১৫. উপজ্ঝাযৰত্তকথা
৬৪. অনুপজ্ঝাযকাতি এত্থ ৰজ্জাৰজ্জং উপগন্ত্ৰা ঝাযতীতি উপজ্ঝাযো, সো নত্থি এতেসন্তি অনুপজ্ঝাযকাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰজ্জাৰজ্জ’’ন্তিআদি. ‘‘পিণ্ডায চরণকপত্ত’’ন্তি ইমিনা পিণ্ডায উদ্দিস্স, উট্ঠহিত্ৰা ৰা তিট্ঠতি অনেনাতি উত্তিট্ঠো, সোযেৰ পত্তো উত্তিট্ঠপত্তোতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘উত্তিট্ঠে ন পমজ্জেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৬৮) পন পিণ্ডায চরণং ‘‘উত্তিট্ঠ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা তত্থ পিণ্ডায উদ্দিস্স, উট্ঠহিত্ৰা ৰা তিট্ঠনং উত্তিট্ঠন্তি ৰচনত্থো কাতব্বো. ‘‘পিণ্ডায চরণপত্ত’’ন্তি ইদং ৰচনং ‘‘তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো’’তিপদং লঙ্ঘিত্ৰা ‘‘তস্মা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্ত’’ন্তিপদেন যোজেতব্বং, তস্মা পিণ্ডায চরণকপত্তত্তা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মিং মনুস্সা কিংসঞ্ঞিনোতি আহ ‘‘তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো’’তি. তস্মিঞ্হি তস্মিং এৰ উত্তিট্ঠপত্তে পব্বজিতানং পরিভোগভাৰেন মনুস্সেহি অৰসজ্জিতব্বত্তা, অৰছড্ডেতব্বত্তা ৰা মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো হোন্তীতি যোজনা. পব্বজিতানং পিণ্ডায চরণকপত্তত্তা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তং, মনুস্সানং পন অৰসজ্জিতপত্তত্তা উচ্ছিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. উত্তিট্ঠ পত্তন্তিপদং ৰাক্যমেৰ, ন সমাসোতিপি দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. ‘‘উট্ঠহিত্ৰা’’তি ইমিনা উত্তিট্ঠাতি এত্থ ত্ৰালোপোতি দস্সেতি. ‘‘গহেতু’’ন্তি ইমিনা পাঠসেসং দস্সেতি. গেহসিতপেমৰসেনাতি গেহে নিস্সিতপেমৰসেন, মেত্তাপুব্বঙ্গমপেমৰসেনাতি অত্থো. সগারৰা হুত্ৰা সপ্পতিস্সা হুত্ৰা ৰিহরন্তাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপট্ঠপেত্ৰা’’তি. ‘‘সভাগজীৰিকা’’তি ইমিনা সভাগৰুত্তিকাতি এত্থ ৰুত্তিসদ্দো জীৰিকত্থোযেৰ, ন ৰিৰরণাদ্যত্থোতি দস্সেতি. উপজ্ঝাযভাৰং সম্পটিচ্ছতি এতেহীতি উপজ্ঝাযভাৰসম্পটিচ্ছনানি, তানিযেৰ ৰেৰচনানি উপজ্ঝাযভাৰসম্পটিচ্ছনৰেৰচনানি. তিক্খত্তুন্তি উক্কট্ঠৰসেন ৰুত্তং, সকিম্পি ৰট্টতিযেৰ. পদস্স ৰসেন ৰিঞ্ঞাপেতীতি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং. এত্থাতি উপজ্ঝাযগহণট্ঠানে. যদিদং ৰাচায ৰা সাৰনং, যদিদং কাযেন ৰা অত্থৰিঞ্ঞাপনং অত্থি, ইদমেৰ সাৰনঅত্থৰিঞ্ঞাপনমেৰ উপজ্ঝাযগহণন্তি যোজনা. সাধূতি সম্পটিচ্ছনন্তি উপজ্ঝাযেন পঞ্চসু পদেসু যস্মিং কিস্মিংচি ৰুত্তে সদ্ধিৰিহারিকস্স ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছনং. তন্তি কেসঞ্চি ৰচনং. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. এত্থাতি উপজ্ঝাযগহণে. ‘‘ন সম্পটিচ্ছনং অঙ্গ’’ন্তি ইমিনা আযাচনদানানিযেৰ অঙ্গানি নামাতি দস্সেতি. সদ্ধিৰিহারিকেনাপি ঞাতুন্তি সম্বন্ধো. ইমিনা পদেনাতি ‘‘সাধূ’’তি ইমিনা পদেন.
তত্রাযং সম্মাৰত্তনাতি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘যং ৰুত্তং সম্মা ৰত্তিতব্ব’’ন্তি. ইমিনা কিরিযাৰিসযভাৰমেৰ দীপেতি, ন দব্বৰিসযভাৰং. অযন্তি ৰুচ্চমানা. অস্সাতি সদ্ধিৰিহারিকস্স. ধোতপাদপরিহরণত্থাযাতি ধোতস্স পাদস্স পংসুমক্খনাদীনং পরিহরণত্থায. তাতি উপাহনাযো. কালস্সেৰাতি পচ্চূসকালতোযেৰ, নিস্সক্কত্থে চেতং সামিৰচনং. ততোতি তেহি তীহি দন্তকট্ঠেহি, ৰিভত্তঅপাদানমেতং. তেসু ৰা তীসু দন্তকট্ঠেসু. যন্তি যং দন্তকট্ঠং. অথাতি তস্মিং গহণে.
ততোতি সীতুণ্হোদকেহি, সীতুণ্হোদকেসু ৰা. ৰল়ঞ্জেতীতি পরিভুঞ্জতি. উদকন্তি মুখধোৰনোদকং. ‘‘ৰচ্চকুটিতো’’তি ইমিনা পস্সাৰকুটীপি গহেতব্বা. এৰন্তি সম্মজ্জিযমানে. অসুঞ্ঞন্তি জনসদ্দতো অতুচ্ছং. আসনন্তি থেরস্স আসনং. তস্মিন্তি আসনে. নিসিন্নস্স থেরস্স ৰত্তং কাতব্বন্তি সম্বন্ধো. উক্লাপো অস্মিং দেসে অত্থীতি উক্লাপোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কেনচি কচৰরেন সংকিণ্ণো’’তি. এত্থ চ সঙ্কারো উচ্ছিট্ঠো কলাপো সমূহো উক্লাপোতি ৰচনত্থেন উক্লাপোতি ৰুচ্চতি. কচীযতি বন্ধীযতি অস্মিং দেসেতি কচো, সো ৰরীযতি ইচ্ছীযতি অনেনাতি কচৰরোতি ৰচনত্থেন কচৰরোতি ৰুচ্চতি. হত্থেনপীতি এত্থ পিসদ্দো পিলোতিকেনপীতিআদিং সঙ্গণ্হাতি.
একতো কত্ৰাতি একতো সমানপটলং কত্ৰা. কস্মা সঙ্ঘাটীতি আহ ‘‘সব্বং হী’’তিআদি. ‘‘সঙ্ঘটিতত্তা’’তি ইমিনা সংহরিতব্বাতি সঙ্ঘাটীতি ৰচনত্থং দস্সেতি. নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তং উপজ্ঝাযং সংপাপুণাতীতি যোজনা. একেন ৰা পদৰীতিহারেনাতি সম্বন্ধো. পত্তোযেৰ উণ্হভারিকেসু পরিযাপন্নোতি পত্তপরিযাপন্নো, পত্তে পরিযাপন্নো যাগুআদিকো পত্তপরিযাপন্নোতিপি যুজ্জতিযেৰ. ভিক্খাচারেতি ভিক্খাচারট্ঠানে. যাগুযা ৰা লদ্ধাযাতি সম্বন্ধো. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. সো পত্তোতি উণ্হাদীসু পরিযাপন্নো সো পত্তো. অঞ্ঞত্র ৰাতি আরামাদীসু ৰা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. ৰচনে অনিট্ঠিতেতি সম্বন্ধো. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্সা’’তি এত্থ ৰুত্তনকারতো পট্ঠায. ইমিনা হেট্ঠা ৰুত্তেসু ‘‘নাতিদূরে গন্তব্ব’’ন্তিআদীসু নকারপটিসিদ্ধেসু আপত্তি নত্থীতি দস্সেতি. যত্থ কত্থচীতি ‘‘ন চ উণ্হে চীৰরং নিদহিতব্ব’’ন্তিআদীসু যেসু কেসুচি. অযন্তি দুক্কটাপত্তি. হীতি সচ্চং. আপত্তিসামন্তাতি এত্থ আপত্তিযা সামন্তা আপত্তিসামন্তাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আপত্তিযা আসন্ন’’ন্তি. ‘‘আসন্ন’’ন্তি ইমিনা সামন্তাসদ্দস্স আসন্নৰেৰচনতঞ্চ উপযোগত্থে নিস্সক্কৰচনতঞ্চ দস্সেতি. ঈদিসং ৰচনং ভন্তে ৰত্তুং ৰট্টতি নামাতি যোজনা.
গামতো পঠমতরন্তি গামতো উপজ্ঝাযস্স পঠমতরং. তেনেৰাতি উপজ্ঝাযেনেৰ. নিৰত্তন্তেন সদ্ধিৰিহারিকেনাতি সম্বন্ধো. ‘‘তিন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সেদগ্গহিত’’ন্তি. ইমিনা সেদেন সীদতীতি সিন্নন্তি অত্থং দস্সেতি. ‘‘অতিরেকং কত্ৰা’’তি ইমিনা উস্সারেত্ৰাতিপদস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি, উদ্ধং উদ্ধং সারেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পচ্ছিমৰাক্যস্স পুব্বৰাক্যকারণভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘কিং কারণা’’তি. মজ্ঝে ভঙ্গস্স দোসং আৰিকরোন্তো আহ ‘‘সমং কত্ৰা’’তিআদি. ততোতি সমং কত্ৰা সংহরণতো, নিচ্চং ভিজ্জমানন্তি সম্বন্ধো. মজ্ঝে ভঙ্গতো ৰা, দুব্বলন্তি সম্বন্ধো. এতন্তি ‘‘চতুরঙ্গুলং কণ্ণং উস্সারেত্ৰা’’তি এতং ৰচনং. যথাতি যেনাকারেন সংহরিযমানেতি সম্বন্ধো. চীৰরভোগস্স ওরো অন্তো ওভোগোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযবন্ধন’’ন্তিআদি.
যোতি উপজ্ঝাযো. ‘‘গামেযেৰা’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরে ৰা পটিক্কমনে ৰা’’তি. পটিক্কমনে ৰাতি ভোজনসালাযং ৰা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. লদ্ধা ভিক্খা যেনাতি লদ্ধভিক্খো, তস্স ৰা. পিণ্ডপাতো হোতীতি যোজনা. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. পিণ্ডপাতো ন হোতীতি সম্বন্ধো. অত্তনা লদ্ধোপীতি পিসদ্দো উপজ্ঝাযেন লদ্ধোপীতি অত্থং সম্পিণ্ডেতি. আহরিযতূতি এত্থ তুৰিভত্তি পুচ্ছাযং হোতি, আহরিযতু কিন্তি অত্থো. কালোতি ভোজনকালো. ভুঞ্জিত্থাতি ভুত্তো, তস্মিং সতীতি সম্বন্ধো. উপকট্ঠোতি মজ্ঝন্হিকস্স আসন্নো.
অনন্তরহিতাযাতি এত্থ অন্তরধাযতীতি অন্তরহিতো, তট্টিকচম্মখণ্ডাদি, নত্থি অন্তরহিতো এতস্মিং পত্তভূমীনমন্তরেতি অনন্তরহিতোতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনত্থতাযা’’তি. কাল়ৰণ্ণকতা ৰা সুধাবদ্ধা ৰা নিরজমত্তিকা হোতীতি যোজনা. তন্তি পত্তং. ধোতৰালিকাযপীতি সুদ্ধৰালিকাযপি. তত্থাতি পংসুরজসক্খরাদীসু. পুন তত্থাতি পণ্ণাধারকেসু. ইদং ৰচনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অভিমুখেনাতি অত্তনো অভিমুখেন. সণিকন্তি সিন্নং. অন্তে পনাতি চীৰরস্স কোটিযং পন. নিক্খিপন্তস্স সদ্ধিৰিহারিকস্স চীৰরস্স ভোগোতি যোজনা.
চুণ্ণং সন্নেতব্বন্তি এত্থ চুণ্ণসমোধানেন নেতব্বন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পিণ্ডি কাতব্বা’’তি. ‘‘একস্মিং নিদ্ধূমে ঠানে’’তি ইমিনা একমন্তন্তি এত্থ একস্মিং অন্তে ঠানেতি অত্থং দস্সেতি. জন্তাঘরেতি অগ্গিসালাযং. সা হি জলতি দিব্বতি অগ্গি এত্থাতি জন্তা, জনেতি সরীরসেদমেত্থাতি ৰা জন্তা, সা এৰ ঘরং জন্তাঘরন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং. পরিপূজাৰসেন করীযতীতি পরিকম্মন্তি অত্থেন অঙ্গারদানাদিকং পরিকম্মং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিকম্মং নামা’’তিআদি.
‘‘ন কেনচি গেলঞ্ঞেনা’’তিআদিনা উস্সহনস্স কারণং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. অগিলানেন সট্ঠিৰস্সেন সদ্ধিৰিহারিকেনাপি কাতব্বন্তি যোজনা. অনাদরেনাতি ৰত্তকরণস্স অনাদরেন. নকারপটিসংযুত্তেসূতি পটিসেধৰাচকেন নকারেন পটিসংযুত্তেসু. পদেসূতি ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তরন্তরা কথা ওপাতেতব্বা’’তিআদীসু ৰাক্যেসু. ভূমিযন্তি উপলক্খণৰসেন ৰুত্তং ভিত্তিযম্পি অপটিঘংসিতব্বত্তা. ‘‘পিঠসঙ্ঘাটঞ্চা’’তি ইমিনা কৰাটপীল়ন্তি এত্থ পীঠসদ্দেন পিঠসঙ্ঘাটং ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপৰসেন ৰা একদেসৰোহারৰসেন ৰাতি দস্সেতি. ‘‘অচ্ছুপন্তেনা’’তি ইমিনা অপ্পটিঘংসন্তেনাতি এত্থ ঘংসধাতুযা অত্থং দস্সেতি. সম্মা তাযতি অত্তানঞ্চ পরঞ্চ অনেনাতি সন্তানং, তমেৰ সন্তানকন্তি অত্থেন কীটকুলাৰকমক্কটকসুত্তাদি সন্তানকং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সন্তানক’’ন্তিআদি. উল্লোকতোতি ৰিতানতো. তঞ্হি উদ্ধং লুচীযতে বন্ধীযতেতি উল্লোকন্তি ৰুচ্চতি, চকারস্স ককারমকত্ৰা ‘‘উল্লোচ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. তোসদ্দেন আকারস্স স্মাৰচনস্স কারিযভাৰং দস্সেতি. অপহরিতব্বন্তি অপনেতব্বং. ‘‘অৰহরিতব্ব’’ন্তিপি পাঠো, হেট্ঠা হরিতব্বং পাতেতব্বন্তি অত্থো.
আলোকসন্ধিভাগাতি এত্থ ভাগসদ্দস্স দ্ৰন্দতো পরত্তা পুব্বপদেসুপি পচ্চেকং যোজেতব্বোতি আহ ‘‘আলোকসন্ধিভাগা চ কণ্ণভাগা চা’’তি. তস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্তরবাহিরা’’তিআদি. ‘‘ৰাতপানকৰাটকানী’’তি ইমিনা আলোকসন্ধিসদ্দস্স ৰাতপানকৰাটকপরিযাযভাৰং দস্সেতি. ‘‘কোণা’’তি ইমিনা কণ্ণসদ্দস্স কোণৰেৰচনভাৰং দস্সেতি.
‘‘যথা পঠম’’ন্তিআদিনা পঠমপঞ্ঞত্তমেৰ পঞ্ঞপেতব্বং, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতি. ইদং পতিরূপং পঠমপঞ্ঞত্তং সন্ধায ৰুত্তং. পঠমপঞ্ঞত্তে অপতিরূপে অঞ্ঞথাপি পঞ্ঞপেতব্বং. এতদত্থমেৰাতি যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বস্স অত্থায এৰ. সচে পঞ্ঞত্তং অহোসি, এৰং সতীতি যোজনা. ইদন্তি ভিত্তিং মোচেত্ৰা পঞ্ঞাপনং. কটেসু কিল়ঞ্জেসু সারত্তা উত্তমত্তা কটসারকোতি ৰুচ্চতি. নিৰত্তেত্ৰাতি সংহরিত্ৰা. পুরত্থিমাতি এত্থ যকারলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পুরত্থিমাযা’’তি.
ৰূপকাসেতব্বোতি এত্থ কসধাতু গত্যত্থোতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্থ নেতব্বো’’তি. উপজ্ঝাযং গহেত্ৰা অঞ্ঞত্থ গন্তব্বোতি অত্থো. অঞ্ঞত্থাতি অঞ্ঞং ঠানং. ৰিৰেচেতব্বন্তি এত্থ দিট্ঠিগততো উপজ্ঝাযং ৰিৰেচেতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিস্সজ্জাপেতব্ব’’ন্তি. ‘‘অঞ্ঞো ৰত্তব্বো’’তি ৰত্ৰা তস্স আকারং দস্সেতি ‘‘থের’’ন্তিআদিনা. সো সো ভিক্খু যাচিতব্বোতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞেন দাপেতব্বোতি অত্তনা অঞ্ঞেন ভিক্খুনা উপজ্ঝাযস্স পরিৰাসো দাপেতব্বোতি অত্থো. কিন্তি নু খোতি কেন এৰ উপাযেন দদেয্য নুখোতি অত্থো. ইতিসদ্দো হি অৰধারণত্থো. অট্ঠকথাযপি ইমমেৰ নযং দস্সেতি ‘‘কেন নু খো উপাযেনা’’তি ইমিনা. সব্বত্থাতি সব্বেসু ‘‘কিন্তি নু খো পটিকস্সেয্যা’’তিআদিৰাক্যেসু. সত্তসু কম্মেসু তিৰিধস্স উক্খেপনীযকম্মস্স গরুকত্তা ৰুত্তং ‘‘উক্খেপনীযং অকত্ৰা’’তি. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘তেন হী’’তিআদি.
তেন সদ্ধিৰিহারিকেন যাচিতব্বাতি সম্বন্ধো. সচে করোন্তিযেৰাতি ভিক্খূ সচে কম্মং করোন্তিযেৰ. পুন সচে করোন্তিযেৰাতি ভিক্খূ সচে উক্খেপনীযকম্মং করোন্তিযেৰ. অথাতি তস্মিং কম্মে কতে. ইতীতি এৰং যাচনেন. নন্তি তং উপজ্ঝাযং.
সম্পরিৰত্তকন্তি এত্থ ‘‘পিণ্ডুক্খেপক’’ন্তিআদীসু (পাচি. ৬২০) ৰিয সম্পরিৰত্তকন্তিপদং কিরিযাৰিসেসনং, কপচ্চযো চ ৰিচ্ছত্থোতি আহ ‘‘সম্পরিৰত্তেত্ৰা সম্পরিৰত্তেত্ৰা’’তি. যদীতি যাৰ. যদিসদ্দো হি যাৰপরিযাযো, তেন ৰুত্তং ‘‘ন তাৰ পক্কমিতব্ব’’ন্তি. যাৰ অপ্পমত্তকম্পি রজনং গলতি, ন তাৰ পক্কমিতব্বন্তি যোজনা. ৰিসভাগপুগ্গলেনাতি ৰিসভাগেন পুগ্গলেন করণভূতেন. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা গামো পৰিসিতব্বোতি এত্থ ন অঞ্ঞেনেৰ করণীযেন পৰিসিতব্বো. পিণ্ডায পন পৰিসিতব্বোতি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি আহ ‘‘পিণ্ডায ৰা’’তিআদি. ‘‘অনাপুচ্ছিত্ৰা’’তি ইমিনা অনাপুচ্ছাতি এত্থ আকারো ত্ৰাপচ্চযস্স কারিযোতি দস্সেতি. ভিক্খাচারন্তি ভিক্খায চরণট্ঠানং, উপজ্ঝাযেন গন্তব্বন্তি যোজনা. পরিৰেণন্তি উপজ্ঝাযস্স পরিৰেণং. পস্সতীতি উপজ্ঝাযং পস্সতি.
দস্সনত্থায ৰাতি অসুভদস্সনত্থায ৰা. ইমিনাপি ৰাসত্থায এৰ ন গন্তব্বন্তি আসঙ্কং নিৰত্তেতি. কম্মন্তি পক্কমনস্স কারণং কম্মং. অননুজাননং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যাৰততিয’’ন্তি. তন্তি উপজ্ঝাযং. অস্সাতি সদ্ধিৰিহারিকস্স. ‘‘ন সম্পজ্জতী’’তি ইমিনা সচে সম্পজ্জতি, ন পক্কমিতব্বাতি দস্সেতি. কেৰলন্তি ৰিনা উদ্দেসাদিসম্পজ্জনেহি. এৰরূপে উপজ্ঝাযে নিৰারেন্তেপীতি যোজনা. ‘‘গেলঞ্ঞতো’’তি ইমিনা ৰুট্ঠানসদ্দস্স অৰধিঅপেক্খতং দস্সেতি. অস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. অঞ্ঞোতি অত্তনা অঞ্ঞো. তস্সাতি অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স.