নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
মজ্ঝিমনিকাযে
উপরিপণ্ণাস-টীকা
১. দেৰদহৰগ্গো
১. দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা
১. দিব্বন্তি কামগুণেহি কীল়ন্তি, লল়ন্তি, তেসু ৰা ৰিহরন্তি, ৰিজযসমত্থতাযোগেন পচ্চত্থিকে ৰিজেতুং ইচ্ছন্তি; ইস্সরিযট্ঠানাদিসক্কারদানগ্গহণং তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ করোন্তা ৰোহরন্তি, পুঞ্ঞানুভাৰপ্পত্তায জুতিযা জোতেন্তি ৰাতি দেৰা ৰুচ্চন্তি রাজানো. তথা হি তে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি জনং রঞ্জযন্তা সযং যথাৰুত্তেহি ৰিসেসেহি রাজন্তি দিব্বন্তি সোভন্তীতি চ, ‘‘রাজানো’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থাতি তস্মিং নিগমদেসে. সাতি পোক্খরণী. তন্তি তং, ‘‘দেৰদহ’’ন্তি লদ্ধনামং পোক্খরণিং উপাদায, তস্স অদূরভৰত্তাতি কেচি. সব্বং সুখাদিভেদং ৰেদযিতং. পুব্বেতি পুরিমজাতিযং. কতকম্মপচ্চযাতি কতস্স কম্মস্স পচ্চযভাৰতো জাতং কম্মং পটিচ্চ. তেন সব্বাপি ৰেদনা কম্মফলভূতা এৰ অনুভৰিতব্বাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি. অনিযমেত্ৰা ৰুত্তন্তি, ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো’’তি এৰং ইমে নামাতি অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তমত্থং. নিযমেত্ৰাতি, ‘‘এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা’’তি এৰং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি.
কলিসাসনন্তি পরাজযং. কলীতি হি অনত্থো ৰুচ্চতি, কলীতি সসতি ৰিপ্ফরতীতি কলিসাসনং, পরাজযো. কলীতি ৰা কোধমানাদিকিলেসজাতি, তায পন অযুত্তৰাদিতা কলিসাসনং. তং আরোপেতুকামো ৰিভাৰেতুকামো. যে কম্মং কতং অকতং ৰাতি ন জানন্তি, তে কথং তং এদিসন্তি জানিস্সন্তি. যে চ কম্মং পভেদতো ন জানন্তি, তে কথং তস্স ৰিপাকং জানিস্সন্তি; ৰিপাকপরিযোসিতভাৰং জানিস্সন্তি, যে চ পাপস্স কম্মস্স পটিপক্খমেৰ ন জানন্তি; তে কথং তস্স পহানং কুসলকম্মস্স চ সম্পাদনৰিধিং জানিস্সন্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো, ‘‘উত্তরি পুচ্ছাযপি এসেৰ নযো’’তি আহ.
২. কিঞ্চাপি চূল়দুক্খক্খন্ধেপি, (ম. নি. ১.১৮০) ‘‘এৰং সন্তে’’তি ইমিনা তেসং নিগণ্ঠানং অজাননভাৰো এৰ উজুকং পকাসিতো হেট্ঠা দেসনায তথা পৰত্তত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮০) ৰুত্তং – ‘‘এৰং সন্তেতি তুম্হাকং এৰং অজাননভাৰে সতী’’তি, তথাপি তত্থ উপরিদেসনায সম্বদ্ধো এৰমত্থো ৰুচ্চমানো যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ইধ, ‘‘মহানিগণ্ঠস্স ৰচনে সচ্চে সন্তেতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. এত্তকস্স ঠানস্সাতি যথাৰুত্তস্স পঞ্চপরিমাণস্স কারণস্স.
৩. অনেকৰারং ৰিসরঞ্জনং ইধ গাল়্হাপলেপনং, ন সাটকস্স ৰিয লিত্ততাতি আহ – ‘‘বহলূপ…পে… লিত্তেন ৰিযা’’তি. ৰুত্তমেৰ, ন পুন ৰত্তব্বং, তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
ইমেসং নিগণ্ঠানং তাদিসস্স তেসং অভাৰতো, ‘‘জাননকালো সিযা’’তি পরিকপ্পৰসেন ৰদতি. তেন এৰং জানিতুং তেহি সক্কা সিযা, তেসঞ্চ দস্সনং সচ্চং সিযা. যস্মা তেসং দস্সনং অসচ্চং, তস্মা তে ন জানিংসূতি দস্সেতি. চতূসু কালেসূতি ৰণমুখস্স পরিকন্তনকালো, সল্লস্স এসনকালো, অব্বুহনকালো, ৰণমুখে অগদঙ্গারওদহনকালোতি ইমেসু চতূসু কালেসু. সুদ্ধন্তেতি সুদ্ধকোট্ঠাসে, দুক্খস্স অনৰসেসতো নিজ্জীরণট্ঠেন নিদ্দুক্খভাৰেতি অত্থো. একায উপমাযাতি, ‘‘সল্লেন ৰিদ্ধস্স হি ৰিদ্ধকালে ৰেদনায পাকটকালো ৰিযা’’তি ইমায একায উপমায. তযো অত্থাতি পুব্বে অহুৰম্হা ৰা নো ৰা, পাপকম্মং অকরিম্হা ৰা নো ৰা, এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরিম্হাতি ইমে তযো অত্থা. চতূহি উপমাহীতি ৰণমুখপরিকন্তনাদীহি চতূহি উপমাহি. একো অত্থোতি, ‘‘এত্তকং দুক্খং নিজ্জিণ্ণ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তো একো অত্থো. সো হি দুক্খনিজ্জীরণভাৰসামঞ্ঞা একো অত্থোতি ৰুত্তো.
৪. ইমে পন নিগণ্ঠা. আসঙ্কায ৰিদ্ধোস্মীতি সঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা. পচ্চাহরিতুন্তি পচ্চাৰত্তিতুং, পরিহরিতুন্তি অত্থো.
৫. অতীতৰাদং সদ্দহন্তানন্তি, ‘‘অত্থি খো, ভো, নিগণ্ঠা পুব্বে পাপকম্মং কত’’ন্তি এৰং অতীতংসং আরব্ভ পৰত্তং মহানিগণ্ঠস্স ৰাদং সদ্দহন্তানং. ভূতত্তাতি যথাভূতত্তা কিং অৰিপরীতমেৰ অত্থং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তাতি পুচ্ছতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. সহ ধম্মেনাতি সহধম্মো, সো এৰ সহধম্মিকো যথা ‘‘ৰেনযিকো’’তি (অ. নি. ৮.১১; পারা. ৮). ‘‘ধম্মো’’তি এত্থ কারণং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সহেতুকং সকারণ’’ন্তি. পটিহরতি পটিৰত্তেতীতি পটিহারো, ৰাদো এৰ পটিহারো ৰাদপটিহারো; তং, উত্তরন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘পচ্চাগমনকৰাদ’’ন্তি, চোদনং পরিৰত্তেত্ৰা পটিপাকতিককরণন্তি অত্থো. তেসন্তি ইদং আৰুত্তিৰসেন গহেতব্বং, ‘‘তেসং সদ্ধাছেদকৰাদং নাম তেসং দস্সেতী’’তি.
৬. অৰিজ্জা অঞ্ঞাণা সম্মোহাতি পরিযাযৰচনমেতং. অৰিজ্জাতি ৰা অৰিজ্জায করণভূতায. অঞ্ঞাণেনাতি অজাননেন. সম্মোহেনাতি সম্মুয্হনেন মহামুল়্হতায. সামংযেৰ ওপক্কমিকা এতরহি অত্তনো উপক্কমহেতু দুক্খৰেদনং ৰেদিযমানং – ‘‘যংকিঞ্চাযং…পে… পুব্বেকতহেতূ’’তি ৰিপরীততো সদ্দহথ. পুব্বেকতহেতুৰাদসঞ্ঞিতং ৰিপল্লাসগ্গাহং গণ্হথ.
৭. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খভূতো, তত্থ ৰেদিতব্বং ফলং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. তেনাহ – ‘‘ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকদাযক’’ন্তি. পযোগেনাতি কাযিকেন পযোগেন ৰা ৰাচসিকেন ৰা পযোগেন. পধানেনাতি পদহনেন চেতসিকেন উস্সাহনেন. আসন্নে ভৰন্তরে ৰিপাচেতুং ন সক্কা, পগেৰ দূরেতি দস্সেতুং, ‘‘দুতিযে ৰা ততিযে ৰা অত্তভাৰে’’তি ৰুত্তং. নিব্বত্তকভাৰতো সুখৰেদনায হিতন্তি সুখৰেদনীযং. সা পন ৰিপাকৰেদনাভাৰতো একন্ততো ইট্ঠারম্মণা এৰ হোতীতি আহ ‘‘ইট্ঠারম্মণৰিপাকদাযক’’ন্তি. ৰিপরীতন্তি অনিট্ঠারম্মণৰিপাকদাযকং. নিপ্ফন্নেতি সদ্ধিং অঞ্ঞেন কম্মেন নিব্বত্তে. সম্পরাযৰেদনীযস্সাতি উপপজ্জৰেদনীযস্স অপরাপরিযৰেদনীযস্স. এৰং সন্তেপীতি কামং পরিপক্কৰেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মৰেদনীযমেৰ ৰুচ্চতি, তথাপি অত্থেত্থ অতিসযো দিট্ঠধম্মৰিসেসভাৰতো পরিপক্কৰেদনীযস্সাতি দস্সেতুং, ‘‘অযমেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মিং দিৰসে কতং, ততো সত্তদিৰসব্ভন্তরে.
তত্রাতি তস্মিং পরিপক্কৰেদনীযকম্মস্স সত্তদিৰসব্ভন্তরে ৰিপাকদানে. একৰারং কসিত্ৰা নিসীদি ছাতজ্ঝত্তো হুত্ৰা. আগচ্ছন্তী আহ – ‘‘উস্সূরে ভত্তং আহরীযিত্থা’’তি দোমনস্সং অনুপ্পাদেত্ৰা যথা কতপুঞ্ঞং অনুমোদতি. ৰিজ্জোতমানং দিস্ৰা, ‘‘কিং নু খো ইদম্পি তপ্পকারো, মম চিত্তৰিকপ্পমত্তং, উদাহু সুৰণ্ণমেৰা’’তি ৰীমংসন্তো যট্ঠিযা পহরিত্ৰা.
ৰাল়যক্খসঞ্চরণত্তা রাজগহূপচারস্স নগরে সহস্সভণ্ডিকং চারেসুং. উপ্পন্নরাগো চূল়ায ডংসি. রঞ্ঞো আচিক্খিত্ৰাতি তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আচিক্খিত্ৰা. মল্লিকায ৰত্থু ধম্মপদৰত্থুম্হি (ধ. প. অট্ঠ. ২.মল্লিকাদেৰীৰত্থু) আগতেন নযেন কথেতব্বং.
মরণসন্তিকেপি কতং, পগেৰ ততো পুরেতরং অতীতত্তভাৰেসু চ কতং. ইধ নিব্বত্তিতৰিপাকোতি ৰুত্তো অৰস্সংভাৰিভাৰতো. সম্পরাযৰেদনীযমেৰ ভৰন্তরে ৰিপাকদাযকভাৰতো. ইধ নিব্বত্তিতগুণোত্ৰেৰ ৰুত্তো, ন ইধ নিব্বত্তিতৰিপাকোতি ৰিমুত্তিভাৰতো. পরিপক্কৰেদনীযন্তি ৰেদিতব্বং হেট্ঠা ৰুত্তপরিপক্কৰেদনীযলক্খণানতিৰত্তনতো. সব্বলহুং ফলদাযিকাতি এতেন ফলুপ্পাদনসমত্থতাযোগেন কম্মস্স পরিপক্কৰেদনীযতাতি দস্সেতি.
চতুপ্পঞ্চক্খন্ধফলতায সঞ্ঞাভৰূপগং কম্মং বহুৰেদনীযন্তি ৰুত্তং. একখন্ধফলত্তা অসঞ্ঞাভৰূপগং কম্মং অপ্পৰেদনীযং. কেচি পন, ‘‘অরূপাৰচরকম্মং বহুকালং ৰেদিতব্বফলত্তা বহুৰেদনীযং, ইতরং অপ্পৰেদনীযং. রূপারূপাৰচরকম্মং ৰা বহুৰেদনীযং, পরিত্তকম্মং অপ্পৰেদনীয’’ন্তি ৰদন্তি. সৰিপাকং কম্মন্তি পচ্চযন্তরসমৰাযে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থং, ন আরদ্ধৰিপাকমেৰ. অৰিপাকং কম্মন্তি পচ্চযৰেকল্লেন ৰিপচ্চিতুং অসমত্থং অহোসিকম্মাদিভেদং.
৮. দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীনন্তি দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীনং দসন্নং কম্মানং উপক্কমেন কম্মানং অঞ্ঞাথাভাৰস্স অনাপাদনীযত্তা যথাসভাৰেনেৰ কম্মানি তিট্ঠন্তি. তত্থ নিগণ্ঠানং উপক্কমো নিপ্পযোজনোতি আহ ‘‘অফলো’’তি. নিগণ্ঠানং পদহনস্স মিচ্ছাৰাযামস্স নিপ্ফলভাৰপ্পৰেদনো পধানচ্ছেদকৰাদো. পরেহি ৰুত্তকারণেহীতি যেহি কারণেহি নিগণ্ঠানং ৰাদেসু দোসং দস্সেন্তি. তেহি পরেহি ৰুত্তকারণেহি. ন হি লক্খণযুত্তেন হেতুনা ৰিনা পরৰাদেসু দোসং দস্সেতুং সক্কা. তেনাহ ‘‘সকারণা হুত্ৰা’’তি. নিগণ্ঠানং ৰাদা চ অনুৰাদা চাতি নিগণ্ঠেহি ৰুচ্চমানা সকসকসমযপ্পৰেদিকা ৰাদাচেৰ সাৰকেহি ৰুচ্চমানা তেসং অনুৰাদা চ. ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বং কারণং আগচ্ছন্তীতি, ‘‘অযমেত্থ দোসো’’তি তত্থ তত্থ ৰিঞ্ঞূহি পণ্ডিতেহি গরহারহং কারণং উপগচ্ছন্তি, পাপুণন্তীতি অত্থো. তস্সত্থোতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো, ‘‘ৰুত্তনযেন পরেহি ৰুত্তেন কারণেন সকারণা হুত্ৰা দোসদস্সনৰসেন নিগণ্ঠানং ৰাদা অনুপ্পত্তা, ততো এৰ তং ৰাদং অপ্পসাদনীযভাৰদস্সনেন সোসেন্তা হেতুসম্পত্তিৰোহারসুক্খনেন মিলাপেন্তা দুক্কটকম্মকারিনোতিআদযো দস গারয্হাপদেসা উপগচ্ছন্তী’’তি.
৯. সঙ্গতিভাৰহেতূতি তত্থ তত্থ যদিচ্ছায সমুট্ঠিতসঙ্গতিনিমিত্তং. সা পন সঙ্গতি নিযতিলক্খণাতি আহ ‘‘নিযতিভাৰকারণা’’তি. অচ্ছেজ্জসুত্তাৰুতঅভেজ্জমণি ৰিয হি পটিনিযততা নিযতিপৰত্তীতি. ছল়ভিজাতিহেতূতি কণ্হাভিজাতি নীলাভিজাতি লোহিতাভিজাতি হলিদ্দাভিজাতি সুক্কাভিজাতি পরমসুক্কাভিজাতীতি ইমাসু অভিজাতীসু জাতিনিমিত্তং. পাপসঙ্গতিকাতি নিহীনসঙ্গতিকা.
১০. অনদ্ধভূতন্তি এত্থ অধি-সদ্দেন সমানত্থো অদ্ধ-সদ্দোতি আহ – ‘‘অনদ্ধভূতন্তি অনধিভূত’’ন্তি. যথা আপাযিকো অত্তভাৰো মহতা দুক্খেন অভিভুয্যতি, ন তথা অযন্তি আহ – ‘‘দুক্খেন অনধিভূতো নাম মনুস্সত্তভাৰো ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘অচেলকো হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৩৯৪) ৰুত্তায নানপ্পকারায দুক্করকারিকায কিলমথেন. যদি এৰং কথং ধুতঙ্গধরাতি আহ ‘‘যে পনা’’তিআদি. নিয্যানিকসাসনস্মিঞ্হি ৰীরিযন্তি ৰিৰট্টসন্নিস্সিতং কত্ৰা পৰত্তিযমানং ৰীরিযং সরীরং খেদন্তম্পি সম্মাৰাযামো নাম হোতি ঞাযারদ্ধভাৰতো.
থেরোতি এত্থ আগতমহারক্খিতত্থেরো. তিস্সো সম্পত্তিযো মনুস্সদেৰনিব্বানসম্পত্তিযো, সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পত্তিযো ৰা. খুরগ্গেযেৰাতি খুরে সীসগ্গে এৰ, খুরে সীসগ্গতো অপনীতে এৰাতি অধিপ্পাযো. অযন্তি, ‘‘ইস্সরকুলে নিব্বত্তো’’তিআদিনা ৰুত্তো. ন সব্বে এৰ সক্কারপুব্বকং পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণন্তীতি আহ ‘‘যো দাসিকুচ্ছিয’’ন্তিআদি. রজতমুদ্দিকন্তি রজতমযং অঙ্গুলিমুদ্দিকং. গোরকপিযঙ্গুমত্তেনপীতি কপিত্থছল্লিকঙ্গুপুপ্ফগন্ধমত্তেনপি.
ধম্মেন ঞাযেন আগতসুখং ধম্মসুখন্তি আহ – ‘‘সঙ্ঘতো ৰা…পে… পচ্চযসুখ’’ন্তি. অমুচ্ছিতোতি অনজ্ঝাপন্নো. ইদানি তং অনজ্ঝাপন্নতং তস্স চ ফলং দস্সেতুং ‘‘ধম্মিকং হী’’তিআদি ৰুত্তং. ইমস্সাতি সমুদযস্স. সো হি পঞ্চক্খন্ধস্স দুক্খস্স কারণভূতত্তা আসন্নো পচ্চক্খো কত্ৰা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নান’’ন্তিআদি. সঙ্খারন্তি যথারদ্ধায সাতিসযং করণতো সঙ্খারন্তি লদ্ধনামং বলৰৰীরিযং উস্সোল়্হিং. পদহতোতি পযুঞ্জন্তস্স পৰত্তেন্তস্স. মগ্গেন ৰিরাগো হোতীতি অরিযমগ্গেন দুক্খনিদানস্স ৰিরজ্জনা হোতি. তেনাহ ‘‘ইদং ৰুত্তং হোতী’’তি. ইমিনা সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা কথিতা অকসিরেনেৰ সীঘতরং মগ্গপজানতায বোধিতত্তা. মজ্ঝত্ততাকারোতি ৰীরিযূপেক্খমাহ. সঙ্খারং তত্থ পদহতীতি পধানসঙ্খারং তত্থ দুক্খনিদানস্স ৰিরজ্জননিমিত্তং ৰিরজ্জনত্থং পদহতি. কথং? মগ্গপ্পধানেন চতুকিচ্চপ্পধানে অরিযমগ্গে ৰাযামেন পদহতি ৰাযমতি. অজ্ঝুপেক্খতোতি ৰীরিযস্স অনচ্চারদ্ধনাতিসিথিলতায ৰীরিযসমতাযোজনে ব্যাপারাকরণেন অজ্ঝুপেক্খতো. তেনাহ ‘‘উপেক্খং ভাৰেন্তস্সা’’তি. উপেক্খাভাৰনা চ নামেত্থ তথাপৰত্তা অরিযমগ্গভাৰনা এৰাতি আহ – ‘‘মগ্গভাৰনায ভাৰেতী’’তি.
এত্থ চ এৰং পাল়িযা পদযোজনা ৰেদিতব্বা, – ‘‘সো এৰং পজানাতি. কথং? সঙ্খারং মে পদহতো সঙ্খারপদহনা ইমস্স দুক্খনিদানস্স ৰিরাগো হোতি, অজ্ঝুপেক্খতো মে উপেক্খনা ইমস্স দুক্খনিদানস্স ৰিরাগো হোতী’’তি. পটিপজ্জমানস্স চাযং পুব্বভাগৰীমংসস্সাতি গহেতব্বং. তত্থ সঙ্খারপ্পধানাতি সম্মসনপদেন সুখেনেৰ খিপ্পতরং ভাৰনাউস্সুক্কাপনৰীরিযং দস্সিতন্তি সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা দস্সিতা. অজ্ঝুপেক্খতোতি এত্থ কস্সচি নাতিদল়্হং কত্ৰা পৰত্তিতৰীরিযেনপি দুক্খনিদানস্স ৰিরাগো হোতি ৰিপস্সনমনুযুঞ্জতীতি দস্সিতং. উভযত্থাপি চতুত্থীযেৰ পটিপদা ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বং. ইদানি, ‘‘যস্স হি খ্ৰাস্স…পে… উপেক্খং তত্থ ভাৰেতী’’তি ৰারেহি তাসংযেৰ পটিপদানং ৰসেন তেসং পুগ্গলানং পটিপত্তি দস্সিতা. ৰট্টদুক্খনিদানস্স পরিজিণ্ণং ইমেহি ৰারেহি দুক্খক্খযো ৰিভাৰিতো.
১১. বদ্ধচিত্তোতি সম্বদ্ধচিত্তো. বহলচ্ছন্দোতি বহলতণ্হাছন্দো. অতিচরিত্ৰাতি অতিক্কমিত্ৰা. নটসত্থৰিধিনা নচ্চনকা নটা, নচ্চকা ইতরে. সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, ‘‘ঈদিসং নাম ইত্থিং পরিচ্চজি’’ন্তি. ছিজ্জাতি দ্ৰিধা হোতু. ভিজ্জাতি ভিজ্জতু. ‘‘ছিজ্জ ৰা ভিজ্জৰা’’তি পদদ্ৰযেনপি ৰিনাসমেৰ ৰদতি. ঞত্ৰাতি পুব্বভাগঞাণেন জানিত্ৰা. তদুভযন্তি সঙ্খারপদহনউপেক্খাভাৰনং.
১২. পেসেন্তস্সাতি ৰাযমন্তস্স. তং সন্ধাযাতি দুক্খায পটিপদায নিয্যানতং সন্ধায.
উসুকারো ৰিয যোগী তেজনস্স ৰিয চিত্তস্স উজুকরণতো. গোমুত্তৰঙ্কং, চন্দলেখাকুটিলং, নঙ্গলকোটিজিম্হং চিত্তং. অলাতা ৰিয ৰীরিযং আতাপন-পরিতাপনতো. কঞ্চিকতেলং ৰিয সদ্ধা সিনেহনতো. নমনদণ্ডকো ৰিয লোকুত্তরমগ্গো নিব্বানারম্মণে চিত্তস্স নামনতো. লোকুত্তরমগ্গেন চিত্তস্স উজুকরণং ভাৰনাভিসমযতো দট্ঠব্বং. অন্তদ্ৰযৰজ্জিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তীতি কত্ৰা কিলেসগণৰিজ্ঝনং পহানাভিসমযো. ইতরা পন পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ইমাসু দ্ৰীসু যথাৰুত্তাসু খিপ্পাভিঞ্ঞাসু কথিতাসু, ইতরাপি কথিতাৰ হোন্তি লক্খণহারনযেন পটিপদাসামঞ্ঞতো. সহাগমনীযাপি ৰা পটিপদা কথিতাৰ, ‘‘ন হেৰ অনদ্ধভূতং অত্থান’’ন্তিআদিনা পুব্বভাগপটিপদায কথিতত্তা. ‘‘আগমনীযপটিপদা পন ন কথিতা’’তি ইদং সৰিসেসং অজ্ঝুপেক্খস্স অকথিততং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিক্খমনদেসনন্তি নিক্খমনুপাযং দেসনং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দেৰদহসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনা
২১. একেতি এত্থ এক-সদ্দো অঞ্ঞত্থো, ন গণনাদিঅত্থোতি তং দস্সেন্তো ‘‘একচ্চে’’তি আহ. যং পন পাল়িযং ‘‘সন্তী’’তি ৰুত্তং. তেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৰিজ্জমানতায অৰিচ্ছিন্নতা; ততো চ নেসং মিচ্ছাগহণতো সিথিলকরণৰিৰেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকারিতা অৰিতথতা চ দীপিতা হোতি. পরমত্থসমণব্রাহ্মণেসু অপরন্তকপ্পিকতায লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘পরিব্বজুপগতভাৰেনা’’তিআদি. সস্সতাদিৰসেন অপরন্তং কপ্পেন্তীতি অপরন্তকপ্পিনো, তে এৰ অপরন্তকপ্পিকা. যস্মা তেহি অপরন্তং পুরিমতরসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৰা আসেৰনবলৰতায চ ৰিকপ্পেত্ৰা অপরভাগসিদ্ধেহি অভিনিৰেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তি; তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অপরন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তী’’তি. তণ্হুপাদানৰসেন কপ্পনগহণানি ৰেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং. ৰুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে উদ্দানতো সঙ্খেপতো. তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি তণ্হায দিট্ঠিযা চ ৰসেন. দিট্টিযা ৰা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনকায চ তণ্হায সস্সতাদিআকারেন অভিনিৰিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৰসেন. অনাগতধম্মৰিসযায অধিপ্পেতত্তা অনাগতকালৰাচকো ইধ অপর-সদ্দো. রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তস্স কপ্পনৰত্থুনো অভাৰা অন্ত-সদ্দো ভাগৰাচকোতি আহ – ‘‘অনাগতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি. কপ্পেত্ৰাতি চ তস্মিং অপরন্তে তণ্হায নাভিনিৰেসানং সমত্তনং পরিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৰিজহনং.
অনুগতাতি আরম্মণকরণৰসেন অনু অনু গতা অপরন্তে পৰত্তা. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. ৰিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা অপরন্তো. ৰিসযভাৰতো এৰ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং আরম্মণপচ্চযো চাতি ৰুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি. অধিৰচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি, দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দো ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা অধিৰচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, ৰুচ্চতীতি ৰচনং, উপরি ৰচনং অধিৰচনং, উপাদানভূতরূপাদীনং উপরি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৰুচ্চতি, যদিদং, ‘‘অত্তা লোকো’’তি চ, ন রূপৰেদনাদযো ৰিয পরমত্থো. অধিকৰুত্তিতায ৰা অধিমুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৰধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিং দ্রব্যাদিং জীৰাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তীতি. অভিৰদন্তীতি, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা ৰদন্তি, ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৰিৰদন্তি. অভিৰদনকিরিযায অজ্জাপি অৰিচ্ছেদভাৰদস্সনত্থং ৰত্তমানকালৰচনং.
সঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি সঞ্ঞীতি আহ ‘‘সঞ্ঞাসমঙ্গী’’তি. নত্থি এতস্স রোগো ভঙ্গোতি অরোগোতি অরোগসদ্দস্স নিচ্চপরিযাযতা ৰেদিতব্বা. রোগরহিততাসীসেন ৰা নিব্বিকারতায নিচ্চতং পটিজানাতি দিট্ঠিগতিকোতি আহ ‘‘অরোগোতি নিচ্চো’’তি. ইমিনাতি, ‘‘সঞ্ঞী অত্তা অরোগো পরং মরণা’’তি ইমিনা ৰচনেন. সোল়স সঞ্ঞীৰাদাতি – রূপীচতুক্কং, অরূপীচতুক্কং, অন্তৰাচতুক্কং, একন্তসুখীচতুক্কন্তি – ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়স সঞ্ঞীৰাদা কথিতা. ইমেসুযেৰ পুরিমানং দ্ৰিন্নং চতুক্কানং ৰসেন অট্ঠ সঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা ৰেদিতব্বা. সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি মনুস্সত্তভাৰে কামাৰচরদেৰত্তভাৰে রূপাৰচরদেৰত্তভাৰে চতুব্বিধারুপ্পত্তভাৰে চৰিত্ৰা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা কথিতা. অসতো ৰিনাসাসম্ভৰতো অত্থিভাৰনিবন্ধনো উচ্ছেদৰাদোতি ৰুত্তং ‘‘সতোতি ৰিজ্জমানস্সা’’তি. যাৰাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰ ৰিজ্জতি এৰাতি গহণতো নিরুদযৰিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপচ্ছেদ’’ন্তি. ৰিসেসেন নাসো ৰিনাসো, অভাৰো, সো পন মংসচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-দস্সনপথাতিক্কমোৰাতি আহ ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাস-সদ্দো লোকে নিরুল়্হো. ভৰৰিগমন্তি সভাৰাপগমনং যো হি নিরুদযৰিনাসৰসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৰেনেৰ তিট্ঠতি.
পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি পঞ্চকামগুণসুখমনুভোগৰসেন চতুব্বিধরূপজ্ঝানসুখপরিভোগৰসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বানপ্পত্তিপঞ্ঞাপনৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো. তত্থ যো অনিন্দ্রিযৰিসযো, সোপি সুপাকটভাৰেন ইন্দ্রিযৰিসযো ৰিয হোতীতি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতী’’তি. তেনেৰ চ, ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. সঞ্ঞীতি আদিৰসেন তীহাকারেহি সন্তন্তি সঞ্ঞী অসঞ্ঞী নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ইমেহি আকারেহি ৰিজ্জমানং, সদা উপলব্ভমানং সস্সতন্তি অত্থো. সঞ্ঞী অত্তাতিআদীনি তীণি দস্সনানি. সন্তঅত্থৰসেন একন্তি সস্সতস্স অত্তনো ৰসেন একং দস্সনং. ইতরানি দ্ৰেতি উচ্ছেদৰাদ-দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদসঞ্ঞিতানি দ্ৰে দস্সনানি. তীণি হুত্ৰা পঞ্চ হোন্তীতি ইদং, ‘‘সন্তঅত্থৰসেন এক’’ন্তি সঙ্গহৰসেন ৰুত্তস্স সঞ্ঞীতি আদিৰিভাগৰসেন ৰুত্তত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটং.
২২. রূপীং ৰাতি এত্থ (দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) যদি রূপং অস্স অত্থীতি রূপীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. এৰং সতি রূপৰিনিমুত্তেন অত্তনা ভৰিতব্বং সঞ্ঞায ৰিয রূপস্সপি অত্তনিযত্তা. ন হি সঞ্ঞী অত্তাতি এত্থ সঞ্ঞা অত্তা. তথা হি ৰুত্তং সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭৬-৭৭) ‘‘তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স সঞ্ঞাতি গহেত্ৰাতি ৰুত্ত’’ন্তি. এৰং সন্তে, ‘‘কসিণরূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ইদং কথন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং – ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি, অথ খো ‘‘রুপ্পনসীলো রূপী’’তি. রুপ্পনঞ্চেত্থ রূপসরিক্খতায কসিণরূপস্স ৰড্ঢিতাৰড্ঢিতকালৰসেন ৰিসেসাপত্তি, সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং পরিত্তৰিপুলতাদিৰিসেসসব্ভাৰতো. যদি এৰং ইমস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি কাযভেদতো উদ্ধং অত্তনো নিব্বিকারতায তেন অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অরোগো পরং মরণা’’তি. অথ ৰা ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি ৰুচ্চমানেপি ন দোসো. কপ্পনাসিদ্ধেনপি হি ভেদেন সামিনিদ্দেসদস্সনতো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি. রুপ্পনং ৰা রুপ্পনসভাৰো রূপং, তং এতস্স অত্থীতি রূপী, অত্তা ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১ দুকমাতিকা) ৰিয. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপসভাৰত্তা অত্তনো ‘‘রূপং অত্তা’’তি ৰচনং ঞাযাগতমেৰাতি ‘‘কসিণরূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ৰুত্তং. অরূপিন্তি এত্তাপি ৰুত্তনযানুসারেন যথারহং অত্থো ৰত্তব্বো. সন্তসুখুমং মুঞ্চিত্ৰা তব্বিপরীতস্স গহণে কারণং নত্থীতি লাভী, ‘‘কসিণরূপং অত্তা’’তি গণ্হাতীতি লাভিতক্কিনো ঠপেত্ৰা, সেসতক্কী লাভিগ্গহণেনেৰ গহিতা. অনুস্সুতিতক্কিকোপি সুদ্ধতক্কিকোপি ৰা নিরঙ্কুসত্তা তক্কনস্স কসিণরূপম্পি অত্তাতি কদাচিপি গণ্হেয্যাতি ৰুত্তং – ‘‘উভোপি রূপানি গণ্হাতিযেৰা’’তি. সুদ্ধতক্কিকস্স উভযগ্গহণং ন কতং, তস্মা সাসঙ্কৰচনং.
কসিণুগ্ঘাটিমাকাস-পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণ-নত্থিভাৰআকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি অরূপসমাপত্তিনিমিত্তং. ঠপেত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধন্তি ইদং সঞ্ঞায অত্তনিযতং হদযে কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘রূপিং ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন পন অত্থে ৰুচ্চমানে সঞ্ঞাক্খন্ধং বহিদ্ধা অকত্ৰা ‘‘অরূপধম্মে’’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বং সিযা. মিস্সকগ্গাহৰসেনাতি রূপারূপসমাপত্তীনং নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৰা, ‘‘একো অত্তা’’তি, তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স, ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৰসেন. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো রূপারূপসমাপত্তিলাভিতায তংনিমিত্তং রূপভাৰেন অরূপভাৰেন চ গহেত্ৰা উপতিট্ঠতি, তস্মা, ‘‘রূপী অরূপী চা’’তি অভিনিৰেসং জনেতি অজ্ঝত্তৰাদিনো ৰিয তক্কমত্তেনেৰ ৰা রূপারূপধম্মে মিস্সকৰসেন গহেত্ৰা, ‘‘রূপী চ অরূপীচ অত্তা হোতী’’তি. তক্কগাহেনেৰাতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তধম্মা ৰিয চ অচ্চন্তসুখুমভাৰপত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায থম্ভকুট্টহত্থপাদানং সঙ্ঘাতো ৰিয নেৰ রূপী, রূপসভাৰানতিৰত্তনতো ন অরূপীতি এৰং পৰত্ততক্কগাহেন. লাভিৰসেনপি ৰা অন্তানন্তিকচতুত্থৰাদে ৰক্খমাননযেন অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কেৰলং পন তত্থ দেসকালভেদৰসেন ততিযচতুত্থৰাদা ইচ্ছিতা; ইধ কালৰত্থু ভেদৰসেনাতি অযমেৰ ৰিসেসো. কালভেদৰসেন চেত্থ ততিযৰাদস্স পৰত্তি রূপারূপনিমিত্তানং সহ অনুপট্ঠানতো; চতুত্থৰাদস্স পন ৰত্থুভেদৰসেন পৰত্তি রূপারূপধম্মানং সমূহতো, ‘‘একো অত্তা’’তি তক্কৰসেনাতি তত্থ ৰক্খমাননযানুসারেন ৰেদিতব্বং.
যদিপি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞানানত্তসম্ভৰতো দুতিযদিট্ঠিপি সমাপন্নকৰসেন লব্ভতি; তথাপি সমাপত্তিযং একরূপেনেৰ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো, ‘‘পঠমদিট্ঠি সমাপন্নকৰারেন কথিতা’’তি আহ. তেনেৰেত্থ সমাপন্নকগ্গহণং কতং. একসমাপত্তিলাভিনো এৰ ৰা ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সমাপত্তি ভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৰেপি বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে সঞ্ঞানানত্তেন ওল়ারিকেন নানত্তসঞ্ঞীতি, ‘‘দুতিযদিট্ঠি অসমাপন্নকৰারেনা’’তি আহ. অৰড্ঢিতকসিণৰসেন পরিত্তসঞ্ঞিতং, ৰড্ঢিতকসিণৰসেন অপ্পমাণসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘ততিযদিট্ঠি সুপ্পমত্তেন ৰা সরাৰমত্তেন ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো ৰা অত্তা যৰপ্পমাণো, অণুমত্তো ৰা অত্তা’’তিআদিদস্সনৰসেন (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) পরিত্তো সঞ্ঞীতি পরিত্তসঞ্ঞী. কপিলকণাদাদযো (ৰিভ. অনুটী. ১৮৯) ৰিয অত্তনো সব্বগতভাৰপটিজাননৰসেন অপ্পমাণো সঞ্ঞীতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এতন্তি, ‘‘রূপিং ৰা’’তিআদিনা যথাৰুত্তঅত্তৰাদং. একেসন্তি একচ্চানং. উপাতিৰত্ততন্তি অতিক্কমন্তানং. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৰদন্তীতি যোজনা. তেনাহ – ‘‘সঞ্ঞং…পে… অভিৰদন্তী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞং ঠপেত্ৰা সেসানি তীণী’’তি ইদং সঞ্ঞায চতুক্কম্পি পরিপুণ্ণমেৰ গহেত্ৰা, অপরে অট্ঠকন্তি ৰদন্তি. তদুভযন্তি তং সঞ্ঞাঅট্ঠকন্তি ৰুত্তং উভযং. পরতো আৰি ভৰিস্সতীতি, ‘‘চতস্সো রূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা উপরি পকাসেস্সতি. ৰক্খতি হি – ‘‘কোট্ঠাসতো অট্ঠ, অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২২). এত্থাতি, ‘‘এতং ৰা পনা’’তি এতস্মিং ৰাক্যে. সমতিক্কমিতুং সক্কোন্তি তত্থ আদীনৰদস্সনেন তদুদ্ধং আনিসংসদস্সনেন চ ব্রূহিতসদ্ধাদি গুণত্তা, ৰিপরিযাযেন অসক্কুণনং ৰেদিতব্বং. যে সক্কোন্তি, তেৰ গহিতা তেসংযেৰ ৰসেন ৰক্খমানস্স ৰিসেসস্স ৰত্তুং সক্কুণেয্যত্তা. সক্কোন্তানঞ্চ নেসং উপাতিৰত্তনং অত্তনো ঞাণবলানুরূপন্তি ইমমত্থং উপমায দস্সেতুং, ‘‘তেসং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অপ্পমাণন্তি অপ্পমাণারম্মণো, অপ্পমাণারম্মণতা চস্স আগমনৰসেন ৰেদিতব্বা অনন্তারম্মণতো ৰা. ন হি আরম্মণে অনন্তন্তি পরমানন্তস্স পমাণং ৰা গণ্হাতি. সুখদুক্খেহি অনিঞ্জনতো রূপৰিরাগভাৰনাৰিসেসতায চ আনেঞ্জং পত্ৰা তিট্ঠতি, অযং নো অত্তাতি অভিৰদন্তা তিট্ঠন্তি. ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকেতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং একে দিট্ঠিগতিকা অত্তাতি ৰদন্তি. তেনাহ – ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং তাৰ দস্সেতু’’ন্তি. তস্স পন আরম্মণভূতং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণন্তি অপরে. তঞ্হি কসিণং মনসিকারৰসেন, ‘‘ৰিঞ্ঞাণকসিণ’’ন্তি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ তং আরম্মণট্ঠেন আযতনঞ্চাতি, ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকেতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
তযিদন্তি য-কারো পদসন্ধিকরোতি আহ ‘‘তং ইদ’’ন্তি. দিট্ঠিগতন্তি যথা ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তং দিট্ঠিং. দিট্ঠিযেৰ হি দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১), সঙ্খারগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তং দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিপকারো ৰা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৰিধযুত্তগতপকারসদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. দিট্ঠিপচ্চযো দিট্ঠিকারণং, অৰিজ্জাদি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ অৰিজ্জাপি হি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৰতো. যথাহ – ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদি (ধ. স. ১০০৭). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১১৮-১২৪). সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯). ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১). অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তস্সেৰং মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, অত্থি মে অত্তাতি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯). দিট্ঠারম্মণন্তি দিট্ঠিআরম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. তেনাহ – ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৩০). রূপৰেদনাদিৰিনিমুত্তস্স দিট্ঠিযা আরম্মণস্স অভাৰতো অনাদিযিত্ৰা ইদমেৰ দস্সেতি – ‘‘ইমিনা পচ্চযেন ইদং নাম দস্সনং গহিত’’ন্তি. ইমিনা পচ্চযেনাতি ৰা এত্থ পচ্চযগ্গহণেন আরম্মণম্পি গহিতমেৰাতি দট্ঠব্বং.
তদেৰাতি দিট্ঠিগতঞ্চেৰ দিট্ঠিপচ্চযঞ্চ. রূপসঞ্ঞানন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৰং-সদ্দো পকারত্থো, ‘‘যদি রূপসঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা পকারেন ৰুত্তসঞ্ঞানন্তি অত্থো. নিরুপক্কিলেসা নীৰরণাদি উপক্কিলেসৰিমুত্তিতো. উত্তমা পণীতভাৰপ্পত্তিতো, ততো এৰ সেট্ঠা, সেট্ঠত্তা এৰ উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরিযা. অক্খাযতীতি উপট্ঠাতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ৰিসুং ৰুচ্চমানত্তা চতুত্থারুপ্পসঞ্ঞায চ ইমস্মিং সঞ্ঞীৰাদে অনোতরণতো, ‘‘যদি আরুপ্পসঞ্ঞানন্তি ইমিনা আকাসানঞ্চাযতন-ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ইতরেহি পন দ্ৰীহীতি, ‘‘যদি একত্তসঞ্ঞানং, যদি নানত্তসঞ্ঞান’’ন্তি ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি. সমাপন্নকৰারো চ তথা ইধ কথিতোতি অধিপ্পাযো. কোট্ঠাসতো অট্ঠ সঞ্ঞা চতুক্কদ্ৰযসঙ্গহতো. একত্তসঞ্ঞীপদং ঠপেত্ৰা অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তি অগ্গহিতগ্গহণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘সমাপন্নক…পে… সঙ্গহিতোযেৰা’’তি.
সঞ্ঞাগতন্তি সঞ্ঞাৰসেন গতং, সঞ্ঞাসঙ্গহং গতং ৰা. তস্স পন অদিট্ঠিগতস্সপি উপলব্ভমানত্তা, ‘‘সদ্ধিং দিট্ঠিগতেনা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতন্তি সহ কারণভূতেহি পচ্চযেহি তেনেৰ সহ কারণভাৰেন সমাগন্ত্ৰা নিব্বত্তিতং; পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. সঙ্খতত্তা ওল়ারিকং উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তসব্ভাৰতো. যস্স হি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, তং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰতো পস্সন্তস্স পাকটভূতৰিকারং ওল়ারিকং সিযা. ন চেত্থ মগ্গফলধম্মা নিদস্সেতব্বা তেসং তথা অননুপস্সিতব্বতো; তেসম্পি সঙ্খতভাৰেন ইতরেহি সমানযোগক্খমতায দুন্নিৰারযভাৰতো. তথা হি ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধা’’তি (উদা. ৩) ৰচনতো মগ্গস্সপি নিস্সরণভাৰেন ‘‘অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো’’তি নিব্বানমেৰেত্থ পটিযোগভাৰেন উদ্ধটং ‘‘নিরুজ্ঝন্তি এত্থা’’তি কত্ৰা. নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাম অত্থীতি এত্থ, – ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অসঙ্খত’’ন্তি সুত্তপদং (উদা. ৭৩) আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. নিব্বানদস্সীতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিব্বানদস্সী, ততো এৰ ইতরাভিসমযত্থসিদ্ধিযা তং সঙ্খতং অতিক্কন্তো.
২৩. অট্ঠসু অসঞ্ঞীৰাদেসূতি ইদং ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৭৮-৮০) আগতনযেন ৰুত্তমেৰ হি সন্ধায হেট্ঠা, ‘‘সঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা কথিতা’’তি ৰুত্তং. ইধ পন চত্তারো ৰাদা এৰ উদ্ধটা. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞী’’তিআদি. এস নযো পরতো ‘‘অট্ঠসু নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেসূ’’তি এত্থাপি. সঞ্ঞায সতি তায ৰেদনাগাহসব্ভাৰতো ‘‘আবাধনট্ঠেন সঞ্ঞা রোগো’’তি ৰুত্তং. দুক্খতাসূলযোগতো কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদজরাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কপভিজ্জনতো চ সঞ্ঞা গণ্ডো; স্ৰাযমত্থো দোসদুট্ঠতায এৰ হোতীতি আহ – ‘‘সদোসট্ঠেন গণ্ডো’’তি. পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুরুদ্ধরণতো চ সঞ্ঞা সল্লং; স্ৰাযমত্থো অত্তভাৰং অনুপৰিসিত্ৰা অৰট্ঠানেনাতি আহ ‘‘অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সল্ল’’ন্তি. পটিসন্ধিগ্গহণে ৰিঞ্ঞাণং কুতোচি আগতং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৰসেন আগতি’’ন্তি. গতিন্তি পৰত্তিং. সা পন তাসু তাসু গতীসু ৰুত্তি হোতীতি ৰুত্তং – ‘‘চুতিৰসেন গতি’’ন্তি; ৰড্ঢনৰসেন ঘনপবন্ধৰসেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অপরাপর’’ন্তি. অপরাপরঞ্হি পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং ৰিঞ্ঞাণং নন্দূপসেচনং; ইতরং খন্ধত্তযং ৰা নিস্সায অভিৰুদ্ধিং পতিট্ঠং মহন্তঞ্চ পাপুণাতীতি. পৰড্ঢৰসেন ৰা গতিং, নিক্খেপৰসেন চুতিং, ততো অপরাপরঞ্চ রূপপৰত্তনৰসেন উপপত্তিং, ইন্দ্রিযপরিপাকৰসেন ৰুড্ঢিং তস্স তস্স কম্মস্স কতূপচিতভাৰেন ৰিরুল়্হিং; তস্স কম্মস্স ফলনিব্বত্তিযা ৰেপুল্লন্তি যোজেতব্বং.
কামঞ্চাতিআদিনা ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা’’তিআদিকা চোদনা লক্খণৰসেন ৰুত্তাতি দস্সেত্ৰা অযঞ্চ নযো চোদনায অৰিসিট্ঠৰিসযতায সিযা; ৰিসিট্ঠৰিসযা পনাযং চোদনাতি দস্সেতুং, ‘‘অযং পন পঞ্হো’’তিআদি ৰুত্তং. এত্তকে খন্ধেতি যথাৰুত্তে রূপৰেদনাদিকে চত্তারো খন্ধে. অঞ্ঞত্র রূপাতি ইমিনা যত্থ কত্থচি রূপেন ৰিনা ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতি. ভৰৰিসেসচোদনায সভাৰতো এৰ ৰিঞ্ঞাণেন ৰিনা রূপস্সপি পৰত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতীতি আহ – ‘‘অরূপভৰেপি রূপং, অসঞ্ঞাভৰে চ ৰিঞ্ঞাণং অত্থী’’তি. নিরোধসমাপন্নস্সাতি সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্সপি ৰিঞ্ঞাণং অত্থি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায চে অত্থং পটিবাহসীতি যদি সদ্দত্থমেৰ গহেত্ৰা অধিপ্পাযং ন গণ্হসি নেয্যত্থং সুত্তন্তি. এত্থ চ অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তসত্তৰসেন পঠমৰাদো; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এত্থ ৰুত্তনযেন সঞ্ঞংযেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা তস্স কিঞ্চনভাৰেন ঠিতায অঞ্ঞায সঞ্ঞায অভাৰতো অসঞ্ঞীতি পৰত্তো দুতিযৰাদো; তথা সঞ্ঞায সহ রূপধম্মে সব্বে এৰ ৰা রূপারূপধম্মে অত্তাতি গহেত্ৰা পৰত্তো ততিযৰাদো; তক্কগ্গাহৰসেনেৰ পৰত্তো চতুত্থৰাদো. তেসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেপি অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তস্স সত্তস্স চুতিপটিসন্ধীসু; সব্বত্থ ৰা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থায সুখুমায সঞ্ঞায অত্থিভাৰপটিজাননৰসেন পঠমৰাদো; অসঞ্ঞীৰাদে ৰুত্তনযেন সুখুমায সঞ্ঞায ৰসেন সঞ্জাননসভাৰতাপটিজাননৰসেন চ দুতিযৰাদাদযো পৰত্তাতি. এৰমেত্থ এতেসং ৰাদানং সব্ভাৰো ৰেদিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
২৪. যত্থ ন সঞ্ঞা, তত্থ ঞাণস্স সম্ভৰো এৰ নত্থীতি আহ – ‘‘অসঞ্ঞা সম্মোহো’’তি, অসঞ্ঞভাৰো নাম সম্মোহপ্পৰত্তীতি অত্থো. যথা নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি বহুলং ৰচনতো কত্তুসাধনো নিয্যানিযসদ্দো, এৰং ইধ ৰিঞ্ঞাতব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাতব্ব’’ন্তি, ৰিজাননং ৰিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. তেন দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেনাতি দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাণপ্পমাণেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ – ‘‘পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তিমত্তেনা’’তি, নিব্বিকপ্পভাৰতো পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তিসমেন ভাৰনাভিনীহারেনাতি অত্থো. ওল়ারিকসঙ্খারপ্পৰত্তিমত্তেনাতি ওল়ারিকানং সঙ্খারানং পৰত্তিযা. ওল়ারিকসঙ্খারাতি চেত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপরিযোসানা সমাপত্তিধম্মা অধিপ্পেতা. উপসম্পদন্তি যে সঞ্ঞায, অসঞ্ঞিভাৰে চ দোসং দিস্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৰণ্ণেন্তাপি রূপজ্ঝানপটিলাভমত্তেন তস্স সম্পাদনং পটিলাভং অধিগমং পঞ্ঞপেন্তি, তেসং তস্স ব্যসনং অক্খাযতি অনুপাযভাৰতো. তেনাহ ‘‘ৰিনাসো’’তিআদি. ৰুট্ঠানন্তি সদিসসমাপজ্জনপুব্বকং পরিৰুট্ঠানং. সমাপত্তি এৰ তেসং নত্থি অনধিগতত্তা. ওল়ারিকসঙ্খারপ্পৰত্তিযা অন্তমসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঙ্খারপ্পৰত্তিযাপি পত্তব্বন্তি ন অক্খাযতি তেপি সমতিক্কমিত্ৰা পত্তব্বতো. সঙ্খারানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অৰসেসাতি ইতো পরং সুখুমভাৰো নাম নত্থীতি সুখুমভাৰাপত্তিযা অৰসেসা. তেনাহ – ‘‘ভাৰনাৰসেন সব্বসুখুমভাৰং পত্তা সঙ্খারা’’তি. এতন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, পত্তব্বং নাম হোতি তাদিসসঙ্খারপ্পত্তিযং তব্বোহারতো. সঙ্খতং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা.
২৫. ‘‘যে তে সমণব্রাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৫) ৰক্খমানত্তা সবুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানে একজ্ঝং গহেত্ৰা, ‘‘তত্রা’’তি ভগৰতা ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘তত্রাতি সত্তসু উচ্ছেদৰাদেসু ভুম্ম’’ন্তি. উদ্ধং সরন্তি উদ্ধং গতং সরন্তাতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্ধং ৰুচ্চতী’’তিআদি. সরন্তাতি যত্থ পত্থেন্তি ন লভন্তি, তং জানন্তা. আসত্তিন্তি আসীসনং. পেচ্চাতি পরলোকে. ৰাণিজূপমা ৰিযাতি ভৰপরিযাপন্নফলৰিসেসাপেক্খায পটিপজ্জনতো. সক্কাযস্স ভযাতি সন্তো কাযোতি সক্কাযো, পরমত্থতো ৰিজ্জমানো ধম্মসমূহোতি কত্ৰা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং, ততো ভাযনেন. মা খীযি মা পরিক্খযং অগমাসি. মা ওসীদি মা হেট্ঠা ভস্সি. অব্ভন্তি আকাসং মা উন্দ্রিযি মা ভিজ্জিত্ৰা পতি. গদ্দুলেন বদ্ধো গদ্দুলবদ্ধো. দল়্হথম্ভো ৰিয খীলো ৰিয চ সক্কাযো দুম্মোচনীযতো. সা ৰিয দিট্ঠিগতিকো তস্স অনুপরিৰত্তনতো. দণ্ডকো ৰিয দিট্ঠি ছেদনকরণায অসমত্থভাৰকরণতো. রজ্জু ৰিয তণ্হা বন্ধনতো চ, আরম্মণকরণৰসেন সমন্নাগমনৰসেন চ সম্বদ্ধভাৰতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘দিট্ঠিদণ্ডকে পৰেসিতায তণ্হারজ্জুযা’’তি.
২৬. ভগৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন (চতুচত্তারীস অপরন্তকপ্পিকৰাদা তত্থ তত্থ অন্তোগধাতি) উদ্দেসৰসেন পঞ্চেৰ সঙ্গহেত্ৰা যথুদ্দেসং নিগমেন্তো, ‘‘ইমানেৰ পঞ্চাযতনানী’’তি আহ. তত্থ দুক্খস্স নিমিত্তভাৰতো দিট্ঠিগতানং কারণট্ঠেন আযতনত্থোতি ৰুত্তং – ‘‘ইমানেৰ পঞ্চ কারণানী’’তি. সঞ্ঞীআদিৰসেন তীণি উচ্ছেদৰাদোতি চত্তারি ভাজিতানি. ইতরং পন দিট্ঠধম্মনিব্বানং কুহিং পৰিট্ঠং? সরূপতো অভাজিতত্তা যথাভাজিতেসু ৰাদেসু কত্থ অন্তোগধন্তি পুচ্ছতি. উদ্দেসে পন সরূপতো গহিতমেৰ, ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পনেকে অভিৰদন্তী’’তি. ইতরো একত্তসঞ্ঞীৰাদে নানত্তসঞ্ঞীৰাদে অন্তোগধন্তি দস্সেন্তো ‘‘একত্ত…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ যথাসুখঞ্চেতং ৰুত্তং. পঠমো হি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদো নানত্তসঞ্ঞীৰাদে অন্তোগধো, ইতরে চত্তারো একত্তসঞ্ঞীৰাদে.
২৭. অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতন্তি অতীতং খন্ধকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং. পুব্বে নিৰুত্থধম্মৰিসযা কপ্পনা ইধাধিপ্পেতা, তস্মা অতীতকালৰাচকো ইধ পুব্বসদ্দো, রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তঞ্চ কপ্পনাৰত্থু নত্থি, অন্তসদ্দো চ কোট্ঠাসৰাচকো. তেন ৰুত্তং ‘‘অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা’’তি. ‘‘কপ্পেত্ৰা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৰিসানং সমত্থনং পরিনিট্ঠাপনং ৰদতি. সেসম্পীতি ‘‘পুব্বন্তানুদিট্ঠী’’তি এৰমাদিকং. পুব্বে ৰুত্তপ্পকারন্তি ‘‘অপরন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু ৰুত্তপ্পকারং. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি আহিতো অহংমানো এত্থাতি কত্ৰা, লোকোতি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকা চাতি কত্ৰা, তং তং গহণৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ – ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা’’তি. সব্বদাভাৰেন সস্সতো. অমরো নিচ্চো ধুৰোতি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. মরণাভাৰেন অমরো, উপ্পাদাভাৰেন সব্বকালং ৰত্তনতো নিচ্চো, থিরট্ঠেন ৰিকারাভাৰেন ধুৰো, যথাহাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাল়ীহি ৰিভাৰেতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) ইমিস্সা পঞ্চৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন ৰুত্তো. ‘‘রূপৰন্ত’’ন্তিআদিকায (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) পন পঞ্চদসৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন চত্তারো চত্তারো খন্ধে, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞং – ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি, তথা একং খন্ধং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৰ নযোতি ইমিনা যথা ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা সস্সতো…পে… ধুৰো’’তি অত্থো ৰুত্তো; এৰং অসস্সতো অনিচ্চো অধুৰো উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি ন হোতি পরং মরণা; নিচ্চো চ অনিচ্চো চ নেৰনিচ্চো নানিচ্চোতি এৰমাদিমত্থং অতিদিসতি.
চত্তারো সস্সতৰাদাতি লাভীৰসেন তযো, তক্কীৰসেন একোতি এৰং চত্তারো. পুব্বেনিৰাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সরতি, মজ্ঝিমপঞ্ঞো দস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তারীস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, ন ততো পরং. সো এৰং অনুস্সরন্তো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৰদতি. তক্কী পন তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৰদতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভীৰসেন তযো, তক্কীৰসেন একোতি এৰং চত্তারো সস্সতৰাদা’’তি. এতেনেৰ চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিকৰাদো ৰিয সস্সতৰাদো কস্মা দুৰিধেন ন ৰিভত্তোতি চে? পটিক্খিত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ, ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰাদে অযমযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি হি পরেন পরিকপ্পিতো অত্তা, লোকো ৰা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকারতায পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৰ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৰাদিনো. কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি ৰিকারাভাৰতো; এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি; তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৰননিবন্ধো এৰ সস্সতৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৰতো, জাতিআদীনং অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো. অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ, যস্স ৰসেনাযং কিরিযাদিৰোহারোতি ৰদেয্য. এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং; তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা ততো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা, যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি. যো হি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং. তস্মা তদৰত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো, কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসম্ভৰাপত্তিতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো. তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাতি বন্ধনৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতি এৰ সস্সতৰাদো; ন চেত্থ কোচি ৰাদী ধম্মানং সস্সতভাৰে পরিসুদ্ধং যুত্তিং ৰত্তুং সমত্থো অত্থি; যুত্তিরহিতঞ্চ ৰচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তমারাধেতীতি ৰিঞ্ঞূহি ছড্ডিতো এৰাযং সস্সতৰাদোতি.
সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি এত্থ তে সরূপমত্ততো হেট্ঠা দস্সিতা এৰ, তত্থ দ্ৰে জনা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হন্তি লাভী চ অলাভী চ. তত্থ লাভী নাম দিব্বচক্খুঞাণলাভী দিব্বেন চক্খুনা অরহতো চুতিং দিস্ৰা উপপত্তিং অপস্সন্তো. যো ৰা পুথুজ্জনানম্পি চুতিমত্তমেৰ দট্ঠুং সক্কোতি, পুব্বযোগাভাৰেন পরিকম্মাকরণেন ৰা উপপাতং দট্ঠুং ন সক্কোতি. সো ‘‘তত্থ তত্থেৰ অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. অলাভী – ‘‘কো পরলোকং জানাতি, এত্তকো জীৰৰিসযো, যাৰ ইন্দ্রিযগোচরো’’তি অত্তনো ধীতুযা হত্থগ্গণ্হনকরাজা ৰিয কামসুখগিদ্ধতায ৰা, ‘‘যথা রুক্খপণ্ণানি রুক্খতো পতিতানি ন পটিসন্ধিযন্তি, এৰং সব্বেপি সত্তা অপ্পটিসন্ধিকমরণমেৰ গচ্ছন্তি, জলবুব্বুল়কূপমা সত্তা’’তি তক্কমত্তৰসেন ৰা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. তত্থ যং হেট্ঠা ৰুত্তং – ‘‘মনুস্সত্তভাৰে কামাৰচরদেৰত্তভাৰে রূপাৰচরদেৰত্তভাৰে চতুব্বিধঅরূপত্তভাৰে চৰিত্ৰা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা কথিতা’’তি. তত্থ যুত্তং তাৰ পুরিমেসু তীসু ৰাদেসু ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং; পঞ্চৰোকারভৰপরিযাপন্নং অত্তভাৰং আরব্ভ পৰত্তত্তা তেসং ৰাদানং, ন যুত্তং চতুৰোকারভৰপরিযাপন্নং অত্তভাৰং নিস্সায পৰত্তেসু চতুত্থাদীসু চতূসু ৰাদেসু, ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং. ন হি অরূপীনং কাযো অত্থীতি? সচ্চমেতং, রূপভৰে পৰত্তৰোহারেনেৰ দিট্ঠিগতিকো অরূপভৰেপি কাযৰোহারমারোপেত্ৰা আহ ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি. যথা দিট্ঠিগতিকেহি দিট্ঠিযো পঞ্ঞত্তা, তথেৰ ভগৰা দস্সেসীতি. অরূপকাযভাৰতো ৰা ফস্সাদিধম্মসমূহভূতে অরূপত্তভাৰে কাযনিদ্দেসো দট্ঠব্বো.
এত্থাহ – ‘‘কামাৰচরদেৰত্তভাৰাদিনিরৰসেসৰিভৰপতিট্ঠাপকানং দুতিযৰাদাদীনং যুত্তো অপরন্তকপ্পিকভাৰো অনাগতদ্ধৰিসযত্তা তেসং ৰাদানং; ন পন দিট্ঠিগতিক-পচ্চক্খভূত-মনুস্সত্তভাৰ-সমুচ্ছেদপতিট্ঠাপকস্স পঠমৰাদস্স পচ্চুপ্পন্নৰিসযত্তা’’তি. যদি এৰং যথা হি দুতিযাদিৰাদানং, পুরিমপুরিমৰাদসঙ্গহিতস্সেৰ অত্তনো উত্তরুত্তরভৰোপপত্তিযা সমুচ্ছেদনতো যুজ্জতি অপরন্তকপ্পিকতা, তথা চ ‘‘নো চ খো, ভো, অযং অত্তা এত্তাৰতা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং অনাগতস্সেৰ মনুস্সত্তভাৰসমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা পঠমৰাদস্সপি অপরন্তকপ্পিকতা যুজ্জতি. এৰং সব্বস্সপি পুব্বন্ততো আগতস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন ইধ পুব্বন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৰাদা হেট্ঠা অপরন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৰাদা হেট্ঠা অপরন্তকপ্পিকেসু তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জতি, ন ততো উদ্ধং পৰত্তি অত্থীতি দস্সনত্থং ৰুত্তা. জলবুব্বুল়কূপমা হি সত্তাতি তস্স লদ্ধি.
ইধাতি পুব্বন্তকপ্পিকেসু. ইধেৰ মনুস্সত্তভাৰাদিকে উচ্ছিজ্জতি ৰিনট্ঠৰিনাসৰসেন. এৰং অনাগতে অনুপ্পত্তিদস্সনপরানং উচ্ছেদৰাদানং অপরন্তকপ্পিকেসু গহণং; পুব্বন্ততো পন আগতস্স অত্তনো ইধেৰ উচ্ছেদদস্সনপরানং পুব্বন্তকপ্পিকেসু গহণং. ইতো পরং ন গচ্ছতীতি পন ইদং অত্থতো আপন্নস্স অত্থস্স দস্সনং. সত্তেসু সঙ্খারেসু চ একচ্চসস্সতন্তি পৰত্তো একচ্চসস্সতৰাদো. সো পন ব্রহ্মকাযিক-খিড্ডাপদোসিক-মনোপদোসিকত্তভাৰতো চৰিত্ৰা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৰসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা’’তি. ‘‘সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং তেহি সস্সতভাৰেন গয্হমানানং ধম্মানং যথাসভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ন পনেকচ্চসস্সতিকমতদস্সনৰসেন. তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৰাতি লদ্ধি. তথা হি ৰুত্তং (দী. নি. ১.৪৯) ব্রহ্মজালে – ‘‘চিত্তন্তি ৰা মনোতি ৰা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা অযং অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি. ন হি যস্স ভাৰস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰং পটিজানাতি; তস্সেৰ নিচ্চধুৰাদিভাৰো অনুম্মত্তকেন ন সক্কা পটিঞ্ঞাতুং. এতেন, ‘‘উপ্পাদৰযধুৰতাযুত্তভাৰা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা, সিযা ন ৰত্তব্বা’’তিআদিনা পৰত্তস্স সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰিভাৰিতা হোতি.
তত্থাযং (দী. নি. টী. ১.৩৮) অযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি, ‘‘যেন সভাৰেন যো ধম্মো অত্থীতি ৰুচ্চতি, তেনেৰ সভাৰেন সো ধম্মো নত্থী’’তিআদিনা ৰুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৰাদো; অথ অঞ্ঞেন, সিযা ন অনেকন্তৰাদো; ন চেত্থ দেসন্তরাদিসম্বদ্ধভাৰো যুত্তো ৰত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা ৰিৰাদাভাৰতো. যে পন ৰদন্তি – ‘‘যথা সুৰণ্ণঘটে মকুটে কতে ঘটভাৰো নস্সতি, মকুটভাৰো উপ্পজ্জতি, সুৰণ্ণভাৰো তিট্ঠতিযেৰ, এৰং সব্বভাৰানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি উপ্পজ্জতি, সভাৰো পন তিট্ঠতী’’তি. তে ৰত্তব্বা – কিং তং সুৰণ্ণং, যং ঘটে মকুটে চ অৰট্ঠিতং? যদি রূপাদি, সো সদ্দো ৰিয অনিচ্চো, অথ রূপাদিসমূহো, সমূহো নাম সম্মুতিমত্তং. তস্স ৰোহারমত্তস্স অত্থিতা নত্থিতা নিচ্চতা ৰা ন ৰত্তব্বা. তস্স পরমত্থসভাৰেন অনুপলব্ভনতোতি অনেকন্তৰাদো ন সিযা. ধম্মা চ ধম্মিতো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা. যদি অঞ্ঞে, ন তেসং অনিচ্চতায ধম্মী অনিচ্চো অঞ্ঞত্তা. ন হি রূপা চক্খুৰিঞ্ঞাণং অঞ্ঞত্তা, ন চ রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণসদ্দো হোতি; কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা ধম্মিনো নিচ্চানিচ্চতায অসিজ্ঝনতো অথ অনঞ্ঞে; উপ্পাদৰিনাসৰন্তেহি অনঞ্ঞস্স ধম্মিনো তেসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসব্ভাৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো, তেসম্পি ৰা ধম্মিনো ৰিয নিচ্চতাপত্তি সিযা. অপিচ নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বরূপো অত্তা চ লোকো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানতাপটিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতরং রূপং, যথা ৰা দীপাদযো. ন হি দীপাদীনং উদযব্বযসভাৰানং নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বসভাৰতা সক্কা ৰত্তুং জীৰস্স নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতরং রূপং ৰিযাতি এৰং সত্তভঙ্গস্স ৰিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৰোযেৰাতি সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰেদিতব্বাতি.
এত্থ চ, ‘‘ইস্সরো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সত্তেকচ্চসস্সতৰাদা; সেয্যথাপি ইস্সরৰাদাদযো. ‘‘পরমাণৰো নিচ্চা ধুৰা, দ্ৰিঅণুকাদযো অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সঙ্খারেকচ্চসস্সতৰাদা; সেয্যথাপি কণাদৰাদাদযো. ননু চ ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি; এতস্মিং ৰাদে চক্খাদীনং অসস্সততাসন্নিট্ঠানং যথাসভাৰাৰবোধো এৰ, তযিদং কথং মিচ্ছাদস্সনন্তি, কো এৰমাহ – ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৰ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৰাভিনিৰেসো ইধ মিচ্ছাদস্সনং; তেন পন একৰারে পৰত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৰাৰবোধো ৰিদূসিতো সংসট্ঠভাৰতো; ৰিসসংসট্ঠো ৰিয সপ্পিমণ্ডো সকিচ্চকারণাসমত্ততায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নারহতি. অথ ৰা অসস্সতভাৰেন নিচ্ছিতাপি চক্খুআদযো সমারোপিতজীৰসভাৰা এৰ দিট্ঠিগতি কেহি গয্হন্তীতি তদৰবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. তথা হি ৰুত্তং ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৪৯) – ‘‘চক্খুন্তি ৰা…পে… কাযোতি ৰা অযং মে অত্তা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা অসঙ্খতায সঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন যথাক্কমং একচ্চে ধম্মা সস্সতা; একচ্চে অসস্সতাতি এৰং পৰত্তো ৰিভজ্জৰাদোপি একচ্চসস্সতৰাদো আপজ্জতীতি এৰংপকারা চোদনা অনোকাসা হোতি অৰিপরীতধম্মসভাৰসম্পটিপত্তিভাৰতো.
ন মরতীতি অমরা. কা সা? ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চ ৰাচা চ, অমরায দিট্ঠিযা ৰাচায ৰিৰিধো খেপোতি অমরাৰিক্খেপো. সো এতস্স অত্থীতি অমরাৰিক্খেপো. অথ ৰা অমরাতি একা মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিম্মুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গাহং ন গচ্ছতি; এৰমেৰং অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং নাগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপো, সো এৰ অমরাৰিক্খেপিকো. স্ৰাযং ৰাদো মুসাৰাদঅনুযোগছন্দরাগমোহহেতুকতায চতুধা পৰত্তোতি আহ – ‘‘চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা ৰুত্তা’’তি. ননু চেত্থ (দী. নি. টী. ১.৬৫-৬৬) চতুব্বিধোপি অমরাৰিক্খেপিকো কুসলাদিকে ধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝমানো, তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৰিক্খেপনমত্তং আপজ্জতীতি তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৰো. ন হি অৰত্তুকামস্স ৰিয পুচ্ছিতমত্থং অজানন্তস্স ৰিক্খেপকরণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ন হেৰং পুচ্ছাৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা ইচ্ছিতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৰেসেন. সস্সতৰসেন মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠোযেৰ হি মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ, যাথাৰতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৰিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পরং ৰিঞ্ঞাপেতুং অসমত্থতায মুসাৰাদাদিভযেন চ ৰিক্খেপং আপজ্জতীতি. তথা হিস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ৰুত্তো. অথ ৰা পুঞ্ঞপাপানং, তব্বিপাকানঞ্চ অনৰবোধেন, অসদ্দহনেন চ, ‘‘তব্বিসযায পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণংযেৰ যুত্তং সুন্দরঞ্চা’’তি, খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অভিনিৰিসন্তস্স উপ্পন্না ৰিসুংযেৰেকা এসা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৰিযাতি দট্ঠব্বা. তথা চেৰ ৰুত্তং – ‘‘পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬১). কথং পনস্সা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো? উচ্ছেদৰসেন অনভিনিৰেসতো. ‘‘নত্থি কোচি ধম্মানং যথাভূতৰেদী ৰিৰাদবহুলত্তা লোকস্স; ‘এৰমেৰ’ন্তি পন সদ্দন্তরেন ধম্মে নিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে’’তি গাহৰসেন সস্সতলেসোপেত্থ লব্ভতিযেৰ.
অমতি গচ্ছতি এত্থ সভাৰো ওসানন্তি অন্তো, মরিযাদো, সো এতস্স অত্থীতি অন্তৰা. তেনাহ ‘‘সপরিযন্তো’’তি. অৰড্ঢিতকসিণস্স পুগ্গলস্স এৰং হোতীতি যোজনা. দুতিযৰাদো ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি ৰাদো. ততিযৰাদো ‘‘অন্তৰা চ অনন্তৰা চা’’তি ৰাদো. চতুত্থৰাদো ‘‘নেৰন্তৰা নানন্তৰা’’তি ৰাদো. এতে এৰ চত্তারো ৰাদিনো সন্ধায ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৫৩) – ‘‘অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তি চতূহি ৰত্থূহী’’তি ৰুত্তং. তত্থ (দী. নি. টী. ১.৫৩) যুত্তং তাৰ পুরিমানং তিণ্ণং ৰাদীনং অন্তত্তঞ্চ অনন্তত্তঞ্চ অন্তানন্তত্তঞ্চ আরব্ভ পৰত্তৰাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং. পচ্ছিমস্স পন তদুভযপটিসেধৰসেন পৰত্তৰাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধৰসেন পৰত্তৰাদত্তা এৰ. যস্মা পটিসেধৰাদোপি অন্তানন্তৰিসযো এৰ তং আরব্ভ পৰত্তত্তা. অপরে আহু – ‘‘যথা ততিযৰাদে সম্ভেদৰসেন এতস্সেৰ অন্তৰন্ততা অনন্ততা চ সম্ভৰতি, এৰং তক্কীৰাদেপি কালভেদৰসেন উভযসম্ভৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন উভযঞ্ঞেৰ ৰুচ্চতি. কথং? অন্তৰন্ততাপটিসেধেন হি অনন্ততা ৰুচ্চতি, অনন্ততাপটিসেধেন চ অন্তৰন্ততা, অন্তানন্তানঞ্চ ততিযৰাদভাৰো কালভেদস্স অধিপ্পেতত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা ঝাযীহি অধিগতৰিসেসেহি অনন্তো কদাচি সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি; তস্মা নেৰন্তৰা. যস্মা পন তেহি এৰ কদাচি অন্তৰা সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি, তস্মা ন পন অনন্তৰা’’তি. যথা চ অনুস্সুতিতক্কীৰসেন, এৰং জাতিস্সরতক্কিআদীনঞ্চ ৰসেন যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. অযঞ্হি তক্কিকো অৰড্ঢিতভাৰপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৰড্ঢিতভাৰস্স ৰড্ঢিতকালৰসেন অপচ্চক্খকারিতায অনুস্সৰাদিমত্তে ঠত্ৰা – ‘‘নেৰন্তৰা’’তি পটিক্খিপতি, অৰড্ঢিতকালৰসেন পন ‘‘নানন্তো’’তি. ন পন অন্তৰন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৰেন যথা তং ‘‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি, অৰস্সঞ্চ এতং এৰং ৰিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিক্খেপপক্খংযেৰ ভজেয্য চতুত্থৰাদো. ন হি অন্তৰন্ততানন্ততাতদুভযৰিনিমুত্তো অত্তনো পকারো অত্থি, তক্কীৰাদী চ যুত্তিমগ্গকো, কালভেদৰসেন চ তদুভযম্পি একস্মিং ন ন যুজ্জতীতি. অনন্তরচতুক্কন্তি একত্তসঞ্ঞীতি আগতসঞ্ঞীচতুক্কং.
একন্তসুখীতি একন্তেনেৰ সুখী. তং পনস্স সুখং দুক্খেন অৰোমিস্সং হোতীতি আহ ‘‘নিরন্তরসুখী’’তি. একন্তসুখমেৰাতি ইদং সুখবহুলতং সন্ধায ৰুত্তং. অতীতাসু সত্তসু জাতীসূতি ইদং ততো পরং জাতিস্সরঞাণেন অনুস্সরিতুং ন সক্কাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তাদিসমেৰাতি সুখসমঙ্গিমেৰ অত্তভাৰং. ‘‘এৰং সুখসমঙ্গী’’তি তং অনুস্সরন্তস্স জাতিস্সরস্স অতীতজাতিযম্পি ইধ ৰিয দুক্খফুট্ঠস্স তং অনুস্সরন্তস্স.
সব্বেসম্পীতি লাভীনং তক্কীনম্পি. তথাতি ইমিনা ‘‘সব্বেসম্পী’’তি ইদং পদং আকড্ঢতি. কামাৰচরং নাম অদুক্খমসুখং অনুল়ারং অৰিভূতন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানৰসেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানং কারণভূতং এতস্স অত্থি, তেন ৰা নিব্বত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানিকং. মজ্ঝত্তস্সাতি মজ্ঝত্তভূতস্স মজ্ঝত্তৰেদনাবহুলস্স. মজ্ঝত্তভূতট্ঠানমেৰ অত্তনো মজ্ঝত্ততাপত্তমেৰ ভূতপুব্বং অনুস্সরন্তস্স. একচ্চসস্সতিকাতি একচ্চসস্সতৰাদিনো ৰুত্তা. পুগ্গলাধিট্ঠানেন হি একচ্চসস্সতিকা. এস নযো সেসেসুপি. অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদো সস্সতৰাদসমুদ্দিট্ঠোতি কত্ৰা ‘‘দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি চ ৰুত্তং.
২৮. দিট্ঠুদ্ধারন্তি যথাৰুত্তানং দিট্ঠীনং অনিয্যানিকভাৰদস্সনৰসেন পদুদ্ধরণং. পচ্চত্তংযেৰ ঞাণন্তি অপরপ্পচ্চযং অত্তনিযেৰ ঞাণং. তং পন অত্তপচ্চক্খং হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খঞাণ’’ন্তি. সুৰণ্ণস্স ৰিয দোসাপগমেন উপক্কিলেসৰিগমেন ঞাণস্স ৰিসুদ্ধন্তি আহ ‘‘পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেস’’ন্তি. কিলেসন্ধকারৰিগমতো সপ্পভাসমুজ্জলমেৰ হোতীতি ৰুত্তং – ‘‘পরিযোদাতন্তি পভস্সর’’ন্তি বাহিরসমযস্মিম্পি হোন্তি ঝানস্স সমিজ্ঝনতো. মযমিদং জানামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি চ মিচ্ছাগাহৰসেন অঞ্ঞাণভাগমেৰ পরিব্রূহেত্ৰা ততো এৰ যথাগহিতং গাহং সন্ধায – ‘‘মযমিদং অত্থং তত্থ জানামা’’তি এৰং তত্থ মিচ্ছাগাহে অৰিজ্জমানং ঞাণকোট্ঠাসং ওতারেন্তিযেৰ অনুপ্পৰেসেন্তিযেৰ. ন তং ঞাণং, মিচ্ছাদস্সনং নামেতং, কিং পন তং মিচ্ছাদস্সনং নাম? সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতিআদিনা মিচ্ছাভিনিৰেসভাৰতো. তেনাহ ‘‘তদপি…পে… অত্থো’’তি. যং তং দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতং ঞাণং, তং সন্ধাযাহ – ‘‘জাননমত্তলক্খণত্তা ঞাণভাগমত্তমেৰা’’তি. ঞাণম্পি হি দিট্ঠিযা উপনিস্সযো হোতিযেৰ লাভিনো ইতরস্স চ তথা তথা মিচ্ছাভিনিৰেসতো. অনুপাতিৰত্তনতো অনতিক্কমনতো. অসাধারণতো ন উপাতিৰত্তন্তি এতেনাতি অনুপাতিৰত্তনং, ততো. উপাদানপচ্চযতোতি উপাদানস্স পচ্চযভাৰতো. এতেন ফলূপচারেনেৰ উপাদানমাহ. যদি ব্রহ্মজালে আগতা সব্বাপি দিট্ঠিযো ইধ কথিতা হোন্তি, এৰং সন্তে ইদং সুত্তং ব্রহ্মজালসুত্তেন একসদিসন্তি আহ – ‘‘ব্রহ্মজালে পনা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপং অঞ্ঞত্র ৰেদনা সক্কাযংযেৰ অনুপরিধাৰন্তী’’তি ৰচনতো ইধ সক্কাযদিট্ঠি আগতা. ব্রহ্মজালং কথিতমেৰ হোতি তত্থ আগতানং দ্ৰাসট্ঠিযাপি দিট্ঠীনং ইধাগতত্তা. সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসো অত্তাভিনিৰেসপুব্বকো, ‘‘অত্তা সস্সতো অত্তা উচ্ছেদো’’তি পৰত্তনতো.
৩০. দ্ৰাসট্ঠি…পে… দস্সেতুন্তি কথং পনাযমত্থো ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো’’তিআদিপাল়িযা দস্সিতো হোতীতি? অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকস্স পুব্বন্তাপরন্তদিট্ঠিউপাদিযনজোতনতো. পরিচ্চাগেনাতি ৰিক্খম্ভনেন. চতুত্থজ্ঝাননিরোধা ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এত্থ ন পরিহীনচতুত্থজ্ঝানস্স ততিযজ্ঝানং ভৰতি, ততিযজ্ঝানা ৰুট্ঠিতস্স পন চতুত্থজ্ঝানা ৰুট্ঠিতস্স চ ততিযং পটিলোমনযেন সম্ভৰতি. তেনাহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বন্তি ‘‘পৰিৰেকা পীতি নিরুজ্ঝতী’’তি ইদং, ‘‘নিরামিসসুখস্সনিরোধা’’তি এত্থ ৰিয ৰুট্ঠাননিরোধৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি অত্থো. হীনজ্ঝানপরিযাদানকদোমনস্সন্তি নীৰরণসহগতদোমনস্সমাহ. তঞ্হি ঝানপরিযাদানকরং. কম্মনীযভাৰোতি সমাপত্তিং পত্তো ৰিয সমাপত্তিসমাপজ্জনভাৰে কম্মক্খমভাৰো. সোমনস্সৰিধুরত্তা দোমনস্সং ৰিযাতি দোমনস্সন্তি ৰুত্তং. ‘‘উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতী’’তি পুন ৰুত্তা পীতি ঝানদ্ৰযপীতি. যং ঠানং ছাযা জহতীতি যং পদেসং আতপেন অভিভুয্যমানং ছাযা জহতি. তত্থ আতপে ছাযাতি পদেসেন আতপসঞ্ঞিতানং ভূতসঙ্খতানং পহানট্ঠানমাহ. তেনাহ ‘‘যস্মিং ঠানে’’তিআদি.
৩১. নিরামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং দূরসমুস্সারিতকামামিসত্তা.
৩২. অদুক্খমসুখন্তি চতুত্থজ্ঝানৰেদনং, ন যং কিঞ্চি উপেক্খাৰেদনং.
৩৩. নিগ্গহণোতি মমংকারভাৰেন কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো. নিব্বানস্স সপ্পাযন্তি নিব্বানাধিগমস্স, নিব্বানস্সেৰ ৰা অৰিলোমৰসেন একন্তিকুপাযতায সপ্পাযং. তেনাহ ‘‘উপকারভূত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. এতন্তি এতং যথাৰুত্তসমথভাৰনায কিলেসানং ৰিক্খম্ভনং. সব্বত্থ নিকন্তিযা অসুক্খাপিতত্তা কথং নিব্বানস্স উপকারপটিপদা নাম জাতং? ন জাযতে ৰাত্যধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি পুব্বন্তানুদিট্ঠিআদিকে সব্বস্মিং. অগ্গণ্হনৰসেনাতি তণ্হাগাহেন অগ্গহণৰসেন. যত্থ হি তণ্হাগাহো ৰিমোচিতো, তত্থ দিট্ঠিমানগ্গাহা সুক্খা ৰিয হোন্তি তদেকট্ঠভাৰতো. তাদিসস্স নিব্বানগামিনী পটিপদা এৰ আসন্নে, ন দূরে. তেন ৰুত্তং – ‘‘উপকারপটিপদা নাম জাত’’ন্তি. তাদিসস্স চ সন্তোহমস্মীতিআদিকা সমনুপস্সনা অধিমানপক্খে তিট্ঠতীতি আহ – ‘‘অভিৰদতীতি অভিমানেন উপৰদতী’’তি. ইদমেৰ উপাদিযতীতি নিযমাভাৰতো ‘‘অট্ঠারসৰিধম্পী’’তি ৰুত্তং. সেসপদেপি এসেৰ নযো. দিট্ঠুপাদানে সতি সেসউপাদানসম্ভৰো অৰুত্তসিদ্ধোতি তদেৰ উদ্ধটং.
সে আযতনে ৰেদিতব্বেতি নিরোধস্স কারণং নিব্বানং ৰেদিতব্বং. দ্ৰিন্নং আযতনানন্তি চক্খাযতনাদীনং দ্ৰিন্নং আযতনানং. পটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন.
ন গাধতীতি ন পতিট্ঠাতি. অতোতি অস্মা নিব্বানা. সরাতি তণ্হা. সঙ্খারপটিক্খেপেনাতি সঙ্খারেকদেসভূতানং চতুন্নং মহাভূতানং পটিক্খেপেন.
ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বং. ততো এৰ অনিদস্সনং অচক্খুৰিঞ্ঞেয্যং অনিন্দ্রিযগোচরং. অনন্তন্তি অন্তরহিতং, নিচ্চন্তি অত্থো. সব্বতো পভন্তি কিলেসন্ধকারাভাৰতো চ সমন্ততো পভস্সরং. ‘‘সব্বতো পপ’’ন্তি ৰা পাঠো, সব্বতো পততিত্থন্তি অত্থো. চত্তারীসকম্মট্ঠানসঙ্খাতেহি তিত্থেহি ওতরিত্ৰা অনুপৰিসিতব্বং অমতসরন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুপাদা কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৰা ৰিমুচ্চন্তি এত্থাতি অনুপাদাৰিমোক্খো, নিব্বানং. অনুপাদা ৰিমুচ্চতি এতেনাতি অনুপাদাৰিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. অনুপাদাৰিমোক্খন্তিকতায পন অরহত্তফলং অনুপাদাৰিমোক্খোতি ৰুত্তং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. কিন্তিসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. ভৰোতি পরিত্তো. অভৰোতি মহন্তো. ৰুদ্ধিঅত্থো হি অযং অ-কারো, ‘‘সংৰরাসংৰরো, ফলাফল’’ন্তিআদীসু ৰিয, তস্মা ভৰাভৰহেতূতি খুদ্দকস্স মহন্তস্স ৰা ভৰস্স হেতু, তং পচ্চাসীসমানোতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘তস্মিং তস্মিং ভৰে সুখং ৰেদিস্সামী’’তিআদি.
৩৫. লোকুত্তরবোধিপক্খিযধম্মে উদ্দিস্স পুথুজ্জনানং ৰিৰাদো সম্ভৰতীতি আহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তরাৰ কথিতা’’তি. লোকিযাপি হি বোধিপক্খিযধম্মা লোকুত্তরধম্মাধিগমস্স আসন্নকারণত্তা ৰিসেসকারণন্তি যাৰ অঞ্ঞেহি লোকিযধম্মেহি অভিৰিসিট্ঠোতি কত্ৰা, ‘‘ইমেসু সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মেসূ’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. অত্থতো নানং হোতীতি অত্থতো ভেদো হোতি বোধিপক্খিযধম্মানং সমধিগতত্তা. ন হি কাযাদযো ভাৰেতব্বা, সতিযেৰ পন ভাৰেতব্বাতি. ব্যঞ্জনতো নানং ভেদং. ইমিনাপি কারণেনাতি ইমাযপি যুত্তিযা. ইদানি তং যুত্তিং দস্সেন্তো – ‘‘অত্থঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমানেত্ৰাতি সুত্তন্তরতো সমানেত্ৰা, সুত্তন্তরপদেহি চ সমানেত্ৰা. অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞতো, ভূততো অপগতং কত্ৰাতি অত্থো. মিচ্ছা রোপিতভাৰোতি অযাথাৰতো ঠপিতভাৰো. অত্থঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ ৰিঞ্ঞাপনকারণমেৰাতি অৰিপরীতত্থস্স সদ্দস্স চ বুজ্ঝনহেতুতায.
৩৭. ইধ ধম্মৰিনযট্ঠানে সতিযেৰ সতিপট্ঠানন্তি গহিতা, অত্থতো সমেতি নাম যাথাৰতো অত্থস্স গহিতত্তা. অসভাৰনিরুত্তিভাৰতো ব্যঞ্জনতো নানত্তন্তি তং লিঙ্গভেদেন ৰচনভেদেন চ দস্সেন্তো, ‘‘সতিপট্ঠানোতি ৰা সতিপট্ঠানাতি ৰা মিচ্ছা রোপেথা’’তি আহ. অপ্পমত্তকন্তি অণুমত্তং সল্লহুকং, ন গরুতরং অধনিতং কত্ৰা ৰত্তব্বম্পি ধনিতং ঘোসৰন্তং কত্ৰা রোপিতে ৰুত্তদোসাভাৰতোতি তেনাহ – ‘‘নিব্বুতিং পত্তুং সক্কা হোতী’’তি.
ব্যঞ্জনস্স মিচ্ছারোপনং ন ৰিসেসন্তরাযকরং হোতীতি ঞাপনত্থং, চতুসু মগ্গেসু পঞ্হং কথেত্ৰাৰ পরিনিব্বুতো. সুত্তন্তব্যঞ্জনং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনা’’তি.
৩৮. অথ চতুত্থৰারে ৰিৰাদো কস্মা জাতো? যাৰতা নেসং ৰচনং অত্থতো চেৰ সমেতি ব্যঞ্জনতো চাতি অধিপ্পাযো. সঞ্ঞায ৰিৰাদোতি কিঞ্চাপি সমেতি অত্থতো চেৰ ব্যঞ্জনতো চ, সঞ্ঞা পন নেসং অৰিসুদ্ধা, তায সঞ্ঞায ৰসেন ৰিৰাদো জাতোতি দস্সেন্তো ‘‘অহ’’ন্তিআদিমাহ. অহং সতিপট্ঠানন্তি ৰদামি, অযং সতিপট্ঠানোতি ৰদতীতি এৰং তেসং ঞাণং হোতীতি ইমমত্থং, ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি.
৩৯. ন চোদনত্থায ৰেগাযিতব্বন্তি সীঘং সীঘং ন চোদনা কাতব্বাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা একচ্চো কোধনভাৰেন এৰং পটিপ্ফরি, তস্মা. অনাদানদিট্ঠীতি আদিযিত্ৰা অনভিনিৰিসনতো অনাদানদিট্ঠী অদল়্হগ্গাহী. পক্খিপন্তো ৰিযাতি গিলিত্ৰা পক্খিপন্তো ৰিয.
উপঘাতোতি চিত্তপ্পঘাতো ফরসুপঘাতো ৰিয. ৰণঘট্টিতস্স ৰিযাতি ৰণে ঘট্টিতস্স ৰিয দুক্খুপ্পত্তি চিত্তদুক্খুপ্পত্তি. দ্ৰে ৰারে ৰত্ৰাপি ৰিসজ্জেতীতি সুপ্পটিনিস্সগ্গী এৰং পগেৰ চোদিতমত্তে ৰিস্সজ্জেতি চেতি অধিপ্পাযো. কথনৰসেন চ কাযচিত্তকিলমথো. এৰরূপোতি সহসা অৰিস্সজ্জেন্তেন চোদকস্স ৰিহেসাৰাদো হুত্ৰাপি অক্কোধনাদিসভাৰো.
উপেক্খাতি সকেন কম্মেন পঞ্ঞাযিস্সতীতি তস্মিং পুগ্গলে অজ্ঝুপেক্খণা. উপেক্খং অতিমঞ্ঞতি নাম তস্স অনাচারস্স অনজ্ঝুপেক্খণতো.
৪০. ৰচনসঞ্চারোতি পেসুঞ্ঞৰসেন অঞ্ঞথাৰচনুপসংহারো. দিট্ঠিপল়াসোতি যুগগ্গাহৰসেন লদ্ধি. সা পন চিত্তস্স অনারাধনিযভাৰো সত্থুচিত্তস্স অনারাধকভাৰো. কলহোতি অধিকরণুপ্পাদৰসেন পৰত্তো ৰিগ্গহো ভণ্ডনস্স পুব্বভাগো.
যেন কারণেনাতি যেন ধম্মেন সত্থুসাসনেন. তমেৰ হি সন্ধায ৰদতি – ‘‘ধম্মোতি সারণীযধম্মো অধিপ্পেতো’’তি. এত্থাতি ‘‘ধম্মস্স চানুধম্ম’’ন্তি এত্থ. ধম্মোতি সম্বুদ্ধস্স তস্স তথা পৰত্তং ব্যাকরণং যথা ৰিৰাদাপন্না সঞ্ঞত্তিং গচ্ছন্তি. তেনাহ – ‘‘তেসং ভিক্খূনং সঞ্ঞত্তিকরণ’’ন্তি. তদেৰ ব্যাকরণং অনুধম্মোতি ভিক্খুনা ৰুচ্চমানো অনুপৰত্তো ধম্মো. তেনাহ – ‘‘তদেৰ ব্যাকরোতি নামা’’তি. কোচীতি যো কোচি. সহধম্মিকো সকারণো. অঞ্ঞত্থো অযং কিং সদ্দোতি আহ ‘‘অঞ্ঞো’’তি. অস্সাতি ৰুত্তনযেন পটিপন্নভিক্খুনো, তস্স পটিপত্তি ন কেনচি গরহণীযা হোতীতি অত্থো. সেসং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
কিন্তিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. সামগামসুত্তৰণ্ণনা
৪১. দ্ৰেধিকজাতাতি জাতদ্ৰেধিকা সঞ্জাতভেদা. দ্ৰেজ্ঝজাতাতি দুৰিধভাৰং পত্তা. ভণ্ডন্তি পরিভাসন্তি এতেনাতি ভণ্ডনং, ৰিরুদ্ধচিত্ততা. তন্তি ভণ্ডনং. ধম্মৰিনযন্তি পাৰচনং. ৰিতুজ্জন্তা মুখসত্তীহি. সহিতং মেতি ময্হং ৰচনং সহিতং সিলিট্ঠং পুব্বাপরসম্বন্ধং অত্থযুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্থসংহিত’’ন্তি. অধিচিণ্ণন্তি আচিণ্ণং. ৰিপরাৰত্তন্তি ৰিরোধদস্সনৰসেন পরাৰত্তিতং, পরাৰত্তং দূসিতন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘চিরকালৰসেন…পে… নিৰত্ত’’ন্তি. পরিযেসমানো চর, তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা সিক্খাহীতি অত্থো. সচে সক্কোসি, ইদানিমেৰ মযা ৰেঠিতদোসং নিব্বেঠেহি. মরণমেৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞঘাতৰসেন মরণমেৰ.
নাটপুত্তস্স ইমেতি নাটপুত্তিযা. তে পন তস্স সিস্সাতি আহ ‘‘অন্তেৰাসিকেসূ’’তি. পুরিমপটিপত্তিতো পটিনিৰত্তনং পটিৰানং, তং রূপং সভাৰো এতেসন্তি পটিৰানরূপা. তেনাহ ‘‘নিৰত্তনসভাৰা’’তি. কথনং অত্থস্স আচিক্খনং. পৰেদনং তস্স হেতুদাহরণানি আহরিত্ৰা বোধনং. ন উপসমায সংৰত্ততীতি অনুপসমসংৰত্তনং, তদেৰ অনুপসমসংৰত্তনিকং, তস্মিং. সমুস্সিতং হুত্ৰা পতিট্ঠাহেতুভাৰতো থূপং পতিট্ঠাতি আহ – ‘‘ভিন্নথূপেতি ভিন্নপতিট্ঠে’’তি. থূপোতি ৰা ধম্মস্স নিয্যানভাৰো ৰেদিতব্বো, অঞ্ঞধম্মে অভিভুয্য সমুস্সিতট্ঠেন. সো নিগণ্ঠস্স সমযে কেহিচি অভিন্নসম্মতোপি ভিন্নো ৰিনট্ঠোযেৰ সব্বেন সব্বং অভাৰতোতি ভিন্নথূপো. সো এৰ নিয্যানভাৰো ৰট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামানং পটিসরণং, তং এত্থ নত্থীতি অপ্পটিসরণো, তস্মিং ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণেতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
আচরিযপ্পমাণন্তি আচরিযমুট্ঠি হুত্ৰা পমাণভূতং. নানানীহারেনাতি নানাকারেন. ‘‘ৰিৰাদো ন উপ্পজ্জী’’তি ৰত্ৰা তস্স অনুপ্পত্তিকারণং দস্সেন্তো, ‘‘সত্থা হি…পে… অৰিৰাদকারণং কত্ৰাৰ পরিনিব্বাযী’’তি ৰত্ৰা তং ৰিৰরিতুং ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি ৰুত্তং. পতিট্ঠা চ অৰস্সযো চ, ‘‘অযং ধম্মো অযং ৰিনযো ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি ৰিনিচ্ছযনে মহাপদেসা, পঞ্হব্যাকরণানি চ, যস্মা তেসু পতিট্ঠায তে অৰস্সায ধম্মৰিনযধরা চ নিচ্ছযং গচ্ছন্তি. তথা হি সুত্তন্তমহাপদেসতো ৰিনযে কেনচি পুচ্ছিতো অত্থো চতুন্নং পঞ্হব্যাকরণানং ৰসেন সুৰিনিচ্ছিতরূপো, তস্মা ধম্মৰিনযো ইধ সত্থু কিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি আহ – ‘‘তেনেৰা’’তিআদি, তস্মা উল়ারায দেসনায ভাজনন্তি অধিপ্পাযো.
৪২. পটিপৰিট্ঠং কত্ৰা আহরিতব্বতো, সচ্চং কারিতব্বতো পাভতং মূলন্তি আহ – ‘‘কথাপাভত’’ন্তি, ধম্মকথায মূলকারণন্তি অত্থো. যেসং ৰসেন ৰিৰাদো উপ্পন্নো, তেযেৰ অধম্মৰাদিনো, তেসং তাৰ সো অহিতায দুক্খায সংৰত্ততু, ততো অঞ্ঞেসং দেৰমনুস্সানং কথন্তি, চোদনা পরম্পরায সংকিলেসৰত্থুভাৰতোতি পরিহারো. তেনাহ – ‘‘কোসম্বকক্খন্ধকে ৰিযা’’তিআদি.
৪৩. অভিঞ্ঞা দেসিতাতি অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায জানিত্ৰা বোধিতা. পতিস্সযমানরূপাতি অপদিস্স পতিস্সযমানা গরুকৰসেন নিস্সযমানসভাৰা. তেনাহ – ‘‘উপনিস্সায ৰিহরন্তী’’তি, গরুতরং নিস্সযং কত্ৰা ৰিহরন্তীতি অত্থো. পরিৰারে পঞ্ঞত্তানীতি, ‘‘আজীৰহেতু আজীৰকারণা’’তি, এৰং নিদ্ধারেত্ৰা পরিৰারপাল়িযং (পরি. ৩৩৬) আসঙ্করৰসেন ঠপিতানি. ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যা’’তি (পারা. ৩৯, ৪২, ৪৩) ৰিভঙ্গপাঠৰসেনেৰ হি তানি ভগৰতা পঞ্ঞত্তানি. তানি ঠপেত্ৰা সেসানি সব্বসিক্খাপদানি অধিপাতিমোক্খং নামাতি, ইদং গোবলীবদ্দঞাযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং তেসম্পি অধিপাতিমোক্খভাৰতো.
তত্রাযং নযোতি তস্মিং সুপ্পজহনায অপ্পমত্তকভাৰে অযং ৰক্খমানো. তানীতি পণীতভোজনানি. যো কোচীতি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা. দুক্কটৰত্থুকন্তি যং কিঞ্চি দুক্কটাপত্তিৰত্থুকং. তেনাতি সুপ্পজহনভাৰেন মূলাপত্তিৰীতিক্কমস্স অণুমত্ততায.
পুব্বভাগমগ্গন্তি লোকিযমগ্গং. তত্রাতি তস্মিং পুব্বভাগমগ্গং নিস্সায ৰিৰাদুপ্পাদে. ওভাসঞাণন্তি ওভাসস্স উপ্পত্তিহেতুভূতং ঞাণং. তত্থ পন সো মগ্গসঞ্ঞিভাৰেন মগ্গো চ চতুব্বিধোতি সুতত্তা, ‘‘পট্ঠমমগ্গো নামা’’তিআদিমাহ. এৰন্তি এৰং অসন্দিদ্ধং অপরিসঙ্কিতং পরিচ্চত্তং কত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেতুং ন সক্কোতি.
চেতিযং ন দিট্ঠন্তি তস্স কতং থূপং ৰদতি. নিন্দিযে পুথুজ্জনভাৰে ঠিতং পাসংসং অরিযভাৰং আরোপেত্ৰা তং মিচ্ছালদ্ধিং অভিনিৰিস্স পগ্গয্হ ৰোহরণতো সগ্গোপি মগ্গোপি ৰারিতোযেৰাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি, তং ৰা নিন্দতি যো পসংসিযো;
ৰিচিনাতি মুখেন সো কলিং, কলিনা তেন সুখং ন ৰিন্দতী’’তি. (সু. নি. ৬৬৩; সং. নি. ১.১৮০-১৮১; অ. নি. ৪.৩; নেত্তি. ৯২);
‘‘খণেনেৰ অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থকম্মট্ঠানকথং আচিক্খিস্সামী’’তি হি ইমিনা তত্থ কোহঞ্ঞম্পি দিস্সতি; ইতরেসু পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. উপ্পাটেত্ৰাতি উদ্ধরিত্ৰা. ‘‘অথ তে ভিক্খূ’’তিআদি সেসং নাম. ‘‘অমতং তে পরিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পরিভুঞ্জন্তী’’তি (অ. নি. ১.৬০০) ৰচনং দুগ্গহিতং গণ্হাপেত্ৰা, ‘‘এত্তাৰতা ৰো অমতং পরিভুত্তং নাম ভৰিস্সতী’’তি আহ.
৪৪. এৰন্তি আকারলক্খণমেতং, ন আকারনিযমনং. তেন ইমিনাৰ কারণেন চ যো ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. গরুস্মিং গরূতি পৰত্তং চিত্তং গরুৰিসযত্তা তংসহচরিতত্তা গরু, তস্স ভাৰো গারৰং, গরুকরণং, তং এত্থ নত্থীতি অগারৰো. তেনাহ ‘‘গারৰৰিরহিতো’’তি. গরুস্স গারৰৰসেন পতিস্সযনং পতিস্সোতি ৰুচ্চতি নীচৰুত্তিতা, তপ্পটিপক্খতো অপ্পতিস্সোতি আহ – ‘‘অপ্পতিস্সযো অনীচৰুত্তী’’তি. এত্থ যথাযং পুগ্গলো সত্থরি অগারৰো নাম হোতি, তং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তীসুকালেসু উপট্ঠানং ন যাতীতিআদি সমুদাযকিত্তনঅনৰসেসদস্সনং, অৰযৰতো পন অগারৰসিদ্ধি যথা তং সামঞ্ঞতো সিক্খাপদসমাদানং তব্বিসেসো ভেদো. এস নযো সেসেসুপি.
সক্কচ্চং ন গচ্ছতীতি আদরৰসেন ন গচ্ছতি. সঙ্ঘে কতোযেৰ হোতি সঙ্ঘপরিযাপন্নত্তা তস্স, যথা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নং একেন ভিক্খুনা পটিগ্গহিতং সঙ্ঘস্স দিন্নমেৰ হোতি. অপরিপূরযমানোৰ সিক্খায অগারৰো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সিক্খায ন পরিপূরকারী’’তি (ম. নি. ২.১৩৫). অত্তনো পরিসায উপ্পন্নং ৰিৰাদমূলং ৰিসেসতো অত্তনা ৰূপসমেতব্বতো অত্তনো চ অনত্থাৰহতো ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. এস নযো বহিদ্ধাতি এত্থাপি.
৪৬. ছঠানানীতি ছমূলানি. যথা সমনৰসেন সমথানং ৰিৰাদাদীসু অধিকত্তুভাৰো, এৰং ৰিৰাদাদীনং তেহি অধিকত্তব্বতাপীতি আহ – ‘‘ৰূপসমনত্থায…পে… অধিকরণানী’’তি. তেন অধিকরণসদ্দস্স কম্মত্থতং আহ. সমথা ৰা সমনৰসেন অধিকরীযন্তি এত্থাতি অধিকরণানি, ৰিৰাদাদযো.
ৰিৰাদো উপ্পন্নমত্তোৰ হুত্ৰা পরতো কক্খল়ত্থায সংৰত্তনতো যং ৰত্থুং নিস্সায পঠমং উপ্পন্নো ৰিৰাদানুসারেন মূলকং ৰিয অনুবন্ধরোগো তমেৰ তদঞ্ঞং ৰা ৰত্থুং কত্ৰা পৰড্ঢন্তো ৰিৰাদাধিকরণং পত্ৰা উপরি ৰড্ঢতি নাম, অনুৰাদাপত্তিকিচ্চাধিকরণং পত্ৰা ৰিৰাদস্স চ ৰড্ঢনং পাকটমেৰ. তেন ৰুত্তং – ‘‘চত্তারি অধিকরণানি পত্ৰা উপরি ৰড্ঢন্তো সো ৰিৰাদো’’তি. উপ্পন্নানং উপ্পন্নানন্তি (দী. নি. টী. ৩.৩৩১) উট্ঠিতানং উট্ঠিতানং. সমথত্থন্তি সমনত্থং.
অট্ঠারসহি ৰত্থূহীতি লক্খণৰচনমেতং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধী দাহেয্যুং. দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি (সং. নি. টী. ২.৩.৩৯-৪২; কঙ্খা. অভি. টী. অধিকরণসমথৰণ্ণনা), তস্মা তেসু অঞ্ঞতরেন ৰিৰদন্তা, ‘‘অট্ঠারসহি ৰত্থূহি ৰিৰদন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি. উপৰদনাতি অক্কোসো. চোদনাতি অনুযোগো.
অধিকরণস্স সম্মুখাৰ ৰিনযনতো সম্মুখাৰিনযো. সন্নিপতিতপরিসায ধম্মৰাদীনং যেভুয্যতায যেভুয্যসিককম্মস্স করণং যেভুয্যসিকা. কারকসঙ্ঘস্স সামগ্গিৰসেন সম্মুখীভাৰো, ন যথা তথা কারকপুগ্গলানং সম্মুখতামত্তং. ভূততাতি তচ্ছতা. সচ্চপরিযাযো হি ইধ ধম্ম-সদ্দো ‘‘ধম্মৰাদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৯) ৰিয. ৰিনেতি এতেনাতি ৰিনযো, তস্স তস্স অধিকরণস্স ৰূপসমায ভগৰতা ৰুত্তৰিধি, তস্স ৰিনযস্স সম্মুখতা ৰিনযসম্মুখতা. ৰিৰাদৰত্থুসঙ্খাতে অত্থে পচ্চত্থিকা অত্থপচ্চত্থিকা, তেসং অত্থপচ্চত্থিকানং. সঙ্ঘসম্মুখতা পরিহাযতি সম্মতপুগ্গলেহেৰ ৰূপসমনতো.
নন্তি ৰিৰাদাধিকরণং. ‘‘ন ছন্দাগতিং গচ্ছতী’’তিআদিনা (পরি. ৩৮৩) ৰুত্তং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং. গুল়্হকাদীসু অলজ্জুস্সন্নায পরিসায গুল়্হকো সলাকগ্গাহো কাতব্বো; লজ্জুস্সন্নায ৰিৰটকো, বালুস্সন্নায সকণ্ণজপ্পকো. যস্সা কিরিযায ধম্মৰাদিনো বহুতরা, সা যেভুয্যসিকাতি আহ – ‘‘ধম্মৰাদীনং যেভুয্যতাযা’’তিআদি.
এৰং ৰিনিচ্ছিতন্তি আপত্তিং দস্সেত্ৰা রোপনৰসেন ৰিনিচ্ছিতং, পটিকম্মং পন আপত্তাধিকরণসমথে পরতো আগমিস্সতি. ন সমণসারুপ্পং অস্সামণকং, সমণেহি অকাতব্বং, তস্মিং. অজ্ঝাচারে ৰীতিক্কমেসতি. পটিচরতোতি পটিচ্ছাদেন্তস্স. পাপুস্সন্নতায পাপিযো, পুগ্গলো, তস্স কাতব্বকম্মং তস্সপাপিযসিকং.
সম্মুখাৰিনযেনেৰ ৰূপসমো নত্থি পটিঞ্ঞায, তথারূপায খন্তিযা ৰা ৰিনা অৰূপসমনতো. এত্থাতি আপত্তিদেসনাযং. পটিঞ্ঞাতে আপন্নভাৰাদিকে করণকিরিযা, ‘‘আযতিং সংৰরেয্যাসী’’তি, পরিৰাসদানাদিৰসেন চ পৰত্তং ৰচীকম্মং পটিঞ্ঞাতকরণং.
যথানুরূপন্তি ‘‘দ্ৰীহি চতূহি তিহি একেনা’’তি এৰং ৰুত্তনযেন যথানুরূপং. এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে, এতস্মিং ৰা সমথৰিচারে. ৰিনিচ্ছযনযোতি ৰিনিচ্ছযে নযমত্তং. তেনাহ ‘‘ৰিত্থারো পনা’’তিআদি.
৪৭. সঙ্খেপতোৰ ৰুত্তো, ন সমথক্খন্ধকে ৰিয ৰিত্থারতো. তথাতি ইমিনা ‘‘ধম্মা’’তি পদং আকড্ঢতি, এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, এৰমাদিনা ইমিনা পকারেনাতি ৰাতি ৰুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযধম্মানং একন্তানৰজ্জভাৰতো নত্থি অধম্মভাৰো, ভগৰতো দেসিতাকারং হাপেত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ৰা কথনং যথাধম্মং অকতন্তি কত্ৰা অধম্মভাৰোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘তযো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
নিয্যানিকন্তি সপাটিহীরং অপ্পটিৰানং হুত্ৰা পৰত্ততি. তথেৰাতি ইমিনা ‘‘এৰং অম্হাক’’ন্তিআদিনা ৰুত্তমত্থং আকড্ঢতি. ভূতেন…পে… কাতব্বকম্মং ধম্মো নাম যথাধম্মং করণতো, ৰুত্তৰিপরিযাযতো ইতো পরং অধম্মো. অযং ৰিনযো নাম রাগাদীনং সংৰরণতো পহানতো পটিসঙ্খানতো চ. অযং অৰিনযো নাম রাগাদীনং অৰিনযনতো. অযং ৰিনযো নাম যথাৰিনযকরণতো, ৰুত্তৰিপরিযাযেন ইতরো অৰিনযো. ৰত্থুসম্পত্তিআদিনা এৰ সব্বেসং ৰিনযকম্মানং অকুপ্পতাতি আহ – ‘‘ৰত্থুসম্পত্তি…পে… অযং ৰিনযো নামা’’তি, তপ্পটিপক্খতো অৰিনযো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ৰত্থুৰিপত্তী’’তিআদি.
সম্মাপটিপত্তিযা নযনট্ঠেন যথাৰুত্তো ধম্মো এৰ নেত্তি, ততো এৰ সত্তস্স ৰিয রজ্জু অসিথিলপৰত্তিহেতুতায ধম্মরজ্জূতি অত্থো ৰুত্তো. সুত্তন্তপরিযাযেন তাৰ দস কুসলকম্মপথা ধম্মোতি এৰং ৰুত্তা. সা এৰ ৰা হোতু ধম্মনেত্তি, যো ইধ ইমিস্সা ৰণ্ণনায, ‘‘ছত্তিংস বোধিপক্খিযধম্মা’’তিআদিনা ধম্মেন চ ৰিনযেন চ ৰুত্তো, সো এৰ ৰা ধম্মনেত্তি হোতূতি আনেত্ৰা যোজনা. তায ধম্মনেত্তিযা সমেতি তায যথাৰুত্তায ধম্মনেত্তিযা সংসন্দতি, একলক্খণমেৰ হোতীতি অত্থো. এৰং ৰিৰাদৰত্থুভূতো ধম্মো চে ‘‘ধম্মো’’তি, অধম্মো চে ‘‘অধম্মো’’তি, ৰিনযো চে ‘‘ৰিনযো’’তি, অৰিনযো চে ‘‘অৰিনযো’’তি নিচ্ছিনন্তেন একচ্চানং ৰিৰাদাধিকরণমেৰ দস্সিতং তস্স ৰূপসমধম্মানং অপরিযোসাপিতত্তা.
৪৮. তং পনেতন্তি ৰিৰাদাধিকরণং পচ্চামসতি. ৰারে অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন পত্তেপি. দ্ৰীহীতি যস্মিং আৰাসে ৰিৰাদাধিকরণং উপ্পন্নং, তত্থ ৰাসীহি দ্ৰীহিপি ভিক্খূহি অতিরেকতরা.
৪৯. খন্ধসামন্তন্তি আপত্তিক্খন্ধভাৰেন সমীপং. আপত্তিসামন্তং নাম পুব্বভাগা আপজ্জিতব্বআপত্তি. মেথুনরাগৰসেন কাযসংসগ্গে দুক্কটস্স ৰত্থূতি আহ – ‘‘পঠমপারাজিকস্স পুব্বভাগে দুক্কট’’ন্তি. সেসানং তিণ্ণং পারাজিকানং পুব্বভাগে থুল্লচ্চযমেৰ.
৫০. পরিক্কমিত্ৰা উপক্কমিত্ৰা. আপত্তাধিকরণং দস্সিতং তত্থেৰ ৰিসেসতো পটিঞ্ঞায কারেতব্বতায ইচ্ছিতব্বত্তা.
৫২. কম্মস্স ৰত্থু দস্সিতং ন সমথোতি অধিপ্পাযো. ননু চাযং সমথাধিকারোতি? সচ্চং, সমথস্স পন কারণে দস্সিতে সমথো দস্সিতোৰ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘এৰরূপস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং.
৫৩. ইদং কম্মন্তি ‘‘ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতান’’ন্তিআদিনা ৰুত্তকম্মং. তিণৰত্থারকসদিসত্তাতি তংসদিসতায তব্বোহারোতি দস্সেতি যথা – ‘‘এস ব্রহ্মদত্তো’’তি. আকারমত্তমেৰ তিণৰত্থারককম্মং নাম, ন পন তস্স সব্বসো করণৰিধানং. তেনাহ ‘‘খন্ধকে’’তিআদি. গিহীনং হীনেন খুংসনৰম্ভনং যথা ‘‘তিলসংগুল়িকা নত্থী’’তি. ধম্মিকপটিস্সৰেসু ৰিসংৰাদনৰসেন আপন্না আপত্তি. অস্সাতি কিচ্চাধিকরণস্স. সম্মুখাৰিনযেনেৰ ৰূপসমো সঙ্ঘসম্মুখতাদিনাৰ ৰূপসমনতো.
৫৪. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযৰচনতো কোসম্বিযসুত্তে (ম. নি. ১.৪৯২) সোতাপত্তিমগ্গসম্মাদিট্ঠি কথিতা, ইধ পন ‘‘দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি’’চ্চেৰ ৰুত্তত্তা, ‘‘ইমস্মিং সুত্তে সোতাপত্তিফলসম্মাদিট্ঠি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং. পাপকম্মস্স অপ্পতা মহন্ততা সাৰজ্জভাৰস্স মুদুতিক্খভাৰেন ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘অণুন্তি অপ্পসাৰজ্জং. থূলন্তি মহাসাৰজ্জ’’ন্তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সামগামসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. সুনক্খত্তসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. হেট্ঠিমমগ্গেহি ঞাতমরিযাদায পজাননতো অঞ্ঞা, মগ্গপঞ্ঞা. তস্স ফলভাৰতো অগ্গফলপঞ্ঞা, তংসহগতা সম্মাসঙ্কপ্পাদযো চ ‘‘অঞ্ঞা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘অঞ্ঞাতি অরহত্ত’’ন্তি. চতূহি পদেহি কথিতা, ‘‘পরিচিণ্ণা মে ভগৰা’’তিআদীসু ৰিয ন একপদেনেৰ. ‘‘লোকুত্তরো ধম্মো অধিগতো মযা’’তি মঞ্ঞনামত্তং অধিমানোতি দস্সেন্তো, ‘‘অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিনো’’তিআদিমাহ.
৫৬. ইদং ঠানন্তি ইদং ওভাসাদিসম্মুতিহেতুভূতং উল়ারতরং উদযব্বযঞাণং. উল়ারতরভাৰেন হি তং মগ্গফলপঞ্ঞায পচ্চযো হুত্ৰা যাথাৰতো দুব্বিঞ্ঞেয্যতায ৰিপস্সকং ৰিসংৰাদেতি. তেনাহ ‘‘অৰিভূতং অন্ধকার’’ন্তি. ইমং পঞ্হন্তি ইমং সুত্তং গম্ভীরং লোকুত্তরপটিসংযুত্তং অত্তনা ঞাতুং ইচ্ছিতং অত্থং. উগ্গহেত্ৰাতি কেৰলং পিটকসম্পাদনৰসেনেৰ উগ্গণ্হিত্ৰা. তেনাহ ‘‘অজানিত্ৰা’’তি. ৰিসেৰমানাতি কিলেসৰিসে অৰমানেন্তা, সাসনস্স ৰা অনুপকারৰিরূপপচ্চযে সেৰমানা. এৰমস্সাতি এৰং ৰুত্তনযেন তেসং করণহেতু অস্স চিত্তস্স ধম্মদেসনাৰসেন পৰত্তস্স. অঞ্ঞথাভাৰো অদেসেতুকামতা হোতি. তন্তি যথাৰুত্তমত্থং সন্ধায. এতন্তি ‘‘তস্সপি হোতি অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি এৰং ৰুত্তং.
৫৮. কিলেসেহি আমসীযতীতি আমিসং, লোকেপরিযাপন্নং আমিসন্তি ইধ পঞ্চ কামগুণা অধিপ্পেতাতি তেসু ৰট্টামিসভাৰেপি লভিতে কামামিসভাৰো সিদ্ধোতি আহ – ‘‘ৰট্টামিসকামামিসলোকামিসভূতেসূ’’তি. কামগুণা হি ৰট্টস্স ৰড্ঢনতো ৰট্টামিসং, কামেতব্বতো কামতণ্হায আমসিতব্বতো কামামিসং, যেভূয্যতো সত্তলোকস্স আমিসভাৰতো লোকামিসং. কামগুণসভাগাতি কামগুণানুলোমা কামগুণপটিসংযুত্তা. আনেঞ্জসমাপত্তিপটিসংযুত্তাযাতি কিলেসিঞ্জনরহিততায ইধ আনেঞ্জাতি অধিপ্পেতাহি হেট্ঠিমাহি অরূপসমাপত্তীহি পটিসংযুত্তায. এৰরূপোতি লোকামিসভূতেসু পচ্চযেসু অধিমুত্তো তন্নিন্নো তগ্গরুকো তপ্পব্ভারো. এত্তাৰতাতি এৰং সদ্ধানং মনুস্সানং দস্সনেন তেসং পৰত্তিতাসযেন চ. সীসং নিক্খন্তং হোতীতি লাভাসায সীসং বহি নিক্খন্তং ৰিয হোতি. উদরং ফলিতন্তি অতিবহুভণ্ডং পক্খিপিযমানং পসিব্বকং ৰিয লদ্ধব্বস্স অতিপহূতভাৰেন উদরং ফীতং হোতি.
৫৯. যথা পুরিমা দ্ৰে অরূপসমাপত্তিযো অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি অনিঞ্জনতো ‘‘অনিঞ্জা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং ইতরাপি. তং পৰুত্তন্তি লোকামিসসংযোজনং ৰিগতং.
৬০. নিঘংসন্তি ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পরিচ্ছেদন্তি অত্থো. সিলেসেনাতি চম্মকারসিলেসাদিসিলেসেন, ৰজিরলেপসিলেসে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তং ভিন্নন্তি আনেঞ্জসংযোজনং ভিন্নং ৰিধমিতং সমতিক্কন্তং তাসু সমাপত্তীসু অপেক্খাভাৰতো. অজ্ঝাসযেন অসম্বদ্ধত্তা ৰুত্তং – ‘‘দ্ৰেধাভিন্না সেলা ৰিয হোতী’’তি. তেনাহ – ‘‘তং সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং ন উপ্পজ্জতী’’তি.
৬১. ৰন্তন্তি ছড্ডিতং, ৰিস্সট্ঠন্তি অত্থো.
৬২. উপরিসমাপত্তিলাভিনোতি এত্থ উপরিসমাপত্তীতি অরহত্তফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা, অরহতো চ মগ্গাধিগমেনেৰ অনাগামিফলসমাপত্তি, সেক্খানং ৰিসযা হেট্ঠিমা ফলসমাপত্তিযো পটিপ্পস্সদ্ধা. লোকিযা পন নিকন্তিপ্পহানেন পটিনিস্সট্ঠাতি আহ – ‘‘হেট্ঠা…পে… ন উপ্পজ্জতী’’তি.
৬৩. ‘‘পঞ্চ খো ইমে, সুনক্খত্ত, কামগুণা’’তিআদিনা আরদ্ধদেসনা, ‘‘সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’’তি অরহত্তকিত্তনেন নিট্ঠাপিতাতি ততো পরং, ‘‘ঠানং খো পনা’’তিআদিকা দেসনা, ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠা হী’’তিআদি. তত্থ যথা খীণাসৰস্স সমাপত্তিলাভিনোতি যোজনা, এৰং ৰা খীণাসৰস্স সুক্খৰিপস্সকস্সাতি যোজেতব্বা. পটিক্খিত্তং অট্ঠকথাযং. তস্স পটিক্খেপস্স কারণং দস্সেতুং ‘‘সমাপত্তিলাভিনো হী’’তিআদি ৰুত্তং. যথা সুক্খৰিপস্সকো অধিমানিকো সমাপত্তিলাভিনো সমানযোগক্খমো অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতায ভেদাভাৰতো, এৰং সুক্খৰিপস্সকো খীণাসৰো সমানযোগক্খমো খীণাসৰভাৰেন ৰিসেসাভাৰতো, তস্মা ‘‘সমাপত্তিলাভিম্হি কথিতে ইতরোপি কথিতোৰ হোতী’’তি ৰুত্তং. দ্ৰিন্নং ভিক্খূনন্তি সমাপত্তিলাভিনো অধিমানিকস্স খীণাসৰস্স চ. তেনেৰাহ ‘‘পুথুজ্জনস্স তাৰা’’তিআদি.
যদগ্গেনাতি যেন ভাগেন. যদিপি খীণাসৰস্স অসপ্পাযারম্মণং কিলেসানং উপ্পত্তিযা পচ্চযো ন হোতি তেসং সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা. সন্তৰিহারপরিপন্থো পন সিযা ৰিসভাগতোতি ৰুত্তং – ‘‘খীণাসৰস্সপি অসপ্পাযমেৰা’’তি. তেনাহ – ‘‘ৰিসং নাম…পে… ৰিসমেৰা’’তি. এতেন ‘‘যথা ৰিসজাননং অপ্পমাণং, ৰিকারুপ্পাদনতো পন তং পরিহরিতব্বং, এৰং পরিঞ্ঞাতম্পি ৰত্তু অত্থৰিসেসাভাৰেন একরূপমেৰাতি তং পরিহরিতব্বমেৰা’’তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. ন হি অসংৰুতেন ভৰিতব্বং অসারুপ্পভাৰতো. যুত্তপযুত্তেনেৰাতি সভাগারম্মণস্স আলোকনাদীসু যুত্তেনেৰ ভৰিতুং ৰট্টতি.
৬৪. যত্থ সযং নিপততি উপ্পজ্জতি, তস্স সন্তানস্স ৰিপ্পসন্নৰসেন রুপ্পনতো, ৰিসসঙ্খাতস্স দুক্খস্স মূলভাৰতো চ ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খাতো ৰিসদোসো’’তি ৰুত্তং. রুপ্পতীতি কত্তব্বাদিমুচ্ছাপাদনেন ৰিকারং উপ্পাদেতি. অনুদ্ধংসেয্যাতি ৰিবাধেয্য. রাগো হি উপ্পজ্জমানোৰ কুসলচিত্তপ্পৰত্তিযা ওকাসং অদেন্তো তং ৰিবাধতি; তথাভূতো সদ্ধাসিনেহস্স সমথৰিপস্সনাভিৰুড্ঢিযা ৰমনেন চ তং ৰিসোসেতি মিলাপেতি. তেনাহ ‘‘সোসেয্য মিলাপেয্যা’’তি. সগহণসেসন্তি গহেতব্বৰিসং সাৰসেসং কত্ৰাতি অত্থো. ন অলং ন সমত্থন্তি অনলং. সূকপরিযাযো পাল়িযং ৰুত্তো সুক-সদ্দোতি আহ – ‘‘ৰীহিসুকাদি চ সূক’’ন্তি.
সউপাদানসল্লুদ্ধারো ৰিয অপ্পহীনো অৰিজ্জাৰিসদোসো দট্ঠব্বো মহানত্থুপ্পাদনতো. অসপ্পায…পে… অসংৰুতকালো দট্ঠব্বো অত্তভাৰস্স অপরিহরণভাৰতো. মরণং ৰিয সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তনং অধিসীলসঙ্খাতস্স আযুনো অপেতত্তা. মরণমত্তং দুক্খং ৰিয আপত্তিযা আপজ্জনং যথাৰুত্তস্স আযুনো উপপীল়নকভাৰতো. ইমিনাৰ নযেন ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ অনুপাদিসেসসল্লুদ্ধারো ৰিয পহীনো অৰিজ্জাৰিসদোসো; সপ্পায…পে… সুসংৰুতকালো, তদুভযেন ৰণে পুথুত্তং ন গতে মরণাভাৰো ৰিয সিক্খায অপচ্চক্খানং, মরণমত্তদুক্খাভাৰো ৰিয অঞ্ঞতরায সংকিলিট্ঠায আপত্তিযা অনাপজ্জনন্তি যোজনা ৰেদিতব্বা.
৬৫. সতিযাতি এত্থ যস্মা ‘‘অরিযাযা’’তি ন ৰিসেসিতন্তি আহ – ‘‘সতি পঞ্ঞাগতিকা’’তিআদি. পঞ্ঞা চেত্থ লোকিযা অধিপ্পেতা, ন লোকুত্তরাতি আহ – ‘‘পরিসুদ্ধায ৰিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি.
খীণাসৰস্স বলন্তি উল়ারতমেসু দিব্বসদিসেসুপি আরম্মণেসু মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং অনুপনমনহেতুভূতং সুসংৰুতকারিসঙ্খাতং খীণাসৰবলং দস্সেন্তো, ‘‘সংৰুতকারী’’তি ৰুত্তং, উক্কংসগতসতিৰেপুল্লত্তা যথা অসংৰরস্স অসংৰরো হোতি, এৰং সতিসম্পজঞ্ঞবলেন চক্খাদিদ্ৰারানি সংৰরিত্ৰা দস্সনাদিকিচ্চকারী. এৰং জানিত্ৰাতি ‘‘উপধি দুক্খস্স মূল’’ন্তি এৰং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা. উপধীযতি দুক্খং এতেহীতি উপধী, কিলেসাতি আহ – ‘‘কিলেসুপধিপহানা নিরুপধী’’তি. ততো এৰ উপাদীযতি দুক্খং এতেহীতি কিলেসা ‘‘উপাদানা’’তিপি ৰুচ্চন্তীতি আহ – ‘‘নিরুপাদানোতি অত্থো’’তি. উপধী সম্মদেৰ খীযন্তি এত্তাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ – ‘‘উপধীনং সঙ্খযভূতে নিব্বানে’’তি. আরম্মণতোতি আরম্মণং কত্ৰা তদারম্মণায ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তো. কামুপধিস্মিং কাযং উপসংহরিস্সতীতি ‘‘কামেসেৰিস্সামী’’তি তত্থ কাযং উপনামেস্সতি; কাযূপসংহারো তাৰ তিট্ঠতু, তথা চিত্তং ৰা উপ্পাদেস্সতীতি এতং কারণং নত্থীতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সুনক্খত্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা
৬৬. খণপভঙ্গুতায ন নিচ্চা ন ধুৰাতি অনিচ্চা. ততো এৰ পণ্ডিতেহি ন ইচ্চা ন উপগন্তব্বাতিপি অনিচ্চা. সো চাযং অনিচ্চত্থো উদযৰযপরিচ্ছিন্নতায ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো, ‘‘হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা’’তি আহ; উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিনস্সনতোতি অত্থো. অযঞ্চ অনিচ্চতা ৰক্খমানা চ তুচ্ছাদিতা দ্ৰিন্নম্পি কামানং সাধারণোতি আহ – ‘‘ৰত্থুকামাপি কিলেসকামাপী’’তি. রিত্তা ৰিৰিত্তা, তেসং নিচ্চসারাদীনং অত্তনি অভাৰতো তেহি ৰিসুংভূতা. যথা পন সব্বসো সভাৰরহিতমাকাসং ‘‘তুচ্ছং রিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন এৰমেতে. এতে পন কেৰলং নিচ্চসারাদিৰিরহতো এৰ তুচ্ছা রিত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ন পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘ন হি তুচ্ছমুট্ঠি নাম নত্থী’’তি ইদং লোকসমঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তং, লোকসমঞ্ঞা লোকিযকথা ন লঙ্ঘিতব্বা.
মুসাতি ইত্তরপচ্চুপট্ঠানতায ন দিস্সতীতি আহ ‘‘মুসাতি নাসনকা’’তি. ৰিসংৰাদনট্ঠেন ৰা মুসা. এতে হি অসুভাদিসভাৰাপি বালানং সুভাদিভাৰেন উপট্ঠহন্তা সুভাদিগ্গহণস্স পচ্চক্খভাৰেন সত্তে ৰিসংৰাদেন্তি. নস্সনসভাৰাতি খণভঙ্গত্তা ইত্তরপচ্চুপট্ঠানতায দিস্সমানা ৰিযপি হুত্ৰা অপঞ্ঞাযনকপকতিকা. তেনাহ ‘‘খেত্তং ৰিযা’’তিআদি. ধম্মসদ্দো চেত্থ ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮) ৰিয পকতিপরিযাযো, তথা সভাৰসদ্দো চাতি দট্ঠব্বং. মোসধম্মাতি মোসনপকতিকা, কুসলভণ্ডহরণসভাৰাতি অত্থো. মাযাকতন্তি মাযায কতং উদকাদিমণিআদিআকারেন মাযাদিনা উপট্ঠাপিতং; মাযাকতং ৰিয মাযাকতং অঞ্ঞসভাৰা হুত্ৰা অতথা উপট্ঠহনতো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. চক্খুপথে এৰ কতৰিজ্জায, ন ততো পরন্তি ৰুত্তং – ‘‘দস্সনূপচারে ঠিতস্সেৰ তথা পঞ্ঞাযতী’’তি. তযিদং সম্বরৰিজ্জাৰসেন ৰুত্তং.
এৰং তাৰকালিকভাৰেন কামানং মাযাকতভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি ততো অঞ্ঞেনপি পকারেন দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চাদিসভাৰানং কামানং নিচ্চাদিসভাৰদস্সনং ৰিপল্লাসসহগততায ৰেদিতব্বং. বালানং লাপনতোতি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানং অন্ধবালানং পুগ্গলানং ৰিপল্লাসহেতুতো. মনুস্সলোকে ঠত্ৰা মনুস্সানং ৰা ৰসেন ভগৰতা ভাসিতত্তা ৰুত্তং – ‘‘দিট্ঠধম্মিকা কামাতি মানুসকা পঞ্চ কামগুণা’’তি. ততো এৰ চ ‘‘সম্পরাযিকাতি তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দিট্ঠধম্মা পচ্চক্খসভাৰা আরম্মণভূতা এতাসং অত্থীতি দিট্ঠধম্মিকা. সম্পরাযিকে কামে আরব্ভ উপ্পন্নসঞ্ঞা সম্পরাযিকা. তে সমেচ্চ ধীযতি এত্থ আণাতি ধেয্যং, আণাপৰত্তিট্ঠানং. মারস্স ধেয্যন্তি মারধেয্যং তস্স ইস্সরিযপৰত্তনত্তা. তেনাহ ‘‘যেহী’’তিআদি. গহিতন্তি ৰিসযৰিসযীভাৰেন গহিতং, আরম্মণৰসেন আরম্মণকরণৰসেন চ গহিতন্তি অত্থো. তত্থ আরম্মণকরণৰসেন গহণং নাম ‘‘ইদং ময্হ’’ন্তি অৰিভাগেন পরিগ্গহকরণং; আরম্মণৰসেন পন গহণং ভাগসো আরম্মণানুভৰনন্তি ৰদন্তি. উভযস্সপি পন তণ্হারাগৰসেন গহণং সন্ধায, ‘‘উভযমেতং গহিত’’ন্তি ৰুত্তং. মারোতি কিলেসমারো. যদগ্গেন কিলেসমারো, তদগ্গেন দেৰপুত্তমারোপি তে অত্তনো ৰসং ৰত্তেতি. তং সন্ধাযাতি ধম্মমুখেন পুগ্গলগ্গহণং সন্ধায.
অপ্পহীনৰিপল্লাসা হি পুগ্গলা কামাধিমুত্তা মারস্স ইস্সরিযৰত্তনট্ঠানতায ‘‘মারধেয্য’’ন্তি ৰুত্তা, তথা মারস্স নিৰাপগোচরপরিযাযেহিপি তে এৰং ৰুত্তাতি দস্সেন্তো, ‘‘যথা চোল়স্সা’’তিআদিমাহ. নিৰপতীতি নিৰাপো, সো এৰ বীজন্তি নিৰাপবীজং. তেতি কামগুণা. যত্থাতি যস্মিং পদেসে.
মনসি ভৰাতি মানসাতি আহ ‘‘চিত্তসম্ভূতা’’তি. তে পন অৰিজ্জাদযো পাল়িযং আগতা. এৰঞ্হি লোহিতসন্নিস্সযো পুব্বো ৰিয অনুরোধূপনিস্সযো ৰিরোধোতি দস্সেন্তো, ‘‘মমাযিতে ৰত্থুস্মি’’ন্তিআদিমাহ. তেধাতি এত্থ ইধাতি নিপাতমত্তং ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্স’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) ৰিয. কামলোকন্তি কামগুণসঙ্খাতং সঙ্খারলোকং, যত্থ ৰা লোকে কামগুণৰন্তং লোকং. চিত্তেন অধিট্ঠহিত্ৰাতি ঝানারম্মণং পটিভাগনিমিত্তং ভাৰনাচিত্তেন উপ্পাদেত্ৰা. পরিত্তং নাম ৰিক্খম্ভনঅসমত্থত্তা কিলেসেহি পরিতো খণ্ডিতং ৰিয হোতি. তস্স পটিক্খেপেনাতি পরিত্তভাৰপটিক্খেপেন. পমাণন্তিপি কামাৰচরমেৰ পাপকানং পমাণকরণধম্মানং ৰিক্খম্ভনৰসেন অপ্পজহনতো. তপ্পটিক্খেপৰসেন অপ্পমাণং নাম মহগ্গতন্তি আহ – ‘‘রূপাৰচরং অরূপাৰচর’’ন্তি. সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসানং অপ্পহানেন মহগ্গতজ্ঝানম্পি সুভাৰিতং নাম ন হোতি, পগেৰ পরিত্তজ্ঝানন্তি আহ – ‘‘সুভাৰিতন্তি…পে… লোকুত্তরস্সেৰেতং নাম’’ন্তি. এতস্স ৰসেনাতি ‘‘সুভাৰিত’’ন্তি পদস্স ৰসেন.
তমেৰ পটিপদন্তি তমেৰ অভিজ্ঝাদিপহানাৰহং ঝানপটিপদং. অরহত্তে তস্স উপাযভূতায ৰিপস্সনায ৰা চতুত্থজ্ঝানে তস্স উপাযভূতে উপচারে ৰা সতি চিত্তং পসন্নমেৰ হোতীতি আহ – ‘‘অরহত্তং ৰা…পে… উপচারং ৰা’’তি. অধিমোক্খসম্পসাদোতি ‘‘অজ্জেৰ অরহত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ৰা ৰিপস্সনায ৰীথিপটিপন্নত্তা; ‘‘অজ্জেৰ চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেস্সামী’’তি ৰা উপচারসমাধিনা চিত্তস্স সমাহিতত্তা অধিমুচ্চনভূতো সম্পসাদো. পটিলাভসম্পসাদোতি অরহত্তস্স চতুত্থজ্ঝানস্স ৰা অধিগমসঙ্খাতো সম্পসাদো. পটিলাভোপি হি কিলেসকালুসিযাভিভৰনতো চিত্তস্স সুপ্পসন্নভাৰাৰহত্তা ‘‘সম্পসাদো’’তি ৰুত্তো. পচ্চযাতি নামরূপপচ্চযা অৰিজ্জাদযো. সব্বথাতি সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতোতি সব্বপ্পকারেন. আসাতি অধিমুচ্চনৰসেন আসীসনা. তেনাহ – ‘‘আসা সন্তিট্ঠতি, অধিমোক্খং পটিলভতী’’তি.
পাদকন্তি পদট্ঠানং. কিলেসা সন্নিসীদন্তীতি নীৰরণসহগতা এৰ কিলেসা ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰূপসমন্তি. সতীতি উপচারজ্ঝানাৰহা সতি সন্তিট্ঠতি. সঙ্খারগতন্তি ভাৰনায সমতায পৰত্তমানত্তা, ইমে ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো একরসা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি, ভাৰনাচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নং সঙ্খারগতং ৰিভূতং পাকটং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. চিত্তুপ্পাদোতি ভাৰনাচিত্তুপ্পাদো. লেপপিণ্ডেতি সিলেসপিণ্ডে লগ্গমানো ৰিয অপ্পিতো ৰিয হোতি. উপচারেন সমাধিযতি উপচারজ্ঝানেন সমাধিযতি. অযন্তি অযং দুৰিধোপি অধিমুচ্চনাকারো অধিমোক্খসম্পসাদো নাম. তস্মিং সম্পসাদে সতীতি এতস্মিং ৰিপস্সনালক্খণে, উপচারজ্ঝানে ৰা অধিমোক্খসম্পসাদে সতি. যো পন অরহত্তং ৰা পটিলভতি চতুত্থজ্ঝানং ৰা, তস্স চিত্তং ৰিপ্পসন্নং হোতিযেৰ, অযং নিপ্পরিযাযতো পটিলাভসম্পসাদো, এৰং সন্তেপি ইধামিপ্পেতমেৰ দস্সেতুং, ‘‘ইধ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিপস্সনা হীতিআদি ৰুত্তস্স সমত্থনং. তত্থ পঞ্ঞাযাতি অরহত্তপঞ্ঞায. অধিমুচ্চনস্সাতি সদ্দহনং উস্সুক্কাপজ্জনস্স. উপচারন্তি উপচারজ্ঝানং. আনেঞ্জসমাপত্তিযা অধিমুচ্চনস্স কারণন্তি যোজনা.
এতরহি ৰাতি ইদানিমেৰ. আনেঞ্জং ৰাতি চতুত্থজ্ঝানং ৰা. সমাপজ্জতীতি অধিগচ্ছতি. ইদং হীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরতি. অরহত্তসচ্ছিকিরিযা নাম অগ্গমগ্গভাৰনায সতি অত্থতো আপন্না হোতি, অগ্গমগ্গপঞ্ঞা এৰ তদত্থং অধিমুচ্চিতব্বাতি দস্সেন্তো, ‘‘অথ ৰা’’তি ৰিকপ্পন্তরমাহ. তত্থ যথা নাম পাসাদস্স অত্থায সমানীতদব্বসম্ভারাৰযৰে অপ্পহোন্তে কূটাগারং কাতুং ন পহোন্তিযেৰ, এৰংসম্পদমিদন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তং অনভিসম্ভুণন্তো আনেঞ্জং ৰা সমাপজ্জতী’’তি আহ. চতুসচ্চং ৰা সচ্ছিকরোতি হেট্ঠিমমগ্গাধিগমনৰসেন আনেঞ্জং ৰা সমাপজ্জতি উভযস্সপি হেতুপরিগ্গহিতত্তা.
তত্রাতি তস্মিং ‘‘পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি, আনেঞ্জং ৰা সমাপজ্জতী’’তি যথাৰুত্তে ৰিসেসাধিগমে অযং ইদানি ৰুচ্চমানো যোজনানযো. এৰং হোতীতি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন চিত্তাভিনীহারো হোতি. কিচ্চন্তি পব্বজিতকিচ্চং. ততোতি অরহত্তাধিগমনতো. ওসক্কিতমানসোতি সংকুচিতচিত্তো. অন্তরা ন তিট্ঠতীতি অসমাহিতভূমিযং ন তিট্ঠতি. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যথা তস্স পুরিসস্স ৰনমহিংসং গহেতুং উস্সাহৰতো ওসক্কন্তস্স সসগোধাদিগ্গহণে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, এৰং ইমস্সপি ভিক্খুনো অরহত্তং গহেতুং উস্সাহৰতো ততো ওসক্কিত্ৰা চতুত্থজ্ঝানসমাপজ্জনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. এসেৰ নযোতি যথাৰুত্তং উপমং উপমাসংসন্দনঞ্চ মগ্গভাৰনাযোজনাযং চতুসচ্চসচ্ছিকিরিযাযোজনাযঞ্চ অতিদিসতি.
হেতুঅত্থজোতনো যন্তি নিপাতো, করণে ৰা এতং পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তি. তস্স সংৰত্তনং অরহতি, তং ৰা পযোজনং এতস্সাতি তংসংৰত্তনিকং. ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জসভাৰং উপগচ্ছতীতি আনেঞ্জূপগং. যথা কুসলং আনেঞ্জসভাৰং, এৰং তং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণম্পি আনেঞ্জসভাৰং উপগতং অস্স ভৰেয্য. তেনাহ – ‘‘কাদিসমেৰ ভৰেয্যাতি অত্থো’’তি. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. কুসলৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণম্পি তং কুসলং ৰিয ৰদন্তি. তন্নামকমেৰাতি কুসলং ৰিয আনেঞ্জনামকমেৰ সিযা. এত্থ চ পুরিমৰিকপ্পে ‘‘আনেঞ্জূপগ’’ন্তি তংসদিসতা ৰুত্তা, দুতিযৰিকপ্পে ততো এৰ তংসমঞ্ঞতা. সো পনাযমত্থোতি আনেঞ্জসদিসতায ৰিপাককালেপি তংনামকমেৰ অস্সাতি যথাৰুত্তো অত্থো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা ৰুত্তনযেন. এত্থ হি আনেঞ্জাভিসঙ্খারহেতুৰিপাকৰিঞ্ঞাণং ‘‘আনেঞ্জূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা তংনামকমেৰ কত্ৰা দীপিতং. অরহত্তস্সাপীতি অপিসদ্দেন অগ্গমগ্গভাৰনাযপি হেট্ঠিমমগ্গভাৰনাযপীতি অত্থো সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. সমাধিৰসেন ওসক্কনা কথিতাতি ‘‘ৰিপুলেন মহগ্গতেন চেতসা ৰিহরেয্য’’ন্তি সমথনযং দস্সেত্ৰা দেসনা কথিতা.
৬৭. অযঞ্হি ভিক্খূতি যং উদ্দিস্স অযং দুতিযানেঞ্জসপ্পাযদেসনায ভিক্খু ৰুত্তো. পঞ্ঞৰন্ততরোতি ৰত্ৰা তং দস্সেতুং, ‘‘দ্ৰিন্নম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৰা সম্মসতী’’তি ৰুত্তং. হেট্ঠিমস্স হি ‘‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা’’তিআদিনা রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বানেৰ রূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো কতো, ইমস্স পন ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদিনা সকলরূপধম্মৰসেন. ভগৰা হি কম্মট্ঠানং কথেন্তো কম্মট্ঠানিকস্স ভিক্খুনো কারণবলানুরূপমেৰ পঠমং ভাৰনাভিনিৰেসং দস্সেতি; সো পচ্ছা ঞাণে ৰিপুলং গচ্ছন্তে অনৰসেসতো ধম্মং পরিগ্গণ্হাতি. রূপপটিবাহনেনাতি রূপৰিরাগভাৰনায সব্বসো সমতিক্কমেন. সব্বত্থাতি সব্বেসু ততিযানেঞ্জাদীসু.
পঞ্ঞৰন্ততরোতি পঞ্ঞুত্তরো. তিণ্ণম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৰাতি কামগুণা সব্বরূপধম্মা কামসঞ্ঞাতি এৰং তিণ্ণং পুগ্গলানং কম্মট্ঠানৰসেন তিধা ৰুত্তে সম্মসনূপগধম্মে একতো কত্ৰা, ‘‘সব্বমেতং অনিচ্চ’’ন্তি একজ্ঝং গহেত্ৰা, সম্মসতি যথা – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪, ৭, ৮; তিস্সমেত্তেয্যমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১০, ১১; পটি. ম. ২.৩০). তেনাহ – ‘‘উভযমেতং অনিচ্চ’’ন্তিআদি. কামরূপসঞ্ঞাৰসেন দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকভেদতো অট্ঠ একেককোট্ঠাসাতি এৰং কতং উভযন্তি ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মিক…পে… ৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা উভযন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি তণ্হাভিনন্দনাৰসেন ‘‘এতং মমা’’তি, দিট্ঠাভিনন্দনাৰসেন ‘‘এসো মে অত্তা’’তি এৰং অভিনন্দিতুং. এসেৰ নযোতি ইমিনা তণ্হাদিট্ঠিৰসেন ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অভিনন্দিতুং অজ্ঝোসায গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা ঠাতুন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি. কামপটিবাহনেনাতি ইদং আগমনপটিপদাদস্সনত্থং, ৰণ্ণভণনত্থঞ্চ ৰুত্তং. রূপপটিবাহনং হিস্স আসন্নং, ততোপি আকাসানঞ্চাযতনসমতিক্কমো, তংসমতিক্কমেন সহেৰ সব্বে তা ৰিপস্সনাৰসেন ওসক্কনা কথিতা ‘‘উভযমেতং অনিচ্চ’’ন্তিআদিৰচনতো.
৬৮. ইধ অত্তনো চাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানং সন্ধাযাহ. নিরুজ্ঝন্তি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগনিরোধেন, সমাপজ্জনক্খণে পন অনুপ্পাদনেনপি. তেনাহ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পত্ৰা’’তি. অতপ্পকট্ঠেনাতি উল়ারতরভাৰেন ঝানসমাপত্তিযা অতিত্তিকরভাৰেন. তমেৰ পটিপদন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনভাৰনমাহ. সমাধিৰসেন ওসক্কনা কথিতা ততিযারুপ্পকম্মট্ঠানস্স ৰুত্তত্তা ‘‘যত্থেতা’’তিআদিনা.
ইধ অত্তনোতি দ্ৰিকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকারসঙ্খাতং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং. হেট্ঠা ৰুত্তপটিপদন্তি অনন্তরং ৰুত্তআকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানং. সতি সমথভাৰনাযং সুঞ্ঞতামনসিকারস্স ইধ সাতিসযত্তা ৰুত্তং. ‘‘দুতিযাকিঞ্চঞ্ঞাযতনে ৰিপস্সনাৰসেন ওসক্কনা কথিতা’’তি.
৭০. ততিযাকিঞ্চঞ্ঞাযতনে অত্তনোতি চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকারসঙ্খাতং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং. এত্থাতি এতস্মিং সুঞ্ঞতানুপস্সনাধিকারে. ক্ৰচীতি কত্থচি ঠানে, কালে, ধম্মে ৰা. অথ ৰা ক্ৰচীতি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা ৰা. অত্তনো অত্তানন্তি সকত্তানং. ‘‘অযং খো, ভো ব্রহ্মা…পে… ৰসী পিতা ভূতভব্যান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৪২) পরপরিকপ্পিতং অত্তানঞ্চ কস্সচি কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘কস্সচী’’তিআদিমাহ. তত্থ পরস্সাতি ‘‘পরা পজা’’তি ‘‘পরো পুরিসো’’তি চ এৰং গহিতস্স. ন চ মম ক্ৰচনীতি এত্থ মম-সদ্দো অট্ঠানপযুত্তোতি আহ ‘‘মমসদ্দং তাৰ ঠপেত্ৰা’’তি. পরস্স চাতি অত্ততো অঞ্ঞস্স, ‘‘পরো পুরিসো নাম অত্থি মমত্থায সজিতো, তস্স ৰসেন ময্হং সব্বং ইজ্ঝতী’’তি এৰং একচ্চদিট্ঠিগতিকপরিকপ্পিতৰসেন পরং অত্তানং, তঞ্চ অত্তনো কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো, ‘‘ন চ ক্ৰচনী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ নাহং ক্ৰচনীতি সকঅত্তনো অভাৰং পস্সতি. ন কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি সকঅত্তনো এৰ কস্সচি অনত্তনিযতং পস্সতি. ন চ, মমাতি এতং দ্ৰযং যথাসঙ্খ্যং সম্বন্ধিতব্বং, অত্থীতি পচ্চেকং. ‘‘ন চ ক্ৰচনি পরস্স অত্তা অত্থী’’তি পরস্স অত্তনো অভাৰং পস্সতি, ‘‘তস্স পরস্স অত্তনো মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতা ন চত্থী’’তি পরস্স অত্তনো অনত্তনিযতং পস্সতি. এৰং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ খন্ধানং অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতা সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনেন দিট্ঠা হোতি. হেট্ঠা ৰুত্তপটিপদন্তি ইধাপি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানমেৰ ৰদতি. ৰিপস্সনাৰসেনেৰ ওসক্কনা কথিতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাদস্সনৰিসেসভাৰতো, তপ্পধানত্তা চস্স মনসিকারস্স.
ইধ অত্তনোতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানমাহ. সব্বসঞ্ঞাতি রূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা হেট্ঠিমা তিস্সো অরূপসঞ্ঞাতি এৰং সব্বসঞ্ঞা অনৰসেসা নিরুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তা’’তি পন ৰিসেসিতত্তা ইমস্মিং আগতা চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞাদযো অপি সঞ্ঞাতি অপরে. তন্তি সম্মুতিমত্তং কামসঞ্ঞাপটিবাহনৰসেনেৰ তেসং নানত্তসঞ্ঞাদিনিরোধস্স অত্থসিদ্ধত্তা. সমাধিৰসেন ওসক্কনা কথিতা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভাৰনায সমথকম্মট্ঠানভাৰতো.
৭১. পুব্বে পঞ্চৰিধং কম্মৰট্টন্তি পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা আযূহনা সঙ্খারা নিকন্তিতণ্হা উপগমনং উপাদানং চেতনা ভৰোতি এৰমাগতো সপরিক্খারো কম্মপ্পবন্ধো. ন আযূহিতং অস্সাতি ন চেতিতং পকপ্পিতং ভৰেয্য. এতরহি এৰং পঞ্চৰিধং ৰিপাকৰট্টন্তি ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাসঙ্খাতো পচ্চুপ্পন্নো ৰিপাকপ্পবন্ধো নপ্পৰত্তেয্য কারণস্স অনিপ্ফন্নত্তা. সচে আযূহিতং ন ভৰিস্সতীতি যদি চেতিতং পকপ্পিতং ন সিযা. যং অত্থীতি যং পরমত্থতো ৰিজ্জমানকং. তেনাহ ‘‘ভূত’’ন্তি. তঞ্হি পচ্চযনিব্বত্ততায ‘‘ভূত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পজহামীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন ততো এৰ আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৰসেন পজহামি পরিচ্চজামি.
পরিনিব্বাযীতি সহ পরিকপ্পনেন অতীতত্থেতি আহ ‘‘পরিনিব্বাযেয্যা’’তি. পরিনিব্বাযেয্য নু খোতি ৰা পাঠো, সো এৰত্থো. ন কিঞ্চি কথিতন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ঞাণুত্তরস্সেৰ ৰিসযভাৰতো সরূপতো ন কিঞ্চি কথিতং, নযেন পনস্স ৰিসেসং ঞাপেতুকামত্তা. ভগৰতো কির এতদহোসি – ‘‘ইমিস্সংযেৰ পরিসতি নিসিন্নো আনন্দো অনুসন্ধিকুসলতায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পাদকং কত্ৰা ঠিতস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অরহত্তঞ্চ সন্ধায পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, ইমিনা পুচ্ছানুসন্ধিনা তমত্থং দেসেস্সামী’’তি. ওসক্কনায চ ইধাধিপ্পেতত্তা ভিন্নরসদেসনা হোতীতি পুচ্ছানুসন্ধি পুচ্ছিতা. তস্মিঞ্হি অসতি অনুসন্ধিভেদভিন্নেসা দেসনা, ন চ বুদ্ধাচিণ্ণা ভিন্নরসদেসনাতি. ৰিপস্সনানিস্সিতন্তি তন্নিস্সিতং. তস্স ভিক্খুনো. উপাদিযতি এতেনাতি চ উপাদানং. ন পরিনিব্বাযতি পহাতব্বস্স অপ্পজহনতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ধম্মাপি খো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা’’তি (ম. নি. ১.২৪০). উপাদানসেট্ঠন্তি ইদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভৰস্স সব্বভৰগ্গতাদস্সনপরং, ন পন অরিযভৰগ্গস্স উপাদানসেট্ঠতাপটিসেধপরং.
৭৩. নিস্সাযাতি ভৰপরিযাপন্নং নাম ধম্মং নিস্সায তপ্পরিযাপন্নং নাম নিস্সায ওঘনিত্থরণা ভগৰতা অক্খাতা; অহো অচ্ছরিযমেতং, অহো অব্ভুতমেতন্তি.
নৰসুপি ঠানেসু সমথযানিকস্সেৰ ৰসেন দেসনায আগতত্তা, ইধ চ কস্সচিপি পাদকজ্ঝানস্স অনামট্ঠত্তা ৰুত্তং – ‘‘অরিযসাৰকোতি সুক্খৰিপস্সকো অরিযসাৰকো’’তি. নৰন্নম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৰা সম্মসতীতি ইদং ঝানধম্মেপি অনুস্সৰলদ্ধে গহেত্ৰা সম্মসনং সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং; তেভূমকসঙ্খারগতং ইধ ৰুত্তন্তি অনৰসেসতো পরিগ্গহণং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘যাৰতা সক্কাযো’’তি.
এতং অমতন্তি অমতং নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তিযা এতং অরহত্তং অমতরসং. তেনাহ – ‘‘এতং অমতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি. ‘‘অনুপাদায কিঞ্চিপি অগ্গহেত্ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চী’’তি ৰুত্তত্তাপি অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো নিব্বানং অঞ্ঞত্থ সুত্তে ৰুচ্চতি.
তিণ্ণং ভিক্খূনন্তি অভিনিৰেসভেদেন তিৰিধানং. পাদকং কত্ৰা ঠিতস্স ওসক্কনায অভাৰে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সমোধানেত্ৰাতি সম্মদেৰ ওদহিত্ৰা তস্মিং তস্মিং ঠানে অসঙ্করতো ৰৰত্থপেত্ৰা. সুকথিতং নাম হোতি কথেতব্বস্স অনৰসেসেত্ৰা কথিতত্তা.
আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.