২. সেলসুত্তৰণ্ণনা
৩৯৬. কেণিযোতি তস্স নামং, পুব্বে কেণিযা জীৰিকাকপ্পনতোতি ৰদন্তি. জটিলোতি জটাধরো. ব্রাহ্মণজাতিকত্তা কোটিসারতায চ ব্রাহ্মণমহাসালো. পযোজেত্ৰা নিস্সযো হুত্ৰা ৰসতি, রত্তিং কামসম্পত্তিং অনুভৰতীতি ৰা যোজনা. সুসঙ্খতন্তি সপ্পিমধুসক্করাদীহি চেৰ মরিচসিঙ্গীৰেরাদীহি চ সুট্ঠু অভিসঙ্খতং.
পটিক্খেপপসন্নতাযাতি অহোৰতাযং অপ্পিচ্ছো, যো নিমন্তিযমানোপি ন সাদিযতীতি উপনিমন্তিযমানস্স পটিক্খেপে তিত্থিযানং পসন্নভাৰতোতি. তং কথং? ৰিরুদ্ধমেতন্তি ‘‘অকারণমেত’’ন্তি পটিক্খিপতি.
৩৯৮. কপ্পসহস্সেহিপি…পে… অহোসীতি ইদং নানুস্সৰসিদ্ধং অনুমানগ্গহণং সন্ধাযাহ. পদেতি উত্তরপদলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পদপ্পমাণে’’তি. পজ্জতি নিক্খিপতি এত্থাতি ৰা পদং পকতিযা পাদনিক্খিপট্ঠানং, তস্মিং পদে. কীল়াপসুততাদিনা পমাদং আপজ্জতি. বোধিসত্তচারিকন্তি দুক্করচরিযং সন্ধায ৰদতি.
৩৯৯. পরিপুণ্ণতাযাতি অনূনতায. অহীনঙ্গতাযাতি অৰেকল্লভাৰতো. রোচতীতি রুচি, দেহপ্পভা, সোভণা রুচি এতস্সাতি সুরুচি. আরোহসম্পত্তি কাযস্স পমাণযুত্তউচ্চতা. পরিণাহসম্পত্তি কিসথূলভাৰৰজ্জিতপরিণাহতা. সণ্ঠানসম্পত্তি অৰযৰানং সুসণ্ঠিততা. চারুদস্সনোতি পিযদস্সনো তেনাহ ‘‘সুচিরম্পী’’তিআদি. সুৰণ্ণসদিসৰণ্ণোতি জাতিহিঙ্গুলকেন মদ্দিত্ৰা সিলানিঘংসেনেৰ পরিকম্মং কত্ৰা ঠপিতঘনসুৰণ্ণরূপৰণ্ণো. মহাপুরিসভাৰং ব্যঞ্জেন্তি পকাসেন্তীতি ব্যঞ্জনানি, মহাপুরিসলক্খণানীতি আহ ‘‘পঠমং ৰুত্তব্যঞ্জনানেৰা’’তি.
পুব্বে ৰুত্তন্তি ‘‘সুরুচী’’তি পুব্বে ৰুত্তং, ‘‘আদিচ্চোৰ ৰিরোচসী’’তি পুন ৰুত্তং. ‘‘চারুদস্সনো সুৰণ্ণৰণ্ণোসী’’তি পুব্বে ৰুত্তং, ‘‘কল্যাণদস্সনো ভিক্খু কঞ্চনাভত্তচো’’তি পুন ৰুত্তন্তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘উত্তরগাথাযপি এসেৰ নযো’’তি. সাতিসযং উত্তমৰণ্ণে ৰণ্ণেত্ৰা উত্তমৰণ্ণিনোতি পদেন সন্তং পকাসেতীতি আহ ‘‘উত্তমৰণ্ণসম্পন্নস্সা’’তি. উত্তমসারথীতি সেট্ঠপুরিসসারথি. তত্থ তত্থ জম্বুৰনসণ্ডমণ্ডিততায জম্বুদীপো ‘‘জম্বুসণ্ডো’’তি ৰুচ্চতি. ইস্সরিযন্তি চক্কৰত্তিস্সরিযং.
জাতিখত্তিযাতি জাতিমন্তো খত্তিযা. রাজাভিরাজাতি এত্থ অভি-সদ্দো পূজত্থোতি আহ ‘‘রাজূনং পূজনীযো’’তি.
অপ্পমাণাতি অপরিমাণা লোকধাতুযো. ‘‘যাৰতা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) হি ৰুত্তং. ধম্মরাজা অনুত্তরোতি এত্থ ৰুত্তঅনুত্তরভাৰং ‘‘যাৰতা হী’’তিআদিনা পাকটতরং কত্ৰা ধম্মরাজভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘স্ৰাহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ধম্মেনাতি পটিৰেধধম্মেন. তেনাহ ‘‘অনুত্তরেনেৰা’’তি. অনুত্তরেনাতি ৰিসিট্ঠেন উত্তমেন. ইমস্মিং পক্খে ধম্মেনাতি পটিপত্তিধম্মেনাতিপি সঙ্গয্হতি. পরিযত্তিধম্মেনাতি দেসনাধম্মেন আণাচক্কং পৰত্তেমীতি যোজনা. দেসনাঞাণপটিৰেধঞাণৰিভাগং ধম্মচক্কমেৰ ৰা. অপ্পটিৰত্তিযন্তি পটিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যং.
তথাগতেন জাতোতি তথাগতেন হেতুনা অরিযায জাতিযা জাতো. হেতুঅত্থে করণৰচনং. অনুজাতোতি চ ৰুত্তে অনু-সদ্দস্স ৰসেন তথাগতন্তি চ উপযোগৰচনমেৰ হোতি, সো চ অনু-সদ্দো হেতুঅত্থজোতকোতি আহ ‘‘তথাগতং হেতুং অনুজাতো’’তি. অৰঞ্ঞাতব্বভাৰেন জাতোতি অৰজাতো দুপ্পটিপন্নত্তা. তেনাহ ‘‘দুস্সীলো’’তি. তথা হি ৰুত্তং কোকালিকং আরব্ভ ‘‘পুরিসন্তকলি অৰজাতো’’তি. পুত্তো নাম ন হোতি তস্স ওৰাদানুসাসনিযং অট্ঠিতত্তা. এৰমাহাতি ‘‘অনুজাতো তথাগত’’ন্তি এৰমাহ.
ৰিজ্জাতি মগ্গৰিজ্জা. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ৰিমুত্তীতি ফলৰিমুত্তি. ননু চ মগ্গো ভাৰেতব্বেন গহিতোতি? সচ্চং গহিতো, সব্বে চ পন সত্ত ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ৰিজ্জায অভিঞ্ঞেয্যভাৰো ৰুত্তো. ইমিনা ৰা নযেন সব্বেসম্পি অভিঞ্ঞেয্যভাৰো ৰুত্তো এৰাতি ৰেদিতব্বো. ফলেন ৰিনা হেতুভাৰস্সেৰ অভাৰতো হেতুৰচনেন ফলসিদ্ধি, নিরোধস্স চ সম্পাপনেন মগ্গস্স হেতুভাৰো. দুক্খস্স নিব্বত্তনেন তণ্হায সমুদযভাৰোতি ইমমত্থং সঙ্গহিতমেৰ অত্থতো আপন্নত্তা. যুত্তহেতুনাতি যুত্তিযুত্তেন হেতুনা বুদ্ধভাৰং সাধেতি সচ্চৰিনিমুত্তস্স বুজ্ঝিতব্বস্স অভাৰতো সচ্চসম্বোধনেনেৰ চ তস্স অনৰসেসতো বুদ্ধত্তা. অত্থৰচনঞ্চেতং, পযোগৰচনানি পন – ব্রাহ্মণ, অহং সম্মাসম্বুদ্ধো সব্বথা অৰিপরীতধম্মদেসনো, সম্মাসম্বুদ্ধত্তা সব্বত্থ অৰিপরীতমাচিক্খতি যথাহং সব্বমগ্গদেসকোতি. কিং পন ভগৰা সযমেৰ অত্তনো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰং আরোচেতীতি? মহাকরুণায অঞ্ঞেসং মহাৰিসযতো. তত্থ ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বাভিভূ সব্বৰিদূহমস্মী’’তিআদীনি (মহাৰ. ১১; ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; কথা. ৪০৫) সুত্তপদানি ইদমেৰ চ সুত্তপদং এতস্স অত্থস্স সাধকং.
সল্লকন্তনোতি সল্লানং সমুচ্ছিন্নত্তা. রোগস্সাতি কিলেসরোগস্স. তস্মাতি অপুনপৰত্তিপাদনেন তিকিচ্ছনতো. ব্রহ্মং ৰা সেট্ঠং সম্মাসম্বোধিং পত্তোতি ব্রহ্মভূতো. এৰং আগতাযাতি ইমিনা –
‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অরতি ৰুচ্চতি;
ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৰুচ্চতি.
থিনমিদ্ধং তেপঞ্চমং থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীরূ পৰুচ্চতি;
সত্তমী ৰিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.
লাভো সিলোকো সক্কারো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;
যো চত্তানং সমুক্কংসে, পরে চ অৰজানতি;
এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী’’তি. (সু. নি. ৪৩৮-৪৪১);
এৰং ৰুত্তং নৰৰিধং সেনং সঙ্গয্হতি. ৰসে ৰত্তেত্ৰাতি সমুচ্ছিন্দনেন অনুপ্পাদতাপাদনেন ৰসে ৰত্তেত্ৰা. কুতোচি অভযো নিব্ভযো.
সযমেৰ দট্ঠব্বন্তি যেন যেন অধিগতো, তেন তেন পরসদ্ধায গন্তব্বং হিত্ৰা অসম্মোহতো পচ্চৰেক্খণাঞাণেনেৰ সামং দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘পচ্চক্খ’’ন্তি. পসট্ঠা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি. যথা রথেন জযতীতি রথিকো, এৰং ইদং মগ্গব্রহ্মচরিযং সন্দিট্ঠিযা জযতীতি সন্দিট্ঠিকং. অথ ৰা দিট্ঠন্তি দস্সনং ৰুচ্চতি, দিট্ঠমেৰ সন্দিট্ঠং, সন্দস্সনন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠং অরহতীতি সন্দিট্ঠিকো যথা ৰত্থযুগং অরহতীতি ৰত্থযুগিকো. সন্দিট্ঠিকং ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালং, অকালমেৰ অকালিকং, ন কালন্তরং খেপেত্ৰা ফলং দেতি, অত্তনো পন পৰত্তিসমনন্তরমেৰ ফলং দেতীতি অত্থো. অথ ৰা অত্তনো ফলপ্পদানে পকট্ঠো কালো পত্তো অস্সাতি কালিকো, লোকিযো কুসলধম্মো, ইদং পন সমনন্তরফলত্তা ন কালিকং.
৪০০. ‘‘মহাযঞ্ঞং পৰত্তযী’’তিআদীসু কেৰলং দানধম্মাদীসু যঞ্ঞপরিযাযসম্ভৰতো ‘‘ব্রাহ্মণানং যঞ্ঞাভাৰতো’’তি ৰুত্তং. ব্রাহ্মণা হি ‘‘অগ্গিমুখা দেৰা’’তি অগ্গিজুহনপুব্বকং যঞ্ঞং ৰিদহন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিজুহনপ্পধানাতি অত্থো’’তি ‘‘ভূর্ভুৰ? স্ৰ?’’ ইতি সাৰিত্তী পুব্বকত্তা মুখং পুব্বঙ্গমং. ‘‘মুখমিৰ মুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয ইধাপি পধানপরিযাযো মুখসদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মনুস্সানং সেট্ঠতো রাজা ‘মুখ’ন্তি ৰুত্তো’’তি আহ. আধারতোতি ওগাহন্তীনং নদীনং আধারভাৰতো পটিসরণতো গন্তব্বট্ঠানভাৰতো. সঞ্ঞাণতোতি চন্দযোগৰসেন অজ্জ অসুকনক্খত্তন্তি পঞ্ঞাযনতো. আলোককরণতোতি নক্খত্তানি অভিভৰিত্ৰা আলোককরণতো. সোম্মভাৰতোতি সীতহিমৰাসীতৰাতূপক্খরভাৰতো. তপন্তানন্তি দীপসিখা অগ্গিজালা অসনিৰিচক্কন্তি এৰমাদীনং ৰিজ্জলন্তানং. আযমুখং অগ্গদক্খিণেয্যভাৰেন.
দিব্বচক্খু ধম্মচক্খু পঞ্ঞাচক্খু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খূতি ইমেহি পঞ্চহি চক্খূহি. তে সরণস্সাতি তে সরণস্স চ, তে সরণভাৰমূলকত্তা ইতরদ্ৰযস্স চ, যথাৰুত্ত তে-পদেন ৰুত্তত্থতো পরস্স চাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘তে তুয্হং, ইতরস্স চ সরণস্স অহো আনুভাৰো’’তি. আৰুত্তিৰসেন ৰা তে সরণস্সাতি এত্থ অত্থো ৰিভাৰেতব্বো – তুয্হং সরণভূতস্স চ ইতরসরণস্স চ আনুভাৰোতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সেলসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.