২. মহাসুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা

১৮৫. ছৰিৰণ্ণেন সো কাল়ো, ন নামেন. পলালসন্থারোতি আদীনীতি আদি-সদ্দেন কোচ্ছচিমিলিকাকটসারাদীনং গহণং. গণভিক্খূনন্তি গণবন্ধনৰসেন ভিক্খূনং.

যদি সংসযো নাম নত্থি, ‘‘সম্বহুলা নু খো’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘ৰিতক্কপুব্বভাগা’’তিআদি. তত্থ ৰিতক্কো পুব্বভাগো এতিস্সাতি ৰিতক্কপুব্বভাগা, পুচ্ছা. সা ‘‘সম্বহুলা নো এত্থ ভিক্খূৰিহরন্তী’’তি ৰচনং, ৰিতক্কো পন ‘‘সম্বহুলা নু খো ইধ ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি ইমিনা আকারেন তদা ভগৰতো উপ্পন্নো চিত্তসঙ্কপ্পো, তস্স পরিৰিতক্কস্স তব্ভাৰজোতনোযং নু-কারো ৰুত্তোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ৰিতক্কপুব্বভাগে চাযং নু-কারো নিপাতমত্তো’’তি. কিঞ্চাপি গচ্ছন্তো দিস্ৰা, ‘‘সম্বহুলা নো এত্থ ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি পুচ্ছাৰসেন ভগৰতা ৰুত্তো, অথ খো ‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকারামো’’তিআদি (ম. নি. ৩.১৮৫) উপরিদেসনাৰসেন মত্থকং গচ্ছন্তে অৰিনিচ্ছিতো নাম ন হোতি, অথ খো ৰিসুং ৰিনিচ্ছিতো এৰ হোতি, দিস্ৰা নিচ্ছিনিত্ৰাৰ কথাসমুট্ঠাপনত্থং তথা পুচ্ছতি. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি (পারা. ১৬). তেনাহ ‘‘ইতো কিরা’’তিআদি.

যথা নদীওতিণ্ণং উদকং যথানিন্নং পক্খন্দতি, এৰং সত্তা ধাতুসো সংসন্দন্তি, তস্মা ‘‘গণৰাসো নদীওতিণ্ণউদকসদিসো’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং – ‘‘নিরযতিরচ্ছানযোনী’’তিআদি ৰুত্তং. কুরুৰিন্দাদিন্হানীযচুণ্ণানি সণ্হসুখুমভাৰতো নাল়িযং পক্খিত্তানি নিরন্তরানেৰ তিট্ঠন্তীতি আহ – ‘‘চুণ্ণভরিতা নাল়ি ৰিযা’’তি. সত্তপণ্ণাস কুলসতসহস্সানীতি সত্তসতসহস্সাধিকানি পঞ্ঞাস কুলানংযেৰ সতসহস্সানি, মনুস্সানং পন ৰসেন সত্ত কোটিযো তদা তত্থ ৰসিংসু.

ততো চিন্তেসি, কথং? কামঞ্চাযং লোকপকতি, ময্হং পন সাসনে অযুত্তোৰ সোতি আহ – ‘‘মযা’’তিআদি. ধম্মন্তি সভাৰসিদ্ধং. সংৰেগোতি সহোত্তপ্পঞাণং ৰুচ্চতি. ন খো পনেতং সক্কা গিলানুপট্ঠানওৰাদানুসাসনিআদিৰসেন সমাগমস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. গণভেদনন্তি গণসঙ্গণিকায ৰিৰেচনং.

১৮৬. কতপরিভণ্ডন্তি পুব্বে কতসংৰিধানস্স চীৰরস্স ৰুত্তাকারেন পটিসঙ্খরণং. নোতি অম্হাকং. অনত্তমনোতি অনারাধিতচিত্তো.

সকগণেন সহভাৰতো সঙ্গণিকাতি আহ ‘‘সকপরিসসমোধান’’ন্তি. গণোতি পন ইধ জনসমূহোতি ৰুত্তং ‘‘নানাজনসমোধান’’ন্তি. সোভতি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানতো. কামতো নিক্খমতীতি নিক্খমো, এৰং নিক্খমৰসেন উপ্পন্নং সুখং. গণসঙ্গণিকাকিলেসসঙ্গণিকাহি পৰিৰিত্তি পৰিৰেকো. পৰিৰেকৰসেন উপ্পন্নং সুখং. রাগাদীনং উপসমাৰহং সুখং উপসমসুখং. মগ্গসম্বোধাৰহং সুখং সম্বোধিসুখং. নিকামেতব্বস্স, নিকামং ৰা লাভী নিকামলাভী. নিদুক্খং সুখেনেৰ লভতীতি অদুক্খলাভী. কসিরং ৰুচ্চতি অপ্পকন্তি আহ – ‘‘অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী’’তি.

সামাযিকন্তি সমযে কিলেসৰিমুচ্চনং অচ্চন্তমেৰাতি সামাযিকং ম-কারে অ-কারস্স দীঘং কত্ৰা. তেনাহ – ‘‘অপ্পিতপ্পিতসমযে কিলেসেহি ৰিমুত্ত’’ন্তি. কন্তন্তি অঙ্গসন্ততায আরম্মণসন্ততায চ কমনীযং মনোরম্মং. অসামাযিকং অচ্চন্তৰিমুত্তং.

এত্তাৰতাতিআদিনা সঙ্গণিকারামস্স ৰিসেসাধিগমস্স অন্তরাযিকভাৰং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সহ নিদস্সনেন দস্সেতি. তত্থ সা দুৰিধা অন্তরাযিকতা ৰোদানধম্মানং অনুপ্পত্তিহেতুকা, সংকিলেসধম্মানং উপ্পত্তিহেতুকা চ.

তে পঠমং ‘‘সঙ্গণিকারামো’’তিআদিনা ৰিভাৰেত্ৰা ইতরং ৰিভাৰেতুং, ‘‘ইদানি দোসুপ্পত্তিং দস্সেন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ ন্হারুঞ্চ পটিচ্চ চম্মঞ্চ পটিচ্চ মংসঞ্চ পটিচ্চ আকাসো পরিৰারিতো রূপন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০৬) ৰিয ইধ রূপসদ্দো করজকাযপরিযাযোতি ‘‘রূপন্তি সরীর’’ন্তি আহ. ‘‘নাহং, আনন্দ…পে… দোমনস্সুপাযাসা’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খচিত্তানং আরদ্ধৰিপস্সকানম্পি অসপ্পাযৰজ্জনসপ্পাযসেৰনৰসেন কাযস্স পরিহরণং হোতীতি? সচ্চং, তং পন যো কল্লসরীরং নিস্সায ধম্মসাধনায অনুযুঞ্জিতুকামো হোতি, তস্সেৰ ধম্মসাধনতাৰসেন. ধম্মসাধনভাৰঞ্হি অপেক্খিত্ৰা অসপ্পাযং ৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযৰসেন পোসেত্ৰা সুট্ঠুতরং হুত্ৰা অনুযুঞ্জনতো কাযস্স পরিহরণং, ন সো কাযে অভিরতো নাম হোতি পচ্চৰেক্খণাযত্তত্তা অপেক্খায ৰিনোদিতব্বো তাদিসোতি. উপালিগহপতিনোতি এত্থাপি ‘‘দসবলসাৰকত্তুপগমনসঙ্খাতেনা’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বং.

১৮৭. মহাকরুণাৰসেন পরিৰুতায পরিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি একন্তৰিৰেকজ্ঝাসযত্তা এককোৰ. এতেন সত্থুনো পৰিৰিত্তস্স পৰিৰেকত্তেন ৰিৰিত্ততং দস্সেতি. রূপারূপপটিভাগনিমিত্তেহি নিৰত্তনত্থং ‘‘রূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. অতিৰিয সন্ততরপণীততমভাৰেন ৰিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৰিসযো, সো এৰ সসন্ততিপরিযাপন্নতায অজ্ঝত্তং. কিং পন তন্তি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তি’’ন্তি. উপধিৰিৰেকতায অসঙ্খতা ধাতু ইধ ৰিৰেকোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘ৰিৰেকনিন্নেনা’’তিআদি. ভঙ্গমত্তম্পি অসেসেত্ৰা আসৰট্ঠানিযানঞ্চ ধম্মানং তত্থ ৰিগতত্তা তেসং ৰসেন ৰিগতন্তেন, এৰংভূতং তেসং ব্যন্তিভাৰং পত্তন্তি পাল়িযং ‘‘ব্যন্তিভূতেনা’’তি ৰুত্তং. উয্যোজনং ৰিস্সজ্জনং, তং এতস্স অত্থি, উয্যোজেতি ৰিস্সজ্জেতীতি ৰা উয্যোজনিকং. যস্মা ন সব্বকথা উয্যোজনৰসেনেৰ পৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উয্যোজনিকপটিসংযুত্ত’’ন্তি.

তেলপাকং গণ্হন্তো ৰিযাতি যথা তেলপাকো নাম পরিচ্ছিন্নকালো ন অতিক্কমিতব্বো, এৰং অত্তনো সমাপত্তিকালং অনতিক্কমিত্ৰা. যথা হি কুসলো ৰেজ্জো তেলং পচন্তো তং তং তেলকিচ্চং চিন্তেত্ৰা যদি ৰা পত্থিন্নপাকো, যদি ৰা মজ্ঝিমপাকো, যদি ৰা খরপাকো ইচ্ছিতব্বো, তস্স কালং উপধারেত্ৰা পচতি, এৰং ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো ৰেনেয্যানং ঞাণপরিপাকং উপধারেত্ৰা তং তং কালং অনতিক্কমিত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা পরিসং উয্যোজেন্তো চ ৰিৰেকনিন্নেনেৰ চিত্তেন উয্যোজেতি. দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানিপি তদভিনীহতমনোৰিঞ্ঞাণৰসেন নিব্বাননিন্নানেৰ. বুদ্ধানঞ্হি সঙ্খারানং সুট্ঠু পরিঞ্ঞাততায পণীতানম্পি রূপাদীনং আপাথগমনে পগেৰ ইতরেসং পটিকূলতাৰ সুপাকটা হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তস্মা ঘম্মাভিতত্তস্স ৰিয সীতজলট্ঠাননিন্নতা নিব্বাননিন্নমেৰ চিত্তং হোতি, তস্স অতিৰিয সন্তপণীতভাৰতো.

১৮৮. অজ্ঝত্তমেৰাতি ইধ ঝানারম্মণং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘গোচরজ্ঝত্তমেৰা’’তি. ইধ নিযকজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং. অপগুণপাদকজ্ঝানঞ্হি এত্থ ‘‘নিযকজ্ঝত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতং ৰিপস্সনাৰিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, নিযকজ্ঝত্তং নিজ্জীৰনিস্সত্ততং, অনত্ততন্তি অত্থো. অসম্পজ্জনভাৰজাননেনাতি ইদানি মে কম্মট্ঠানং ৰীথিপটিপন্নং ন হোতি, উপ্পথমেৰ পৰত্ততীতি জাননেন.

কস্মা পনেত্থ ভগৰতা ৰিপস্সনায এৰ পাদকে ঝানে অৰত্ৰা পাদকজ্ঝানং গহিতন্তি আহ – ‘‘অপ্পগুণপাদকজ্ঝানতো’’তিআদি. ন পক্খন্দতি সম্মা ন সমাহিতত্তা. সো পন ‘‘অজ্ঝত্তধম্মা ময্হং নিজ্জটা নিগুম্বা হুত্ৰা ন উপট্ঠহন্তি, হন্দাহং বহিদ্ধাধম্মে মনসি করেয্যং একচ্চেসু সঙ্খারেসু উপট্ঠিতেসু ইতরেপি উপট্ঠহেয্যুমেৰা’’তি পরস্স…পে… মনসি করোতি. পাদকজ্ঝানৰসেন ৰিয সম্মসিতজ্ঝানৰসেনপি উভতোভাগৰিমুত্তো হোতিযেৰাতি আহ – ‘‘অরূপসমাপত্তিযং নু খো কথন্তি আনেঞ্জং মনসি করোতী’’তি. ন মে চিত্তং পক্খন্দতীতি ময্হং ৰিপস্সনাচিত্তং ৰীথিপটিপন্নং হুত্ৰা ন ৰহতীতি. পাদকজ্ঝানমেৰাতি ৰিপস্সনায পাদকভূতমেৰ ঝানং. পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বন্তি পুনপ্পুনং সমাপজ্জিতব্বং ৰিপস্সনায তিক্খৰিসদতাপাদনায. অৰহন্তে নিপুণাভাৰেন ছেদনকিরিযায অপ্পৰত্তন্তে. সমাপজ্জিত্ৰা ৰিপস্সনায তিক্খকম্মকরণং সমথৰিপস্সনাৰিহারেনাতি আহ – ‘‘কম্মট্ঠানে মনসিকারো ৰহতী’’তি.

১৮৯. সম্পজ্জতি মেতি ৰীথিপটিপত্তিযা পুব্বেনাপরং ৰিসেসাভাৰতো সম্পজ্জতি মে কম্মট্ঠানন্তি জাননেন. ইরিযাপথং অহাপেত্ৰাতি যথা পরিস্সমো নাগচ্ছতি, এৰং অত্তনো বলানুরূপং তস্স কালং নেত্ৰা পমাণমেৰ পৰত্তনেন ইরিযাপথং অহোপেত্ৰা. সব্বৰারেসূতি ঠাননিসজ্জাসযনৰারেসু. কথাৰারেসু পন ৰিসেসং তত্থ তত্থ ৰদন্তি. ইদং ৰুত্তন্তি ইদং, ‘‘ইমিনা ৰিহারেনা’’তিআদিৰচনং ৰুত্তং.

১৯০. কামৰিতক্কাদযো ওল়ারিককামরাগব্যাপাদসভাগাতি আহ – ‘‘ৰিতক্কপহানেন দ্ৰে মগ্গে কথেত্ৰা’’তি. কামগুণেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. কিস্মিঞ্চিদেৰ কিলেসুপ্পত্তিকারণেতি তস্স পুগ্গলস্স কিলেসুপ্পত্তিকারণং সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞথা সব্বেপি পঞ্চ কামগুণা কিলেসুপ্পত্তিকারণমেৰ. সমুদাচরতীতি সমুদাচারোতি আহ ‘‘সমুদাচরণতো’’তি. সো পন যস্মা চিত্তস্স, ন সত্তস্স, তস্মা ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘চেতসো’’তি. ম-কারো পদসন্ধিকরো এ-কারস্স চ অকারো কতোতি আহ ‘‘এৰং সন্তে এতন্তি.

১৯১. অনুসযোতি মানানুসযো ভৰরাগানুসযো অৰিজ্জানুসযোতি তিৰিধোপি অনুসযো পহীযতি অরহত্তমগ্গেন. ৰুত্তনযেনেৰাতি, ‘‘ততো মগ্গানন্তরং ফলং, ফলতো ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খমানো পহীনভাৰং জানাতি, তস্স জাননেন সম্পজানো হোতী’’তি ৰুত্তনযেন.

কুসলতো আযাতীতি আযতো, সো এতেসন্তি কুসলাযতিকা. তেনাহ ‘‘কুসলতো আগতা’’তি. তং পন নেসং কুসলাযতিকত্তং উপনিস্সযৰসেন হোতি সহজাতৰসেনপীতি তদুভযং দস্সেতুং, ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

যস্মা পন যথাৰুত্তধম্মেসু কেচি লোকিযা, কেচি লোকুত্তরা; অথ কস্মা ৰিসেসেন ‘‘লোকুত্তরা’’তি ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘লোকে উত্তরা ৰিসিট্ঠা’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু উত্তমভাৰেন ঝানাদযো লোকুত্তরা ৰুত্তা, ন লোকস্স উত্তরণতোতি দস্সেতি. যং কিঞ্চি মহগ্গতচিত্তং মারস্স অৰিসযো অকামাৰচরত্তা, পগেৰ তং ৰিপস্সনায পাদকভূতং সুৰিক্খালিতমলন্তি আহ – ‘‘জানিতুং ন সক্কোতী’’তি. একো আনিসংসো অত্থি ভাৰনানুযোগস্স সপ্পাযধম্মকথাপটিলাভো.

১৯২. এতদত্থন্তি কেৰলস্স সুতস্স অত্থায. সপ্পাযাসপ্পাযৰসেনাতি কস্মা ৰুত্তং? ননু সপ্পাযৰসেন দসকথাৰত্থূনি আগতানীতি? সচ্চমেতং, অসপ্পাযকথাৰজ্জনপুব্বিকায সপ্পায কথায ৰসেন আগতত্তা ‘‘সপ্পাযাসপ্পাযৰসেন আগতানী’’তি ৰুত্তং. সুতপরিযত্তিৰসেনাতি সরূপেন তত্থ অনাগতানিপি দসকথাৰত্থূনি সুত্তগেয্যাদিঅন্তোগধত্তা, ‘‘সুতপরিযত্তিৰসেন আগতানী’’তি ৰুত্তং. পরিপূরণৰসেন সরূপতো আগতত্তা ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৰা কথেতব্বানি. অত্থোতি সামঞ্ঞত্থো.

১৯৩. অনুআৰত্তন্তীতি অনুঅনু অভিমুখা হুত্ৰা ৰত্তন্তি, পযিরুপাসনাদিৰসেন অনুকূলযন্তি. মুচ্ছনতণ্হন্তি পচ্চযেসু মুচ্ছনাকারং. তণ্হায পত্থনা নাম তেনাকারেন পৰত্তীতি আহ – ‘‘পত্থেতি পৰত্তেতী’’তি. কিলেসূপদ্দৰেনাতি কিলেসসঙ্খাতেন উপদ্দৰেন. কিলেসা হি সত্তানং মহানত্থকরণতো ‘‘উপদ্দৰো’’তি ৰুচ্চন্তি. অত্তনো অব্ভন্তরে উপ্পন্নেন কিলেসূপদ্দৰেন অন্তেৰাসিনো, উপদ্দৰো অন্তেৰাসূপদ্দৰো, ব্রহ্মচরিযস্স উপদ্দৰো ব্রহ্মচারুপদ্দৰোতি ইমমত্থং ‘‘সেসুপদ্দৰেসুপি এসেৰ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. গুণমরণং কথিতং, ন জীৰিতমরণং.

অপ্পলাভাতি অপ্পমত্তকলাভী ৰিসেসানং. এৰং ৰুত্তোতি যথাৰুত্তব্রহ্মচারুপদ্দৰো দুক্খৰিপাকতরো চেৰ কটুকৰিপাকতরো চাতি এৰং ৰুত্তো. আচরিযন্তেৰাসিকূপদ্দৰো হি বাহিরকসমযৰসেন ৰুত্তো, ব্রহ্মচারুপদ্দৰো পন সাসনৰসেন. দুরক্খাতে হি ধম্মৰিনযে দুপ্পটিপত্তি ন মহাসাৰজ্জা মিচ্ছাভিনিৰেসস্স সিথিলৰাযামভাৰতো; স্ৰাখ্যাতে পন ধম্মৰিনযে দুপ্পটিপত্তি মহাসাৰজ্জা মহতো অত্থস্স বাহিরভাৰকরণতো. তেনাহ ‘‘সাসনে পনা’’তিআদি.

১৯৬. তস্মাতি ইদং পুব্বপরাপেক্খং পুরিমস্স চ অত্থস্স কারণভাৰেন পচ্চামসনন্তি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. মিত্তং এতস্স অত্থীতি মিত্তৰা, তস্স ভাৰো মিত্তৰতা, তায. মিত্তৰসেন পটিপজ্জনন্তি আহ ‘‘মিত্তপটিপত্তিযা’’তি. সপত্তৰতাযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তম্পীতি ইমিনা পগেৰ ইতরং ৰীতিক্কমন্তোতি দস্সেতি. সাৰকেসু হিতপরক্কমনং ওৰাদানুসাসনীহি পটিপজ্জনন্তি আহ – ‘‘তথা ন পটিপজ্জিস্সামী’’তি. আমকমত্তন্তি কুলালভাজনং ৰুচ্চতি. নাহং তুম্হেসু তথা পটিপজ্জিস্সামীতি কুম্ভকারো ৰিয আমকভাজনেসু অহং তুম্হেসু কেৰলং জানাপেন্তো ন পটিপজ্জিস্সামি. নিগ্গণ্হিত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. লোকিযগুণাপি ইধ সারোত্ৰেৰ অধিপ্পেতা লোকুত্তরগুণানং অধিট্ঠানভাৰতো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

মহাসুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.