২. ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা

৯৮. খীণা জাতীতি অত্তনো জাতিক্খযং পটিজানন্তেন অরহত্তং ব্যাকতং হোতি অরহতো তদভাৰতো. তথা ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসো মে পরিযোসিতোতি পটিজানন্তেনপি. কতং করণীযন্তি চতূহি মগ্গেহি চতূসু সচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিৰসেন সোল়সৰিধস্সপি কিচ্চস্স অত্তনা নিট্ঠাপিতভাৰং পটিজানন্তেনপি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি আযতিং পুনব্ভৰাভাৰং, আযতিং ৰা পরিঞ্ঞাদিকরণীযাভাৰং পটিজানন্তেনপীতি আহ – ‘‘একেনপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৰ হোতী’’তি. দ্ৰিক্খত্তুং বদ্ধং পন সুবদ্ধং ৰিযাতি ৰুত্তং. ইধ পন অঞ্ঞাব্যাকরণং চতূহি পদেহি আগতং, তস্মা ৰত্তব্বমেৰ চেত্থ নত্থীতি অধিপ্পাযো. চেতনায দিট্ঠৰাদিতা নাম অরিযৰোহারো. সভাৰোতি পকতিঅত্থো হি অযং ধম্মসদ্দো, ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৪-২৭৫) ৰিয তস্মা, অনুধম্মোতি অরিযভাৰং অনুগতা পকতীতি অত্থো. পরমপ্পিচ্ছতায অরিযা অত্তনো গুণে অনাৰিকরোন্তাপি সাসনস্স নিয্যানিকভাৰপৰেদনত্থঞ্চেৰ সব্রহ্মচারীনং সম্মাপটিপত্তিযং উস্সাহজননত্থঞ্চ তাদিসানং পরিনিব্বানসমযেযেৰ আৰিকরোন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ – ‘‘পরিনিব্বুতস্স…পে… কাতব্বো’’তি.

৯৯. দুব্বলন্তি ফেগ্গু ৰিয সুভেজ্জনীযং বলৰিরহিতং, অসারন্তি অত্থো. ৰিরাগুতন্তি পলুজ্জনসভাৰং. ৰিগচ্ছনসভাৰন্তি ৰিনাসগমনসভাৰং. অনিচ্চদুক্খৰিপরিণামত্তা অস্সাসলেসস্সপি অভাৰতো অস্সাসৰিরহিতং. আরম্মণকরণৰসেন সমন্নাগমনৰসেন চ যথারহং উপেন্তি উপগচ্ছন্তীতি উপযা, ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি উপাদিযন্তি দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. অধিতিট্ঠতি চেতসো অভিনন্দনভূতাতি চেতসো অধিট্ঠানং. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. তন্তি চিত্তং. অভিনিৰিসতীতি অভিরতিৰসেন নিৰিসতি, অযঞ্হেত্থ অত্থো – সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অভিনিৰিসতি ‘‘এতং মমং, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি এতাহি অভিনিৰেসাহি, তথা সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অনুসেতি এতাহীতি অনুসযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. যদগ্গেন হি তেভূমকধম্মেসু রাগাদযো অনুসেন্তি, তদগ্গেন তংসহগতধম্মা তত্থ অনুসেন্তীতি পরিযাযেন, ‘‘তং অনুসেতী’’তি ৰুত্তং. খযা ৰিরাগাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি ‘‘খযেন ৰিরাগেনা’’তি হেতুম্হি করণৰসেন অত্থো ৰুত্তো. ৰিরাগেনাতি চ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন ‘‘নিরোধেনা’’তি এৰমাদিকং গহিতং হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ উপযাদীনং সমুচ্ছেদস্সেৰ বোধনতো.

১০০. পতিট্ঠাতি এত্থ সেসভূতত্তযং উপাদারূপঞ্চাতি পতিট্ঠানা, নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতুচাতি পতিট্ঠানধাতু. ন্হানীযচুণ্ণং বাহিরউদকং ৰিয সেসভূতত্তযং আবন্ধতীতি আবন্ধনং. পচনীযভত্তং বাহিরতেজো ৰিয সেসভূতত্তযং পরিপাচেতীতি পরিপাচনং. বাহিরৰাতো ৰিয সেসভূতত্তযং ৰিত্থম্ভেতীতি ৰিত্থম্ভনং. ধাতুসদ্দত্থো ৰুত্তোযেৰ. অসম্ফুট্ঠধাতূতি অসম্ফুসিতভাৰো তেসং ৰিপরিমট্ঠতাভাৰতো. ৰিজাননং আরম্মণূপলদ্ধি. অহং অত্তাতি অহং, ‘‘রূপধম্মো মে অত্তা’’তি অত্তকোট্ঠাসেন অত্তভাৰেন ন উপগমিং ন গণ্হিং. নিস্সিতনিস্সিতাপি নিস্সিতা এৰ নামাতি আহ ‘‘পথৰীধাতুনিস্সিতাৰা’’তি. অত্তনা ৰা পন তন্নিস্সিতাতি ‘‘একেন পরিযাযেনা’’তি. উপাদারুপম্পি কামং নিস্সিতম্পি হোতি. তথাপি তং নিস্সিতং হোতিযেৰাতি তং ন উদ্ধটং. পরিচ্ছেদকরত্তা পরিচ্ছেদাকাসস্স ‘‘অৰিনিব্ভোগৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তেন চ তথা পরিচ্ছিন্নত্তা সব্বম্পি ভূতুপাদারূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম. তং নিস্সায পৰত্তিযা উপাদারূপং ৰিয ভূতরূপানি, অরূপক্খন্ধা ৰিয চ ৰত্থুরূপানি, ‘‘তংনিস্সিতরূপৰত্থুকা অরূপক্খন্ধা’’তি ৰুত্তনযেন আকাসধাতুনিস্সিতচক্খাদিরূপধম্মৰত্থুকা ৰেদনাদযো অরূপক্খন্ধা আকাসধাতুনিস্সিতা নামাতি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন উপসংহরতি. ইধাপীতি আকাসধাতুনিস্সিতপদেপি, ন পথৰীধাতুনিস্সিতপদাদীসু এৰ. রূপারূপন্তি সব্বম্পি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি, অগ্গহিতং নত্থি. সহজাতা…পে… নিস্সিতন্তি ইদং নিপ্পরিযাযসিদ্ধং নিস্সযত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পরিযাযসিদ্ধে নিস্সযত্তে গয্হমানে – ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযোতি পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) ৰচনতো সব্বং চতুসমুট্ঠানিকরূপং, ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰত্তব্বং. তথা অনন্তরৰিঞ্ঞাণধাতুপচ্চযা পৰত্তনতো, ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰত্তব্বং.

১০১. রুপ্পতি ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি রূপন্তি অযমত্থো চক্খুদ্ৰারে আপাথগতে রূপাযতনে নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি, ন আপাথমনাগতে. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বভাৰো পন আপাথমনাগতেপি তস্মিং লব্ভতেৰ তংসভাৰানতিৰত্থনতো. রূপাযতনং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা. থেরো পন আপাথং অনাগতস্সাপি রূপাযতনস্স রূপভাৰং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দ্ৰিধাকরণং নানুজানন্তো ছন্নোৰাদং নিদস্সেতি, ‘‘উপরি ছন্নোৰাদে কিন্তি করিস্সথা’’তি. তত্থ হি ‘‘চক্খুং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে’’তি (ম. নি. ৩.৩৯১) আগতং, ন চেত্থ চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগতমেৰ রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বপদেন গহিতং, ন আপাথং অনাগতন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং অৰিসেসেনেৰ রূপাযতনেন তণ্হামানদিট্ঠিগাহাভাৰস্স জোতিতত্তা. তেনাহ ‘‘ন যিদং লব্ভতী’’তি. রূপমেৰাতি রূপাযতনমেৰ. যদি এৰং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি পদং কথং নেতব্বন্তি আহ – ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পনা’’তিআদি. চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৰিঞ্ঞাতব্বেসূতি যেন মনোৰিঞ্ঞাণেন চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তিআদিনা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং তেন ৰিঞ্ঞাতব্বেসু তংসম্পযুত্তধম্মেসূতি অত্থো. তণ্হাছন্দোতি তস্সনসভাৰো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতা ছন্দোযেৰাতি তণ্হাছন্দো. রজ্জনৰসেনাতি ৰত্থং ৰিয রঙ্গজাতং চিত্তস্স অনুরঞ্জনৰসেন. অভিনন্দনৰসেনাতি আরম্মণে অভিরমিত্ৰা নন্দনৰসেন. সপ্পীতিকতণ্হা হি নন্দীতি ৰুচ্চতি. তণ্হাযনৰসেন তণ্হা.

১০২. অহঙ্কারোতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১২১, ১২৩৯; ৰিভ. ৮৩২, ৮৬৬; সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮) অহংকরণং. যেন হি মমং করোতি, এতং মমঙ্কারো. স্ৰেৰাতি ‘‘অহঙ্কারো’’তি ৰুত্তমানো. এৰং চতুত্থজ্ঝানে নিদ্দিট্ঠে সব্বাসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৰুচ্চমানাসু হেট্ঠা ৰিজ্জাদ্ৰযং ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন, ‘‘পুব্বেনিৰাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৰত্ৰা কস্মা ৰুত্ত’’ন্তি আহ? ইতরো ইধ সব্বৰারেসুপি লোকুত্তরধম্মপুচ্ছা অধিকতা তস্মা ‘‘সো এৰং সমাহিতে’’তিআদিনা ততিযা ৰিজ্জা কথিতাতি দস্সেন্তো, ‘‘ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তী’’তিআদিমাহ. একৰিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং ততিযৰিজ্জায এৰ আগতত্তা. অরিযধম্মৰসেনপিস্স সমঞ্ঞা অত্থেৰাতি দস্সেন্তো, ‘‘ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নাম’’ন্তি ৰত্ৰা তেসু ধম্মেসু ভেদং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসুদ্ধাতি তস্সা চোদনায সোধনৰসেন ৰিসোধিতা. একমেৰ কত্ৰাতি একৰারৰসেনেৰ পাল়িযং একজ্ঝং আগতত্তা একমেৰ কোট্ঠাসং কত্ৰা. যদি এৰং কথং ৰা ছব্বিসোধনতাতি আহ – ‘‘চতূহি আহারেহি সদ্ধি’’ন্তি কথং পনেত্থ চত্তারো আহারা গহেতব্বাতি? কেচি তাৰ আহু – ‘‘সাধূতি ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উত্তরি পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি হেট্ঠা আগতেন নযেন আহারৰারো আহরিত্ৰা ৰত্তব্বোতি. ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তেসূ’’তি এত্থ আহারানম্পি সঙ্গহিতত্তা আহারা অত্থতো আগতা এৰাতি অঞ্ঞে. অপরে পন রূপক্খন্ধগ্গহণেন কবল়ীকারো আহারো, সঙ্খারক্খন্ধগ্গহণেন ফস্সাহারো, মনোসঞ্চেতনাহারগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণাহারো সরূপতোপি গহিতোতি ৰদন্তি.

‘‘ছব্বিসোধন’’ন্তি ইমস্স সুত্তস্স সমঞ্ঞায অন্ৰত্থতং দস্সেত্ৰা আযতিম্পি তাদিসেন ব্যাকরণেন ভিক্খূনং পটিপত্তিম্পি দস্সনত্থং, ‘‘ইমে পনা’’তিআদি আরদ্ধং. ৰিনযনিদ্দেসপরিযাযেনাতি ৰিনযনিদ্দেসে আগতেন কারণেন. ৰিনযে ৰা আগতনিদ্দেসানুক্কমেন.

অধিগন্তব্বতো অধিগমো, ঝানাদিঅধিগমপুচ্ছা. তেনাহ – ‘‘ঝানৰিমোক্খাদীসূ’’তিআদি. উপাযপুচ্ছাতি অধিগমোপাযপুচ্ছা. কিন্তীতি কেন পকারেন ৰিধিনাতি অত্থো.

কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি ইদং পন পুব্বে ‘‘কিং তে অধিগত’’ন্তি অনিদ্ধারিতভেদা ঝানাদিৰিসেসা পুচ্ছিতাতি ইদানি তেসং নিদ্ধারেত্ৰা পুচ্ছনাকারদস্সনং. তস্মাতি যস্মা যথাৰুত্তেহি আকারেহি অধিগমব্যাকরণং সোধেতব্বং, তস্মা. এত্তাৰতাৰাতি এত্তকেন ব্যাকরণমত্তেনেৰ ন সক্কারো কাতব্বো. ব্যাকরণঞ্হি একচ্চস্স অযাথাৰতোপি হোতি, যথা নাম জাতরূপপতিরূপং জাতরূপং ৰিয খাযতীতি জাতরূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং এৰমেৰং ইমেসু ইদানেৰ ৰুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৰা সোধনত্থং ৰত্তব্বো ৰিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাধি-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনা-ফলসচ্ছিকিরিযা সঙ্গণ্হাতি.

পাকটো হোতি অধিগতৰিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৰতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৰ নযো. উগ্গহপরিপুচ্ছাকুসলাতি সজ্ঝাযমগ্গসংৰণ্ণনাসু নিপুণা. যায পটিপদায যস্স অরিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা উদাহু অসুদ্ধাতি ৰিচারণৰসেন সোধেতব্বা. ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিভাৰতো. অপনেতব্বো অত্তনো পটিঞ্ঞায. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা সুজ্ঝনাকারং দস্সেতুং, ‘‘দীঘরত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৰা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায যদি পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. খীণাসৰপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি দীঘরত্তং ৰিক্খম্ভিতকিলেসত্তা.

নদিযা সমুদ্দং পক্খন্দনট্ঠানং নদীমুখদ্ৰারং. মদ্দমানোতি বদরসাল়ৰং সরসং পত্তে পক্খিত্তো হুত্ৰা মদ্দমানো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.