১. বোধিকথা
এৰূভতোৰিভঙ্গস্স, কত্ৰান যোজনানযং;
মহাৰগ্গখন্ধকস্স, করিস্সং যোজনানযং.
উভিন্নন্তি উভযেসং. পাতিমোক্খানন্তি পাতিমোক্খৰিভঙ্গানং. পাতিমোক্খগহণেন হেত্থ তেসং ৰিভঙ্গোপি গহিতো অভেদেন ৰা উত্তরপদলোপৰসেন ৰা. খন্ধকন্তি পঞ্ঞত্তিসমূহং. খন্ধসদ্দো হেত্থ পঞ্ঞত্তিৰাচকো. ৰিনযপঞ্ঞত্তিযো ৰুচ্চন্তি ‘‘খন্ধো’’তি. তেসং সমূহো খন্ধকো. অথৰা খন্ধোতি রাসি. খন্ধসদ্দো হি রাসত্থৰাচকো. ৰিনযপঞ্ঞত্তিরাসি ৰুচ্চতি ‘‘খন্ধো’’তি. ককারো পকাসকৰাচকো. খন্ধানং ৰিনযপঞ্ঞত্তিরাসীনং কো পকাসকোতি খন্ধকো, তং খন্ধকং. অযং পনেত্থ যোজনা – উভিন্নং পাতিমোক্খানং সঙ্গীতিসমনন্তরং খন্ধকোৰিদা খন্ধকেসু কুসলা মহাথেরা যং খন্ধকং সঙ্গাযিংসু, তস্স খন্ধকস্স দানি সংৰণ্ণনাক্কমো যস্মা সম্পত্তো, তস্মা তস্স খন্ধকস্স অযং অনুত্তানত্থৰণ্ণনা হোতীতি.
যে অত্থাতি সম্বন্ধো. হিসদ্দো পদালঙ্কারো. যেসন্তি পদানং. তেতি তে অত্থে. ভৰেতি ভৰেয্য, ভৰিতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. তেসন্তি অত্থানং. কিন্তি কিং পযোজনং. তেতি অত্থে, ঞাতুন্তি সম্বন্ধো. অথৰা তেতি অত্থা, অৰণ্ণিতাতি সম্বন্ধো. তেসংযেৰাতি অত্থানমেৰ. অযং পনেত্থ যোজনা – পদভাজনীযে যেসং পদানং যে অত্থা ভগৰতা পকাসিতা, তেসং পদানন্তি পাঠসেসো, তে অত্থে পুন ৰদেয্যাম চে, কদা পরিযোসানং সংৰণ্ণনায পরিনিট্ঠানং ভৰে, ন ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. যে চেৰ অত্থা উত্তানা, তেসং সংৰণ্ণনায কিং পযোজনং, ন পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. অধিপ্পাযানুসন্ধীহি চ অধিপ্পাযেন চ অনুসন্ধিনা চ ব্যঞ্জনেন চ যে পন অত্থা অনুত্তানা, তে অত্থে, অত্থা ৰা অৰণ্ণিতা যস্মা ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা তেসংযেৰ অত্থানং অযং সংৰণ্ণনানযো হোতীতি. ইতিসদ্দো পরিসমাপনত্থো.
১. ‘‘তেন…পে… ৰেরঞ্জায’’ন্তিআদীসু (পারা. ১) করণৰচনে ৰিসেসকারণমত্থি ৰিয, ‘‘তেন…পে… পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি এত্থ কিঞ্চাপি নত্থীতি যোজনা. অসদিসোপমাযং. কিঞ্চাপিসদ্দো গরহত্থজোতকো, পন-সদ্দো সম্ভাৰনত্থজোতকো. ‘‘করণৰচনেনেৰা’’তি এত্থ এৰকারেন উপযোগৰচনং ৰা ভুম্মৰচনং ৰা নিৰারেতি. অভিলাপোতি অভিমুখং অত্থং লপতীতি অভিলাপো, সদ্দো. আদিতোতি ৰেরঞ্জকণ্ডতো. এতন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনং. ‘‘অঞ্ঞেসুপী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ইতো পরেসূ’’তি.
যদি ৰিসেসকারণং নত্থি, কিং পনেতস্স ৰচনে পযোজনন্তি চোদেন্তো আহ ‘‘কিং পনেতস্সা’’তিআদি. এতস্সাতি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনস্স. নিদানদস্সনং পযোজনং নামাতি যোজনা. তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুমাহ ‘‘যা হী’’তিআদি. যা পব্বজ্জা চেৰ যা উপসম্পদা চ ভগৰতো অনুঞ্ঞাতাতি যোজনা. যানি চ অনুঞ্ঞাতানীতি সম্বন্ধো. তানীতি পব্বজ্জাদীনি. অভিসম্বোধিন্তি অরহত্তমগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অরহত্তমগ্গঞাণঞ্চ. বোধিমহামণ্ডেতি মহন্তানং মগ্গঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং পসন্নট্ঠানে বোধিরুক্খমূলেতি অত্থো. এৰন্তিআদি নিগমনং.
তত্থাতি যং ‘‘তেন সমযেন উরুৰেলায’’ন্তিআদিৰচনং ৰুত্তং, তত্থ. উরুৰেলাযন্তি এত্থ উরুসদ্দো মহন্তপরিযাযোতি আহ ‘‘মহাৰেলায’’ন্তি. ‘‘ৰালিকরাসিম্হী’’তি ইমিনা ৰেলাসদ্দস্স রাসত্থং দস্সেতি, কালসীমাদযো নিৰত্তেতি. যদি পন ‘‘উরূ’’তি ৰালিকায নামং, ‘‘ৰেলা’’তি মরিযাদায, এৰঞ্হি সতি ননু উরুযা ৰেলাতি অত্থো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলা’’তি. ইমিনা ৰেলায অতিক্কমো ৰেলা উত্তরপদলোপৰসেন, ৰেলায আহটা উরু উরুৰেলা পদৰিপরিযাযৰসেনাতি দস্সেতি. এত্থাতি ‘‘উরুৰেলায’’ন্তিপদে. তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘অতীতে কিরা’’তিআদি. অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পব্বজিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তাপসপব্বজ্জন্তি ইসিপব্বজ্জং, ন সমণপব্বজ্জং. কতিকৰত্তন্তি করণং কতং, কতেন পৰত্তং কতিকং, তমেৰ ৰত্তং কতিকৰত্তং. অকংসু কিরাতি সম্বন্ধো. যোতি যো কোচি. অঞ্ঞোতি অত্তনা অপরো. সো আকিরতূতি সম্বন্ধো. পত্তপুটেনাতি পণ্ণেন কতেন পুটেন. ততোতি কতিকৰত্তকরণতো. তত্থাতি তস্মিং পদেসে. ততোতি মহাৰালিকরাসিজননতো, পরন্তি সম্বন্ধো. নন্তি তং পদেসং. তন্তি মহাৰালিকরাসিং.
‘‘বোধিরুক্খমূলে’’তি এত্থ অস্সত্থরুক্খস্স উপচারৰসেন বোধীতি নামলভনং দস্সেন্তো আহ ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তিআদি. ইমিনা চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝতীতি বোধীতি ৰচনত্থেন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং বোধি নামাতি দস্সেতি. এত্থাতি বোধিম্হি, বোধিযং ৰা. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. রুক্খোপীতি পিসদ্দেন ন মগ্গঞাণমেৰাতি দস্সেতি. মূলেতি আসন্নে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অনুনাসিকলোপৰসেন সন্ধীতি আহ ‘‘পঠমং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. ‘‘হুত্ৰা’’তি ইমিনা ‘‘পঠম’’ন্তিপদস্স ভাৰনপুংসকং দস্সেতি. সব্বপঠমংযেৰাতি সব্বেসং জনানং পঠমমেৰ অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. একো এৰ পল্লঙ্কো একপল্লঙ্কোতি অৰধারণসমাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘একেনেৰ পল্লঙ্কেনা’’তি. ‘‘সকিং…পে… আভুজিতেনা’’তি ইমিনা অৰধারণফলং দস্সেতি. পল্লঙ্কোতি চ ঊরুবদ্ধাসনং. ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদীতি এত্থ তদঙ্গাদীসু (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৪) পঞ্চসু ৰিমুত্তীসু পটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতা ফলসমাপত্তি এৰাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ফলসমাপত্তিসুখ’’ন্তি. ফলসমাপত্তীতি অরহত্তফলসমাপত্তি. সা হি ৰিরুদ্ধেহি উপক্কিলেসেহি মুচ্চিতট্ঠেন ৰিমুত্তীতি ৰুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং সুখং ৰিমুত্তিসুখং, চতুত্থজ্ঝানিকং অরহত্তফলসমাপত্তিসুখং. অথৰা তায জাতং সুখং ৰিমুত্তিসুখং, সকলকিলেসদুক্খূপসমসুখং. ‘‘পটিসংৰেদযমানো’’তিইমিনা ‘‘পটিসংৰেদী’’তি এত্থ ণীপচ্চযস্স কত্তুত্থং দস্সেতি. পুনপ্পুনং সুট্ঠু ৰদতি অনুভৰতীতি পটিসংৰেদী. পটিসংৰেদী হুত্ৰা নিসীদীতি সম্বন্ধো.
পচ্চযাকারন্তি অৰিজ্জাদিপচ্চযানং উপ্পাদাকারং. কস্মা পচ্চযাকারো পটিচ্চসমুপ্পাদো নামাতি আহ ‘‘পচ্চযাকারো হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তিইমিনা ‘‘পটিচ্চা’’তিপদস্স কম্মং দস্সেতি, ‘‘সহিতে’’তিইমিনা সংসদ্দস্সত্থং. ‘‘ধম্মে’’তিইমিনা তস্স সরূপং. এত্থাতি ইমিস্সং ৰিনযট্ঠকথাযং. তত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে, অনুলোমপটিলোমেসু ৰা. স্ৰেৰ পচ্চযাকারো ৰুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকরণতো’’তিইমিনা অনুলোমসদ্দস্স সভাৰত্থং দস্সেতি. স্ৰেৰাতি পচ্চযাকারো এৰ. তং কিচ্চন্তি অত্তনা কত্তব্বং তং কিচ্চং. তস্স অকরণতোতি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স অকরণতো. ইমিনা পটিলোমসদ্দস্স সভাৰত্থং দস্সেতি. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা পুরিমনযেনেৰ. ৰাতি অথৰা. পৰত্তিযাতি সংসারপৰত্তিযা. অনুলোমোতি অনুকূলো, অনুরূপো ৰা. ইতরোতি ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তো পচ্চযাকারো. তস্সাতি পৰত্তিযা. পটিলোমোতি পটিৰিরুদ্ধো, এত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে. অত্থো দট্ঠব্বোতি এত্থ অত্থো এৰাতি সম্ভৰতো তস্স ফলং ৰা ‘‘সদ্দন্তরত্থাপোহনেন সদ্দো অত্থং ৰদতী’’তি ৰচনতো (উদা. অট্ঠ. ১; দী. নি. টী. ১.১; ম. নি. টী. ১.মুলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.ওঘতরযসুত্তৰণ্ণনা; অ. নি. টী. ১.১.রুপাদিৰগ্গৰণ্ণনা) সদ্দন্তরত্থাপোহনং ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘আদিতো পনা’’তিআদি. যাৰসদ্দো অৰধিৰচনো. যাৰ অন্তং পাপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইতোতি ইমেহি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি অত্থেহি. ‘‘মনসাকাসী’’তি এত্থ ইকারলোপৰসেন সন্ধীতি আহ ‘‘মনসি অকাসী’’তি. তত্থাতি ‘‘মনসাকাসী’’তিপদে. যথাতি যেনাকারেন. ইদন্তি ইমং আকারং. তত্থাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিপাঠে অৰযৰত্থো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সমাসমজ্ঝে তসদ্দেন পুব্বপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গহেতব্বানীতি আহ ‘‘অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি. ৰাক্যে পন তসদ্দেন পরপদস্সেৰ লিঙ্গৰচনানি গহেতব্বানি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিপদং ‘‘সম্ভৰন্তী’’তিপদেন সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তি. সব্বপদেসূতি ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.
যথা পনাতি যেনাকারেন পন. ইদন্তি ইমং আকারং. তত্থাতি ‘‘অৰিজ্জায…পে… নিরোধো’’তিআদিৰাক্যে. অৰিজ্জাযত্ৰেৰাতি এত্থ ‘‘ভদ্দিযোত্ৰেৰা’’তিআদীসু ৰিয ‘‘ভদ্দিযো ইতি এৰা’’তি পদচ্ছেদো কত্তব্বো, ন এৰং ‘‘অৰিজ্জায ইতি এৰা’’তি, অথ খো ‘‘অৰিজ্জায তু এৰা’’তি কাতব্বোতি আহ ‘‘অৰিজ্জায তু এৰা’’তি. ‘‘প অতিমোক্খং অতিপমোক্খ’’ন্তিআদীসু (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰিয উপসগ্গব্যত্তযেন ৰুত্তং, এৰমিধ নিপাতব্যত্তযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ এৰসদ্দেন সত্তজীৰাদযো নিৰত্তেতি. তুসদ্দো পক্খন্তরত্থজোতকো. অনুলোমপক্খতো পটিলোমসঙ্খাতং পক্খন্তরং মনসাকাসীতি অত্থো. অসেসৰিরাগনিরোধসদ্দো অযুত্তসমাসো, উত্তরপদেন চ ততিযাসমাসোতি আহ ‘‘ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা’’তি. তত্থ অসেসসদ্দং ৰিরাগসদ্দেন সম্বন্ধমকত্ৰা নিরোধসদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৰা অত্থস্স গহণং অযুত্তসমাসো নাম. ‘‘মগ্গেনা’’তিইমিনা ৰিরাগসদ্দস্সত্থং দস্সেতি. মগ্গো হি ৰিরজ্জনট্ঠেন ৰিরাগোতি ৰুচ্চতি. সঙ্খারনিরোধোতি এত্থ মগ্গেন নিরোধত্তা অনুপ্পাদনিরোধো হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতী’’তি. অনুপ্পাদনিরোধোতি চ অনুপ্পাদেন নিরোধো সমুচ্ছেদৰসেন নিরুদ্ধত্তা. এৰন্তি যথা অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, এৰং তথাতি অত্থো. তত্থাতি ‘‘এৰমেতস্সা’’তিআদিৰচনে. কেৰলসদ্দো সকলপরিযাযোতি আহ ‘‘সকলস্সা’’তি, অনৰসেসস্সাতি অত্থো. অথৰা সত্তজীৰাদীহি অমিস্সিতত্তা অমিস্সত্থোতি আহ ‘‘সুদ্ধস্স ৰা’’তি. ‘‘সত্তৰিরহিতস্সা’’তি ইমিনা সুদ্ধভাৰং দস্সেতি. দুক্খক্খন্ধস্সাতি এত্থ খন্ধসদ্দো রাসত্থৰাচকোতি আহ ‘‘দুক্খরাসিস্সা’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এত্থ এতসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘য্ৰায’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘অৰিজ্জাদিৰসেন…পে… নিরোধো হোতী’’তি য্ৰাযং অত্থো ৰুত্তোতি যোজনা. সমুদযো চ হোতীতি সম্বন্ধো. ৰিদিতৰেলাযন্তি পাকটৰেলাযং পসিদ্ধকালেতি অত্থো. ইমং উদানন্তি এত্থ ইমসদ্দো ৰুচ্চমানাপেক্খো. তস্মিং অত্থে ৰিদিতে সতীতি যোজনা. পজাননতাযাতি পকারেন জাননভাৰস্স. সোমনস্সযুত্তঞাণসমুট্ঠানন্তি সোমনস্সেন একুপ্পাদাদিৰসেন যুত্তেন ঞাণেন সমুট্ঠানং, যুত্তং ৰা ঞাণসঙ্খাতং সমুট্ঠানং উদানন্তি সম্বন্ধো. তত্থ উদানন্তি কেনট্ঠেন উদানং? উদানট্ঠেন, মোদনট্ঠেন, কীল়নট্ঠেন চাতি অত্থো. কিমিদং উদানং নাম? পীতিৰেগসমুট্ঠাপিতো উদাহারো. যথা (উদা. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) হি যং তেলাদিমিনিতব্বৰত্থু মানং গহেতুং ন সক্কোতি ৰিসন্দিত্ৰা গচ্ছতি, তং ‘‘অৰসেকো’’তি ৰুচ্চতি. যঞ্চ জলং তল়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গচ্ছতি, তং ‘‘ওঘো’’তি ৰুচ্চতি. এৰমেৰং যং পীতিৰেগসমুট্ঠাপিতং ৰিতক্কৰিপ্ফারং হদযং সন্ধারেতুং ন সক্কোতি, সো অধিকো হুত্ৰা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৰা ৰচীদ্ৰারেন নিক্খমন্তো পটিগ্গাহকনিরপেক্খো উদাহারৰিসেসো ‘‘উদান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসী’’তি ইমিনা উদধাতুস্স উদাহারত্থং দস্সেতি.
তস্সাতি উদানস্স অত্থো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. যদাতি এত্থ দাপচ্চযস্স অত্থৰাক্যং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. হৰেতি ‘‘ব্যত্ত’’ন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. ব্যত্তং পাকটন্তি হি অত্থো. পাতুভৰন্তীতি এত্থ পাতুনিপাতস্স অত্থস্স ‘‘হৰে’’তি নিপাতেন ৰুত্তত্তা ভূধাতুস্সেৰ অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি. অনুলোম পটিলোম পচ্চযাকার পটিৰেধসাধকাতি অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ পচ্চযাকারস্স পটিৰিজ্ঝনস্স সাধকা. বোধিপক্খিযধম্মাতি বোধিযা মগ্গঞাণস্স পক্খে ভৰা সত্ততিংস ধম্মা. অথৰা পাতুনিপাতেন সহ ‘‘ভৰন্তী’’তিপদস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পকাসন্তী’’তি. ইমস্মিং নযে হৰেসদ্দো একংসত্থৰাচকো. হৰে একংসেনাতি হি অত্থো. অভিসমযৰসেনাতি মগ্গঞাণৰসেন. মগ্গঞাণঞ্হি যস্মা অভিমুখং চত্তারি সচ্চানি সমেচ্চ অযতি জানাতি, তস্মা অভিসমযোতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিলেসসন্তাপনট্ঠেনা’’তি ইমিনা আভুসো কিলেসে তাপেতীতি আতাপোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ন ৰীরিযসামঞ্ঞং হোতি, অথ খো সম্মপ্পধানৰীরিযমেৰাতি আহ ‘‘সম্মপ্পধানৰীরিযৰতো’’তি. ইমিনা আতাপীতি এত্থ ঈপচ্চযস্স ৰন্তুঅত্থং দস্সেতি. আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি কসিণাদিআরম্মণং উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানসভাৰেন অট্ঠসমাপত্তিসঙ্খাতেন ঝানেন চ. লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি অনিচ্চাদিলক্খণং উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানসভাৰেন ৰিপস্সনামগ্গফলসঙ্খাতেন ঝানেন চ. ‘‘বাহিতপাপস্সা’’তি ইমিনা বাহিতো অণো পাপো অনেনাতি ব্রাহ্মণোতি ৰচনত্থং দস্সেতি. অণসদ্দো হি পাপপরিযাযো. ‘‘খীণাসৰস্সা’’তি ইমিনা তস্স সরূপং দস্সেতি. অথস্সাতি অথ অস্স, তস্মিং কালে ব্রাহ্মণস্সাতি অত্থো. যা এতা কঙ্খা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘কো নু খো…পে… অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২) নযেন চ তথা ‘‘কতমং নু খো…পে… অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৫) নযেন চ পচ্চযাকারে ৰুত্তাতি যোজনা. নো কল্লো পঞ্হোতি অযুত্তো পঞ্হো, দুপ্পঞ্হো এসোতি অত্থো. তথাতি এৰং, ততো অঞ্ঞথা ৰা. যা চ সোল়স কঙ্খা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) আগতাতি সম্বন্ধো. অপটিৰিদ্ধত্তা কঙ্খাতি যোজনা. সোল়স কঙ্খাতি অতীতৰিসযা পঞ্চ, অনাগতৰিসযা পঞ্চ, পচ্চুপ্পন্নৰিসযা ছাতি সোল়সৰিধা কঙ্খা. ৰপযন্তীতি ৰি অপযন্তি, ইকারলোপেনাযং সন্ধি. ৰিত্যূপসগ্গো ধাত্ৰত্থানুৰত্তকো, অপযন্তি – সদ্দো অপগমনত্থোতি আহ ‘‘অপগচ্ছন্তী’’তি. ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তিইমিনা অপগমনত্থমেৰ পরিযাযন্তরেন দীপেতি. ‘‘কস্মা’’তি ইমিনা ‘‘যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি ৰাক্যস্স পুব্বৰাক্যকারণভাৰং দস্সেতি. সহেতুধম্মন্তি এত্থ সহ অৰিজ্জাদিহেতুনাতি সহেতু, সঙ্খারাদিকো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো. সহেতু চ সো ধম্মো চাতি সহেতুধম্মোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিজ্জাদিকেনা’’তিআদি. ‘‘পটিৰিজ্ঝতী’’তি ইমিনা পজানা তীতি এত্থ ঞাধাতুযা অৰবোধনত্থং দস্সেতি, মারণতোসনাদিকে অত্থে নিৰত্তেতি. ইতীতি তস্মা, ৰপযন্তীতি যোজনা.
২. পচ্চযক্খযস্সাতি পচ্চযানং খযট্ঠানস্স অসঙ্খতস্সাতি যোজনা. তত্রাতি দুতিযউদানে. খীযন্তি পচ্চযা এত্থাতি খযং, নিব্বানন্তি আহ ‘‘পচ্চযানং খযসঙ্খাতং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘অঞ্ঞাসী’’তি ইমিনা অৰেদীতি এত্থ ৰিদধাতুযা ঞাণত্থং দস্সেতি, অনুভৰনলাভাদিকে নিৰত্তেতি. তস্মা ৰপযন্তীতি সম্বন্ধো. ৰুত্তপ্পকারাতি পঠমউদানে ৰুত্তসদিসা. ধম্মাতি বোধিপক্খিযধম্মা, চতুঅরিযসচ্চধম্মা ৰা.
৩. ইমং উদানং উদানেসীতি সম্বন্ধো. যেন মগ্গেন ৰিদিতোতি যোজনা. তত্রাতি ততিযউদানে. সো ব্রাহ্মণো তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি ৰা যস্স অরিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অরিযমগ্গেন ৰা ৰিধূপযন্তি যোজনা. ৰুত্তপ্পকারন্তি সুত্তনিপাতে ৰুত্তপ্পকারং. মারসেনন্তি কামাদিকং দসৰিধং মারসেনং. ‘‘ৰিধমেন্তো’’তিইমিনা ৰিধূপযন্তি এত্থ ধূপধাতুযা ৰিধমনত্থং দস্সেতি, লিম্পনত্থাদযো নিৰত্তেতি. ‘‘ৰিদ্ধং সেন্তো’’তিইমিনা ৰিধমেন্তোতি এত্থ ধমুধাতুযা ধংসনত্থং দস্সেতি, সদ্দত্থাদযো নিৰত্তেতি. ‘‘সূরিযোৰ ওভাসয’’ন্তিপদস্স ‘‘সূরিযো ইৰা’’তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. সূরিযোতি আদিচ্চো. সো হি যস্মা পঠমকপ্পিকানং সূরং জনেতি, তস্মা সূরিযোতি ৰুচ্চতি. অব্ভুগ্গতোতি অভিমুখং উদ্ধং আকাসং গতো, অব্ভং ৰা আকাসং উগ্গতো. অব্ভসদ্দো হি আকাসপরিযাযো. আকাসো হি যস্মা আভুসো ভাতি দিপ্পতি, তস্মা ‘‘অব্ভ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – যথা সূরিযো ওভাসযন্তো তিট্ঠতি, এৰং ব্রাহ্মণো সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তো. যথা সূরিযো অন্ধকারং ৰিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৰং ব্রাহ্মণো মারসেনম্পি ৰিধূপযন্তোতি.
এত্থাতি এতেসু তীসু উদানেসু. পঠমং উদানং উপ্পন্নন্তি সম্বন্ধো. ইমিস্সা খন্ধকপাল়িযা উদানপাল়িং সংসন্দন্তো আহ ‘‘উদানে পনা’’তিআদি. উদানে পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. তন্তি উদানে ৰুত্তৰচনং, ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অচ্চযেনাতি অতিক্কমেন, তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘তদা হী’’তিআদি. তদাতি ‘‘স্ৰে আসনা ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি রত্তিং উপ্পাদিতমনসিকারকালে. ভগৰা মনসাকাসীতি সম্বন্ধো. পুরিমা দ্ৰে উদানগাথা আনুভাৰদীপিকা হোন্তীতি যোজনা. তস্সাতি পচ্চযাকারপজাননপচ্চযক্খযাধিগমস্স. একেকমেৰাতি অনুলোমপটিলোমেসু একেকমেৰ. পঠমযামঞ্চাতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, নিরন্তরং পঠমযামকালন্তি অত্থো. ইধ পনাতি ইমস্মিং খন্ধকে পন. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. তত্থ ভগৰা উদানেসীতি সম্বন্ধো. ৰিসাখপুণ্ণমাযাতি ৰিসাখায যুত্তায পুণ্ণমায. ‘‘অরুণো উগ্গমিস্সতী’’তি ৰত্তব্বসমযেতি সম্বন্ধো. সব্বঞ্ঞুতন্তি সব্বঞ্ঞুভাৰং, অনাৰরণঞাণন্তি অত্থো. ততোতি অরুণুগ্গমনতো. তং দিৰসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, তস্মিং দিৰসেতি হি অত্থো. অচ্চন্তসংযোগে ৰা, তং দিৰসং কালন্তি হি অত্থো. এৰং মনসি কত্ৰাতি যথা তং দিৰসং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি, এৰং মনসি কত্ৰাতি অত্থো. ইতীতি এৰং. ‘‘বোধিরুক্খমূলে…পে… নিসীদী’’তি এৰং ৰুত্তং তং সত্তাহন্তি যোজনা. তত্থেৰাতি বোধিরুক্খমূলেযেৰ.