধাতু ৰিৰরণত্থোতি আহ ‘‘ৰিৰর এত’’ন্তি. ৰকারস্স পকারং কত্ৰা ‘‘অপাপুরেত’’ন্তিপি পাঠো. অমতসদ্দস্স সলিলাদযো নিৰত্তেতুং ৰুত্তং ‘‘নিব্বানস্সা’’তি. ইমে সত্তা সুণন্তূতি সম্বন্ধো. ৰিমলেনাতি এত্থ ৰিসদ্দো অভাৰত্থোতি আহ ‘‘অভাৰতো’’তি. ইমিনা নত্থি মলং এতস্সাতি ৰিমলোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তি ইমিনা অঞ্ঞপদত্থসরূপং দস্সেতি. অনুক্কমেন মগ্গেন বুজ্ঝিতব্বন্তি অনুবুদ্ধন্তি ৰুত্তে চতুসচ্চধম্মো গহেতব্বোতি আহ ‘‘চতুসচ্চধম্ম’’ন্তি.

‘‘সেলমযে’’তি ইমিনা সিলায নিব্বত্তো সেলোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি ইমিনা সমন্তচক্খুসরূপং দস্সেতি. ভগৰা ত্ৰম্পীতি যোজনা. ধম্মসদ্দো পঞ্ঞাপরিযাযোতি আহ ‘‘ধম্মমযং পঞ্ঞাময’’ন্তি. অপেতো সোকো ইমস্সাতি অপেতসোকো, ভগৰা. সোকং অৰতরতীতি সোকাৰতিণ্ণা, জনতা. সোকাৰতিণ্ণঞ্চ জাতিজরাভিভূতঞ্চাতি চসদ্দো যোজেতব্বো. ইমিনা চসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.

‘‘ভগৰা’’তিপদং ‘‘ৰীরো’’তিআদীসু যোজেতব্বং. ‘‘ৰীরিযৰন্ততাযা’’তি ইমিনা ৰীরং যস্সত্থীতি ৰীরোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. সদ্দসত্থেসু আলপনপদেসু ৰিগ্গহো ন কাতব্বোতি ইদং আলপনাৰত্থং সন্ধায ৰুত্তং, ইধ পন তেসমত্থদস্সনত্থায ৰিগ্গহো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. ‘‘দেৰপুত্ত…পে… ৰিজিতত্তা’’তি ইমিনা ৰিজিতো মারেহি সংগামো অনেনাতি ৰিজিতসঙ্গামোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. এত্থ চ খন্ধমারো মচ্চুমারেন সঙ্গহিতো দ্ৰিন্নং মারানং একতো ৰিজিতত্তা. ‘‘সত্তৰাহো’’তি পঠমক্খরেন চ ‘‘সত্থৰাহো’’তি দুতিযক্খরেন চ যুত্তো. তত্থ সত্থৰাহো ৰিযাতি ‘‘সত্থৰাহো’’তি উপচারেন ৰুত্তে দুতিযক্খরেন যুত্তো, সত্তে ৰহহীতি সত্তৰাহোতি মুখ্যতো ৰুত্তে পঠমক্খরেন যুত্তো. ইধ পন পঠমক্খরেন যুত্তোতি আহ ‘‘সত্তে ৰহতীতি সত্তৰাহো’’তি. নত্থি ইণং ইমস্সাতি অণণো ভগৰা.

৯. বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ চক্খু দুৰিধং মংসচক্খুঞাণচক্খুৰসেন. তত্থাপি মংসচক্খু দুৰিধং পসাদচক্খুসসম্ভারচক্খুৰসেন. তত্থ পসাদরূপং পসাদচক্খু নাম, ভমুকট্ঠিপরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো সসম্ভারচক্খু নাম. ঞাণচক্খু পন পঞ্চৰিধং (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩) দিব্বধম্মপঞ্ঞাবুদ্ধসমন্তচক্খুৰসেন. তত্থ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞাঞাণং দিব্বচক্খু নাম, হেট্ঠিমমগ্গত্তযং ধম্মচক্খু নাম, অরহত্তমগ্গঞাণং পঞ্ঞাচক্খু নাম, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ আসযানুসযঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সমন্তচক্খু নাম. ইধ পন ‘‘বুদ্ধচক্খুনা’’তি ৰুত্তত্তা যথাৰুত্তদ্ৰেঞাণানিযেৰাতি আহ ‘‘ইন্দ্রিয…পে… ঞাণেন চা’’তি. হীতি সচ্চং. যেসন্তি সত্তানং. সদ্ধাদীনীতি আদিসদ্দেন ৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি সঙ্গণ্হাতি. তিক্খানীতি তিখিণানি. মুদূনীতি সুখুমতরানি. আকারাতি কারণা. ইমানি তীণি দুকানি বাহিরত্থসমাসৰসেন ৰুত্তানি. সুখেন ৰিঞ্ঞাপেতব্বাতি সুৰিঞ্ঞাপযা, তথা দুৰিঞ্ঞাপযাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে কথিতকারণ’’ন্তিআদি. পরলোকো চ ৰজ্জঞ্চ পরলোকৰজ্জানি, তানি ভযতো পস্সন্তীতি পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে’’তিআদি. ইমানি দ্ৰে দুকানি কিতৰসেন ৰুত্তানি, ইধ পচ্ছিমদুকে ‘‘ন অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো’’তি দুতিযপদং ন ৰুত্তং, পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযং (পটি. ম. ১.১১১) পন যুগল়ৰসেন ৰুত্তং. উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনীতি ৰচনত্থেন গচ্ছো ৰা লতা ৰা পোক্খরণী ৰা ৰনং ৰা ‘‘উপ্পলিনী’’তি ৰুচ্চতি, ইধ পন ‘‘ৰন’’ন্তি আহ ‘‘উপ্পলৰনে’’তি. নিমুগ্গানেৰ হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. পোসযন্তীতি ৰড্ঢন্তি, ইমিনা অন্তোনিমুগ্গানেৰ হুত্ৰা পোসযন্তীতি অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘উদকেন সম’’ন্তি ইমিনা উদকেন সমং সমোদকং, সমোদকং হুত্ৰা ঠিতানীতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘অতিক্কমিত্ৰা’’তি ইমিনা অচ্চুগ্গম্মাতিপদস্স অতিউগ্গন্ত্ৰাতি অত্থং দস্সেতি.

পটিচ্ছন্নেন আরোপিতাতি পারুতা, ন পারুতা অপারুতা. অপারুতা নাম অত্থতো ৰিৰরণাতি আহ ‘‘ৰিৰটা’’তি সোতি অরিযমগ্গো. হীতি সচ্চং. পচ্ছিমপদদ্ৰযেতি গাথায উত্তমপদদ্ৰযে. অযমেৰত্থোতি অযং ৰক্খমানো এৰং অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা. হীতি ৰিত্থারো. ন ভাসিন্তি এত্থ উত্তমপুরিসত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘দেৰমনুজেসু’’তি ৰত্তব্বে একসেসৰসেন ‘‘মনুজেসূ’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দেৰমনুস্সেসূ’’তি.