১. অনুপদসুত্তৰণ্ণনা

৯৩. ইদ্ধিমাতি গুণো পাকটো পরতোঘোসেন ৰিনা পাসাদকম্পনদেৰচারিকাদীহি সযমেৰ পকাসভাৰতো; ধুতৰাদাদিগুণানম্পি তথাভাৰে এতেনেৰ নযেন তেসং গুণানং পাকটযোগতো চ পরেসং নিচ্ছিতভাৰতো চ. পঞ্ঞৰতো গুণাতি পঞ্ঞাপভেদপভাৰিতে গুণৰিসেসে সন্ধায ৰদতি. তে হি যেভুয্যেন পরেসং অৰিসযা. তেনাহ – ‘‘ন সক্কা অকথিতা জানিতু’’ন্তি. ৰিসভাগা সভাগা নাম অযোনিসোমনসিকারবহুলেসু পুথুজ্জনেসু, তে পন অপ্পহীনরাগদোসতায পরস্স ৰিজ্জমানম্পি গুণং মক্খেত্ৰা অৰিজ্জমানং অৰণ্ণমেৰ ঘোসেন্তীতি আহ – ‘‘ৰিসভাগ…পে… কথেন্তী’’তি.

যা অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো যথাভূতং পজাননা, অযং ধাতুকুসলতা. আযতনকুসলতাযপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাদীসু দ্ৰাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু কোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. ইদং ইমস্স ফলস্স ঠানং কারণং, ইদং অট্ঠানং অকারণন্তি এৰং ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজাননা, অযং ঠানাট্ঠানকুসলতা. যো পন ইমেসু ধাতুআদীসু পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন নিস্সঙ্গগতিযা পণ্ডাতি লদ্ধনামেন ঞাণেন ইতো গতো পৰত্তো, অযং পণ্ডিতো নামাতি আহ – ‘‘ইমেহি চতূহি কারণেহি পণ্ডিতো’’তি. মহন্তানং অত্থানং পরিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি আহ – ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি.

নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরো ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তীযতি, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৰেমত্ততা. যস্স কস্সচি (দী. নি. টী. ৩.২১৬; সং. নি. টী. ১.১.১১০; অ. নি. টী. ১.১.৫৮৪) ৰিসেসতো অরূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৰেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো, ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ হেতুমহন্ততায পচ্চযমহন্ততায নিস্সযমহন্ততায পভেদমহন্ততায কিচ্চমহন্ততায ফলমহন্ততায আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. তত্থ হেতূ অলোভাদযো, পচ্চযা হিরোত্তপ্পসদ্ধাসতিৰীরিযাদযো. নিস্সযা সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা তংসমঙ্গিনো চ পুরিসৰিসেসা. পভেদো চারিত্তাদিৰিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৰসেন পটিপক্খস্স ৰিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৰেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা, ঠানাট্ঠানাদীনং পন মহন্তভাৰো মহাৰিসযতায ৰেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৰিসযতা বহুধাতুকসুত্তে (ম. নি. ৩.১২৪ আদযো) সযমেৰ আগমিস্সতি. ৰিহারসমাপত্তীনং সমাধিক্খন্ধে নিদ্ধারিতনযেন ৰেদিতব্বা, অরিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গহণতো সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) আগতনযেন. সতিপট্ঠানাদীনং ৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৰণ্ণনাদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন. সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৰতো সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৰচরপণ্ডিতৰেদনীযভাৰতো চ. অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভারতো মহাৰিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৰতো মহানিপ্ফত্তিতো চ. নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো মহন্ততা ৰেদিতব্বা.

পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – নানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি, ‘‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি, এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তেসুপি ‘‘একৰিধেন রূপক্খন্ধো, একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো, একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৰং একেকস্স খন্ধস্স একৰিধাদিৰসেন অতীতাদিভেদৰসেনপি নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তথা ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’’তি এৰং আযতননানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’’তি এৰং নানাধাতূসু পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তযিদং উপাদিণ্ণকধাতুৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৰিন্নঞ্চ অগ্গসাৰকানং উপাদিণ্ণকধাতূসুযেৰ নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তঞ্চ খো একদেসতোৰ, নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিণ্ণকধাতূনং পন নানাকরণং ন জানন্তিযেৰ. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৰ পন, ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কণ্হো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰট্টং সুসণ্ঠানং মট্ঠং ফরুসং সুগন্ধং মধুরং তিত্তকং অম্বিলং কটুকং কসাৰং, কণ্টকো তিখিণো অতিখিণো উজুকো কুটিলো লোহিতো ওদাতো হোতী’’তি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

অত্থেসূতি রূপাদীসু আরম্মণেসু. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো সন্তানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৰিজ্জাদিঅঙ্গানঞ্হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতাতি. তেনাহ – সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৰেসু নিচ্চসারাদিৰিরহতো সুঞ্ঞসভাৰেসু, ততো এৰ ইত্থিপুরিসঅত্তঅত্তনিযাদিৰসেন অনুপলব্ভেসু সভাৰেসু. ম-কারো হেত্থ পদসন্ধিকরো. নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিনানাঅত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিরুত্তীসূতি তেসংযেৰ অত্থধম্মানং নিদ্ধারণৰচনসঙ্খাতাসু নানানিরুত্তীসু. পটিভানেসূতি এত্থ অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৰিসযভূতেসু, ‘‘ইমানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৰিভ. ৭২৫-৭৪৫) তথা তথা পটিভানতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু ঞাণেসু. পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৰুত্তমেৰ. ইতরেসং পন ৰুত্তনযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৰ. যং পন অভিন্নং একমেৰ নিব্বানং, তত্থ উপচারৰসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘পুথু নানাজনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স মদনিম্মদনাদিপরিযাযেন পুথুত্তং পরিদীপিতং হোতি.

এৰং ৰিসযৰসেন পঞ্ঞায মহত্তং পুথুত্তঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৰসেন হাসভাৰং, পৰত্তিআকারৰসেন জৰনভাৰং, কিচ্চৰসেন তিক্খাদিভাৰঞ্চ দস্সেতুং, ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. সীলং পরিপূরেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৰা পীতিসহগতায পঞ্ঞায. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিরতিৰসেন আরম্মণে ফুল্লা ৰিকসিতা ৰিয পৰত্ততি; ন উপেক্খাসহগতাতি পাতিমোক্খসীলং ঠপেত্ৰা হাসনীযং পরং তিৰিধম্পি সীলং পরিপূরেতীতি অত্থো. ৰিসুং ৰুত্তত্তা পুন সীলক্খন্ধমাহ. সমাধিক্খন্ধন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.

রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি রূপক্খন্ধং অনিচ্চন্তি সীঘং ৰেগেন পৰত্তিযা পটিপক্খদূরীভাৰেন পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৰিস্সট্ঠৰজিরং ৰিয লক্খণং পটিৰিজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী রূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৰেগসা পটিৰিজ্ঝতি, তস্মা সা জৰনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেত্ৰা বলৰৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং, ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনতো খযসভাৰত্তা. ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৰতো. অসারকট্ঠেনাতি অত্তসারৰিরহতো নিচ্চসারাদিৰিরহতো চ. তুলযিত্ৰাতি তুলাভূতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি তায এৰ তীরণভূতায তীরেত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি যাথাৰতো পকাসেত্ৰা পঞ্চক্খন্ধং ৰিভূতং কত্ৰা. রূপনিরোধেতি রূপক্খন্ধস্স নিরোধভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভারৰসেন. ইদানি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুং, পুন ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰসেনাতি কেচি.

ঞাণস্স তিক্খভাৰো নাম সৰিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন ৰেদিতব্বোতি, ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তে পন কিলেসে ৰিভাগেন দস্সেন্তো, ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. তিক্খপঞ্ঞো হি খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ – ‘‘একস্মিং আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা অধিগতা হোন্তী’’তিআদি.

‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা নিরোধধম্মা’’তি যাথাৰতো দস্সনেন সচ্চসম্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কারণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৰুত্তনযেন সব্বসঙ্খারেসু অভিণ্হং পৰত্তসংৰেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্রাসৰসেন সব্বসঙ্খারেসু বহুসো উত্রস্তমানসো. তেন আদীনৰানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি পন ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনং আহ – অরতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৰ অপরাপরুপ্পত্তিং. বহিমুখোতি সব্বসঙ্খারতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৰত্তঞাণমুখো, তথা ৰা পৰত্তিতৰিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৰা নিব্বেধা, সাৰ পঞ্ঞা নিব্বেধিকা. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পজ্জতি এতেন ৰিপস্সনাদিকোতি পদং, সমাপত্তি, তস্মা অনুপদন্তি অনুসমাপত্তিযোতি অত্থো. পদং ৰা সম্মসনুপগা ধম্মা ৰিপস্সনায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. তেনাহ ‘‘সমাপত্তিৰসেন ৰা’’তি. ঝানঙ্গৰসেন ৰাতি ঝানঙ্গৰসেনাতি চ অত্থো. অট্ঠকথাযং পন কমত্থো ইধ পদসদ্দো, তস্মা অনুপদং অনুক্কমেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অনুপটিপাটিযা’’তি. ধম্মৰিপস্সনন্তি তংতংসমাপত্তিচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং ধম্মানং ৰিপস্সনং. ৰিপস্সতীতি সমাপত্তিযো ঝানমুখেন তে তে ধম্মে যাথাৰতো পরিগ্গহেত্ৰা, ‘‘ইতিপি দুক্খা’’তিআদিনা সম্মসতি. অদ্ধমাসেন অরহত্তং পত্তো উক্কংসগতস্স সাৰকানং সম্মসনচারস্স নিপ্পদেসেন পৰত্তিযমানত্তা, সাৰকপারমীঞাণস্স চ তথা পটিপাদেতব্বত্তা. এৰং সন্তেপীতি যদিপি মহামোগ্গল্লানত্থেরো ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পত্তো; ধম্মসেনাপতি পন ততো চিরেন, এৰং সন্তেপি যস্মা মোগ্গল্লানত্থেরোপি মহাপঞ্ঞোৰ, তস্মা সারিপুত্তত্থেরোৰ মহাপঞ্ঞতরোতি. ইদানি তমত্থং পাকটতরং কাতুং, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেরো হী’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মসনং চরতি এত্থাতি সম্মসনচারো, ৰিপস্সনাভূমি, তং সম্মসনচারং. একদেসমেৰাতি সকঅত্তভাৰে সঙ্খারে অনৰসেসতো পরিগ্গহেতুঞ্চ সম্মসিতুঞ্চ অসক্কোন্তং অত্তনো অভিনীহারসমুদাগতঞাণবলানুরূপং একদেসমেৰ পরিগ্গহেত্ৰা সম্মসন্তো. ননু চ ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬) ৰচনতো ৰট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামেন সব্বং পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানিতব্বমেৰ? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো সম্মসনুপগধম্মৰসেন ৰুত্তং. তস্মা সসন্তানগতে সব্বধম্মে, পরসন্তানগতে চ তেসং সন্তানৰিভাগং অকত্ৰা বহিদ্ধাভাৰসামঞ্ঞতো সম্মসনং, অযং সাৰকানং সম্মসনচারো. থেরো পন বহিদ্ধাধম্মেপি সন্তানৰিভাগেন কেচি কেচি উদ্ধরিত্ৰা সম্মসি, তঞ্চ খো ঞাণেন ফুট্ঠমত্তং কত্ৰা. তেন ৰুত্তং – ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তো ৰিয একদেসমেৰ সম্মসন্তো’’তি. তত্থ ঞাণেন নাম যাৰতা নেয্যং পৰত্তিতব্বং, তথা অপৰত্তনতো ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তো ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. অনুপদধম্মৰিপস্সনায অভাৰতো ‘‘একদেসমেৰ সম্মসন্তো’’তি ৰুত্তং.

বুদ্ধানং সম্মসনচারো দসসহস্সিলোকধাতুযং সত্তসন্তানগতা, অনিন্দ্রিযবদ্ধা চ সঙ্খারাতি ৰদন্তি, কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসূতি অপরে. তথা হি অদ্ধত্তযৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ওসরিত্ৰা ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন বুদ্ধানং মহাৰজিরঞাণং পৰত্তং. পচ্চেকবুদ্ধানং সসন্তানগতেহি সদ্ধিং মজ্ঝিমদেসৰাসিসত্তসন্তানগতা অনিন্দ্রিযবদ্ধা চ সম্মসনচারোতি ৰদন্তি, জম্বুদীপৰাসিসত্তসন্তানগতাতি কেচি. ধম্মসেনাপতিনোপি যথাৰুত্তসাৰকানং ৰিপস্সনাভূমিযেৰ সম্মসনচারো. তত্থ পন থেরো সাতিসযং নিরৰসেসং অনুপদধম্মং ৰিপস্সি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাৰকানং সম্মসনচারং নিপ্পদেসং সম্মসী’’তি.

তত্থ ‘‘সাৰকানং ৰিপস্সনাভূমী’’তি এত্থ সুক্খৰিপস্সকা লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পকতিসাৰকা অগ্গসাৰকা পচ্চেকবুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধাতি ছসু জনেসু সুক্খৰিপস্সকানং ঝানাভিঞ্ঞাহি অনধিগতপঞ্ঞানেপুঞ্ঞত্তা অন্ধানং ৰিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং ৰিপস্সনাকালে ইচ্ছিকিচ্ছিতধম্মৰিপস্সনা নত্থি. তে যথাপরিগ্গহিতধম্মমত্তেযেৰ ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তি. লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পন পকতিসাৰকা যেন মুখেন ৰিপস্সনং আরভন্তি; ততো অঞ্ঞেন ৰিপস্সনং ৰিত্থারিকং কাতুং সক্কোন্তি ৰিপুলঞাণত্তা. মহাসাৰকা অভিনীহারসম্পন্নত্তা ততো সাতিসযং ৰিপস্সনং ৰিত্থারিকং কাতুং সক্কোন্তি. অগ্গসাৰকেসু দুতিযো অভিনীহারসম্পত্তিযা সমাধানস্স সাতিসযত্তা ৰিপস্সনং ততোপি ৰিত্থারিকং করোতি. পঠমো পন ততো মহাপঞ্ঞতায সাৰকেহি অসাধারণং ৰিত্থারিকং করোতি. পচ্চেকবুদ্ধো তেহিপি মহাভিনীহারতায অত্তনো অভিনীহারানুরূপং ততোপি ৰিত্থারিকৰিপস্সনং করোন্তি. বুদ্ধানং, সম্মদেৰ, পরিপূরিতপঞ্ঞাপারমিপভাৰিত-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমনস্স অনুরূপাযাতি. যথা নাম কতৰালৰেধপরিচযেন সরভঙ্গসদিসেন ধনুগ্গহেন খিত্তো সরো অন্তরা রুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খণেযেৰ পততি; ন সজ্জতি ন ৰিরজ্ঝতি, এৰং অন্তরা অসজ্জমানা অৰিরজ্ঝমানা ৰিপস্সনা সম্মসনীযধম্মেসু যাথাৰতো নানানযেহি পৰত্ততি. যং মহাঞাণন্তি ৰুচ্চতি, তস্স পৰত্তিআকারভেদো গণতো ৰুত্তোযেৰ.

এতেসু চ সুক্খৰিপস্সকানং ৰিপস্সনাচারো খজ্জোতপভাসদিসো, অভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৰকানং দীপপভাসদিসো, মহাসাৰকানং ওক্কাপভাসদিসো, অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকাপভাসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপভাসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং রস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসরদসূরিযমণ্ডলসদিসো উপট্ঠাসি. তথা সুক্খৰিপস্সকানং ৰিপস্সনাচারো অন্ধানং যট্ঠিকোটিযা গমনসদিসো, লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৰকানং দণ্ডকসেতুগমনসদিসো, মহাসাৰকানং জঙ্ঘসেতুগমনসদিসো, অগ্গসাৰকানং সকটসেতুগমনসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং মহাসকমগ্গগমনসদিসোতি ৰেদিতব্বো.

অরহত্তঞ্চ কির পত্ৰাতি এত্থ কির-সদ্দো অনুস্সৰলদ্ধোযমত্থোতি দীপেতুং ৰুত্তো. পত্ৰা অঞ্ঞাসি অত্তনো ৰিপস্সনাচারস্স মহাৰিসযত্তা তিক্খৰিসদসূরভাৰস্স চ সল্লক্খণেন. কথং পনাযং মহাথেরো দন্ধং অরহত্তং পাপুণন্তো সীঘং অরহত্তং পত্ততো পঞ্ঞায অত্তানং সাতিসযং কত্ৰা অঞ্ঞাসীতি আহ – ‘‘যথা হী’’তিআদি. মহাজটন্তি মহাজালসাখং অতিৰিয সিব্বিতজালং. যট্ঠিং পন সারং ৰা উজুং ৰা ন লভতি ৰেণুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৰা ৰেণুস্স গহিতত্তা. এৰংসম্পদন্তি যথা তেসু পুরিসেসু একো ৰেল়ুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৰা ৰেল়ুযট্ঠিং গণ্হাতি, একো উচ্চিনিত্ৰা, এৰং নিপ্ফত্তিকং. পধানন্তি ভাৰনানুযুঞ্জনং.

সত্তসট্ঠি ঞাণানীতি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৭৩ মাতিকা) আগতেসু তেসত্ততিযা ঞাণেসু ঠপেত্ৰা ছ অসাধারণঞাণানি সুতমযঞাণাদীনি পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণপরিযোসানানি সত্তসট্ঠি ঞাণানি. তানি হি সাৰকেহি পৰিচিতব্বানি, ন ইতরানি. সোল়সৰিধং পঞ্ঞন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৭৯; সং. নি. টী. ৩.৫.৩৭৯) মহাপঞ্ঞাদিকা, নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিপঞ্ঞাতি ইদং সোল়সৰিধং পঞ্ঞং.

তত্রাতি তস্স. ইদং হোতীতি ইদং দানি ৰুচ্চমানং অনুপুব্বসম্মসনং হোতি. ৰিপস্সনাকোট্ঠাসন্তি ৰিতক্কাদিসম্মসিতব্বধম্মৰিভাগেন ৰিভত্তৰিপস্সনাভাগং.

৯৪. পঠমে ঝানেতি উপসিলেসে ভুম্মং, তস্মা যে পঠমে ঝানে ধম্মাতি যে পঠমজ্ঝানসংসট্ঠা ধম্মাতি অত্থো. অন্তোসমাপত্তিযন্তি চ সমাপত্তিসহগতে চিত্তুপ্পাদে সমাপত্তিসমঞ্ঞং আরোপেত্ৰা ৰুত্তং. ৰৰত্থিতাতি কতৰৰত্থনা নিচ্ছিতা. পরিচ্ছিন্নাতি ঞাণেন পরিচ্ছিন্না সলক্খণতো পরিচ্ছিজ্জ ঞাতা. ওলোকেন্তোতি ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সন্তো. অভিনিরোপনং আরম্মণে চিত্তস্স আরোপনং. অনুমজ্জনং আরম্মণে চিত্তস্স অনুৰিচারণং. ফরণং পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনং, ৰিপ্ফারিকভাৰো ৰা. সাতন্তি সাতমধুরতা. অধিক্খেপো ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভূতং সমাধানং. ফুসনং ইন্দ্রিযৰিসযৰিঞ্ঞাণস্স ততো উপ্পজ্জিত্ৰা আরম্মণে ফুসনাকারেন ৰিয পৰত্তি. ৰেদযিতং আরম্মণানুভৰনং. সঞ্জাননং নীলাদিৰসেন আরম্মণস্স সল্লক্খণং. চেতযিতং চেতসো ব্যাপারো. ৰিজাননং আরম্মণূপলদ্ধি. কত্তুকম্যতা চিত্তস্স আরম্মণেন অত্থিকতা. তস্মিং আরম্মণে অধিমুচ্চনং, সন্নিট্ঠানং ৰা অধিমোক্খো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা চিত্তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গাহো, অধিগ্গহোতি অত্থো. আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা উপট্ঠানং. সমপ্পৰত্তেসু অস্সেসু সারথি ৰিয সকিচ্চপসুতেসু সম্পযুত্তেসু অজ্ঝুপেক্খনং মজ্ঝত্ততা. সম্পযুত্তধম্মানং আরম্মণে অনুনযনং সংচরণং অনুনযো. সভাৰতোতি যথাভূতসভাৰতো. সোল়সন্নং এৰ চেত্থ ধম্মানং গহণং তেসংযেৰ থেরেন ৰৰত্থাপিতভাৰতো, তে এৰস্স তদা উপট্ঠহিংসু, ন ইতরেতি ৰদন্তি. ৰীরিযসতিগ্গহণেন চেত্থ ইন্দ্রিযভাৰসামঞ্ঞতো সদ্ধাপঞ্ঞা; সতিগ্গহণেনেৰ একন্তানৰজ্জভাৰসামঞ্ঞতো পস্সদ্ধিআদযো ছ যুগল়া; অলোভাদোসা চ সঙ্গহিতা ঝানচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নত্তা তেসং ধম্মানং. থেরেন চ ধম্মা ৰৰত্থানসামঞ্ঞতো আরদ্ধা. তে ন উপট্ঠহিংসূতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি অপরে.

ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পাদেপি নেসং ৰেদনানং পজাননং হোতিযেৰাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তং জানাতীতি তংঞাণো, তস্স ভাৰো তংঞাণতা, ঞাণস্স অত্তসংৰেদনন্তি অত্থো. তংসমানযোগক্খমাহি সম্পযুত্তধম্মা. ঞাণবহুতাতি ঞাণস্স বহুভাৰো, একচিত্তুপ্পাদে অনেকঞাণতাতি অত্থো. ইদানি তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং, ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. ন সক্কা জানিতুং আরম্মণকরণস্স অভাৰতো. অসম্মোহাৰবোধো চ ঈদিসস্স ঞাণস্স নত্থি. একেকমেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি তস্মিং খণে একস্সেৰ আৰজ্জনস্স উপ্পজ্জনতো, ন চ আৰজ্জনেন ৰিনা চিত্তুপ্পত্তি অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মরূ;

ন ত্ৰেৰ তেপি জীৰন্তি, দ্ৰীহি চিত্তেহি সংযুতা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯) চ,

‘‘নত্থি চিত্তে যুগা গহী’’তি চ –

ৰত্থারম্মণানং পরিগ্গহিততাযাতি যস্মিঞ্চ আরম্মণে যে ঝানধম্মা পৰত্তন্তি, তেসং ৰত্থারম্মণানং পগেৰ ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ গহিতত্তা. যথা নাম মিগসূকরাদীনং আসযেপরিগ্গহিতে তত্র ঠিতা মিগা ৰা সূকরা ৰা ততো উট্ঠানতোপি আগমনতোপি নেসাদস্স সুখগ্গহণা হোন্তি, এৰংসম্পদমিদং. তেনাহ ‘‘থেরেন হী’’তিআদি. তেনাতি ৰত্থারম্মণানং পরিগ্গহিতভাৰেন. অস্সাতি থেরস্স. তেসং ধম্মানন্তি ঝানচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং ধম্মানং. উপ্পাদং আৰজ্জন্তস্সাতিআদিনা উপ্পাদাদীসু যং যদেৰ আরব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি; তস্মিং তস্মিং খণে তস্স তস্সেৰ চস্স পাকটভাৰো দীপিতো. ন হি আৰজ্জনেন ৰিনা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অহুত্ৰা সম্ভোন্তীতি পুব্বে অৰিজ্জমানা হুত্ৰা সম্ভৰন্তি, অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. উদযং পস্সতি তেসং ধম্মানং, ‘‘অহুত্ৰা সম্ভোন্তী’’তি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিভাৰদস্সনতো. পুব্বে অভাৰবোধকো হি অত্তলাভো ধম্মানং উদযো. হুত্ৰাতি উপ্পজ্জিত্ৰা. পটিৰেন্তীতি পটি খণে খণে ৰিনস্সন্তি. ৰযং পস্সতি, ‘‘হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি তেসং ধম্মানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৰদস্সনতো. ৰিদ্ধংসভাৰবোধকো হি ধম্মানং ৰিজ্জমানতো ৰযো.

তেসু ধম্মেসু নত্থি এতস্স উপযো রাগৰসেন উপগমনন্তি অনুপযো, অননুরোধো. হুত্ৰা ৰিহরতীতি যোজনা. তথা নত্থি এতস্স অপাযো পটিঘৰসেন অপগমনন্তি অনপাযো, অৰিরোধো. ‘‘এতং মম, এসো মে অত্থা’’তি তস্স তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৰেসাভাৰতো তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অপ্পটিবদ্ধোতি অনুপযানিস্সিতভাৰতো ৰিপস্সনায পরিবন্ধৰসেন ছন্দরাগেন ন পটিবদ্ধো ন ৰিবন্ধিতো. ৰিপ্পমুত্তোতি ততো এৰ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিৰসেন কামরাগতো ৰিমুত্তো. ৰিসংযুত্তো ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ পটিপক্খধম্মেহি ৰিসংযুত্তো.

কিলেসমরিযাদা তেন কতা ভৰেয্যাতি অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তে সোল়স ধম্মে আরব্ভ পৰত্তমানং ৰিপস্সনাৰীথিং ভিন্দিত্ৰা সচে রাগাদযো উপ্পজ্জেয্যুং; তস্স ৰিপস্সনাৰীথিযা কিলেসমরিযাদা তেন চিত্তেন, চিত্তসমঙ্গিনা ৰা কতা ভৰেয্য. তেসূতি তেসু ধম্মেসু. অস্সাতি থেরস্স. একোপীতি রাগাদীসু একোপীতি চ ৰদন্তি. ৰুত্তাকারেন একচ্চানং অনাপাথগমনে সতি ৰিপস্সনা ন তেসু ধম্মেসু নিরন্তরপ্পৰত্তাতি আরম্মণমরিযাদা ভৰেয্য. ৰিক্খম্ভিতপচ্চনীকত্তাতি ৰিপস্সনায পটিপক্খধম্মানং পগেৰ ৰিক্খম্ভিতত্তা ইদানিপি ৰিক্খম্ভেতব্বা কিলেসা নত্থীতি ৰুত্তং.

ইতোতি পঠমজ্ঝানতো. অনন্তরোতি উপরিমো ঝানাদিৰিসেসো. তস্স পজাননস্সাতি, ‘‘অত্থি উত্তরি নিস্সরণ’’ন্তি এৰং পৰত্তজাননস্স. বহুলীকরণেনাতি পুনপ্পুনং উপ্পাদনেন.

সম্পসাদনট্ঠেনাতি কিলেসকালুসিযাপগমনেন, তস্স ৰিচারক্খোভৰিগমেন ৰা চেতসো সম্মদেৰ পাসাদিকভাৰেন.

ৰীরিযং সতি উপেক্খাতি আগতট্ঠানে পারিসুদ্ধিউপেক্খা, অদুক্খমসুখাৰেদনাতি এত্থ ঝানুপেক্খাতি, ‘‘সুখট্ঠানে ৰেদনুপেক্খাৰা’’তি ৰুত্তং. সুখট্ঠানেতি চ পঠমজ্ঝানাদীসু সুখস্স ৰুত্তট্ঠানে. পস্সদ্ধত্তাতি সমধুরচেতযিতভাৰেন আরম্মণে ৰিসটৰিত্থতভাৰতো যো সো চেতসো আভোগো ৰুত্তো. সামঞ্ঞফলাদীসু সতিযা পারিসুদ্ধি, সা থন অত্থতো সতিৰিনিমুত্তা নত্থীতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধাসতিযেৰা’’তি. পারিসুদ্ধিউপেক্খা, ন ঝানুপেক্খাদযো.

৯৫. ঈদিসেসু ঠানেসু সতিযা ন কদাচিপি ঞাণৰিরহো অত্থীতি আহ – ‘‘ঞাণেন সম্পজানো হুত্ৰা’’তি. তথা হি ততিযজ্ঝানে, ‘‘সতিমা সুখৰিহারী’’তি এত্থ সম্পজানোতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি. ন সাৰকানং অনুপদধম্মৰিপস্সনা হোতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমপ্পৰত্তিযা দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৰতো. তেনাহ – ‘‘কলাপৰিপস্সনং দস্সেন্তো এৰমাহা’’তি.

৯৬. পঞ্ঞায চস্সদিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি দস্সনসমকালং খীযমানা আসৰা, ‘‘দিস্ৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি ৰুত্তা. সমানকালেপি হি এদিসো সদ্দপ্পযোগো দিস্সতি –

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭).

‘‘নিহন্ত্ৰা তিমিরং সব্বং, উগ্গতেজো সমুগ্গতো;

ৰেরোচনো রস্মিমালী, লোকচক্খুপভঙ্করো’’তি. (পট্ঠা. অনুটী. ১.২৫-৩৪; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৮০) চ –

এৰমাদীসু. হেতুঅত্থো ৰা অযং দিস্ৰাসদ্দো অসমানকত্তুকো যথা – ‘‘ঘতং পিৰিত্ৰা বলং হোতি, সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮০২). দস্সনহেতুকো হি আসৰানং পরিক্খযো পরিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযে সতি পহানাভিসমযস্স লব্ভনতো. যুগনদ্ধং আহরিত্ৰাতি পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ ঝানধম্মে সম্মসন্তো সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি. এৰং যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সম্মসন্তো সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৰা যথা থেরো অরহত্তং পাপুণি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অরহত্তং পত্তৰারো ইধ গহিতো’’তি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দীঘনখসুত্তদেসনায (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) হি থেরো অরহত্তং পত্তো. তদা চ অনাগামী হুত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জতীতি ৰচনঅৰসরো নত্থি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অরহত্তং পত্তৰারো ইধ গহিতো’’তি. যদি এৰং – ‘‘সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি? থেরে ৰিজ্জমানে পণ্ডিতগুণে অনৰসেসতো দস্সেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেতুং. নিরোধসমাপজ্জনং পন থেরস্স আচিণ্ণসমাচিণ্ণং. তেনাহ ‘‘নিরোধং পন…পে… ৰদন্তী’’তি. তেন ফলসমাপত্তিম্পি অন্তরা সমাপজ্জতিযেৰাতি দস্সেতি.

ৰোমিস্সং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্থস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘নিরোধং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগেন সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং আহরিত্ৰা ঠিতস্স নিরোধসমাপত্তি সীসং নাম হোতি, তস্স আভোগৰসেন নিরোধস্স ৰারো আগচ্ছতি. ফলসমাপত্তি গূল়্হো হোতি, ‘‘ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগস্স অভাৰতো. ফলসমাপত্তি সীসং হোতীতি এত্থাপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এতেন আভোগপটিবদ্ধমেতেসং আগমনন্তি দীপিতন্তি ৰেদিতব্বং. জম্বুদীপৰাসিনো থেরা পনাতিআদি অট্ঠকথারুল়্হমেৰ তং ৰচনং. অন্তোসমাপত্তিযন্তি নিরোধং সমাপন্নকালে. তিসমুট্ঠানিকরূপধম্মেতি উতুকম্মাহারৰসেন তিসমুট্ঠানিকরূপধম্মে.

৯৭. চিণ্ণৰসিতন্তি পটিপক্খদূরিভাৰেন সুভাৰিতৰসীভাৰং. নিপ্ফত্তিং পত্তোতি উক্কংসপরিনিপ্ফত্তিং পত্তো. উরে ৰাযামজনিতায ওরসো. পভাৰিতন্তি উপ্পাদিতং. ধম্মেনাতি অরিযমগ্গধম্মেন. তস্স হি অধিগমেন অরিযায জাতিযা জাতো নিব্বত্তোতি কত্ৰা, ‘‘ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো’’তি ৰুচ্চতি. ধম্মদাযস্সাতি নৰৰিধস্স লোকুত্তরধম্মদাযস্স. আদিযনতোতি গণ্হনতো, সসন্তানে উপ্পাদনতোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অনুপদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.