২. অনুপদৰগ্গো
১. অনুপদসুত্তৰণ্ণনা
৯৩. ইদ্ধিমাতি গুণো পাকটো পরতোঘোসেন ৰিনা পাসাদকম্পনদেৰচারিকাদীহি সযমেৰ পকাসভাৰতো; ধুতৰাদাদিগুণানম্পি তথাভাৰে এতেনেৰ নযেন তেসং গুণানং পাকটযোগতো চ পরেসং নিচ্ছিতভাৰতো চ. পঞ্ঞৰতো গুণাতি পঞ্ঞাপভেদপভাৰিতে গুণৰিসেসে সন্ধায ৰদতি. তে হি যেভুয্যেন পরেসং অৰিসযা. তেনাহ – ‘‘ন সক্কা অকথিতা জানিতু’’ন্তি. ৰিসভাগা সভাগা নাম অযোনিসোমনসিকারবহুলেসু পুথুজ্জনেসু, তে পন অপ্পহীনরাগদোসতায পরস্স ৰিজ্জমানম্পি গুণং মক্খেত্ৰা অৰিজ্জমানং অৰণ্ণমেৰ ঘোসেন্তীতি আহ – ‘‘ৰিসভাগ…পে… কথেন্তী’’তি.
যা অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো যথাভূতং পজাননা, অযং ধাতুকুসলতা. আযতনকুসলতাযপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাদীসু দ্ৰাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু কোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. ইদং ইমস্স ফলস্স ঠানং কারণং, ইদং অট্ঠানং অকারণন্তি এৰং ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজাননা, অযং ঠানাট্ঠানকুসলতা. যো পন ইমেসু ধাতুআদীসু পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন নিস্সঙ্গগতিযা পণ্ডাতি লদ্ধনামেন ঞাণেন ইতো গতো পৰত্তো, অযং পণ্ডিতো নামাতি আহ – ‘‘ইমেহি চতূহি কারণেহি পণ্ডিতো’’তি. মহন্তানং অত্থানং পরিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি আহ – ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি.
নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরো ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তীযতি, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৰেমত্ততা. যস্স কস্সচি (দী. নি. টী. ৩.২১৬; সং. নি. টী. ১.১.১১০; অ. নি. টী. ১.১.৫৮৪) ৰিসেসতো অরূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৰেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো, ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ হেতুমহন্ততায পচ্চযমহন্ততায নিস্সযমহন্ততায পভেদমহন্ততায কিচ্চমহন্ততায ফলমহন্ততায আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. তত্থ হেতূ অলোভাদযো, পচ্চযা হিরোত্তপ্পসদ্ধাসতিৰীরিযাদযো. নিস্সযা সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা তংসমঙ্গিনো চ পুরিসৰিসেসা. পভেদো চারিত্তাদিৰিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৰসেন পটিপক্খস্স ৰিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৰেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা, ঠানাট্ঠানাদীনং পন মহন্তভাৰো মহাৰিসযতায ৰেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৰিসযতা বহুধাতুকসুত্তে (ম. নি. ৩.১২৪ আদযো) সযমেৰ আগমিস্সতি. ৰিহারসমাপত্তীনং সমাধিক্খন্ধে নিদ্ধারিতনযেন ৰেদিতব্বা, অরিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গহণতো সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) আগতনযেন. সতিপট্ঠানাদীনং ৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৰণ্ণনাদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন. সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৰতো সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৰচরপণ্ডিতৰেদনীযভাৰতো চ. অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভারতো মহাৰিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৰতো মহানিপ্ফত্তিতো চ. নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো মহন্ততা ৰেদিতব্বা.
পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – নানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি, ‘‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি, এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তেসুপি ‘‘একৰিধেন রূপক্খন্ধো, একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো, একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৰং একেকস্স খন্ধস্স একৰিধাদিৰসেন অতীতাদিভেদৰসেনপি নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তথা ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’’তি এৰং আযতননানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.
নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’’তি এৰং নানাধাতূসু পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তযিদং উপাদিণ্ণকধাতুৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৰিন্নঞ্চ অগ্গসাৰকানং উপাদিণ্ণকধাতূসুযেৰ নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তঞ্চ খো একদেসতোৰ, নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিণ্ণকধাতূনং পন নানাকরণং ন জানন্তিযেৰ. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৰ পন, ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কণ্হো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰট্টং সুসণ্ঠানং মট্ঠং ফরুসং সুগন্ধং মধুরং তিত্তকং অম্বিলং কটুকং কসাৰং, কণ্টকো তিখিণো অতিখিণো উজুকো কুটিলো লোহিতো ওদাতো হোতী’’তি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.
অত্থেসূতি রূপাদীসু আরম্মণেসু. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো সন্তানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৰিজ্জাদিঅঙ্গানঞ্হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতাতি. তেনাহ – সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৰেসু নিচ্চসারাদিৰিরহতো সুঞ্ঞসভাৰেসু, ততো এৰ ইত্থিপুরিসঅত্তঅত্তনিযাদিৰসেন অনুপলব্ভেসু সভাৰেসু. ম-কারো হেত্থ পদসন্ধিকরো. নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিনানাঅত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিরুত্তীসূতি তেসংযেৰ অত্থধম্মানং নিদ্ধারণৰচনসঙ্খাতাসু নানানিরুত্তীসু. পটিভানেসূতি এত্থ অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৰিসযভূতেসু, ‘‘ইমানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৰিভ. ৭২৫-৭৪৫) তথা তথা পটিভানতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু ঞাণেসু. পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৰুত্তমেৰ. ইতরেসং পন ৰুত্তনযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৰ. যং পন অভিন্নং একমেৰ নিব্বানং, তত্থ উপচারৰসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘পুথু নানাজনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স মদনিম্মদনাদিপরিযাযেন পুথুত্তং পরিদীপিতং হোতি.
এৰং ৰিসযৰসেন পঞ্ঞায মহত্তং পুথুত্তঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৰসেন হাসভাৰং, পৰত্তিআকারৰসেন জৰনভাৰং, কিচ্চৰসেন তিক্খাদিভাৰঞ্চ দস্সেতুং, ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. সীলং পরিপূরেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৰা পীতিসহগতায পঞ্ঞায. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিরতিৰসেন আরম্মণে ফুল্লা ৰিকসিতা ৰিয পৰত্ততি; ন উপেক্খাসহগতাতি পাতিমোক্খসীলং ঠপেত্ৰা হাসনীযং পরং তিৰিধম্পি সীলং পরিপূরেতীতি অত্থো. ৰিসুং ৰুত্তত্তা পুন সীলক্খন্ধমাহ. সমাধিক্খন্ধন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.
রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি রূপক্খন্ধং অনিচ্চন্তি সীঘং ৰেগেন পৰত্তিযা পটিপক্খদূরীভাৰেন পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৰিস্সট্ঠৰজিরং ৰিয লক্খণং পটিৰিজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী রূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৰেগসা পটিৰিজ্ঝতি, তস্মা সা জৰনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেত্ৰা বলৰৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং, ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনতো খযসভাৰত্তা. ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৰতো. অসারকট্ঠেনাতি অত্তসারৰিরহতো নিচ্চসারাদিৰিরহতো চ. তুলযিত্ৰাতি তুলাভূতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি তায এৰ তীরণভূতায তীরেত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি যাথাৰতো পকাসেত্ৰা পঞ্চক্খন্ধং ৰিভূতং কত্ৰা. রূপনিরোধেতি রূপক্খন্ধস্স নিরোধভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভারৰসেন. ইদানি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুং, পুন ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰসেনাতি কেচি.
ঞাণস্স তিক্খভাৰো নাম সৰিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন ৰেদিতব্বোতি, ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তে পন কিলেসে ৰিভাগেন দস্সেন্তো, ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. তিক্খপঞ্ঞো হি খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ – ‘‘একস্মিং আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা অধিগতা হোন্তী’’তিআদি.
‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা নিরোধধম্মা’’তি যাথাৰতো দস্সনেন সচ্চসম্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কারণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৰুত্তনযেন সব্বসঙ্খারেসু অভিণ্হং পৰত্তসংৰেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্রাসৰসেন সব্বসঙ্খারেসু বহুসো উত্রস্তমানসো. তেন আদীনৰানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি পন ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনং আহ – অরতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৰ অপরাপরুপ্পত্তিং. বহিমুখোতি সব্বসঙ্খারতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৰত্তঞাণমুখো, তথা ৰা পৰত্তিতৰিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৰা নিব্বেধা, সাৰ পঞ্ঞা নিব্বেধিকা. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
পজ্জতি এতেন ৰিপস্সনাদিকোতি পদং, সমাপত্তি, তস্মা অনুপদন্তি অনুসমাপত্তিযোতি অত্থো. পদং ৰা সম্মসনুপগা ধম্মা ৰিপস্সনায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. তেনাহ ‘‘সমাপত্তিৰসেন ৰা’’তি. ঝানঙ্গৰসেন ৰাতি ঝানঙ্গৰসেনাতি চ অত্থো. অট্ঠকথাযং পন কমত্থো ইধ পদসদ্দো, তস্মা অনুপদং অনুক্কমেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অনুপটিপাটিযা’’তি. ধম্মৰিপস্সনন্তি তংতংসমাপত্তিচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং ধম্মানং ৰিপস্সনং. ৰিপস্সতীতি সমাপত্তিযো ঝানমুখেন তে তে ধম্মে যাথাৰতো পরিগ্গহেত্ৰা, ‘‘ইতিপি দুক্খা’’তিআদিনা সম্মসতি. অদ্ধমাসেন অরহত্তং পত্তো উক্কংসগতস্স সাৰকানং সম্মসনচারস্স নিপ্পদেসেন পৰত্তিযমানত্তা, সাৰকপারমীঞাণস্স চ তথা পটিপাদেতব্বত্তা. এৰং সন্তেপীতি যদিপি মহামোগ্গল্লানত্থেরো ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পত্তো; ধম্মসেনাপতি পন ততো চিরেন, এৰং সন্তেপি যস্মা মোগ্গল্লানত্থেরোপি মহাপঞ্ঞোৰ, তস্মা সারিপুত্তত্থেরোৰ মহাপঞ্ঞতরোতি. ইদানি তমত্থং পাকটতরং কাতুং, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেরো হী’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মসনং চরতি এত্থাতি সম্মসনচারো, ৰিপস্সনাভূমি, তং সম্মসনচারং. একদেসমেৰাতি সকঅত্তভাৰে সঙ্খারে অনৰসেসতো পরিগ্গহেতুঞ্চ সম্মসিতুঞ্চ অসক্কোন্তং অত্তনো অভিনীহারসমুদাগতঞাণবলানুরূপং একদেসমেৰ পরিগ্গহেত্ৰা সম্মসন্তো. ননু চ ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬) ৰচনতো ৰট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামেন সব্বং পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানিতব্বমেৰ? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো সম্মসনুপগধম্মৰসেন ৰুত্তং. তস্মা সসন্তানগতে সব্বধম্মে, পরসন্তানগতে চ তেসং সন্তানৰিভাগং অকত্ৰা বহিদ্ধাভাৰসামঞ্ঞতো সম্মসনং, অযং সাৰকানং সম্মসনচারো. থেরো পন বহিদ্ধাধম্মেপি সন্তানৰিভাগেন কেচি কেচি উদ্ধরিত্ৰা সম্মসি, তঞ্চ খো ঞাণেন ফুট্ঠমত্তং কত্ৰা. তেন ৰুত্তং – ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তো ৰিয একদেসমেৰ সম্মসন্তো’’তি. তত্থ ঞাণেন নাম যাৰতা নেয্যং পৰত্তিতব্বং, তথা অপৰত্তনতো ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তো ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. অনুপদধম্মৰিপস্সনায অভাৰতো ‘‘একদেসমেৰ সম্মসন্তো’’তি ৰুত্তং.
বুদ্ধানং সম্মসনচারো দসসহস্সিলোকধাতুযং সত্তসন্তানগতা, অনিন্দ্রিযবদ্ধা চ সঙ্খারাতি ৰদন্তি, কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসূতি অপরে. তথা হি অদ্ধত্তযৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ওসরিত্ৰা ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন বুদ্ধানং মহাৰজিরঞাণং পৰত্তং. পচ্চেকবুদ্ধানং সসন্তানগতেহি সদ্ধিং মজ্ঝিমদেসৰাসিসত্তসন্তানগতা অনিন্দ্রিযবদ্ধা চ সম্মসনচারোতি ৰদন্তি, জম্বুদীপৰাসিসত্তসন্তানগতাতি কেচি. ধম্মসেনাপতিনোপি যথাৰুত্তসাৰকানং ৰিপস্সনাভূমিযেৰ সম্মসনচারো. তত্থ পন থেরো সাতিসযং নিরৰসেসং অনুপদধম্মং ৰিপস্সি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাৰকানং সম্মসনচারং নিপ্পদেসং সম্মসী’’তি.
তত্থ ‘‘সাৰকানং ৰিপস্সনাভূমী’’তি এত্থ সুক্খৰিপস্সকা লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পকতিসাৰকা অগ্গসাৰকা পচ্চেকবুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধাতি ছসু জনেসু সুক্খৰিপস্সকানং ঝানাভিঞ্ঞাহি অনধিগতপঞ্ঞানেপুঞ্ঞত্তা অন্ধানং ৰিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং ৰিপস্সনাকালে ইচ্ছিকিচ্ছিতধম্মৰিপস্সনা নত্থি. তে যথাপরিগ্গহিতধম্মমত্তেযেৰ ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তি. লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পন পকতিসাৰকা যেন মুখেন ৰিপস্সনং আরভন্তি; ততো অঞ্ঞেন ৰিপস্সনং ৰিত্থারিকং কাতুং সক্কোন্তি ৰিপুলঞাণত্তা. মহাসাৰকা অভিনীহারসম্পন্নত্তা ততো সাতিসযং ৰিপস্সনং ৰিত্থারিকং কাতুং সক্কোন্তি. অগ্গসাৰকেসু দুতিযো অভিনীহারসম্পত্তিযা সমাধানস্স সাতিসযত্তা ৰিপস্সনং ততোপি ৰিত্থারিকং করোতি. পঠমো পন ততো মহাপঞ্ঞতায সাৰকেহি অসাধারণং ৰিত্থারিকং করোতি. পচ্চেকবুদ্ধো তেহিপি মহাভিনীহারতায অত্তনো অভিনীহারানুরূপং ততোপি ৰিত্থারিকৰিপস্সনং করোন্তি. বুদ্ধানং, সম্মদেৰ, পরিপূরিতপঞ্ঞাপারমিপভাৰিত-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমনস্স অনুরূপাযাতি. যথা নাম কতৰালৰেধপরিচযেন সরভঙ্গসদিসেন ধনুগ্গহেন খিত্তো সরো অন্তরা রুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খণেযেৰ পততি; ন সজ্জতি ন ৰিরজ্ঝতি, এৰং অন্তরা অসজ্জমানা অৰিরজ্ঝমানা ৰিপস্সনা সম্মসনীযধম্মেসু যাথাৰতো নানানযেহি পৰত্ততি. যং মহাঞাণন্তি ৰুচ্চতি, তস্স পৰত্তিআকারভেদো গণতো ৰুত্তোযেৰ.
এতেসু চ সুক্খৰিপস্সকানং ৰিপস্সনাচারো খজ্জোতপভাসদিসো, অভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৰকানং দীপপভাসদিসো, মহাসাৰকানং ওক্কাপভাসদিসো, অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকাপভাসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপভাসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং রস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসরদসূরিযমণ্ডলসদিসো উপট্ঠাসি. তথা সুক্খৰিপস্সকানং ৰিপস্সনাচারো অন্ধানং যট্ঠিকোটিযা গমনসদিসো, লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৰকানং দণ্ডকসেতুগমনসদিসো, মহাসাৰকানং জঙ্ঘসেতুগমনসদিসো, অগ্গসাৰকানং সকটসেতুগমনসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং মহাসকমগ্গগমনসদিসোতি ৰেদিতব্বো.
অরহত্তঞ্চ কির পত্ৰাতি এত্থ কির-সদ্দো অনুস্সৰলদ্ধোযমত্থোতি দীপেতুং ৰুত্তো. পত্ৰা অঞ্ঞাসি অত্তনো ৰিপস্সনাচারস্স মহাৰিসযত্তা তিক্খৰিসদসূরভাৰস্স চ সল্লক্খণেন. কথং পনাযং মহাথেরো দন্ধং অরহত্তং পাপুণন্তো সীঘং অরহত্তং পত্ততো পঞ্ঞায অত্তানং সাতিসযং কত্ৰা অঞ্ঞাসীতি আহ – ‘‘যথা হী’’তিআদি. মহাজটন্তি মহাজালসাখং অতিৰিয সিব্বিতজালং. যট্ঠিং পন সারং ৰা উজুং ৰা ন লভতি ৰেণুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৰা ৰেণুস্স গহিতত্তা. এৰংসম্পদন্তি যথা তেসু পুরিসেসু একো ৰেল়ুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৰা ৰেল়ুযট্ঠিং গণ্হাতি, একো উচ্চিনিত্ৰা, এৰং নিপ্ফত্তিকং. পধানন্তি ভাৰনানুযুঞ্জনং.
সত্তসট্ঠি ঞাণানীতি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৭৩ মাতিকা) আগতেসু তেসত্ততিযা ঞাণেসু ঠপেত্ৰা ছ অসাধারণঞাণানি সুতমযঞাণাদীনি পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণপরিযোসানানি সত্তসট্ঠি ঞাণানি. তানি হি সাৰকেহি পৰিচিতব্বানি, ন ইতরানি. সোল়সৰিধং পঞ্ঞন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৭৯; সং. নি. টী. ৩.৫.৩৭৯) মহাপঞ্ঞাদিকা, নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিপঞ্ঞাতি ইদং সোল়সৰিধং পঞ্ঞং.
তত্রাতি তস্স. ইদং হোতীতি ইদং দানি ৰুচ্চমানং অনুপুব্বসম্মসনং হোতি. ৰিপস্সনাকোট্ঠাসন্তি ৰিতক্কাদিসম্মসিতব্বধম্মৰিভাগেন ৰিভত্তৰিপস্সনাভাগং.
৯৪. পঠমে ঝানেতি উপসিলেসে ভুম্মং, তস্মা যে পঠমে ঝানে ধম্মাতি যে পঠমজ্ঝানসংসট্ঠা ধম্মাতি অত্থো. অন্তোসমাপত্তিযন্তি চ সমাপত্তিসহগতে চিত্তুপ্পাদে সমাপত্তিসমঞ্ঞং আরোপেত্ৰা ৰুত্তং. ৰৰত্থিতাতি কতৰৰত্থনা নিচ্ছিতা. পরিচ্ছিন্নাতি ঞাণেন পরিচ্ছিন্না সলক্খণতো পরিচ্ছিজ্জ ঞাতা. ওলোকেন্তোতি ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সন্তো. অভিনিরোপনং আরম্মণে চিত্তস্স আরোপনং. অনুমজ্জনং আরম্মণে চিত্তস্স অনুৰিচারণং. ফরণং পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনং, ৰিপ্ফারিকভাৰো ৰা. সাতন্তি সাতমধুরতা. অধিক্খেপো ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভূতং সমাধানং. ফুসনং ইন্দ্রিযৰিসযৰিঞ্ঞাণস্স ততো উপ্পজ্জিত্ৰা আরম্মণে ফুসনাকারেন ৰিয পৰত্তি. ৰেদযিতং আরম্মণানুভৰনং. সঞ্জাননং নীলাদিৰসেন আরম্মণস্স সল্লক্খণং. চেতযিতং চেতসো ব্যাপারো. ৰিজাননং আরম্মণূপলদ্ধি. কত্তুকম্যতা চিত্তস্স আরম্মণেন অত্থিকতা. তস্মিং আরম্মণে অধিমুচ্চনং, সন্নিট্ঠানং ৰা অধিমোক্খো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা চিত্তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গাহো, অধিগ্গহোতি অত্থো. আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা উপট্ঠানং. সমপ্পৰত্তেসু অস্সেসু সারথি ৰিয সকিচ্চপসুতেসু সম্পযুত্তেসু অজ্ঝুপেক্খনং মজ্ঝত্ততা. সম্পযুত্তধম্মানং আরম্মণে অনুনযনং সংচরণং অনুনযো. সভাৰতোতি যথাভূতসভাৰতো. সোল়সন্নং এৰ চেত্থ ধম্মানং গহণং তেসংযেৰ থেরেন ৰৰত্থাপিতভাৰতো, তে এৰস্স তদা উপট্ঠহিংসু, ন ইতরেতি ৰদন্তি. ৰীরিযসতিগ্গহণেন চেত্থ ইন্দ্রিযভাৰসামঞ্ঞতো সদ্ধাপঞ্ঞা; সতিগ্গহণেনেৰ একন্তানৰজ্জভাৰসামঞ্ঞতো পস্সদ্ধিআদযো ছ যুগল়া; অলোভাদোসা চ সঙ্গহিতা ঝানচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নত্তা তেসং ধম্মানং. থেরেন চ ধম্মা ৰৰত্থানসামঞ্ঞতো আরদ্ধা. তে ন উপট্ঠহিংসূতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি অপরে.
ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পাদেপি নেসং ৰেদনানং পজাননং হোতিযেৰাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তং জানাতীতি তংঞাণো, তস্স ভাৰো তংঞাণতা, ঞাণস্স অত্তসংৰেদনন্তি অত্থো. তংসমানযোগক্খমাহি সম্পযুত্তধম্মা. ঞাণবহুতাতি ঞাণস্স বহুভাৰো, একচিত্তুপ্পাদে অনেকঞাণতাতি অত্থো. ইদানি তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং, ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. ন সক্কা জানিতুং আরম্মণকরণস্স অভাৰতো. অসম্মোহাৰবোধো চ ঈদিসস্স ঞাণস্স নত্থি. একেকমেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি তস্মিং খণে একস্সেৰ আৰজ্জনস্স উপ্পজ্জনতো, ন চ আৰজ্জনেন ৰিনা চিত্তুপ্পত্তি অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মরূ;
ন ত্ৰেৰ তেপি জীৰন্তি, দ্ৰীহি চিত্তেহি সংযুতা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯) চ,
‘‘নত্থি চিত্তে যুগা গহী’’তি চ –
ৰত্থারম্মণানং পরিগ্গহিততাযাতি যস্মিঞ্চ আরম্মণে যে ঝানধম্মা পৰত্তন্তি, তেসং ৰত্থারম্মণানং পগেৰ ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ গহিতত্তা. যথা নাম মিগসূকরাদীনং আসযেপরিগ্গহিতে তত্র ঠিতা মিগা ৰা সূকরা ৰা ততো উট্ঠানতোপি আগমনতোপি নেসাদস্স সুখগ্গহণা হোন্তি, এৰংসম্পদমিদং. তেনাহ ‘‘থেরেন হী’’তিআদি. তেনাতি ৰত্থারম্মণানং পরিগ্গহিতভাৰেন. অস্সাতি থেরস্স. তেসং ধম্মানন্তি ঝানচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং ধম্মানং. উপ্পাদং আৰজ্জন্তস্সাতিআদিনা উপ্পাদাদীসু যং যদেৰ আরব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি; তস্মিং তস্মিং খণে তস্স তস্সেৰ চস্স পাকটভাৰো দীপিতো. ন হি আৰজ্জনেন ৰিনা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অহুত্ৰা সম্ভোন্তীতি পুব্বে অৰিজ্জমানা হুত্ৰা সম্ভৰন্তি, অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. উদযং পস্সতি তেসং ধম্মানং, ‘‘অহুত্ৰা সম্ভোন্তী’’তি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিভাৰদস্সনতো. পুব্বে অভাৰবোধকো হি অত্তলাভো ধম্মানং উদযো. হুত্ৰাতি উপ্পজ্জিত্ৰা. পটিৰেন্তীতি পটি খণে খণে ৰিনস্সন্তি. ৰযং পস্সতি, ‘‘হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি তেসং ধম্মানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৰদস্সনতো. ৰিদ্ধংসভাৰবোধকো হি ধম্মানং ৰিজ্জমানতো ৰযো.
তেসু ধম্মেসু নত্থি এতস্স উপযো রাগৰসেন উপগমনন্তি অনুপযো, অননুরোধো. হুত্ৰা ৰিহরতীতি যোজনা. তথা নত্থি এতস্স অপাযো পটিঘৰসেন অপগমনন্তি অনপাযো, অৰিরোধো. ‘‘এতং মম, এসো মে অত্থা’’তি তস্স তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৰেসাভাৰতো তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অপ্পটিবদ্ধোতি অনুপযানিস্সিতভাৰতো ৰিপস্সনায পরিবন্ধৰসেন ছন্দরাগেন ন পটিবদ্ধো ন ৰিবন্ধিতো. ৰিপ্পমুত্তোতি ততো এৰ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিৰসেন কামরাগতো ৰিমুত্তো. ৰিসংযুত্তো ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ পটিপক্খধম্মেহি ৰিসংযুত্তো.
কিলেসমরিযাদা তেন কতা ভৰেয্যাতি অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তে সোল়স ধম্মে আরব্ভ পৰত্তমানং ৰিপস্সনাৰীথিং ভিন্দিত্ৰা সচে রাগাদযো উপ্পজ্জেয্যুং; তস্স ৰিপস্সনাৰীথিযা কিলেসমরিযাদা তেন চিত্তেন, চিত্তসমঙ্গিনা ৰা কতা ভৰেয্য. তেসূতি তেসু ধম্মেসু. অস্সাতি থেরস্স. একোপীতি রাগাদীসু একোপীতি চ ৰদন্তি. ৰুত্তাকারেন একচ্চানং অনাপাথগমনে সতি ৰিপস্সনা ন তেসু ধম্মেসু নিরন্তরপ্পৰত্তাতি আরম্মণমরিযাদা ভৰেয্য. ৰিক্খম্ভিতপচ্চনীকত্তাতি ৰিপস্সনায পটিপক্খধম্মানং পগেৰ ৰিক্খম্ভিতত্তা ইদানিপি ৰিক্খম্ভেতব্বা কিলেসা নত্থীতি ৰুত্তং.
ইতোতি পঠমজ্ঝানতো. অনন্তরোতি উপরিমো ঝানাদিৰিসেসো. তস্স পজাননস্সাতি, ‘‘অত্থি উত্তরি নিস্সরণ’’ন্তি এৰং পৰত্তজাননস্স. বহুলীকরণেনাতি পুনপ্পুনং উপ্পাদনেন.
সম্পসাদনট্ঠেনাতি কিলেসকালুসিযাপগমনেন, তস্স ৰিচারক্খোভৰিগমেন ৰা চেতসো সম্মদেৰ পাসাদিকভাৰেন.
ৰীরিযং সতি উপেক্খাতি আগতট্ঠানে পারিসুদ্ধিউপেক্খা, অদুক্খমসুখাৰেদনাতি এত্থ ঝানুপেক্খাতি, ‘‘সুখট্ঠানে ৰেদনুপেক্খাৰা’’তি ৰুত্তং. সুখট্ঠানেতি চ পঠমজ্ঝানাদীসু সুখস্স ৰুত্তট্ঠানে. পস্সদ্ধত্তাতি সমধুরচেতযিতভাৰেন আরম্মণে ৰিসটৰিত্থতভাৰতো যো সো চেতসো আভোগো ৰুত্তো. সামঞ্ঞফলাদীসু সতিযা পারিসুদ্ধি, সা থন অত্থতো সতিৰিনিমুত্তা নত্থীতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধাসতিযেৰা’’তি. পারিসুদ্ধিউপেক্খা, ন ঝানুপেক্খাদযো.
৯৫. ঈদিসেসু ঠানেসু সতিযা ন কদাচিপি ঞাণৰিরহো অত্থীতি আহ – ‘‘ঞাণেন সম্পজানো হুত্ৰা’’তি. তথা হি ততিযজ্ঝানে, ‘‘সতিমা সুখৰিহারী’’তি এত্থ সম্পজানোতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি. ন সাৰকানং অনুপদধম্মৰিপস্সনা হোতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমপ্পৰত্তিযা দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৰতো. তেনাহ – ‘‘কলাপৰিপস্সনং দস্সেন্তো এৰমাহা’’তি.
৯৬. পঞ্ঞায চস্সদিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি দস্সনসমকালং খীযমানা আসৰা, ‘‘দিস্ৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি ৰুত্তা. সমানকালেপি হি এদিসো সদ্দপ্পযোগো দিস্সতি –
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭).
‘‘নিহন্ত্ৰা তিমিরং সব্বং, উগ্গতেজো সমুগ্গতো;
ৰেরোচনো রস্মিমালী, লোকচক্খুপভঙ্করো’’তি. (পট্ঠা. অনুটী. ১.২৫-৩৪; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৮০) চ –
এৰমাদীসু. হেতুঅত্থো ৰা অযং দিস্ৰাসদ্দো অসমানকত্তুকো যথা – ‘‘ঘতং পিৰিত্ৰা বলং হোতি, সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮০২). দস্সনহেতুকো হি আসৰানং পরিক্খযো পরিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযে সতি পহানাভিসমযস্স লব্ভনতো. যুগনদ্ধং আহরিত্ৰাতি পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ ঝানধম্মে সম্মসন্তো সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি. এৰং যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সম্মসন্তো সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৰা যথা থেরো অরহত্তং পাপুণি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অরহত্তং পত্তৰারো ইধ গহিতো’’তি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দীঘনখসুত্তদেসনায (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) হি থেরো অরহত্তং পত্তো. তদা চ অনাগামী হুত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জতীতি ৰচনঅৰসরো নত্থি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অরহত্তং পত্তৰারো ইধ গহিতো’’তি. যদি এৰং – ‘‘সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি? থেরে ৰিজ্জমানে পণ্ডিতগুণে অনৰসেসতো দস্সেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেতুং. নিরোধসমাপজ্জনং পন থেরস্স আচিণ্ণসমাচিণ্ণং. তেনাহ ‘‘নিরোধং পন…পে… ৰদন্তী’’তি. তেন ফলসমাপত্তিম্পি অন্তরা সমাপজ্জতিযেৰাতি দস্সেতি.
ৰোমিস্সং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্থস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘নিরোধং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগেন সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং আহরিত্ৰা ঠিতস্স নিরোধসমাপত্তি সীসং নাম হোতি, তস্স আভোগৰসেন নিরোধস্স ৰারো আগচ্ছতি. ফলসমাপত্তি গূল়্হো হোতি, ‘‘ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগস্স অভাৰতো. ফলসমাপত্তি সীসং হোতীতি এত্থাপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এতেন আভোগপটিবদ্ধমেতেসং আগমনন্তি দীপিতন্তি ৰেদিতব্বং. জম্বুদীপৰাসিনো থেরা পনাতিআদি অট্ঠকথারুল়্হমেৰ তং ৰচনং. অন্তোসমাপত্তিযন্তি নিরোধং সমাপন্নকালে. তিসমুট্ঠানিকরূপধম্মেতি উতুকম্মাহারৰসেন তিসমুট্ঠানিকরূপধম্মে.
৯৭. চিণ্ণৰসিতন্তি পটিপক্খদূরিভাৰেন সুভাৰিতৰসীভাৰং. নিপ্ফত্তিং পত্তোতি উক্কংসপরিনিপ্ফত্তিং পত্তো. উরে ৰাযামজনিতায ওরসো. পভাৰিতন্তি উপ্পাদিতং. ধম্মেনাতি অরিযমগ্গধম্মেন. তস্স হি অধিগমেন অরিযায জাতিযা জাতো নিব্বত্তোতি কত্ৰা, ‘‘ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো’’তি ৰুচ্চতি. ধম্মদাযস্সাতি নৰৰিধস্স লোকুত্তরধম্মদাযস্স. আদিযনতোতি গণ্হনতো, সসন্তানে উপ্পাদনতোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অনুপদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা
৯৮. খীণা জাতীতি অত্তনো জাতিক্খযং পটিজানন্তেন অরহত্তং ব্যাকতং হোতি অরহতো তদভাৰতো. তথা ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসো মে পরিযোসিতোতি পটিজানন্তেনপি. কতং করণীযন্তি চতূহি মগ্গেহি চতূসু সচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিৰসেন সোল়সৰিধস্সপি কিচ্চস্স অত্তনা নিট্ঠাপিতভাৰং পটিজানন্তেনপি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি আযতিং পুনব্ভৰাভাৰং, আযতিং ৰা পরিঞ্ঞাদিকরণীযাভাৰং পটিজানন্তেনপীতি আহ – ‘‘একেনপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৰ হোতী’’তি. দ্ৰিক্খত্তুং বদ্ধং পন সুবদ্ধং ৰিযাতি ৰুত্তং. ইধ পন অঞ্ঞাব্যাকরণং চতূহি পদেহি আগতং, তস্মা ৰত্তব্বমেৰ চেত্থ নত্থীতি অধিপ্পাযো. চেতনায দিট্ঠৰাদিতা নাম অরিযৰোহারো. সভাৰোতি পকতিঅত্থো হি অযং ধম্মসদ্দো, ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৪-২৭৫) ৰিয তস্মা, অনুধম্মোতি অরিযভাৰং অনুগতা পকতীতি অত্থো. পরমপ্পিচ্ছতায অরিযা অত্তনো গুণে অনাৰিকরোন্তাপি সাসনস্স নিয্যানিকভাৰপৰেদনত্থঞ্চেৰ সব্রহ্মচারীনং সম্মাপটিপত্তিযং উস্সাহজননত্থঞ্চ তাদিসানং পরিনিব্বানসমযেযেৰ আৰিকরোন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ – ‘‘পরিনিব্বুতস্স…পে… কাতব্বো’’তি.
৯৯. দুব্বলন্তি ফেগ্গু ৰিয সুভেজ্জনীযং বলৰিরহিতং, অসারন্তি অত্থো. ৰিরাগুতন্তি পলুজ্জনসভাৰং. ৰিগচ্ছনসভাৰন্তি ৰিনাসগমনসভাৰং. অনিচ্চদুক্খৰিপরিণামত্তা অস্সাসলেসস্সপি অভাৰতো অস্সাসৰিরহিতং. আরম্মণকরণৰসেন সমন্নাগমনৰসেন চ যথারহং উপেন্তি উপগচ্ছন্তীতি উপযা, ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি উপাদিযন্তি দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. অধিতিট্ঠতি চেতসো অভিনন্দনভূতাতি চেতসো অধিট্ঠানং. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. তন্তি চিত্তং. অভিনিৰিসতীতি অভিরতিৰসেন নিৰিসতি, অযঞ্হেত্থ অত্থো – সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অভিনিৰিসতি ‘‘এতং মমং, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি এতাহি অভিনিৰেসাহি, তথা সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অনুসেতি এতাহীতি অনুসযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. যদগ্গেন হি তেভূমকধম্মেসু রাগাদযো অনুসেন্তি, তদগ্গেন তংসহগতধম্মা তত্থ অনুসেন্তীতি পরিযাযেন, ‘‘তং অনুসেতী’’তি ৰুত্তং. খযা ৰিরাগাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি ‘‘খযেন ৰিরাগেনা’’তি হেতুম্হি করণৰসেন অত্থো ৰুত্তো. ৰিরাগেনাতি চ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন ‘‘নিরোধেনা’’তি এৰমাদিকং গহিতং হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ উপযাদীনং সমুচ্ছেদস্সেৰ বোধনতো.
১০০. পতিট্ঠাতি এত্থ সেসভূতত্তযং উপাদারূপঞ্চাতি পতিট্ঠানা, নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতুচাতি পতিট্ঠানধাতু. ন্হানীযচুণ্ণং বাহিরউদকং ৰিয সেসভূতত্তযং আবন্ধতীতি আবন্ধনং. পচনীযভত্তং বাহিরতেজো ৰিয সেসভূতত্তযং পরিপাচেতীতি পরিপাচনং. বাহিরৰাতো ৰিয সেসভূতত্তযং ৰিত্থম্ভেতীতি ৰিত্থম্ভনং. ধাতুসদ্দত্থো ৰুত্তোযেৰ. অসম্ফুট্ঠধাতূতি অসম্ফুসিতভাৰো তেসং ৰিপরিমট্ঠতাভাৰতো. ৰিজাননং আরম্মণূপলদ্ধি. অহং অত্তাতি অহং, ‘‘রূপধম্মো মে অত্তা’’তি অত্তকোট্ঠাসেন অত্তভাৰেন ন উপগমিং ন গণ্হিং. নিস্সিতনিস্সিতাপি নিস্সিতা এৰ নামাতি আহ ‘‘পথৰীধাতুনিস্সিতাৰা’’তি. অত্তনা ৰা পন তন্নিস্সিতাতি ‘‘একেন পরিযাযেনা’’তি. উপাদারুপম্পি কামং নিস্সিতম্পি হোতি. তথাপি তং নিস্সিতং হোতিযেৰাতি তং ন উদ্ধটং. পরিচ্ছেদকরত্তা পরিচ্ছেদাকাসস্স ‘‘অৰিনিব্ভোগৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তেন চ তথা পরিচ্ছিন্নত্তা সব্বম্পি ভূতুপাদারূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম. তং নিস্সায পৰত্তিযা উপাদারূপং ৰিয ভূতরূপানি, অরূপক্খন্ধা ৰিয চ ৰত্থুরূপানি, ‘‘তংনিস্সিতরূপৰত্থুকা অরূপক্খন্ধা’’তি ৰুত্তনযেন আকাসধাতুনিস্সিতচক্খাদিরূপধম্মৰত্থুকা ৰেদনাদযো অরূপক্খন্ধা আকাসধাতুনিস্সিতা নামাতি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন উপসংহরতি. ইধাপীতি আকাসধাতুনিস্সিতপদেপি, ন পথৰীধাতুনিস্সিতপদাদীসু এৰ. রূপারূপন্তি সব্বম্পি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি, অগ্গহিতং নত্থি. সহজাতা…পে… নিস্সিতন্তি ইদং নিপ্পরিযাযসিদ্ধং নিস্সযত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পরিযাযসিদ্ধে নিস্সযত্তে গয্হমানে – ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযোতি পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) ৰচনতো সব্বং চতুসমুট্ঠানিকরূপং, ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰত্তব্বং. তথা অনন্তরৰিঞ্ঞাণধাতুপচ্চযা পৰত্তনতো, ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰত্তব্বং.
১০১. রুপ্পতি ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি রূপন্তি অযমত্থো চক্খুদ্ৰারে আপাথগতে রূপাযতনে নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি, ন আপাথমনাগতে. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বভাৰো পন আপাথমনাগতেপি তস্মিং লব্ভতেৰ তংসভাৰানতিৰত্থনতো. রূপাযতনং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা. থেরো পন আপাথং অনাগতস্সাপি রূপাযতনস্স রূপভাৰং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দ্ৰিধাকরণং নানুজানন্তো ছন্নোৰাদং নিদস্সেতি, ‘‘উপরি ছন্নোৰাদে কিন্তি করিস্সথা’’তি. তত্থ হি ‘‘চক্খুং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে’’তি (ম. নি. ৩.৩৯১) আগতং, ন চেত্থ চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগতমেৰ রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বপদেন গহিতং, ন আপাথং অনাগতন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং অৰিসেসেনেৰ রূপাযতনেন তণ্হামানদিট্ঠিগাহাভাৰস্স জোতিতত্তা. তেনাহ ‘‘ন যিদং লব্ভতী’’তি. রূপমেৰাতি রূপাযতনমেৰ. যদি এৰং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি পদং কথং নেতব্বন্তি আহ – ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পনা’’তিআদি. চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৰিঞ্ঞাতব্বেসূতি যেন মনোৰিঞ্ঞাণেন চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তিআদিনা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং তেন ৰিঞ্ঞাতব্বেসু তংসম্পযুত্তধম্মেসূতি অত্থো. তণ্হাছন্দোতি তস্সনসভাৰো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতা ছন্দোযেৰাতি তণ্হাছন্দো. রজ্জনৰসেনাতি ৰত্থং ৰিয রঙ্গজাতং চিত্তস্স অনুরঞ্জনৰসেন. অভিনন্দনৰসেনাতি আরম্মণে অভিরমিত্ৰা নন্দনৰসেন. সপ্পীতিকতণ্হা হি নন্দীতি ৰুচ্চতি. তণ্হাযনৰসেন তণ্হা.
১০২. অহঙ্কারোতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১২১, ১২৩৯; ৰিভ. ৮৩২, ৮৬৬; সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮) অহংকরণং. যেন হি মমং করোতি, এতং মমঙ্কারো. স্ৰেৰাতি ‘‘অহঙ্কারো’’তি ৰুত্তমানো. এৰং চতুত্থজ্ঝানে নিদ্দিট্ঠে সব্বাসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৰুচ্চমানাসু হেট্ঠা ৰিজ্জাদ্ৰযং ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন, ‘‘পুব্বেনিৰাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৰত্ৰা কস্মা ৰুত্ত’’ন্তি আহ? ইতরো ইধ সব্বৰারেসুপি লোকুত্তরধম্মপুচ্ছা অধিকতা তস্মা ‘‘সো এৰং সমাহিতে’’তিআদিনা ততিযা ৰিজ্জা কথিতাতি দস্সেন্তো, ‘‘ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তী’’তিআদিমাহ. একৰিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং ততিযৰিজ্জায এৰ আগতত্তা. অরিযধম্মৰসেনপিস্স সমঞ্ঞা অত্থেৰাতি দস্সেন্তো, ‘‘ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নাম’’ন্তি ৰত্ৰা তেসু ধম্মেসু ভেদং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসুদ্ধাতি তস্সা চোদনায সোধনৰসেন ৰিসোধিতা. একমেৰ কত্ৰাতি একৰারৰসেনেৰ পাল়িযং একজ্ঝং আগতত্তা একমেৰ কোট্ঠাসং কত্ৰা. যদি এৰং কথং ৰা ছব্বিসোধনতাতি আহ – ‘‘চতূহি আহারেহি সদ্ধি’’ন্তি কথং পনেত্থ চত্তারো আহারা গহেতব্বাতি? কেচি তাৰ আহু – ‘‘সাধূতি ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উত্তরি পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি হেট্ঠা আগতেন নযেন আহারৰারো আহরিত্ৰা ৰত্তব্বোতি. ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তেসূ’’তি এত্থ আহারানম্পি সঙ্গহিতত্তা আহারা অত্থতো আগতা এৰাতি অঞ্ঞে. অপরে পন রূপক্খন্ধগ্গহণেন কবল়ীকারো আহারো, সঙ্খারক্খন্ধগ্গহণেন ফস্সাহারো, মনোসঞ্চেতনাহারগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণাহারো সরূপতোপি গহিতোতি ৰদন্তি.
‘‘ছব্বিসোধন’’ন্তি ইমস্স সুত্তস্স সমঞ্ঞায অন্ৰত্থতং দস্সেত্ৰা আযতিম্পি তাদিসেন ব্যাকরণেন ভিক্খূনং পটিপত্তিম্পি দস্সনত্থং, ‘‘ইমে পনা’’তিআদি আরদ্ধং. ৰিনযনিদ্দেসপরিযাযেনাতি ৰিনযনিদ্দেসে আগতেন কারণেন. ৰিনযে ৰা আগতনিদ্দেসানুক্কমেন.
অধিগন্তব্বতো অধিগমো, ঝানাদিঅধিগমপুচ্ছা. তেনাহ – ‘‘ঝানৰিমোক্খাদীসূ’’তিআদি. উপাযপুচ্ছাতি অধিগমোপাযপুচ্ছা. কিন্তীতি কেন পকারেন ৰিধিনাতি অত্থো.
কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি ইদং পন পুব্বে ‘‘কিং তে অধিগত’’ন্তি অনিদ্ধারিতভেদা ঝানাদিৰিসেসা পুচ্ছিতাতি ইদানি তেসং নিদ্ধারেত্ৰা পুচ্ছনাকারদস্সনং. তস্মাতি যস্মা যথাৰুত্তেহি আকারেহি অধিগমব্যাকরণং সোধেতব্বং, তস্মা. এত্তাৰতাৰাতি এত্তকেন ব্যাকরণমত্তেনেৰ ন সক্কারো কাতব্বো. ব্যাকরণঞ্হি একচ্চস্স অযাথাৰতোপি হোতি, যথা নাম জাতরূপপতিরূপং জাতরূপং ৰিয খাযতীতি জাতরূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং এৰমেৰং ইমেসু ইদানেৰ ৰুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৰা সোধনত্থং ৰত্তব্বো ৰিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাধি-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনা-ফলসচ্ছিকিরিযা সঙ্গণ্হাতি.
পাকটো হোতি অধিগতৰিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৰতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৰ নযো. উগ্গহপরিপুচ্ছাকুসলাতি সজ্ঝাযমগ্গসংৰণ্ণনাসু নিপুণা. যায পটিপদায যস্স অরিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা উদাহু অসুদ্ধাতি ৰিচারণৰসেন সোধেতব্বা. ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিভাৰতো. অপনেতব্বো অত্তনো পটিঞ্ঞায. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা সুজ্ঝনাকারং দস্সেতুং, ‘‘দীঘরত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৰা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায যদি পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. খীণাসৰপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি দীঘরত্তং ৰিক্খম্ভিতকিলেসত্তা.
নদিযা সমুদ্দং পক্খন্দনট্ঠানং নদীমুখদ্ৰারং. মদ্দমানোতি বদরসাল়ৰং সরসং পত্তে পক্খিত্তো হুত্ৰা মদ্দমানো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. সপ্পুরিসধম্মসুত্তৰণ্ণনা
১০৫. সপ্পুরিসধম্মন্তি সপ্পুরিসভাৰকরং ধম্মং. সো পন যস্মা সপ্পুরিসানং পৰেণিকো ধম্মো হোতি. তস্মা আহ – ‘‘সপ্পুরিসানং ধম্ম’’ন্তি, এস নযো অসপ্পুরিসধম্মন্তি এত্থাপি. এৰং পধানং অনুট্ঠাতব্বঞ্চ সপ্পুরিসধম্মং আদিং কত্ৰা মাতিকং ঠপেত্ৰা অযথানুপুব্বিযা নিদ্দিসন্তো ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, অসপ্পুরিসধম্মো’’তিআদিমাহ. তথা পন নিদ্দিসন্তো উদাহরণপুব্বকং হেতুং দস্সেতুং, ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ইচ্ছিতব্বপরিচ্চাগপুব্বকং গহেতব্বগ্গহণং নাম ঞাযপটিপত্তি, তস্মা সপ্পুরিসধম্মা সম্পাদেতব্বাতি দীপেন্তো সত্থা অযথানুপুব্বিযা নিদ্ধারীযতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অসেৰনা চ বালানং, পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা’’তি. এতদেৰ হি কুলদ্ৰযং ‘‘উচ্চকুল’’ন্তি ৰুচ্চতি নিপ্পরিযাযতো. তথাহি অন্তিমভৰিকা বোধিসত্তা তত্থেৰ পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. সোতি সামীচিপ্পটিপন্নো ভিক্খু. অন্তরং করিত্ৰাতি তং কারণং কত্ৰা. পটিপদা হি ৰিঞ্ঞূনং পূজায কারণং, ন উচ্চকুলীনতা. মহাকুলাতি ৰিপুলকুলা উপাদিতোদিতকুলসম্পৰত্তিকাতি অত্থো.
১০৬. যসসদ্দো পরিৰারৰাচকো. যসস্সীতি চ সাতিসযপরিৰারৰন্ততা ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘পরিৰারসম্পন্নো’’তি. আধিপতেয্যাভাৰতো পরেসং উপরিনত্তি এতেসং ঈসো ঈসনং ইস্সরিযন্তি অক্খাতব্বাতি অপ্পেসক্খা. তেনাহ ‘‘অপ্পপরিৰারা’’তি. অভাৰত্থো হি ইধ অপ্প-সদ্দো.
১০৭. নৰেৰ ধুতঙ্গানি আগতানীতি এত্থ যথা উক্কট্ঠপংসুকূলিকস্স তেচীৰরিকতা সুকরা. এৰং উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকস্স সপদানচারিকতা সুকরা. একাসনিকস্স চ পত্তপিণ্ডিকখলুপচ্ছাভত্তিকতা সুকরা এৰাতি – ‘‘পংসুকূলিকো হোতী’’তিআদিৰচনেনেৰ পাল়িযা অনাগতানম্পি আগতভাৰো ৰেদিতব্বো পরিহরণসুকরতায তেসম্পি সমাদানসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘তেরস হোন্তী’’তি.
১০৮. কামতণ্হাদিকায তায তণ্হায নিব্বত্তাতি তম্মযা, পুথুজ্জনা, পকতিভাৰূপগমনেন তেসং ভাৰো তম্মযতা, তপ্পটিক্খেপতো অতম্মযতা, নিত্তণ্হতা. তংযেৰ কারণং কত্ৰাতি পঠমজ্ঝানেপি তণ্হাপহানংযেৰ কারণং কত্ৰা. চিত্তে উপ্পাদেত্ৰাতি অতম্মযতাপরিযাযেন ৰুত্তে তণ্হায পটিপক্খধম্মে সম্পাদেত্ৰা. ন মঞ্ঞতীতি মঞ্ঞনানং অরিযমগ্গেন সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা কিস্মিঞ্চি ওকাসে কামভৰাদিকে কেনচি ৰত্থুনা হত্থিঅস্সখেত্তৰত্থাদিনা পত্তচীৰরৰিহারপরিৰেণাদিনা চ পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সপ্পুরিসধম্মসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা
১০৯. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞং অঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞং সেৰিতব্ব’’ন্তিআদি. সত্তহি পদেহীতি সত্তহি ৰাক্যেহি. পজ্জতি এতেন যথাধিপ্পেতো অত্থোতি পদং, ৰাক্যং. সারিপুত্তত্থেরস্স ওকাসকরণং ধম্মদাযাদে (ম. নি. ১.৩১) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
১১৩. দিট্ঠিযেৰ পচ্চযৰসেন পটিলদ্ধতায দিট্ঠিপটিলাভো. সঞ্ঞাপটিলাভেপি এসেৰ নযো. মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো…পে… ন গহিতা কম্মপথপ্পত্তানং তেসং মনোসমাচারভাৰেন গহিতত্তা. যদি এৰং কস্মা দিট্ঠি চিত্তুপ্পাদৰারে ন গহিতাতি? কামং মিচ্ছাদিট্ঠিযা অৰযৰিভাৰো লব্ভতি, তথাপি চিত্তুপ্পাদক্খণে লোকিযলোকুত্তরচিত্তুপ্পাদেসু কম্মপথকোট্ঠাসো ন উদ্ধটো.
১১৫. কামসঞ্ঞাদীনন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ব্যাপাদৰিহিংসাসঞ্ঞা সঙ্গহিতা, এৰং অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদঅৰিহিংসাসঞ্ঞা সঙ্গহিতা পঠমেন আদিসদ্দেন ‘‘অনভিজ্ঝাসহগতায সঞ্ঞাযা’’তিআদিপাঠস্স সঙ্গহিতত্তা.
১১৭. তি কামভৰাদীনং অপরিযোসানায পরিযোসানং ইচ্ছতোপি তাদিসস্স ভৰানং অপরিযোসানমেৰ হোতি. চত্তারো হোন্তি পুগ্গলৰসেন. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনোপি হী’’তিআদি. অকুসলা ধম্মা ৰড্ঢন্তীতি তেসং পহানায অপ্পটিপজ্জমানস্সাতি অধিপ্পাযো, ততো এৰ কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি. তেনস্স কিলেসদুক্খেন ৰিপাকদুক্খেন চ সদুক্খমেৰ অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি. ওরম্ভাগিযসংযোজনানি পহায সুদ্ধাৰাসেসু নিব্বত্তনারহো অনাগামী কথং…পে… অভিৰড্ঢন্তীতি আহ ‘‘অনাগামীপী’’তিআদি. সদুক্খমেৰ অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি, যায লব্ভমানঅকুসলাভিৰুদ্ধিং কুসলপরিহানিঞ্চ গহেত্ৰা অনাগামিনোপি সব্যাবজ্ঝঅত্তভাৰাভিনিব্বত্তনং ৰুত্তং. এৰং যথালব্ভমানং অকুসলপরিহানিং কুসলাভিৰুদ্ধিঞ্চ গহেত্ৰা পুথুজ্জনস্সপি অন্তিমভৰিকস্স অব্যাবজ্ঝঅত্তভাৰাভিনিব্বত্তনং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনোপী’’তিআদি. অকুসলমেৰ হাযতি,ন কুসলং তস্স বুদ্ধিপক্খে ঠিতত্তা. তত্থাপি ৰিপস্সনমেৰ গব্ভং গণ্হাপেতি, ন ৰট্টগব্ভং অন্তিমভৰিকতায ৰিৰট্টূপনিস্সিতত্তা অজ্ঝাসযস্স, ঞাণস্স চ পাকগমনতো.
১১৯. একচ্চস্সাতি সামিৰচনং ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদীসু পচ্চত্তৰসেন পরিণামেতব্বং, তথা ‘‘নিব্বিন্দতী’’তিআদীসুপি. উগ্গণ্হিত্ৰাপীতি পি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ভগৰতো ভাসিতস্স অত্থং অজানন্তা তাৰ দীঘরত্তং হিতসুখতো পরিবাহিরা হোন্তু জানন্তানম্পি সব্বেসং দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতীতি অনেকংসিকতং চোদেন্তো ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদিমাহ. ইতরো সব্বেসম্পি দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতিযেৰাতি, ‘‘অপ্পটিসন্ধিকা’’তিআদিনা অনেকংসিকতং পরিহরতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনা
১২৪. ভযন্তি (অ. নি. টী. ২.৩.১) চিত্তসংসপ্পতাতি আহ ‘‘চিত্তুত্রাসো’’তি. উপদ্দৰোতি অন্তরাযো. তস্স পন ৰিক্খেপকারণত্তা ৰুত্তং ‘‘অনেকগ্গতাকারো’’তি. উপসগ্গোতি উপসজ্জনং. ততো অপ্পতীকারৰিঘাতাপত্তি যস্মা পতীকারাভাৰেন ৰিহঞ্ঞমানস্স কিঞ্চি কাতুং অসমত্থস্স ওসীদনকারণং, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘তত্থ তত্থ লগ্গনাকারো’’তি. ৰঞ্চেত্ৰা আগন্তুং যথাৰুত্তে দিৰসে অনাগচ্ছন্তেসু. বহি অনিক্খমনত্থায দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰা.
নল়েহীতি নল়চ্ছন্নসঙ্খেপেন উপরি ছাদেত্ৰা তেহিযেৰ দারুকচ্ছদননিযামেন পরিতোপি ছাদিতা. এসেৰ নযোতি ইমিনা তিণেহি ছন্নতং, সেসসম্ভারানং রুক্খমযতঞ্চ অতিদিসতি. ৰিধৰাপুত্তেতি অদন্তভাৰোপলক্খণং. তে হি নিপ্পিতিকা অৰিনীতা অসংযতা অকিচ্চকারিনো হোন্তি.
মত্থকং অপাপেত্ৰাৰ নিট্ঠাপিতাতি কস্মা ভগৰা এৰমকাসীতি? আনন্দত্থেরস্স পুচ্ছাকোসল্লদীপনত্থমেৰ, তত্থ নিসিন্নানং সন্নিপতিতভিক্খূনং দেসনায জাননত্থঞ্চ. তে কির সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং অজানন্তা অন্ধকারং পৰিট্ঠা ৰিয ঠিতা. পুচ্ছানুসন্ধিৰসেন পরিগ্গয্হ জানিস্সন্তীতি.
১২৫. রূপপরিগ্গহোৰ কথিতো, ন অঞ্ঞং কিঞ্চীতি অত্থো. ইদানি ততো সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সেতুং, ‘‘সব্বাপী’’তিআদি ৰুত্তং. পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অদ্ধেকাদস ধাতুযো রূপক্খন্ধো, অদ্ধট্ঠমা ধাতুযো যথারহং ৰেদনাদযো চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি এৰং অট্ঠারস ধাতুযো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. পঞ্চপি খন্ধা তণ্হাৰজ্জা দুক্খসচ্চং. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. নিরোধপজাননাতি পঞ্ঞাসীসেন মগ্গকিচ্চমাহ. সম্মাদিট্ঠিপমুখো হি অরিযমগ্গো. মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি সম্মসনস্স ভূমিযা নিপ্ফত্তিযা চ কথিতত্তা. জানাতি পস্সতীতি ইমিনা ঞাণদস্সনং কথিতং তং পন লোকিযং লোকুত্তরন্তি দুৰিধন্তি তদুভযম্পি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সহ ৰিপস্সনায মগ্গো ৰুত্তো’’তি.
এত্তাৰতাপি খোতি পি-সদ্দগ্গহণেন অঞ্ঞেন পরিযাযেন সত্থা ধাতুকোসল্লং দেসেতুকামোতি থেরো, ‘‘সিযা পন, ভন্তে’’তি পুচ্ছতীতি ভগৰা পথৰীধাতুআদিৰসেনপি ধাতুকোসল্লং ৰিভাৰেতি. তত্থ পথৰীধাতুআদিসদ্দেন দেসনাকারণং ৰিভাৰেন্তো, ‘‘পথৰীধাতু…পে… ৰুত্তা’’তি আহ. তাপি হি আদিতো ছ ধাতুযো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা’’তি ৰত্ৰা কথং রূপধাতুযো নীহরীযন্তীতি চোদনং সন্ধায তং নযং দস্সেতুং, ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদি ৰুত্তং. কামঞ্চেত্থ কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণং ফোট্ঠব্বধাতুপথৰীধাতু আদিৰসেন দেসনারুল়মেৰ, কাযধাতু পন নীহরিতব্বাতি একংসমেৰ নীহরণৰিধিং দস্সেন্তো, ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি আহ. পুরিমপচ্ছিমৰসেন মনোধাতূতি পচ্ছিমভাগৰসেন কিরিযামনোধাতু গহেতব্বা তস্সানুরূপভাৰতো. ননু চেত্থ মনোধাতু নামাযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অসংসট্ঠা, ৰিসুংযেৰ চেসা ধাতূতি? সচ্চমেতং অট্ঠারসধাতুদেসনায, চিত্তৰিভত্তিনিদ্দেসে ছৰিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং পন সা মনোৰিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতাৰাতি দট্ঠব্বং. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং তং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫১৭) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অথ ৰা পুরিমপচ্ছিমৰসেনাতি পুরেচরানুচরৰসেন. মনোধাতূতি ৰিপাকমনোধাতু গহেতব্বা পুরেচরণতো, পরতো উপ্পজ্জনকিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অনন্তরং মনোধাতুযা, কিরিযামনোধাতুযা অনন্তরং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অনুপ্পজ্জনতো চ.
ধম্মানং যাৰদেৰ নিস্সত্তনিজ্জীৰৰিভাৰনত্থায সত্থু ধাতুদেসনাতি অঞ্ঞেসু সভাৰধারণাদিঅত্থেসু লব্ভমানেসুপি অযমেত্থ অত্থো পধানোতি আহ – ‘‘এসনযো সব্বত্থা’’তি. সপ্পটিপক্খৰসেনাতি সপ্পটিভাগৰসেন সুখং দুক্খেন সপ্পটিভাগং, দুক্খং সুখেন, এৰং সোমনস্সদোমনস্সাতি. যথা সুখাদীনংযেৰ সমুদাচারো ৰিভূতো, ন উপেক্খায, এৰং রাগাদীনংযেৰ সমুদাচারো ৰিভূতো, ন মোহস্স, তেন ৰুত্তং ‘‘অৰিভূতভাৰেনা’’তি. কাযৰিঞ্ঞাণধাতু পরিগ্গহিতাৰ হোতি তদৰিনাভাৰতো. সেসাসু সোমনস্সধাতুআদীসু, পরিগ্গহিতাৰ হোতি অৰিনাভাৰতো এৰ. ন হি সোমনস্সাদযো মনোধাতুযা ৰিনা ৰত্তন্তি. উপেক্খাধাতুতো নীহরিত্ৰাতি এত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযো চতস্সো ৰিঞ্ঞাণধাতুযো তাসং ৰত্থারম্মণভূতা চক্খুধাতুআদযো চাতি অট্ঠ রূপধাতুযো, মনোধাতু, উপেক্খাসহগতা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, উপেক্খাসহগতা এৰ ধম্মধাতূতি এৰং পন্নরস ধাতুযো উপেক্খাধাতুতো নীহরিতব্বা. সোমনস্সধাতুআদযো পন চতস্সো ধাতুযো ধম্মধাতুঅন্তোগধা, এৰং সুখধাতুতো কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা তস্সা ৰত্থারম্মণভূতানং কাযধাতুফোট্ঠব্বধাতূনঞ্চ নীহরণা হেট্ঠা দস্সিতনযাতি, ‘‘উপেক্খাধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
কামৰিতক্কাদযো ইধ কামধাতুআদিপরিযাযেন ৰুত্তাতি ‘‘কামধাতুআদীনং দ্ৰেধাৰিতক্কে কামৰিতক্কাদীসু ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি আহ. তত্থ হি ‘‘কামৰিতক্কোতি কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কোতি ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কোতি ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নেক্খম্মৰিতক্কো, সো যাৰ পঠমজ্ঝানা ৰট্টতি. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অব্যাপাদৰিতক্কো, সো মেত্তাপুব্বভাগতো পট্ঠায যাৰ পঠমজ্ঝানা ৰট্টতি. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অৰিহিংসাৰিতক্কো, সো করুণায পুব্বভাগতো পট্ঠায যাৰ পঠমজ্ঝানা ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. অযং পনত্থো অভিধম্মে ৰিত্থারতো আগতো এৰাতি দস্সেতুং, ‘‘অভিধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. কামধাতুতো নীহরিত্ৰাতি এত্থ কামগ্গহণেন গহিতা রূপধাতুআদযো ছ, তংৰিসযা সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুযো, তত্থ পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং চক্খুধাতুআদযো পঞ্চাতি অট্ঠারস. নেক্খম্মধাতুআদযো পন ধম্মধাতুঅন্তোগধা এৰ.
কামতণ্হায ৰিসযভূতা ধম্মা কামধাতূতি আহ – ‘‘পঞ্চ কামাৰচরক্খন্ধা কামধাতূ’’তি. তথা রূপতণ্হায ৰিসযভূতা ধম্মা রূপধাতু, অরূপতণ্হায ৰিসযভূতা ধম্মা অরূপধাতূতি আহ – ‘‘চত্তারো অরূপাৰচরক্খন্ধা’’তিআদি. কামতণ্হা কামো উত্তরপদলোপেন, এৰং রূপারূপতণ্হা রূপারূপং. আরম্মণকরণৰসেন তা যত্থ অৰচরন্তি, তে কামাৰচরাদযোতি এৰং কামাৰচরক্খন্ধাদীনং কামতণ্হাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. আদিনা নযেনাতি এতেন ‘‘উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে অন্তোকরিত্ৰা এত্থাৰচরা’’তিআদিপাল়িং (ৰিভ. ১০২০) সঙ্গণ্হাতি. এত্থাৰচরাতি অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৰিসযভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নত্তা ৰেদিতব্বা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. পরিপুণ্ণঅট্ঠারসধাতুকত্তা কামাৰচরধম্মানং ‘‘কামধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা’’তি ৰুত্তং. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুধম্মধাতু একদেসমত্তমেৰ হি রূপারূপাৰচরধম্মাতি.
সমাগন্ত্ৰাতি সহিতা হুত্ৰা. যত্তকঞ্হি পচ্চযধম্মা অত্তনো ফলস্স কারণং, তত্থ তন্নিব্বত্তনে সমাগতা ৰিয হোতি ৰেকল্লে তদনিব্বত্তনতো. সঙ্খতধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা অসঙ্খতায ধাতুযা ধম্মধাতুএকদেসভাৰতো.
১২৬. এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামাতি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তা অজ্ঝত্তা, তেসু ভৰা তপ্পরিযাপন্নত্তাতি অজ্ঝত্তিকানি. ততো বহিভূতানি বাহিরানি. আযতনকথা পটিচ্চসমুপ্পাদকথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫১০, ৫৭০, ৫৭১) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি ন ৰিত্থারিতা.
১২৭. অৰিজ্জমানং ঠানং অট্ঠানং (অ. নি. টী. ১.১.২৬৮; ৰিভ. মূলটী. ৮০৯), নত্থি ঠানন্তি ৰা অট্ঠানং. অনৰকাসোতি এত্থ এসেৰ নযো. তদত্থনিগমনমেৰ হি ‘‘নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰচনন্তি. তেনাহ ‘‘উভযেনপী’’তিআদি. যন্তি কারণে পচ্চত্তৰচনং, হেতুঅত্থো চ কারণত্থোতি আহ – ‘‘যন্তি যেন কারণেনা’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন এত্থ দিট্ঠিসম্পত্তি ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো’’তি. কুতো পনাযমত্থো লব্ভতীতি? লিঙ্গতো. লিঙ্গঞ্হেতং, যদিদং নিচ্চতো উপগমনপটিক্খেপো. চতুভূমকেসূতি ইদং চতুত্থভূমকসঙ্খারানং অরিযসাৰকস্স ৰিসযভাৰূপগমনতো ৰুত্তং; ন পন তে আরব্ভ নিচ্চতো উপগমনসব্ভাৰতো. ৰক্খতি চ ‘‘চতুত্থভূমকসঙ্খারা পনা’’তিআদিনা. অভিসঙ্খতসঙ্খারঅভিসঙ্খরণকসঙ্খারানং সপ্পদেসত্তা নিপ্পদেসসঙ্খারগ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খতসঙ্খারেসূ’’তি ৰুত্তং. লোকুত্তরসঙ্খারানং পন নিৰত্তনে কারণং সযমেৰ ৰক্খতি. এতং কারণং নত্থি সেতুঘাতত্তা. তেজুস্সদত্তাতি সংকিলেসৰিধমনতেজস্স অধিকভাৰতো. তথা হি তে গম্ভীরভাৰেন দুদ্দসা. অকুসলানং আরম্মণং ন হোন্তীতি ইদং পকরণৰসেন ৰুত্তং. অপ্পহীনৰিপল্লাসানং সত্তানং কুসলধম্মানম্পি তে আরম্মণং ন হোন্তি.
অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপল্লাসো চ ইধ সুখতো উপগমনস্স ঠানন্তি অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো, ‘‘একন্ত…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. অত্তদিট্ঠিৰসেনাতি পধানদিট্ঠিমাহ. দিট্ঠিযা নিব্বানস্স অৰিসযভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰাতি ‘‘কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থ’’ন্তি ৰুত্তং. পরিচ্ছেদোতি সঙ্খারানং পরিচ্ছেদো সঙ্খারানং পরিচ্ছিজ্জগহণং. স্ৰাযং যেসং নিচ্চাদিতো উপগমনং ভৰতি তেসংযেৰ ৰসেন কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বৰারেসূ’’তিআদিমাহ. সব্বৰারেসূতি নিচ্চাদিসব্বৰারেসু. পুথুজ্জনো হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যং যং সঙ্খারং নিচ্চাদিৰসেন পুথুজ্জনকালে উপগচ্ছতি, তং তং অরিযমগ্গাধিগমেন অনিচ্চাদিৰসেন গণ্হন্তো যাথাৰতো জানন্তো তং গাহং তং দিট্ঠিং ৰিনিৰেঠেতি ৰিস্সজ্জেতি. তস্মা যত্থ গাহো তত্থ ৰিস্সজ্জনাতি চতুত্থভূমকসঙ্খারা ইধ সঙ্খারগ্গহণেন ন গয্হতীতি অত্থো.
১২৮. পুত্তসম্বন্ধেন মাতাপিতুসমঞ্ঞা, দত্তকিত্তিমাদিৰসেনপি পুত্তৰোহারো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পরিযাযতো নিপ্পরিযাযসিদ্ধং তং দস্সেতুং, ‘‘জনিকা ৰ মাতা জনকো পিতা’’তি ৰুত্তং. তথা আনন্তরিযকম্মস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠানমেত’’ন্তিআদিনা মাতুআদীনংযেৰ জীৰিতা ৰোরোপনে অরিযসাৰকস্স অভব্বভাৰদস্সনতো তদঞ্ঞং অরিযসাৰকো জীৰিতা ৰোরোপেতীতি ইদং অত্থতো আপন্নমেৰাতি মঞ্ঞমানো ৰদতি – ‘‘কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যা’’তি? ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰচনতো, ‘‘এতম্পি অট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সচেপি হী’’তিআদি. বলদীপনত্থন্তি সদ্ধাদিবলসমন্নাগমদীপনত্থং. অরিযমগ্গেনাগতসদ্ধাদিবলৰসেন হি অরিযসাৰকো তাদিসং সাৰজ্জং ন করোতি.
পঞ্চহি কারণেহীতি ইদং অত্থনিপ্ফাদকানি তেসং পুব্বভাগিযানি চ কারণানি কারণভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন পন সব্বেসং পঞ্চন্নং সহযোগক্খমতো. আকারেহীতি কারণেহি. অনুস্সাৰনেনাতি অনুরূপং সাৰনেন. ভেদস্স অনুরূপং যথা ভেদো হোতি, এৰং ভিন্দিতব্বানং ভিক্খূনং অত্তনো ৰচনস্স সাৰনেন ৰিঞ্ঞাপনেন. তেনাহ ‘‘ননু তুম্হে’’তিআদি. কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰাতি এতেন ‘‘পাকটং কত্ৰা ভেদকরৰত্থুদীপনং ৰোহারো, তত্থ অত্তনো নিচ্ছিতমত্থং রহস্সৰসেন ৰিঞ্ঞাপনং অনুস্সাৰন’’ন্তি দস্সেতি.
কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণন্তি তেহি সঙ্ঘভেদসিদ্ধিতো ৰুত্তং, ইতরে পন তেসং পুব্বভাগভূতা. তেনাহ ‘‘ৰোহারা’’তিআদি. তত্থাতি ৰোহারে. চুতিঅনন্তরং ফলং অনন্তরং নাম, তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি, অনন্তরপ্পযোজনানি চাতি আনন্তরিযানি, তানি এৰ ‘‘আনন্তরিযকম্মানী’’তি ৰুত্তানি.
কম্মতোতি ‘‘এৰং আনন্তরিযকম্মং হোতি, এৰং অনন্তরিযকম্মসদিস’’ন্তি এৰং কম্মৰিভাগতো. দ্ৰারতোতি কাযাদিদ্ৰারতো. কপ্পট্ঠিতিযতোতি ‘‘ইদং কপ্পট্ঠিতিকৰিপাকং, ইদং ন কপ্পট্ঠিতিকৰিপাক’’ন্তি এৰং কপ্পট্ঠিতিযৰিভাগতো. পাকাতি ‘‘ইদমেত্থ ৰিপচ্চতি, ইদং ন ৰিপচ্চতী’’তি ৰিপচ্চনৰিভাগতো. সাধারণাদীহীতি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণাসাধারণতো, আদি-সদ্দেন ৰেদনাদিৰিভাগতো চ.
যস্মা মনুস্সত্তভাৰে ঠিতস্সেৰ চ কুসলধম্মানং তিক্খৰিসদসূরভাৰাপত্তি, যথা তং তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিব্বত্তিযং, এৰং মনুস্সভাৰে ঠিতস্সেৰ অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৰিসদসূরভাৰাপত্তীতি আহ ‘‘মনুস্সভূতস্সেৰা’’তি. পাকতিকমনুস্সানম্পি চ কুসলধম্মানং ৰিসেসপ্পত্তি ৰিমানৰত্থুঅট্ঠকথাযং (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৩) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. যথা ৰুত্তো চ অত্থো সমানজাতিযস্স ৰিকোপনে কম্মং গরুতরং, ন তথা ৰিজাতিযস্সাতি ৰুত্তং – ‘‘মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা’’তি. লিঙ্গে পরিৰত্তে চ সো এৰ এককম্মনিব্বত্তো ভৰঙ্গপ্পবন্ধো, জীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধো চ, ন অঞ্ঞোতি আহ ‘‘অপি পরিৰত্তলিঙ্গ’’ন্তি. অরহন্তেপি এসেৰ নযো. তস্স ৰিপাকন্তিআদি কম্মস্স আনন্তরিযভাৰসমত্থনং, চতুকোটিকঞ্চেত্থ সম্ভৰতি. তত্থ পঠমা কোটি দস্সিতা, ইতরাসু ৰিসঙ্কেতং দস্সেতুং, ‘‘যো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যদিপি তত্থ ৰিসঙ্কেতো, কম্মং পন গরুতরং আনন্তরিযসদিসং ভাযিতব্বন্তি আহ – ‘‘আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতী’’তি. অযং পঞ্হোতি ঞাপনিচ্ছানিব্বত্তা কথা.
আনন্তরিযং ফুসতি মরণাধিপ্পাযেনেৰ আনন্তরিযৰত্থুনো ৰিকোপিতত্তা. আনন্তরিযং ন ফুসতি আনন্তরিযৰত্থুঅভাৰতো. সব্বত্থ হি পুরিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৰধকচিত্তং পন তদারম্মণং জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ আনন্তরিযনানন্তরিযভাৰে পমাণন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্গামচতুক্কং সম্পত্তৰসেন যোজেতব্বং.
তেনেৰাতি তেনেৰ পযোগেন. অরহন্তঘাতো হোতিযেৰ অরহতো মারিতত্তা. পুথুজ্জনস্সেৰ দিন্নং হোতীতি যস্মা যথা ৰধকচিত্তং পচ্চুপ্পন্নারম্মণম্পি পবন্ধৰিচ্ছেদৰসেন চ জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি, ন এৰং চাগচেতনা, সা হি চজিতব্বৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা চজনমত্তমেৰ হোতি, অঞ্ঞসন্তকভাৰকরণঞ্চ তস্স চজনং, তস্মা যস্স তং সন্তকং কতং. তস্সেৰ দিন্নং হোতীতি.
লোহিতং সমো সরতীতি অভিঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি. মহন্ততরন্তি গরুতরং. সরীরপটিজগ্গনে ৰিযাতি সত্থুরূপকাযপটিজগ্গনে ৰিয.
অসন্নিপতিতেতি ইদং সামগ্গিযদীপনং. ভেদো চ হোতীতি সঙ্ঘস্স ভেদো হোতি. ৰট্টতীতি সঞ্ঞাযাতি ঈদিসকরণং সঙ্ঘস্স ভেদায ন হোতীতি সঞ্ঞায. নৰতো ঊনপরিসাযং করোন্তস্স তথাতি যোজেতব্বং, তথাতি ইমিনা ‘‘ন আনন্তরিযকম্মন্তি’’ ইমং আকড্ঢতি, ন পন ‘‘ভেদো হোতী’’তি ইদং. হেট্ঠিমন্তেন হি নৰন্নমেৰ ৰসেন সঙ্ঘভেদো. ধম্মৰাদিনো অনৰজ্জা যথাধম্মং অৰট্ঠানতো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগো সঙ্ঘরাজি.
কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি কাযকম্মভাৰেনেৰ লক্খিতব্বতো.
‘‘সণ্ঠহন্তে হি…পে… মুচ্চতী’’তি ইদং কপ্পট্ঠকথায ন সমেতি. তথা হি কপ্পট্ঠকথাযং (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৰুত্তং – ‘‘আপাযিকোতি ইদং সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. কপ্পৰিনাসেযেৰাতি পন আযুকপ্পৰিনাসেযেৰাতি অত্থে সতি নত্থি ৰিরোধো. এত্থ চ সণ্ঠহন্তেতি ইদম্পি ‘‘স্ৰেৰৰিনস্সিস্সতী’’তি ৰিয অভূতপরিকপ্পৰসেন ৰুত্তং. একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি ততো পরং কপ্পাভাৰে আযুকপ্পস্সপি অভাৰতোতি অৰিরোধতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. সেসানীতি সঙ্ঘভেদতো অঞ্ঞানি আনন্তরিযকম্মানি.
অহোসিকম্মং…পে… সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, এৰং সতি কথং নেসং আনন্তরিযতা চুতিঅনন্তরং ৰিপাকদানাভাৰতো. অথ সতি ফলদানে চুতিঅনন্তরো এৰ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা নিচ্ছিতা, ন ফলদাননিযমেন, এৰম্পি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং দিট্ঠধম্মৰেদনীযানঞ্চ নিযততা আপজ্জেয্য. তস্মা ৰিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অৰিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৰেন ৰিপাকধম্মতা ৰিয বলৰতা আনন্তরিযেন ৰিপাকে দিন্নে অৰিপচ্চমানানম্পি আনন্তরিযানং ফলদানে নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তীতি অত্তনো সভাৰেন ফলদাননিযমেনেৰ নিযততা আনন্তরিযতা চ ৰেদিতব্বা. অৰস্সঞ্চ আনন্তরিযসভাৰা ততো এৰ নিযতসভাৰা চ তেসং পৰত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৰতো আনন্তরিযস্স অভাৰে চুতিঅনন্তরং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৰং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৰিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তরমেকন্তেন ফলদানতো নিযতসভাৰা অনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি. অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৰসেন উপঘাতকেন চ নিৰত্তেতব্বৰিপাকত্তা অনন্তরে একন্তফলদাযকত্তাভাৰা. ন পন আনন্তরিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৰিয অসমানজাতিকং ফলনিৰত্তকং অত্থি সব্বানন্তরিযানং অৰীচিফলত্তা. ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিয উপরূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তরিযফলং নিৰত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৰ অৰীচিপাতনতো, ন চ আনন্তরিযোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৰ অনন্তরে একন্তৰিপাকজনকসভাৰা পৰত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তরিযানি কতানি একন্তেনেৰ ৰিপাকে নিযতসভাৰত্তা উপরতাৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৰতো নিযতানেৰ. তেসু পন সমানসভাৰেসু একেন ৰিপাকে দিন্নে ইতরানি অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা ন দুতিযং ততিযং ৰা পটিসন্ধিং করোন্তি. ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং আনন্তরিযকতা নিৰত্তি; গরুতরভাৰো পন তেসু লব্ভতেৰাতি সঙ্ঘভেদস্স সিযা গরুতরভাৰোতি, ‘‘যেন…পে… ৰিপচ্চতী’’তি আহ. একস্স পন অঞ্ঞানি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানি. পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতীতি ৰচনেন ইতরেসং পৰত্তিৰিপাকদাযিতা অনুঞ্ঞাতা ৰিয দিস্সতি. নো ৰা তথা সীলৰতীতি যথা পিতা সীলৰা, তথা সীলৰতী নো ৰা হোতীতি যোজনা. সচে মাতা সীলৰতী, মাতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতীতি যোজনা.
পকতত্তোতি অনুক্খিত্তো. সমানসংৰাসকোতি অপারাজিকো. সমানসীমাযন্তি একসীমাযং.
সত্থুকিচ্চং কাতুং অসমত্থোতি যং সত্থারা কাতব্বকিচ্চং অনুসাসনাদি, তং কাতুং অসমত্থোতি ভগৰন্তং পচ্চক্খায. অঞ্ঞং তিত্থকরন্তি অঞ্ঞং সত্থারং.
১২৯. অভিজাতিআদিসু (অ. নি. টী. ১.১.২৭৭) পকপ্পনেন দেৰতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৰাল়েন সমানযোগক্খেমং দসসহস্সপরিমাণং ঠানং জাতিখেত্তং, সরসেনেৰ আণাপৰত্তিট্ঠানং আণাখেত্তং, ৰিসযভূতং ঠানং ৰিসযখেত্তং. দসসহস্সী লোকধাতূতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা দসসহস্সী লোকধাতু. তত্তকানংযেৰ জাতিখেত্তভাৰো ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বো. ‘‘পরিগ্গহৰসেনা’’তি কেচি. ‘‘সব্বেসম্পি বুদ্ধানং তত্তকং এৰ জাতিখেত্তং তন্নিৰাসীনংযেৰ চ দেৰতানং ধম্মাভিসমযো’’তি চ ৰদন্তি. মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালাদীনং ছন্নং এৰ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহারাদিকালেপি তস্স পকম্পনস্স লব্ভমানতো. আণাখেত্তং নাম যং একজ্ঝং সংৰট্টতি চ ৰিৰট্টতি চ. আণা ৰত্ততি আণায তন্নিৰাসীনং দেৰতানং সিরসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৰলং বুদ্ধানং আনুভাৰেনেৰ, ন অধিপ্পাযৰসেন, অধিপ্পাযৰসেন পন ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰচনতো ততো পরম্পি আণা পৰত্তেয্য.
ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি, ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতী’’তিআদিং (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫; মি. প. ৪.৫.১১) ইমিস্সং লোকধাতুযং ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা, ‘‘কিং পনাৰুসো সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভগৰতা সমসমা সম্বোধিযন্তি, এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, নোতি ৰদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১), ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং, ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি ইমং সুত্তং (দী. নি. ৩.১৬১; মি. প. ৫.১.১) দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো. সো পন কালো কথং পরিচ্ছিন্নোতি চরিমভৰে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৰ ধাতুপরিনিব্বানাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. নিসিন্নকালতো পট্ঠাযাতি পটিলোমক্কমেন ৰদতি. পরিনিব্বানতো পট্ঠাযাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানতো পট্ঠায. এত্থন্তরেতি চরিমভৰে বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণং ধাতুপরিনিব্বানন্তি এতেসং অন্তরে.
অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা, তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘তীণি হী’’তিআদি ৰুত্তং. পটিপত্তিঅন্তরধানেন হি সাসনস্স ওসক্কিতত্তা অপরস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি লদ্ধাৰসরা হোতি. পটিপদাতি পটিৰেধাৰহা পুব্বভাগপটিপদা. ‘‘পরিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং বোধিসত্তং নিদস্সনং কত্ৰা দস্সেতুং, ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং তযিদং হীনং কতন্তি দট্ঠব্বং. নিয্যানিকধম্মস্স ঠিতিঞ্হি দস্সেন্তো অনিয্যানিকধম্মং নিদস্সেতি.
মাতিকায অন্তরহিতাযাতি, ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিনযপ্পত্তা সিক্খাপদপাল়ি মাতিকা, তায অন্তরহিতায নিদানুদ্দেসসঙ্খাতে পাতিমোক্খুদ্দেসে পব্বজ্জাযুপসম্পদাকম্মেসু চ সাসনং তিট্ঠতীতি অত্থো. অথ ৰা পাতিমোক্খে ধরন্তেযেৰ পব্বজ্জা উপসম্পদা চ, এৰং সতি তদুভযং পাতিমোক্খে অন্তোগধং তদুভযাভাৰে পাতিমোক্খাভাৰতো, তস্মা তযিদং তযং সাসনস্স ঠিতিহেতূতি আহ – ‘‘পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতী’’তি. যস্মা ৰা উপসম্পদাধীনং পাতিমোক্খং, উপসম্পদা চ পব্বজ্জাধীনা, তস্মা পাতিমোক্খে সিদ্ধে, সিদ্ধাসু পব্বজ্জাউপসম্পদাসু চ সাসনং তিট্ঠতি. পচ্ছিমপটিৰেধতো হি পরং পটিৰেধসাসনং, পচ্ছিমসীলতো চ পরং পটিপত্তিসাসনং ৰিনট্ঠং নাম হোতি. ওসক্কিতং নামাতি পচ্ছিমকপটিৰেধসীলভেদদ্ৰযং একতো কত্ৰা ততো পরং ৰিনট্ঠং নাম হোতীতি অত্থো.
তেন কামং ‘‘সাসনট্ঠিতিযা পরিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং, পরিযত্তি পন পটিপত্তিহেতুকাতি পটিপত্তিযা অসতি অপ্পতিট্ঠা হোতি, তস্মা পটিপত্তিঅন্তরধানং সাসনোসক্কনস্স ৰিসেসকারণন্তি দস্সেত্ৰা তযিদং সাসনোসক্কনং ধাতুপরিনিব্বানোসানন্তি দস্সেতুং, ‘‘তীণি পরিনিব্বানানী’’তি ৰুত্তং.
কারুঞ্ঞন্তি পরিদেৰনকারুঞ্ঞং. জম্বুদীপে দীপন্তরেসু দেৰনাগব্রহ্মলোকেসু চ ৰিপ্পকিরিত্ৰা ঠিতানং ধাতূনং মহাবোধিপল্লঙ্কে একজ্ঝং সন্নিপতনং, রস্মিৰিস্সজ্জনং, তত্থ তেজোধাতুযা উট্ঠানং, একজালীভাৰো চাতি সব্বমেতং সত্থু অধিট্ঠানৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং.
অনচ্ছরিযত্তাতি দ্ৰীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছরিযত্তাভাৰদোসতোতি অত্থো. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নং সুৰণ্ণং ৰিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একরসা এৰাতি আহ – ‘‘দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো’’তি. এতেনপি অনচ্ছরিযত্তমেৰ সাধেতি. ৰিৰাদভাৰতোতি এতেন ৰিৰাদাভাৰত্থং দ্ৰে একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি.
তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে. একং বুদ্ধং ধারেতীতি একবুদ্ধধারণী. এতেন এৰং সভাৰা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযবুদ্ধগুণে ধারেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৰিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি গুণধম্মানং ভারিযো ৰিসেসো ন সক্কা ধারেতুন্তি, ‘‘ন ধারেয্যা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অধারণং পরিযাযন্তরেনপি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পরিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৰেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নমেয্য. ওনমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৰিনমেয্যাতি ৰিৰিধং ইতোচিতো চ নমেয্য. ৰিকিরেয্যাতি ৰাতেন থুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরেয্য. ৰিধমেয্যাতি ৰিনস্সেয্য. ৰিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৰিদ্ধস্তা ভৰেয্য. তথাভূতা চ কত্থচি ন তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো, ‘‘যথা, মহারাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৰত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপরি সমং গামিনীতি অত্থো. ৰণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আরোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৰেন, পরিণাহেনাতি অত্থো.
ছাদেন্তন্তি রোচেন্তং রুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দীকতোতি তেন ভোজনেন তন্দীভূতো. অনোনমিতদণ্ডজাতোতি যাৰদত্থং ভোজনেন ওনমিতুং অসক্কুণেয্যতায অনোনমিতদণ্ডো ৰিয জাতো. সকিং ভুত্তো ৰমেয্যাতি একম্পি আলোপং অজ্ঝোহরিত্ৰা ৰমেয্যাতি অত্থো.
অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি ধম্মেন নাম পথৰী তিট্ঠেয্য. সা কিং তেনেৰ চলতি ৰিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেরো ‘‘রতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধারেন্তং অভিমতঞ্চ লোকেন অত্তনো গরুসভাৰতায সকটভঙ্গস্স কারণং অতিভারভূতং দিট্ঠং. এৰংধম্মো চ হিতসুখৰিসেসেহি তংসমঙ্গিনং ধারেন্তো অভিমতো চ ৰিঞ্ঞূনং গম্ভীরপ্পমেয্যভাৰেন গরুসভাৰত্তা অতিভারভূতো পথৰীচলনস্স কারণং হোতী’’তি দস্সেন্তো, ‘‘ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা’’তিআদিমাহ. এতেনেৰ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৰীকম্পনকারণং সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একসকটতো রতনন্তি একস্মা, একস্স ৰা সকটস্স রতনং, তস্মা সকটতো গহেত্ৰাতি অত্থো.
ওসারিতন্তি উচ্চারিতং, ৰুত্তন্তি অত্থো. অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো.
সভাৰপকতীতি সভাৰভূতা অকিত্তিমা পকতি. কারণমহন্ততাযাতি মহন্তেহি বুদ্ধকারকধম্মেহি পারমিতাসঙ্খাতেহি কারণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৰুত্তং হোতি. পথৰিআদীনি মহন্তানি ৰত্থূনি, মহন্তা চ সক্কভাৰাদযো অত্তনো অত্তনো ৰিসযে একেকা এৰ, সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৰিসযে একোৰ, কো চ তস্স ৰিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৰতকং ৰা ঞেয্যং. এৰং ‘‘আকাসো ৰিয অনন্তৰিসযো ভগৰা একোৰ হোতী’’তি ৰদন্তো পরচক্কৰাল়েসু দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৰং দস্সেতি.
ইমিনাৰ পদেনাতি ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ইমিনা এৰ পদেন. দসচক্কৰাল়সহস্সানি গহিতানি জাতিখেত্তত্তা. একচক্কৰাল়েনেৰাতি ইমিনা একচক্কৰাল়েনেৰ. যথা – ‘‘ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তে ইমস্মিম্পি চক্কৰাল়ে জম্বুদীপেযেৰ, তত্থপি মজ্ঝিমপদেসে এৰাতি পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টতি; এৰং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি জাতিখেত্তে অধিপ্পেতেপি ইমিনাৰ চক্কৰাল়েন পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টতি.
ৰিৰাদূপচ্ছেদতোতি ৰিৰাদূপচ্ছেদকারণা. দ্ৰীসু উপ্পন্নেসু যো ৰিৰাদো ভৰেয্য, তস্স অনুপ্পাদোযেৰেত্থ ৰিৰাদুপচ্ছেদো. একস্মিং দীপেতিআদিনা দীপন্তরেপি একজ্ঝং ন উপ্পজ্জন্তি, পগেৰ একদীপেতি দস্সেতি. সো পরিহাযেথাতি চক্কৰাল়স্স পদেসে এৰ ৰত্তিতব্বত্তা পরিহাযেয্য.
১৩০. মনুস্সত্তন্তি মনুস্সভাৰো তস্সেৰ পব্বজ্জাদিগুণসম্পত্তিআদীনং যোগ্গভাৰতো. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুরিসভাৰো. হেতূতি মনোৰচীপণিধানপুব্বিকা হেতুসম্পদা. সত্থারদস্সনন্তি সত্থুসম্মুখীভাৰো. পব্বজ্জাতি কম্মকিরিযৰাদীসু তাপসেসু, ভিক্খূসু ৰা পব্বজ্জা. গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাদিগুণসম্পদা. অধিকারোতি বুদ্ধং উদ্দিস্স অধিকো সক্কারো. ছন্দতাতি সম্মাসম্বোধিং উদ্দিস্স সাতিসযো কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দো. অট্ঠধম্মসমোধানাতি এতেসং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমাযোগেন. অভিনীহারোতি কাযপণিধানং. সমিজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পরমত্থদীপনিযা চরিযাপিটকৰণ্ণনায (চরিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথা) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
সব্বাকারপরিপূরমেৰাতি পরিপুণ্ণলক্খণতায সত্তুস্সদাদীহি সব্বাকারেহি সম্পন্নমেৰ. ন হি ইত্থিযা কোসোহিতৰত্থগুয্হতা সম্ভৰতি, দুতিযপকতি চ নাম পঠমপকতিতো নিহীনা এৰ. তেনেৰাহ অনন্তরৰারে ‘‘যস্মা’’তিআদি.
ইধ পুরিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতোতি ইমস্মিং মনুস্সলোকে পুরিসভূতস্স তত্থ ব্রহ্মলোকে ব্রহ্মত্তভাৰেন নিব্বত্তনতো. তেন অসতিপি পুরিসলিঙ্গে পুরিসাকারা ব্রহ্মানো হোন্তীতি দস্সেতি. তংযেৰ হি পুরিসাকারং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘যং পুরিসো ব্রহ্মত্তং করেয্যা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘সমানেপী’’তিআদি. যদি এৰং ইত্থিযো ব্রহ্মলোকে ন উপ্পজ্জন্তীতি আহ ‘‘ব্রহ্মত্ত’’ন্তিআদি.
১৩১. কাযদুচ্চরিতস্সাতিআদিপাল়িযা কম্মনিযামো নাম কথিতো. সমঞ্জনং সমঙ্গো, সো এতস্স অত্থীতি সমঙ্গী, সমন্নাগতো. সমঞ্জনসীলো ৰা সমঙ্গী. পুব্বভাগে আযূহনসমঙ্গিতা, সন্নিট্ঠাপকচেতনাৰসেন চেতনাসমঙ্গিতা. চেতনাসন্ততিৰসেন ৰা আযূহনসমঙ্গিতা, তংতংচেতনাখণৰসেন চেতনাসমঙ্গিতা. কতূপচিতস্স অৰিপক্কৰিপাকস্স কম্মস্স ৰসেন কম্মসমঙ্গিতা, কম্মে পন ৰিপচ্চিতুং আরদ্ধে ৰিপাকপ্পৰত্তিৰসেন ৰিপাকসমঙ্গিতা. কম্মাদীনং উপট্ঠানকালৰসেন উপট্ঠানসমঙ্গিতা. কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণেতি কুসলকম্মস্স চ অকুসলকম্মস্স চ সমীহনক্খণে. তথাতি ইমিনা কুসলাকুসলকম্মপদং আকড্ঢতি. যথা কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. ৰিপাকারহন্তি দুতিযভৰাদীসু ৰিপচ্চনারহং. উপ্পজ্জমানানং উপপত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতীতি যোজনা. চলতীতি পরিৰত্ততি. একেন হি কম্মুনা তজ্জে নিমিত্তে উপট্ঠাপিতে পচ্চযৰিসেসৰসেন ততো অঞ্ঞেন কম্মুনা অঞ্ঞস্স নিমিত্তস্স উপট্ঠানং পরিৰত্তনং.
সুনখজীৰিকোতি সুনখেহি জীৰনসীলো. তলসন্থরণপূজন্তি ভূমিতলস্স পুপ্ফেহি সন্তরণপূজং. আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৰসেনাতি কাযদুচ্চরিতস্স অপরাপরং আযূহনেন সন্নিট্ঠাপকচেতনায তস্সেৰ পকপ্পনে কম্মক্খযকরঞাণেন অখেপিতত্তা যথূপচিতকম্মুনা চ সমঙ্গিভাৰস্স ৰসেন.
১৩২. এৰং সস্সিরিকন্তি ৰুত্তপ্পকারেন অনেকধাতুৰিভজনাদিনা নানানযৰিচিত্ততায পরমনিপুণগম্ভীরতায চ অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ সসোভং কত্ৰা.
নং ধারেহীতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. ধাতুআদিৰসেন পরিৰট্টীযন্তি অত্থা এতেহীতি পরিৰট্টা, দেসনাভেদা. চত্তারো পরিৰট্টা এতস্স, এতস্মিং ৰাতি চতুপরিৰট্টো, ধম্মপরিযাযো. ধম্মো চ সো পরিযত্তিভাৰতো যথাৰুত্তেনত্থেন আদাসোতি ধম্মাদাসো. উপট্ঠানট্ঠেন যথাধম্মানং আদাসোতিপি ধম্মাদাসো. যথা হি আদাসেন সত্তানং মুখে মলদোসহরণং, এৰং ইমিনাপি সুত্তেন যোগীনং মুখে মলদোসহরণং. তস্মাতি যস্মা ইমিনা সুত্তেন কিলেসে মদ্দিত্ৰা সমথাধিগমেন যোগিনো জযপ্পত্তা; তস্মা অমতপুরপ্পৰেসনে উগ্ঘোসনমহাভেরিতায চ অমতদুন্দুভি. ইধ ৰুত্তন্তি ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তং. অনুত্তরো সঙ্গামৰিজযোতি অনুত্তরভাৰতো কিলেসসঙ্গামৰিজযো, ‘‘ৰিজেতি এতেনা’’তি কত্ৰা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. ইসিগিলিসুত্তৰণ্ণনা
১৩৩. সমঞ্ঞাযতি এতাযাতি সমঞ্ঞা, নামন্তি অত্থো. অযমযং নামাতি পঞ্ঞাপেন্তি এতায, তথাপঞ্ঞাপনমত্তন্তি ৰা পঞ্ঞত্তি, নামমেৰ. তেনাহ ‘‘পুরিমপদস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. সেসেসুপীতি ‘‘পণ্ডৰস্স পব্বতস্সা’’তিআদীসু তীসু ৰারেসুপি.
সমুট্ঠানং তাৰ সুত্তস্স কথেত্ৰা অত্থসংৰণ্ণনং কাতুং ‘‘তদা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পব্বতেহি অত্থোতি ন ভগৰতো পব্বতেহি কথিতেহি অত্থো অত্থি. ইসিগিলিভাৰোতি ইসিগিলিনামতা. ইতীতি ইমিনা কারণেন, ইমং অট্ঠুপ্পত্তিং অৰেক্খন্তোতি অত্থো.
চেতিযগব্ভেতি চেতিযঘরে চেতিযস্স অব্ভন্তরে. যমকমহাদ্ৰারন্তি যমককৰাটযুত্তং মহন্তং দ্ৰারং. দ্ৰেধা কত্ৰাতি পব্বতস্স অব্ভন্তরে মণ্ডপসঙ্খেপেন লেণং নিম্মিনিত্ৰা দ্ৰেধা কত্ৰা তদা তে তত্থ ৰসিংসু.
ৰসিতকালঞ্চ কথেন্তো তেসং মাতুযা যাৰ ততিযভৰতো পট্ঠায সমুদাগমং দস্সেতুং, ‘‘অতীতে কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. পত্থেসীতি তস্সা কির খেত্তকুটিযা ৰীহযো ভজ্জন্তিযা তত্থ মহাকরঞ্জপুপ্ফপ্পমাণা মহন্তা মনোহরা পঞ্চসতমত্তা লাজা জাযিংসু. সা তা গহেত্ৰা মহন্তে পদুমিনিপত্তে ঠপেসি. তস্মিঞ্চ সমযে একো পচ্চেকবুদ্ধো তস্সা অনুগ্গহত্থং অৰিদূরে খেত্তপাল়িযা গচ্ছতি. সা তং দিস্ৰা পসন্নমানসা সুপুপ্ফিতং মহন্তং একং পদুমং গহেত্ৰা তত্থ লাজে পক্খিপিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ইমস্স, ভন্তে, পুঞ্ঞস্স আনুভাৰেন আনুভাৰসম্পন্নে পঞ্চসতপুত্তে লভেয্য’’ন্তি পঞ্চ পুত্তসতানি পত্থেসি. তস্মিংযেৰ খণেতি যদা সা যথাৰুত্তং পত্থনং পট্ঠপেসি; তস্মিংযেৰ খণে পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা সম্ভতসম্ভারা পরিপক্কপচ্চেকবোধিঞাণা তস্সেৰ পচ্চেকবুদ্ধস্স মধুরমংসং দত্ৰা, ‘‘এতিস্সা পুত্তা ভৰেয্যামা’’তি পত্থযিংসু. অতীতাসু অনেকজাতীসু তস্সা পুত্তভাৰেন আগতত্তা তথা তেসং অহোসীতি ৰদন্তি. পাদুদ্ধারেতি পাদুদ্ধারে পাদুদ্ধারে. পাদুদ্ধারসীসেন চেত্থ নিক্খিপনং আহ.
গব্ভমলং নিস্সাযাতি বহি নিক্খন্তং গব্ভমলং নিস্সযং কত্ৰা সংসেদজভাৰেন নিব্বত্তা. ওপপাতিকভাৰেনাতি কেচি. খযৰযং পট্ঠপেত্ৰাতি ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা. ৰিপস্সনাতি অনিচ্চানুপস্সনাপুব্বিকা সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনপুব্বিকা চ, সঙ্খারে সম্মসন্তস্স অনিচ্চলক্খণে দিট্ঠে, ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সেসলক্খণানি সুৰিঞ্ঞেয্যানেৰ হোন্তি. পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তযিংসূতি দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ পচ্চেকবোধিপারমিতায পরিনিপ্ফন্নত্তা ঞাণস্স পরিপাকত্তা ৰুত্তনযেন সযমেৰ ৰিপস্সনং পৰত্তেত্ৰা মত্থকং পাপেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং অধিগচ্ছিংসু. সব্বেপি তে তংযেৰ গাথং অভাসিংসূতি আহ – ‘‘অযং তেসং ব্যাকরণগাথা অহোসী’’তি.
সরোরুহন্তি সরসি জাতং. পদুমপলাসপত্তজন্তি খুদ্দকমহন্তেহি কমলদলেহি সহজাতং. খুদ্দকমহন্তকমলদলসঙ্খাতানি ৰা পদুমপলাসপত্তানি এত্থ সন্তীতি পদুমপলাসপত্তং, পদুমগচ্ছং. তত্থ জাতন্তি পদুমপলাসপত্তজং. সুপুপ্ফিতন্তি সুট্ঠু পুপ্ফিতং সম্মা ৰিকসিতং. ভমরগণানুচিণ্ণন্তি ভমরগণেহি অনুকুলঞ্চেৰ অনুপরিব্ভমিতঞ্চ. অনিচ্চতাযুপগতন্তি খণে খণে ৰণ্ণভেদাদিৰসেন অনিচ্চতায উপগতং. ৰিদিত্ৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা. একো চরেতি তস্মা অঞ্ঞোপি মাদিসো হোতুকামো এৰং পটিপজ্জিত্ৰা একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি.
১৩৫. সতিসারসীলসারাদিসমন্নাগমনেন সত্তেসু সারভূতা. সব্বসো ৰট্টদুক্খস্স ৰিগতত্তা নিদ্দুক্খা. সমুচ্ছিন্নতণ্হতায নিত্তণ্হা. মানচ্ছিদোতি থুতিৰচনং.
এতেসং একনামকাযেৰাতি এতেসং আগতানং পচ্চেকবুদ্ধানং পাল়িযং অনাগতা অঞ্ঞে পচ্চেকবুদ্ধা সমাননামকা এৰ. ৰুত্তমেৰত্থং পাকটীকরণত্থং ‘‘ইমেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসুং ৰিসুং অৰত্ৰাতি পচ্চেকং সরূপতো অৰত্ৰা. অঞ্ঞে চাতি অসাধারণত্তা আহ. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইসিগিলিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. মহাচত্তারীসকসুত্তৰণ্ণনা
১৩৬. দোসেহি আরকাতি অরিযং. তেনাহ ‘‘নিদ্দোস’’ন্তি. সা পন নিদ্দোসতা লোকুত্তরভাৰেন সৰিসেসাতি আহ ‘‘লোকুত্তর’’ন্তি. সম্মা সুন্দরো পসত্থো নিয্যানিকো সমাধি সম্মাসমাধীতি আহ – ‘‘সম্মাসমাধিন্তি মগ্গসমাধি’’ন্তি. উপনিসীদতি এত্থ ফলং তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতাযাতি উপনিসং, কারণন্তি আহ – ‘‘সউপনিসন্তি সপ্পচ্চয’’ন্তি. পরিকরোতি পরিৰারেতীতি পরিক্খারোতি আহ – ‘‘সপরিক্খারন্তি সপরিৰার’’ন্তি.
পরিৰারিতাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন পরিৰারন্তেহি ৰিয উপগতা. পুরেচারিকাতি ৰুট্ঠানগামিনিভাৰনা সহজাতাদিপচ্চযৰসেন পচ্চযত্তা পুরস্সরা. তেনাহ – ‘‘ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি চা’’তি. ইদানি তানি কিচ্চতো দস্সেতুং, ‘‘ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরিৰীমংসগ্গহণং তত্থ তত্থ চিত্তুপ্পাদে ৰীমংসাধিপতেয্যেন পৰত্তিযা সম্মাদিট্ঠিযা পুব্বঙ্গমভাৰদস্সনত্থং. তেনস্স মগ্গসমাধিস্স নানাখণিকং পুব্বঙ্গমভাৰং দস্সেতি. ৰীমংসনপরিযোসানেতি তথাপৰত্তঅনুলোমঞাণস্স ওসানে. ভূমিলদ্ধং ৰট্টং সমুগ্ঘাটযমানাতি অত্তনো সন্তানে দীঘরত্তং অনুসযিতং কিলেসৰট্টং সমুচ্ছিন্দন্তি. ৰূপসমযমানাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ৰূপসমযমানাতি ৰা ততো এৰ অৰসিট্ঠম্পি ৰট্টং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন ৰূপসমেন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠি…পে… উপ্পজ্জতী’’তি. সাতি সম্মাদিট্ঠি. দুৰিধাপীতি যথাৰুত্তা দুৰিধাপি. ইধ অধিপ্পেতা ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চস্স দস্সিতত্তা.
লক্খণে পটিৰিজ্ঝমানে লক্খণিকো ধম্মো পটিৰিদ্ধো হোতীতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং…পে… আরম্মণতো পজানাতী’’তি. ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযম্পি এসেৰ নযো. কিচ্চতোতি ভাৰনাকিচ্চতো. সম্মাদিট্ঠিযং তদধিগতঅসম্মোহতায অসম্মোহতো পজানাতি. কিচ্চতোতি পটিৰেধকিচ্চতো. তং পন সব্বথা অসম্মুয্হনমেৰাতি আহ ‘‘অসম্মোহতো’’তি. এৰং পজাননাতি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি যাথাৰতো অৰবোধো. অস্সাতি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স.
দ্ৰাযন্তি -কারো দীঘং কত্ৰা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৰযং ৰদামী’’তি. দ্ৰে অৰযৰা এতস্সাতি দ্ৰযং. তেনাহ ‘‘দুৰিধকোট্ঠাসং ৰদামী’’তি. পুঞ্ঞস্স একো ভাগো সো এৰ পুঞ্ঞভাগিকো, ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘পুঞ্ঞভাগিযা’’তি ৰুত্তং. উপধিসঙ্খাতস্সাতি খন্ধপবন্ধসঙ্খাতস্স.
অমতদ্ৰারন্তি অরিযমগ্গং. পঞ্ঞপেতীতি নিয্যানাদিপকারতো পঞ্ঞপেতি. তেনাহ ‘‘ৰিভজিত্ৰা দস্সেতী’’তি. তত্থ সম্মোহস্স ৰিদ্ধংসনেন অসম্মোহতো দস্সেতি. তস্মিং অত্থেতি অমতদ্ৰারপঞ্ঞাপনে অত্থে. বোজ্ঝঙ্গপ্পত্তাতি বোজ্ঝঙ্গভাৰপ্পত্তা. মগ্গভাৰেন নিয্যানভাৰেন পৰত্তিযা মগ্গপঞ্ঞায অট্ঠন্নম্পি সাধারণত্তা সমুদাযস্স চ অৰযৰো অঙ্গন্তি কত্ৰা সেসধম্মে অঙ্গিকভাৰেন দস্সেন্তো ‘‘অরিযমগ্গস্স অঙ্গ’’ন্তি আহ. সো ভিক্খূতি মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি সম্মাদিট্ঠিং ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি জানন্তো ভিক্খু. পজহনত্থাযাতি সমুচ্ছেদৰসেন পজহনায. পটিলাভত্থাযাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা অধিগমায. কুসলৰাযামোতি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তোৰ কোসল্লসম্ভূতো ৰাযামো. সরতীতি সতো, তং পনস্স সরণং সতিসমঙ্গিতাযাতি আহ ‘‘সতিযা সমন্নাগতো’’তি. কামঞ্চেত্থ ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং যথাভূতা সম্মাৰাযামসতিযো সহজাতা চ পুরেজাতা চ হুত্ৰা পরিৰারেন্তি, ‘‘ইতিযিমে তযো ধম্মা সম্মাদিট্ঠিং অনুপরিধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তী’’তি পন ৰচনতো, ‘‘এত্থ হী’’তিআদিনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা এৰ সেসধম্মানং যথারহং সহচরণভাৰেন পরিৰারণং যোজিতং. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰানং গহণং ইতরেসং পরিৰারভাৰেন গহিতত্তা. ন হি সক্কা তে এৰ পরিৰারে পরিৰারৰন্তে চ কত্ৰা ৰত্তুং সঙ্করতো সম্মোহজননতো চ. তযোতি সম্মাদিট্ঠিৰাযামসতিযো সহজাতপরিৰারাৰ হোন্তি মগ্গক্খণিকানং তেসং অধিপ্পেতত্তা ৰিপস্সনাখণৰিরতীনং অসম্ভৰতো.
১৩৭. তক্কনৰসেন লোকসিদ্ধেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰঞ্চেৰঞ্চ ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰিৰিধং তক্কনং কূপে ৰিয উদকস্স আরম্মণস্স আকড্ঢনং ৰিতক্কনং ৰিতক্কো. সঙ্কপ্পনৰসেনাতি তং তং আরম্মণং গহেত্ৰা কপ্পনৰসেন. তক্কনং কপ্পনন্তি চ অতংসহজাতানমেৰাতি দট্ঠব্বং. একগ্গোতি ইমিনা সমাধিনা লদ্ধুপকারস্সেৰ ৰিতক্কস্স অপ্পনাপরিযাযো হোতীতি দস্সেতি. ৰিসেসেন ৰা অপ্পনা ৰিতক্কস্স ৰসেন চিত্তং আরম্মণং অভিরোপেতি, ৰিতক্কে অসতি কথন্তি আহ ‘‘ৰিতক্কে পনা’’তিআদি. অত্তনোযেৰ ধম্মতায চিত্তং আরম্মণং অভিরুহতীতি, এতেন আরম্মণধম্মানং গহণং নাম সভাৰসিদ্ধং, ন ধম্মন্তরমপেক্খতি, ৰিতক্কো পন পৰত্তমানো আরম্মণাভিনিরোপনৰসেনেৰ পৰত্ততীতি দস্সেতি. এৰং সন্তেপি সভাৰাৰিতক্কচিত্তুপ্পাদতো সৰিতক্কচিত্তুপ্পাদস্স আরম্মণগ্গহণৰিসেসো ৰিতক্কেন জাতোতি কত্ৰা ৰিতক্কো চিত্তস্স আরম্মণগ্গহণে ৰিসেসপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. অপরে পন ভণন্তি – যথা কোচি রাজৰল্লভং, তংসম্বন্ধীনং মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি ৰিতক্কস্স আরম্মণাভিনিরোপনসভাৰত্তা, অঞ্ঞেসং ধম্মানঞ্চ অৰিতক্কসভাৰতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘চেতসো অভিনিরোপনা’’তি (ধ. স. ৭).
যদি এৰং কথং অৰিতক্কচিত্তং আরম্মণং আরোহতীতি? ৰিতক্কবলেনেৰ. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. পরিচযেনাতি চ সন্তানে পৰত্তৰিতক্কভাৰনাসঙ্খাতেন পরিচযেন. ৰিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তস্স ৰসেন চিত্তস্স আরম্মণাভিরুহনং চিরপরিচিতং; তেন তং কদাচি ৰিতক্কেন ৰিনাপি তত্থ পৰত্ততেৰ; যথা ঞাণসহগতং চিত্তং সম্মসনৰসেন চিরপরিচিতং কদাচি ঞাণরহিতম্পি সম্মসনৰসেন পৰত্ততি; যথা ৰা কিলেসসহিতং হুত্ৰা পৰত্তং সব্বসো কিলেসরহিতম্পি পরিচযেন কিলেসৰাসনাৰসেন পৰত্ততি, এৰং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
ৰাচং সঙ্খরোতীতি ৰাচং উপ্পাদেতি, ৰচীঘোসুপ্পত্তিযা ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি অত্থো. লোকিযৰিতক্কো দ্ৰত্তিংসচিত্তসহগতো ৰাচং সঙ্খরোতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিজননতো. ৰচীসঙ্খারোত্ৰেৰ পনস্স নামং হোতি রুল়্হিতো, তংসমত্থতানিরোধতো ৰা সম্ভৰতো পন সঙ্খারোতি. ‘‘লোকুত্তরসম্মাসঙ্কপ্পং পরিৰারেন্তী’’তি ৰত্ৰা তিৰিধে সম্মাসঙ্কপ্পে কদাচি কতমং পরিৰারেন্তীতি? চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি নানাসমন্নাহারহেতুকত্তা, পুব্বভাগেযেৰ চ তে উপ্পজ্জন্তীতি. তীণি নামানি লভতি তিৰিধস্সপি পটিপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন সাতিসযং তিণ্ণম্পি কিচ্চকরণতো. এস নযো সম্মাৰাচাদীসুপি.
১৩৮. ৰিরমতি এতাযাতি ৰেরমণী ৰিরতি ৰুচ্চতি. সা মুসাৰাদতো ৰিরমণস্স কারণভাৰতো চেতনাপি ৰেরস্স মণনতো ৰিনাসনতো ৰিরতিপীতি আহ – ‘‘ৰিরতিপি চেতনাপি ৰট্টতী’’তি. আরকা রমতীতি সমুচ্ছিন্নেহি দূরতো সমুস্সারেতি. ৰিনা তেহি রমতীতি অচ্চন্তমেৰ তেহি ৰিনা ভৰতি. ততো ততোতি দিট্ঠে অদিট্ঠৰাদাদিতো মুসাৰাদা. ৰিসেসতো অনুপ্পত্তিধম্মত্তা পটিনিৰত্তা হুত্ৰা.
১৪০. তিৰিধেন কুহনৰত্থুনাতি পচ্চযপটিসেৰন-সামন্তজপ্পন-ইরিযাপথপৰত্তনসঙ্খাতেন পাপিচ্ছতা নিব্বত্তেন তিৰিধেন কুহনৰত্থুনা. এতায কুহনায করণভূতায পচ্চযুপ্পাদনত্থং নিমিত্তং সীলং এতেসন্তি যোজনা. অত্তৰিসযলাভহেতু অক্কোসনখুংসনৰম্ভনাদিৰসেন পিসনং ঘট্টনং ৰিহেঠনং নিপ্পেসো. ইতো লদ্ধং অঞ্ঞস্স, ততো লদ্ধং পরস্স দত্ৰা এৰং লাভেন লাভং নিজিগীংসতীতি লাভেন লাভং নিজিগীংসনা. পাল়িযং আগতো কুহনাদিৰসেন মিচ্ছাআজীৰো. কো পন সোতি আহ ‘‘আজীৰহেতূ’’তিআদি. তাসংযেৰাতি অৰধারণং, ‘‘আজীৰো কুপ্পমানো কাযৰচীদ্ৰারেসু এৰ কুপ্পতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং.
১৪১. সম্মা পসত্থা সোভনা নিয্যানিকা দিট্ঠি এতস্সাতি সম্মাদিট্ঠি, পুগ্গলো. তস্স পন যস্মা সম্মাদিট্ঠি সচ্চাভিসমযস্স নিব্বানসচ্ছিকিরিযায অৰস্সযো, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতস্সা’’তি. পহোতি ভৰতি তায সহেৰ উপ্পজ্জতি পৰত্ততি. পচ্চৰেক্খণঞাণং যাথাৰতো জাননট্ঠেন সম্মাঞাণন্তি ইধাধিপ্পেতং, তঞ্চ খো মগ্গসমাধিম্হি ঠিতে এৰ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং আহ – ‘‘মগ্গসম্মাসমাধিম্হি…পে… সম্মাঞাণং পহোতী’’তিআদি. ইমিনা কিং দস্সেতীতি? যথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতো পুগ্গলো, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰুত্তো, এৰং মগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণে ঠিতো, ‘‘সম্মাঞাণো’’তি ৰুত্তো, তস্স চ মগ্গফলসম্মাসমাধিপৰত্তিযা পহোতি সম্মাঞাণস্স সম্মাৰিমুত্তিযা পহোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. ফলসমাধি তাৰ পৰত্ততু, মগ্গসমাধি পন কথন্তি? তম্পি অকুপ্পভাৰতায অচ্চন্তসমাধিভাৰতো কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পৰত্ততেৰাতি ৰত্তব্বতং লভতি. ঠপেত্ৰা অট্ঠফলঙ্গানীতি ফলভূতানি সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি, ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা ৰিসুং গহিতত্তা ঠপেত্ৰা. সম্মাঞাণং পচ্চৰেক্খণং কত্ৰাতি পচ্চৰেক্খণঞাণং সম্মাঞাণং কত্ৰা. ফলং কাতুন্তি ফলধম্মসহচরিততায ৰিপাকসভাৰতায চ ‘‘ফল’’ন্তি লদ্ধনামে ফলসম্পযুত্তধম্মে সম্মাৰিমুত্তিং কাতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তং. তথা চ ৰুত্তং সল্লেখসুত্তৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ‘‘ফলসম্পযুত্তানি পন সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি ঠপেত্ৰা সেসধম্মা সম্মাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা’’তি.
১৪২. নিজ্জিণ্ণাতি নিজ্জীরিতা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনাসিতাতি অত্থো. ফলং কথিতন্তি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতী’’তি ইমিনা ৰারেন সামঞ্ঞফলং কথিতন্তি ৰদন্তি, নিজ্জীরণং পটিপ্পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযো. নিজ্জীরণং পন সমুচ্ছিন্দনন্তি কত্ৰা, মজ্ঝিমভাণকা…পে… মগ্গো কথিতোতি ৰদন্তি. দস্সনট্ঠেনাতি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন চতুন্নং সচ্চানং পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন. ৰিদিতকরণট্ঠেনাতি পচ্চক্খেন যথাদিট্ঠানং মগ্গফলানং পাকটকরণট্ঠেন. তদধিমুত্তট্ঠেনাতি তস্মিং যথাসচ্ছিকতে নিব্বানে অধিমুচ্চনভাৰেন.
কুসলপক্খাতি অনৰজ্জকোট্ঠাসা. মহাৰিপাকদানেনাতি মহতো ৰিপুলস্স লোকুত্তরস্স সুখৰিপাকস্স চেৰ কাযিকাদিদুক্খৰিপাকস্স চ দানেন.
যথা মহাৰিপাকস্স দানেন মহাচত্তারীসকং, তথা বহুতাযপি মহাচত্তারীসকোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে পঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযো কথিতা’’তিআদি ৰুত্তং. বহুঅত্থোপি হি মহা-সদ্দো হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৬৫). এত্থ চ ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ৰত্থুভেদেন দস মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কথিতা, ৰত্থুভেদেনেৰ, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা দস সম্মাদিট্ঠিধম্মাতি ৰীসতি হোতি. যথা ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৰে, সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা মগ্গৰসেন দস সম্মত্তধম্মা, তপ্পটিপক্খভূতা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা অত্থতো দস মিচ্ছত্তধম্মাতি ৰীসতি, তথা ফলৰসেন তেসু এৰং ৰীসতি. কথং ৰারেপি সম্মাদিট্ঠিআদযো দসাতি ৰীসতি? এৰমেতে দ্ৰে চত্তারীসকানি পুরিমেন সদ্ধিং তযো চত্তারীসকা ৰিভাৰিতাতি ৰেদিতব্বা.
১৪৩. পসংসিযস্স উজুৰিপচ্চনীকং নিন্দিযং পসংসন্তোপি অত্থতো পসংসিযং নিন্দন্তো নাম হোতি. পসংসিযস্স গুণপরিধংসনমুখেনেৰ হি নিন্দিযস্স পসংসায পৰত্তনতোতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিনামাযং সোভনাতি ৰদন্তোপি সম্মাদিট্ঠিং গরহতি নামা’’তিআদি. এৰমাদীতি আদিসদ্দেন ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি; তস্মা এৰংৰাদিনোতি এৰং হেতু পটিক্খেপৰাদিনোতি অত্থো. ওক্কন্তনিযামাতি ওগাল়্হমিচ্ছত্তনিযামা. এৰরূপং লদ্ধিং গহেত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং চূল়পুণ্ণমসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযমেৰ তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এদিসো হি ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছো’’তিআদি ৰুত্তসদিসো.
অত্তনো নিন্দাভযেনাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিঞ্চ নামেতে গরহন্তী’’আদিনা উপরি পরেহি ৰত্তব্বনিন্দাভযেন. ঘট্টনভযেনাতি তথা পরেসং আসাদনাভযেন. সহধম্মেন পরেন অত্তনো উপরি কাতব্বনিগ্গহো উপারম্ভো, গরহতো পরিত্তাসো উপারম্ভভযং, তং পন অত্থতো উপৰাদভযং হোতীতি আহ ‘‘উপৰাদভযেনা’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মহাচত্তারীসকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৮. আনাপানস্সতিসুত্তৰণ্ণনা
১৪৪. পুব্বেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং. ‘‘অপরং ৰিসেস’’ন্তি ৰুত্তত্তা ৰিসেসৰিসযো চ পুব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘সীলপরিপূরণাদিতো পুব্বৰিসেসতো’’তি.
১৪৫. আরদ্ধো যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা আরাধিতো. যদত্থায সাসনে পব্বজ্জা, ৰিসেসাপত্তি চ, তদেৰেত্থ অপ্পত্তন্তি অধিপ্পেতং, তং ঝানৰিপস্সনানিমিত্তন্তি আহ – ‘‘অপ্পত্তস্স অরহত্তস্সা’’তি. কোমুদীতি কুমুদৰতী. তদা কির কুমুদানি সুপুপ্ফিতানি হোন্তি. তেনাহ – ‘‘কুমুদানং অত্থিতায কোমুদী’’তি. কুমুদানং সমূহো, কুমুদানি এৰ ৰা কোমুদা, তে এত্থ অত্থীতি কোমুদীতি. পৰারণসঙ্গহন্তি মহাপৰারণং অকত্ৰা আগমনীযসঙ্গহণং.
আরদ্ধৰিপস্সকস্সাতি আরভিতৰিপস্সনস্স, ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা উস্সুক্কাপেত্ৰা ৰিপস্সিস্স. ভিক্খূ ইধ ওসরিস্সন্তি ৰুত্থৰস্সা পৰারিতপৰারণা ‘‘ভগৰন্তং ৰন্দিস্সাম, কম্মট্ঠানং সোধেস্সাম, যথালদ্ধং ৰিসেসঞ্চ পৰেদিস্সামা’’তি অজ্ঝাসযেন. ইমে ভিক্খূতি ইমে তরুণসমথৰিপস্সনা ভিক্খূ. ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং ন সক্খিস্সন্তি সেনাসনসপ্পাযাদিঅলাভেন. অপলিবুদ্ধন্তি অঞ্ঞেহি অনুপদ্দুতং. সেনাসনং গহেতুং ন লভন্তি অন্তোৰস্সভাৰতো. একস্স দিন্নোপি সব্বেসং দিন্নোযেৰ হোতি, তস্মা সুতসুতট্ঠানেযেৰ একমাসং ৰসিত্ৰা ওসরিংসু.
১৪৬. অলন্তি যুত্তং, ওপাযিকন্তি অত্থো, ‘‘অলমেৰ নিব্বিন্দিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৰিয. পুটবদ্ধং পরিহরিত্ৰা অসিতং পুটোসং অ-কারস্স ও-কারং কত্ৰা. তেনাহ ‘‘পাথেয্য’’ন্তি.
১৪৭. ৰিপস্সনা কথিতাতি অনিচ্চসঞ্ঞামুখেনেৰ ৰিপস্সনাভাৰনা কথিতা. ন হি কেৰলায অনিচ্চানুপস্সনায ৰিপস্সনাকিচ্চং সমিজ্ঝতি. বহূ ভিক্খূ তে চ ৰিত্থাররুচিকাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.