৬. পঞ্চৰগ্গিযকথা
১০. ঠানুপ্পত্তিযাতি কারণেন উপ্পত্তিযা. নিক্কিলেসো জাতি সভাৰো ইমস্সাতি নিক্কিলেসজাতিকো. ‘‘ঞাণ’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তেপি অত্থতো অনাৰরণঞাণমেৰাতি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি. ইতোতি ‘‘ধম্মং দেসেস্সামী’’তি পরিৰিতক্কদিৰসতো, হেট্ঠাতি সম্বন্ধো. দেৰতা পন আল়ারস্স কালঙ্করণমেৰ জানাতি, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তভাৰং. ভগৰা পন সব্বং জানাতি, তেন ৰুত্তং ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি. ‘‘পরিহীনত্তা’’তি ইমিনা মহাজানিযোতি এত্থ হাধাতুযা অত্থং দস্সেতি. অস্সাতি আল়ারস্স. মহতী জানিঅস্সাতি ‘‘মহাজানিকো’’তি ৰত্তব্বে ককারস্স যকারং কত্ৰা ‘‘মহাজানিযো’’তি ৰুত্তং. অক্খণেতি ব্রহ্মচরিযৰাসায অনোকাসে, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনেতি অত্থো. হিয্যোতি অনন্তরাতীতাহে. সোপীতি উদকো রামপুত্তোপি. পিসদ্দো আল়ারাপেক্খো. তত্থ আল়ারো কালামো যাৰআকিঞ্চঞ্ঞাযতনঝানলাভী হোতি, তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো. উদকো রামপুত্তো যাৰনেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঝানলাভী হোতি, তস্মা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি দট্ঠব্বং. ‘‘বহুকারা’’তি চ ‘‘বহূপকারা’’তি চ পাঠস্স দ্ৰিধা যুত্তভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘বহুকারাতি বহূপকারা’’তি. পেসিতত্তভাৰং মন্তি যোজনা. ইমিনা পহিতত্তন্তি এত্থ অত্তসদ্দো কাযৰাচকোতি দস্সেতি.
১১. অন্তরাসদ্দেন যুত্তত্তা ‘‘গযং, বোধি’’ন্তি এত্থ সাম্যত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘গযায চ বোধিমণ্ডস্স চা’’তি.
গাথায চতূসু সব্বসদ্দেসু দুতিযো সব্বসদ্দো অনৰসেসত্থো, সেসা সাৰসেসত্থাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বং তেভূমকধম্ম’’ন্তিআদি. ৰচনত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যোৰ. অরহত্তফলস্সাপি তণ্হাক্খযত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হাক্খযে নিব্বানে’’তি. সযংসদ্দো অত্তপরিযাযো, অভিঞ্ঞাযসদ্দো তু ত্ৰাপচ্চযন্তোতি আহ ‘‘অত্তনাৰ জানিত্ৰা’’তি. ‘‘সব্বং চতুভূমকধম্ম’’ন্তি ইমিনা ঞাধাতুযা কম্মং দস্সেতি. ‘‘অযং মে আচরিযো’’তি উদ্দিসনাকারদস্সনং.
‘‘লোকুত্তরধম্মে’’তি ইমিনা লোকিযধম্মে পন আচরিযো (মি. প. ৪.৫.১১) অত্থীতি দস্সেতি. পটিপুগ্গলোতি এত্থ পটিসদ্দো পটিভাগত্থোতি আহ ‘‘পটিভাগপুগ্গলো’’তি. সদিসপুগ্গলো নাম নত্থীতি অত্থো. সীতিভূতোতি সীতি হুত্ৰা ভূতো, সীতিভাৰং ৰা পত্তো.
কাসীনন্তি বহুৰচনৰসেন ৰুত্তত্তা জনপদানং নামং. জনপদসমূহস্স রট্ঠনামত্তা ৰুত্তং ‘‘কাসিরট্ঠে’’তি. ‘‘নগর’’ন্তি ইমিনা পুরসদ্দো নগরপরিযাযোতি দস্সেতি. পটিলাভাযাতি পটিলাভাপনত্থায. ‘‘ভেরি’’ন্তি ইমিনা দুন্দুভিসদ্দো ভেরিৰাচকোতি দস্সেতি. ভেরি হি ‘‘দুংদু’’ন্তিসদ্দেন উভি পূরণমেত্থাতি দুন্দুভীতি ৰুচ্চতি. দকাররকারানং সংযোগং কত্ৰা দুন্দ্রুভীতিপি পাঠো অত্থি, সো অপাঠোযেৰ. ‘‘পহরিস্সামী’’তি এত্থ পহারসদ্দেন আহঞ্ঞিন্তি এত্থ আপুব্বহনধাতুযা অত্থং দস্সেতি, স্সামিসদ্দেন অজ্জতনিইংৰিভত্তিযা অনাগতকালে পৰত্তভাৰং, ইতিসদ্দেন গমনাকারৰাচকস্স ইতিসদ্দস্স লোপভাৰং দস্সেতি.
অনন্তজিনোতি অনন্তসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানভূতেন অরহত্তমগ্গঞাণেন সব্বকিলেসারীনং জিতৰা, এতেন ফলূপচারেন অনন্তজিনভাৰং দস্সেতি. হুৰেয্য পাৰুসোতি এত্থ ‘‘হুৰেয্য অপি আৰুসো’’তি পদৰিভাগং কত্ৰা হুধাতু সত্তত্থৰাচকো, অপিসদ্দো এৰংনামৰাচকোতি দস্সেন্তো আহ আৰুসো ‘‘এৰং নাম ভৰেয্যা’’তি. ৰকারস্স পকারং কত্ৰা ‘‘হুপেয্যা’’তি পাঠোপি যুজ্জতিযেৰ.
১২. ‘‘অত্থায পটিপন্নো’’তি ইমিনা বাহুল্লস্স অত্থায পটিপন্নো বাহুল্লিকোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. পধানতোতি দুক্করচরিযায পদহনতো. ‘‘ভট্ঠো’’তি ইমিনা ৰিব্ভন্তোতি এত্থ ৰিপুব্বভমুধাতুযা অনৰট্ঠানত্থো নাম অত্থতো ভট্ঠোতি দস্সেতি. সোতন্তি এত্থ সোতসদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰাচকত্তা ‘‘সোতিন্দ্রিয’’ন্তি ৰুত্তং. ইরিযাযাতি এত্থ ইরিযনং চরণং ইরিযাতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘দুক্করচরিযাযা’’তি. অভিজানাথ নোতি এত্থ নোসদ্দো নুসদ্দত্থোতি আহ ‘‘অভিজানাথ নূ’’তি. ৰাক্যন্তি ৰাচকং. সঞ্ঞাপেতুন্তিপদস্স সঞ্ঞাপনাকারং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি.
১৩. ইতোতি ‘‘চক্খুকরণী’’তিআদিতো. পদত্থতোতি পদতো চ অত্থতো চ, পদানং অত্থতো ৰা. ইতোতি যথাৰুত্ততো. হীতি সচ্চং. সুত্তন্তকথন্তি সুত্তন্তৰসেন ৰুত্তৰচনং.
১৮. দেৰতাকোটীহীতি ব্রহ্মসঙ্খাতাহি দেৰতাকোটীহি. পতিট্ঠিতস্স তস্স আযস্মতোতি সম্বন্ধো. সাৰ এহিভিক্খুউপসম্পদাতি যোজনা.
১৯. দুতিযদিৰসে ধম্মচক্খুং উদপাদীতি সম্বন্ধো. ‘‘দুতিযদিৰসে’’তিআদি পাটিপদদিৰসং উপনিধায ৰুত্তং. পক্খস্সাতি আসল়্হীমাসকাল়পক্খস্স. সব্বেৰ তে ভিক্খূতি যোজনা. অনত্তসুত্তেনাতি অনত্তলক্খণসুত্তন্তেন (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯).
পঞ্চমিযা পক্খস্সাতি পক্খস্স পঞ্চমিযা. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ‘‘মনুস্সঅরহন্তোতি ইমিনা দেৰঅরহন্তো বহূতি দস্সেতি.