৭. মহাচত্তারীসকসুত্তৰণ্ণনা

১৩৬. দোসেহি আরকাতি অরিযং. তেনাহ ‘‘নিদ্দোস’’ন্তি. সা পন নিদ্দোসতা লোকুত্তরভাৰেন সৰিসেসাতি আহ ‘‘লোকুত্তর’’ন্তি. সম্মা সুন্দরো পসত্থো নিয্যানিকো সমাধি সম্মাসমাধীতি আহ – ‘‘সম্মাসমাধিন্তি মগ্গসমাধি’’ন্তি. উপনিসীদতি এত্থ ফলং তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতাযাতি উপনিসং, কারণন্তি আহ – ‘‘সউপনিসন্তি সপ্পচ্চয’’ন্তি. পরিকরোতি পরিৰারেতীতি পরিক্খারোতি আহ – ‘‘সপরিক্খারন্তি সপরিৰার’’ন্তি.

পরিৰারিতাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন পরিৰারন্তেহি ৰিয উপগতা. পুরেচারিকাতি ৰুট্ঠানগামিনিভাৰনা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন পচ্চযত্তা পুরস্সরা. তেনাহ – ‘‘ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি চা’’তি. ইদানি তানি কিচ্চতো দস্সেতুং, ‘‘ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরিৰীমংসগ্গহণং তত্থ তত্থ চিত্তুপ্পাদে ৰীমংসাধিপতেয্যেন পৰত্তিযা সম্মাদিট্ঠিযা পুব্বঙ্গমভাৰদস্সনত্থং. তেনস্স মগ্গসমাধিস্স নানাখণিকং পুব্বঙ্গমভাৰং দস্সেতি. ৰীমংসনপরিযোসানেতি তথাপৰত্তঅনুলোমঞাণস্স ওসানে. ভূমিলদ্ধং ৰট্টং সমুগ্ঘাটযমানাতি অত্তনো সন্তানে দীঘরত্তং অনুসযিতং কিলেসৰট্টং সমুচ্ছিন্দন্তি. ৰূপসমযমানাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ৰূপসমযমানাতি ৰা ততো এৰ অৰসিট্ঠম্পি ৰট্টং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন ৰূপসমেন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠি…পে… উপ্পজ্জতী’’তি. সাতি সম্মাদিট্ঠি. দুৰিধাপীতি যথাৰুত্তা দুৰিধাপি. ইধ অধিপ্পেতা ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চস্স দস্সিতত্তা.

লক্খণে পটিৰিজ্ঝমানে লক্খণিকো ধম্মো পটিৰিদ্ধো হোতীতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং…পে… আরম্মণতো পজানাতী’’তি. ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযম্পি এসেৰ নযো. কিচ্চতোতি ভাৰনাকিচ্চতো. সম্মাদিট্ঠিযং তদধিগতঅসম্মোহতায অসম্মোহতো পজানাতি. কিচ্চতোতি পটিৰেধকিচ্চতো. তং পন সব্বথা অসম্মুয্হনমেৰাতি আহ ‘‘অসম্মোহতো’’তি. এৰং পজাননাতি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি যাথাৰতো অৰবোধো. অস্সাতি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স.

দ্ৰাযন্তি -কারো দীঘং কত্ৰা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৰযং ৰদামী’’তি. দ্ৰে অৰযৰা এতস্সাতি দ্ৰযং. তেনাহ ‘‘দুৰিধকোট্ঠাসং ৰদামী’’তি. পুঞ্ঞস্স একো ভাগো সো এৰ পুঞ্ঞভাগিকো, ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘পুঞ্ঞভাগিযা’’তি ৰুত্তং. উপধিসঙ্খাতস্সাতি খন্ধপবন্ধসঙ্খাতস্স.

অমতদ্ৰারন্তি অরিযমগ্গং. পঞ্ঞপেতীতি নিয্যানাদিপকারতো পঞ্ঞপেতি. তেনাহ ‘‘ৰিভজিত্ৰা দস্সেতী’’তি. তত্থ সম্মোহস্স ৰিদ্ধংসনেন অসম্মোহতো দস্সেতি. তস্মিং অত্থেতি অমতদ্ৰারপঞ্ঞাপনে অত্থে. বোজ্ঝঙ্গপ্পত্তাতি বোজ্ঝঙ্গভাৰপ্পত্তা. মগ্গভাৰেন নিয্যানভাৰেন পৰত্তিযা মগ্গপঞ্ঞায অট্ঠন্নম্পি সাধারণত্তা সমুদাযস্স চ অৰযৰো অঙ্গন্তি কত্ৰা সেসধম্মে অঙ্গিকভাৰেন দস্সেন্তো ‘‘অরিযমগ্গস্স অঙ্গ’’ন্তি আহ. সো ভিক্খূতি মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি সম্মাদিট্ঠিং ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি জানন্তো ভিক্খু. পজহনত্থাযাতি সমুচ্ছেদৰসেন পজহনায. পটিলাভত্থাযাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা অধিগমায. কুসলৰাযামোতি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তোৰ কোসল্লসম্ভূতো ৰাযামো. সরতীতি সতো, তং পনস্স সরণং সতিসমঙ্গিতাযাতি আহ ‘‘সতিযা সমন্নাগতো’’তি. কামঞ্চেত্থ ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং যথাভূতা সম্মাৰাযামসতিযো সহজাতা চ পুরেজাতা চ হুত্ৰা পরিৰারেন্তি, ‘‘ইতিযিমে তযো ধম্মা সম্মাদিট্ঠিং অনুপরিধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তী’’তি পন ৰচনতো, ‘‘এত্থ হী’’তিআদিনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা এৰ সেসধম্মানং যথারহং সহচরণভাৰেন পরিৰারণং যোজিতং. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰানং গহণং ইতরেসং পরিৰারভাৰেন গহিতত্তা. ন হি সক্কা তে এৰ পরিৰারে পরিৰারৰন্তে চ কত্ৰা ৰত্তুং সঙ্করতো সম্মোহজননতো চ. তযোতি সম্মাদিট্ঠিৰাযামসতিযো সহজাতপরিৰারাৰ হোন্তি মগ্গক্খণিকানং তেসং অধিপ্পেতত্তা ৰিপস্সনাখণৰিরতীনং অসম্ভৰতো.

১৩৭. তক্কনৰসেন লোকসিদ্ধেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰঞ্চেৰঞ্চ ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰিৰিধং তক্কনং কূপে ৰিয উদকস্স আরম্মণস্স আকড্ঢনং ৰিতক্কনং ৰিতক্কো. সঙ্কপ্পনৰসেনাতি তং তং আরম্মণং গহেত্ৰা কপ্পনৰসেন. তক্কনং কপ্পনন্তি চ অতংসহজাতানমেৰাতি দট্ঠব্বং. একগ্গোতি ইমিনা সমাধিনা লদ্ধুপকারস্সেৰ ৰিতক্কস্স অপ্পনাপরিযাযো হোতীতি দস্সেতি. ৰিসেসেন ৰা অপ্পনা ৰিতক্কস্স ৰসেন চিত্তং আরম্মণং অভিরোপেতি, ৰিতক্কে অসতি কথন্তি আহ ‘‘ৰিতক্কে পনা’’তিআদি. অত্তনোযেৰ ধম্মতায চিত্তং আরম্মণং অভিরুহতীতি, এতেন আরম্মণধম্মানং গহণং নাম সভাৰসিদ্ধং, ন ধম্মন্তরমপেক্খতি, ৰিতক্কো পন পৰত্তমানো আরম্মণাভিনিরোপনৰসেনেৰ পৰত্ততীতি দস্সেতি. এৰং সন্তেপি সভাৰাৰিতক্কচিত্তুপ্পাদতো সৰিতক্কচিত্তুপ্পাদস্স আরম্মণগ্গহণৰিসেসো ৰিতক্কেন জাতোতি কত্ৰা ৰিতক্কো চিত্তস্স আরম্মণগ্গহণে ৰিসেসপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. অপরে পন ভণন্তি – যথা কোচি রাজৰল্লভং, তংসম্বন্ধীনং মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি ৰিতক্কস্স আরম্মণাভিনিরোপনসভাৰত্তা, অঞ্ঞেসং ধম্মানঞ্চ অৰিতক্কসভাৰতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘চেতসো অভিনিরোপনা’’তি (ধ. স. ৭).

যদি এৰং কথং অৰিতক্কচিত্তং আরম্মণং আরোহতীতি? ৰিতক্কবলেনেৰ. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. পরিচযেনাতি চ সন্তানে পৰত্তৰিতক্কভাৰনাসঙ্খাতেন পরিচযেন. ৰিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তস্স ৰসেন চিত্তস্স আরম্মণাভিরুহনং চিরপরিচিতং; তেন তং কদাচি ৰিতক্কেন ৰিনাপি তত্থ পৰত্ততেৰ; যথা ঞাণসহগতং চিত্তং সম্মসনৰসেন চিরপরিচিতং কদাচি ঞাণরহিতম্পি সম্মসনৰসেন পৰত্ততি; যথা ৰা কিলেসসহিতং হুত্ৰা পৰত্তং সব্বসো কিলেসরহিতম্পি পরিচযেন কিলেসৰাসনাৰসেন পৰত্ততি, এৰং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

ৰাচং সঙ্খরোতীতি ৰাচং উপ্পাদেতি, ৰচীঘোসুপ্পত্তিযা ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি অত্থো. লোকিযৰিতক্কো দ্ৰত্তিংসচিত্তসহগতো ৰাচং সঙ্খরোতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিজননতো. ৰচীসঙ্খারোত্ৰেৰ পনস্স নামং হোতি রুল়্হিতো, তংসমত্থতানিরোধতো ৰা সম্ভৰতো পন সঙ্খারোতি. ‘‘লোকুত্তরসম্মাসঙ্কপ্পং পরিৰারেন্তী’’তি ৰত্ৰা তিৰিধে সম্মাসঙ্কপ্পে কদাচি কতমং পরিৰারেন্তীতি? চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি নানাসমন্নাহারহেতুকত্তা, পুব্বভাগেযেৰ চ তে উপ্পজ্জন্তীতি. তীণি নামানি লভতি তিৰিধস্সপি পটিপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন সাতিসযং তিণ্ণম্পি কিচ্চকরণতো. এস নযো সম্মাৰাচাদীসুপি.

১৩৮. ৰিরমতি এতাযাতি ৰেরমণী ৰিরতি ৰুচ্চতি. সা মুসাৰাদতো ৰিরমণস্স কারণভাৰতো চেতনাপি ৰেরস্স মণনতো ৰিনাসনতো ৰিরতিপীতি আহ – ‘‘ৰিরতিপি চেতনাপি ৰট্টতী’’তি. আরকা রমতীতি সমুচ্ছিন্নেহি দূরতো সমুস্সারেতি. ৰিনা তেহি রমতীতি অচ্চন্তমেৰ তেহি ৰিনা ভৰতি. ততো ততোতি দিট্ঠে অদিট্ঠৰাদাদিতো মুসাৰাদা. ৰিসেসতো অনুপ্পত্তিধম্মত্তা পটিনিৰত্তা হুত্ৰা.

১৪০. তিৰিধেন কুহনৰত্থুনাতি পচ্চযপটিসেৰন-সামন্তজপ্পন-ইরিযাপথপৰত্তনসঙ্খাতেন পাপিচ্ছতা নিব্বত্তেন তিৰিধেন কুহনৰত্থুনা. এতায কুহনায করণভূতায পচ্চযুপ্পাদনত্থং নিমিত্তং সীলং এতেসন্তি যোজনা. অত্তৰিসযলাভহেতু অক্কোসনখুংসনৰম্ভনাদিৰসেন পিসনং ঘট্টনং ৰিহেঠনং নিপ্পেসো. ইতো লদ্ধং অঞ্ঞস্স, ততো লদ্ধং পরস্স দত্ৰা এৰং লাভেন লাভং নিজিগীংসতীতি লাভেন লাভং নিজিগীংসনা. পাল়িযং আগতো কুহনাদিৰসেন মিচ্ছাআজীৰো. কো পন সোতি আহ ‘‘আজীৰহেতূ’’তিআদি. তাসংযেৰাতি অৰধারণং, ‘‘আজীৰো কুপ্পমানো কাযৰচীদ্ৰারেসু এৰ কুপ্পতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং.

১৪১. সম্মা পসত্থা সোভনা নিয্যানিকা দিট্ঠি এতস্সাতি সম্মাদিট্ঠি, পুগ্গলো. তস্স পন যস্মা সম্মাদিট্ঠি সচ্চাভিসমযস্স নিব্বানসচ্ছিকিরিযায অৰস্সযো, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতস্সা’’তি. পহোতি ভৰতি তায সহেৰ উপ্পজ্জতি পৰত্ততি. পচ্চৰেক্খণঞাণং যাথাৰতো জাননট্ঠেন সম্মাঞাণন্তি ইধাধিপ্পেতং, তঞ্চ খো মগ্গসমাধিম্হি ঠিতে এৰ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং আহ – ‘‘মগ্গসম্মাসমাধিম্হি…পে… সম্মাঞাণং পহোতী’’তিআদি. ইমিনা কিং দস্সেতীতি? যথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতো পুগ্গলো, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰুত্তো, এৰং মগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণে ঠিতো, ‘‘সম্মাঞাণো’’তি ৰুত্তো, তস্স চ মগ্গফলসম্মাসমাধিপৰত্তিযা পহোতি সম্মাঞাণস্স সম্মাৰিমুত্তিযা পহোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. ফলসমাধি তাৰ পৰত্ততু, মগ্গসমাধি পন কথন্তি? তম্পি অকুপ্পভাৰতায অচ্চন্তসমাধিভাৰতো কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পৰত্ততেৰাতি ৰত্তব্বতং লভতি. ঠপেত্ৰা অট্ঠফলঙ্গানীতি ফলভূতানি সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি, ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা ৰিসুং গহিতত্তা ঠপেত্ৰা. সম্মাঞাণং পচ্চৰেক্খণং কত্ৰাতি পচ্চৰেক্খণঞাণং সম্মাঞাণং কত্ৰা. ফলং কাতুন্তি ফলধম্মসহচরিততায ৰিপাকসভাৰতায চ ‘‘ফল’’ন্তি লদ্ধনামে ফলসম্পযুত্তধম্মে সম্মাৰিমুত্তিং কাতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তং. তথা চ ৰুত্তং সল্লেখসুত্তৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ‘‘ফলসম্পযুত্তানি পন সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি ঠপেত্ৰা সেসধম্মা সম্মাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা’’তি.

১৪২. নিজ্জিণ্ণাতি নিজ্জীরিতা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনাসিতাতি অত্থো. ফলং কথিতন্তি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতী’’তি ইমিনা ৰারেন সামঞ্ঞফলং কথিতন্তি ৰদন্তি, নিজ্জীরণং পটিপ্পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযো. নিজ্জীরণং পন সমুচ্ছিন্দনন্তি কত্ৰা, মজ্ঝিমভাণকা…পে… মগ্গো কথিতোতি ৰদন্তি. দস্সনট্ঠেনাতি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন চতুন্নং সচ্চানং পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন. ৰিদিতকরণট্ঠেনাতি পচ্চক্খেন যথাদিট্ঠানং মগ্গফলানং পাকটকরণট্ঠেন. তদধিমুত্তট্ঠেনাতি তস্মিং যথাসচ্ছিকতে নিব্বানে অধিমুচ্চনভাৰেন.

কুসলপক্খাতি অনৰজ্জকোট্ঠাসা. মহাৰিপাকদানেনাতি মহতো ৰিপুলস্স লোকুত্তরস্স সুখৰিপাকস্স চেৰ কাযিকাদিদুক্খৰিপাকস্স চ দানেন.

যথা মহাৰিপাকস্স দানেন মহাচত্তারীসকং, তথা বহুতাযপি মহাচত্তারীসকোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে পঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযো কথিতা’’তিআদি ৰুত্তং. বহুঅত্থোপি হি মহা-সদ্দো হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৬৫). এত্থ চ ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ৰত্থুভেদেন দস মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কথিতা, ৰত্থুভেদেনেৰ, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা দস সম্মাদিট্ঠিধম্মাতি ৰীসতি হোতি. যথা ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৰে, সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা মগ্গৰসেন দস সম্মত্তধম্মা, তপ্পটিপক্খভূতা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা অত্থতো দস মিচ্ছত্তধম্মাতি ৰীসতি, তথা ফলৰসেন তেসু এৰং ৰীসতি. কথং ৰারেপি সম্মাদিট্ঠিআদযো দসাতি ৰীসতি? এৰমেতে দ্ৰে চত্তারীসকানি পুরিমেন সদ্ধিং তযো চত্তারীসকা ৰিভাৰিতাতি ৰেদিতব্বা.

১৪৩. পসংসিযস্স উজুৰিপচ্চনীকং নিন্দিযং পসংসন্তোপি অত্থতো পসংসিযং নিন্দন্তো নাম হোতি. পসংসিযস্স গুণপরিধংসনমুখেনেৰ হি নিন্দিযস্স পসংসায পৰত্তনতোতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিনামাযং সোভনাতি ৰদন্তোপি সম্মাদিট্ঠিং গরহতি নামা’’তিআদি. এৰমাদীতি আদিসদ্দেন ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি; তস্মা এৰংৰাদিনোতি এৰং হেতু পটিক্খেপৰাদিনোতি অত্থো. ওক্কন্তনিযামাতি ওগাল়্হমিচ্ছত্তনিযামা. এৰরূপং লদ্ধিং গহেত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং চূল়পুণ্ণমসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযমেৰ তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এদিসো হি ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছো’’তিআদি ৰুত্তসদিসো.

অত্তনো নিন্দাভযেনাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিঞ্চ নামেতে গরহন্তী’’আদিনা উপরি পরেহি ৰত্তব্বনিন্দাভযেন. ঘট্টনভযেনাতি তথা পরেসং আসাদনাভযেন. সহধম্মেন পরেন অত্তনো উপরি কাতব্বনিগ্গহো উপারম্ভো, গরহতো পরিত্তাসো উপারম্ভভযং, তং পন অত্থতো উপৰাদভযং হোতীতি আহ ‘‘উপৰাদভযেনা’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

মহাচত্তারীসকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.