নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
মজ্ঝিমনিকাযে
মজ্ঝিমপণ্ণাসটীকা
১. গহপতিৰগ্গো
১. কন্দরকসুত্তৰণ্ণনা
১. আরামপোক্খরণীআদীসূতি আরামপোক্খরণীউয্যানচেতিযট্ঠানাদীসু. উস্সন্নাতি বহুলা. অসোককণিকারকোৰিল়ারকুম্ভীরাজরুক্খেহি সম্মিস্সতায তং চম্পকৰনং নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতন্তি দট্ঠব্বং, ন চম্পকরুক্খানংযেৰ নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমতাযাতি ৰদন্তি. ভগৰা কুসুমগন্ধসুগন্ধে চম্পকৰনে ৰিহরতীতি ইমিনা ন মাপনকালে এৰ তস্মিং নগরে চম্পকরুক্খা উস্সন্না, অথ খো অপরভাগেপীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চসতমত্তেহি অড্ঢতেল়সেহী’’তি এৰং অদস্সিতপরিচ্ছেদেন. হত্থিনো চারেতি সিক্খাপেতীতি হত্থাচরিযো হত্থীনং সিক্খাপকো, তস্স পুত্তোতি আহ ‘‘হত্থাচরিযস্স পুত্তো’’তি. তদা ভগৰা তেসং পসাদজননত্থং অত্তনো বুদ্ধানুভাৰং অনিগুহিত্ৰাৰ নিসিন্নোতি দস্সেন্তো ‘‘ছব্বণ্ণানং ঘনবুদ্ধরস্মীন’’ন্তিআদিমাহ. ভগৰতো চেৰ গারৰেনাতি ভগৰতো গরুভাৰেন, ভগৰতি গারৰেনাতি ৰা পাঠো.
নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হং ন হোতি, কদাচিদেৰ হোতীতি অত্থো. অভিণ্হনিচ্চতা হি ইধ অধিপ্পেতা, ন কূটট্ঠনিচ্চতা. লোকে কিঞ্চি ৰিম্হযাৰহং দিস্ৰা হত্থৰিকারম্পি করোন্তি, অঙ্গুলিং ৰা ফোটযন্তি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অচ্ছরং পহরিতুং যুত্ত’’ন্তি. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অযং নিরুত্তিনযো যেভুয্যেন উপাদায রুল়্হীৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তথা হি পাল়িযং ‘‘যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, কিঞ্চি অকত্তব্বম্পি করিযমানং দুক্করভাৰেন ৰিম্হযাৰহং হোতি, তথা কিঞ্চি কত্তব্বং, পুরিমং গরহচ্ছরিযং, পচ্ছিমং পসংসচ্ছরিযং, তদুভযং সুত্তপদসো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং.
সম্মা পটিপাদিতোতি সম্মাপটিপদাযং ঠপিতো. এসা পটিপদা পরমাতি এতপরমং, ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোযং যথা ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৭০). অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপদায তুম্হেহি পটিপাদিতো, অতীতেপি কালে বুদ্ধা এতপরমংযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেসুং, অনাগতেপি কালে এতপরমংযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেস্সন্তীতি পরিব্বাজকো নযগ্গাহেন দিট্ঠেন অদিট্ঠং অনুমিনন্তো সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয সমসমং কত্ৰা দস্সেতি, এৰং দস্সেন্তো চ তেসং সুধম্মতঞ্চ তথা দস্সেতি এৰাতি ৰেদিতব্বো, বুদ্ধসুবুদ্ধতা পন নেসং সরূপেনেৰ দস্সিতাতি. ন ইতো ভিয্যোতি ইমিনা পাল়িযং এতপরমংযেৰাতি অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতি সীলপদট্ঠানত্তা সমাধিস্স, সমাধিপদট্ঠানত্তা চ পঞ্ঞায সীলেপি চ অভিসমাচারিকপুব্বকত্তা আদিব্রহ্মচরিযকস্স ৰুত্তং ‘‘আভিসমাচারিকৰত্তং আদিং কত্ৰা’’তি.
২. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অনন্তোগধত্তা ‘‘পাটিএক্কো অনুসন্ধী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ভগৰা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. উপসন্তকারণন্তি উপসন্তভাৰকারণং. তঞ্হি অরিযানংযেৰ ৰিসযো, তত্থাপি চ বুদ্ধানং এৰ অনৰসেসতো ৰিসযোতি ইমমত্থং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ দস্সেতুং ন হি ত্ৰন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঞাতত্থচরিযা কাকজাতকাদিৰসেন ৰেদিতব্বা, লোকত্থচরিযা তংতংপারমিপূরণৰসেন, বুদ্ধত্থচরিযা মহাবোধিজাতকাদিৰসেন. অচ্ছরিযং ভো গোতমাতিআদিনা কন্দরকেন কতং পসাদপৰেদনং দস্সেতি.
যেপি তেতিআদিনা তেন ৰুত্তমত্থং পচ্চনুভাসন্তেন ভগৰতা সম্পটিচ্ছিতন্তি চরিতত্তা আহ – ‘‘সন্তি হি কন্দরকাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি. যো হি কন্দরকেন ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপসন্তভাৰো কিত্তিতো, তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তোপি তেন অপুচ্ছিতোযেৰ অত্তনো অজ্ঝাসযেন ভগৰা ‘‘সন্তি হী’’তিআদিনা দেসনং আরভি. তেনাহ ‘‘ভগৰতো কির এতদহোসী’’ তিআদি. কপ্পেত্ৰাতি অঞ্ঞথা সন্তমেৰ অত্তানং অঞ্ঞথা ৰিধায. পকপ্পেত্ৰাতি সনিদস্সনৰসেন গহেত্ৰা. তেনাহ ‘‘কুহকভাৰেনা’’তিআদি. পটিপদং পূরযমানাতি কামং অৰিসেসেন সেক্খা ৰুচ্চন্তি, তে পন অধিগতমগ্গৰসেন ‘‘পূরযমানা’’তি ন ৰত্তব্বা কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. মগ্গো হি একচিত্তক্খণিকোতি আহ ‘‘উপরিমগ্গস্স ৰিপস্সনায উপসন্তা’’তি. ইতো মুত্তাতি মগ্গেনাগতূপসমতো মুত্তা. কল্যাণপুথুজ্জনে সন্ধায ৰদতি. তেনাহ ‘‘চতূহি সতিপট্ঠানেহি উপসন্তা’’তি.
সততসীলাতি অৰিচ্ছিন্নসীলা. সাতিসযো হি এতেসং সীলস্স অখণ্ডাদিভাৰো. সুপরিসুদ্ধসীলতাৰসেন সন্ততা ৰুত্তি এতেসন্তি সন্ততৰুত্তিনোতি আহ ‘‘তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. এৰং সীলৰুত্তিৰসেন ‘‘সন্ততৰুত্তিনো’’তি পদস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি জীৰিতৰুত্তিৰসেন দস্সেন্তো ‘‘সন্ততজীৰিকাৰাতি অত্থো’’তি আহ. সাসনস্স জীৰিতৰুত্তি সীলসন্নিস্সিতা এৰাতি আহ ‘‘তস্মি’’ন্তিআদি.
নিপযতি ৰিসোসেতি রাগাদিসংকিলেসং, ততো ৰা অত্তানং নিপাতীতি নিপকো, পঞ্ঞৰা. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞৰন্তো’’তি. পঞ্ঞায ঠত্ৰা জীৰিকাকপ্পনং নাম বুদ্ধপটিকুট্ঠমিচ্ছাজীৰং পহায সম্মাজীৰেন জীৰনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা একচ্চো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪) তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. রথৰিনীতপটিপদাদযো তেসু তেসু সুত্তেসু ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. ইতো অঞ্ঞত্থ মহাগোপালকসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৩৪৬ আদযো) লোকুত্তরসতিপট্ঠানা কথিতাতি আহ – ‘‘ইধ পন লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা সতিপট্ঠানা কথিতা’’তি, সতিপট্ঠানসুত্তেপি (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) ৰোমিস্সকাৰ কথিতাতি. এত্তকেনাতি এত্তকায দেসনায.
৩. কারকভাৰন্তি পটিপত্তিযং পটিপজ্জনকভাৰং. মযম্পি নাম গিহী বহুকিচ্চা সমানা কালেন কালং সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৰিহরাম, কিমঙ্গং পন ৰিৰেকৰাসিনোতি অত্তনো কারকভাৰং পৰেদেন্তো এৰং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উক্খিপতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো’’তিআদি. নানারম্মণেসু অপরাপরং উপ্পজ্জমানানং রাগাদিকিলেসানং ঘনজটিতসঙ্খাতাকারেন পৰত্তি কিলেসগহনেন গহনতা, তেনাহ ‘‘অন্তো জটা বহি জটা, জটায জটিতা পজা’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). মনুস্সানং অজ্ঝাসযগহণেন সাঠেয্যম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কসটসাঠেয্যেসুপি এসেৰ নযো’’তি. যথা সপ্পিমধুফাণিতাদীসু কচৰরভাৰো, সো কসটোতি ৰুচ্চতি, এৰং সন্তানে অপরিসুদ্ধো সংকিলেসভাৰো কসটন্তি আহ ‘‘অপরিসুদ্ধট্ঠেন কসটতা’’তি. অত্তনি অসন্তগুণসম্ভাৰনং কেরাটিযট্ঠো. জানাতীতি ‘‘ইদং অহিতং ন সেৰিতব্বং, ইদং হিতং সেৰিতব্ব’’ন্তি ৰিচারেতি দেসেতি. ৰিচারণত্থোপি হি হোতি জানাতি-সদ্দো যথা ‘‘আযস্মা জানাতী’’তি. সব্বাপি…পে… অধিপ্পেতা ‘‘পসুপালকা’’তিআদীসু ৰিয. ইধ অন্তর-সদ্দো ‘‘ৰিজ্জন্তরিকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৰিয খণত্থোতি আহ ‘‘যত্তকেন খণেনা’’তি. তেনাতি হত্থিনা. তানীতি সাঠেয্যাদীনি.
অত্থতো কাযচিত্তুজুকতাপটিপক্খভূতাৰ লোভসহগতচিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তিআকারৰিসেসাতি তানি পৰত্তিআকারেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্সাতি পাণভূতস্স অস্সস্স ৰা হত্থিনো ৰা. ঠস্সামীতি তত্থেৰ সপ্পটিভযে ঠানে গন্ত্ৰা ঠস্সামীতি ন হোতি. ইমস্স সাঠেয্যতায পাকটকরণং ৰঞ্চনাধিপ্পাযভাৰতো. তথা হি চতূসু ঠানেসু ‘‘ৰঞ্চেত্ৰা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, নিগুহন্তো পন তত্থেৰ গন্ত্ৰা তিট্ঠেয্য. এস নযো সেসেসুপি. পটিমগ্গং আরোহিতুকামস্সাতি আগতমগ্গমেৰ নিৰত্তিত্ৰা গন্তুকামস্স. লেণ্ডৰিস্সজ্জনাদীসু কালন্তরাপেক্খাভাৰং ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপসংহরতি.
অন্তোজাতকাতি অত্তনো দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা. ধনক্কীতাতি ধনং দত্ৰা দাসভাৰেন গহিতা. করমরানীতাতি দাসভাৰেন করমরগ্গাহগহিতা. দাসব্যন্তি দাসভাৰং. পেস্সাতি অদাসা এৰ হুত্ৰা ৰেয্যাৰচ্চকরা. ইমং ৰিস্সজ্জেত্ৰাতি ইমং অত্তনো হত্থগতং ৰিস্সজ্জেত্ৰা. ইমং গণ্হন্তাতি ইমং তস্স হত্থগতং গণ্হন্তা. সম্মুখতো অঞ্ঞথা পরম্মুখকালে কাযৰাচাসমুদাচারদস্সনেনেৰ চিত্তস্স নেসং অঞ্ঞথা ঠিতভাৰো নিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.
৪. অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি এত্থাপি অনন্তরে ৰুত্তনযেনেৰ অনুসন্ধিযোজনা ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. চতুত্থো হিতপটিপদং পটিপন্নোতি যোজনা. পুগ্গলসীসেন পুগ্গলপটিপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলে পহাযা’’তি আহ. পটিপত্তি হি ইধ পহাতব্বা, ন পুগ্গলা. যথা অস্সদ্ধাদিপুগ্গলপরিৰজ্জনেন সদ্ধিন্দ্রিযাদিভাৰনা ইজ্ঝন্তি, এৰং মিচ্ছাপটিপন্নপুগ্গলপরিৰজ্জনেন মিচ্ছাপটিপদা ৰজ্জিতব্বাতি আহ – ‘‘পুরিমে তযো পুগ্গলে পহাযা’’তি. চতুত্থপুগ্গলস্সাতি ইমস্মিং চতুক্কে ৰুত্তচতুত্থপুগ্গলস্স হিতপটিপত্তিযংযেৰ পটিপাদেমি পৰত্তেমীতি দস্সেন্তো. সন্তাতি সমং ৰিনাসং নিরোধং পত্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিরুদ্ধা সন্তাতি ৰুত্তা’’তি. পুন সন্তাতি ভাৰনাৰসেন কিলেসপরিল়াহৰিগমতো সন্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিব্বুতা’’তি. সন্তাতি আনেত্ৰা যোজনা. সন্তো হৰেতি এত্থ সমভাৰকরেন সাধুভাৰস্স ৰিসেসপচ্চযভূতেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা অরিযা ‘‘সন্তো’’তি ৰুত্তাতি আহ – ‘‘সন্তো হৰে…পে… পণ্ডিতা’’তি.
আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা (অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অত্তভাৰো, ইধ পন যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পরন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে অত্তপরিল়াহজননসন্তপ্পনকিলেসানং. চিত্তং আরাধেতীতি চিত্তং পসাদেতি, সম্পহংসেতীতি অত্থো. যস্মা পন তথাভূতো চিত্তং সম্পাদেন্তো অজ্ঝাসযং গণ্হন্তো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চিত্তং সম্পাদেতী’’তিআদি.
৫. দুক্খং পটিক্কূলং জেগুচ্ছং এতস্সাতি দুক্খপটিক্কূলো তং দুক্খপটিক্কূলং. ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতা হি কামচারা. অট্ঠকথাযং পন দুক্খস্স ৰিসেসিতব্বতং সন্ধায বাহিরত্থসমাসং অনাদিযিত্ৰা ‘‘দুক্খস্স পটিক্কূল’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো. যেন হি ভাগেন পুরিসস্স দুক্খং পটিক্কূলং, তেন দুক্খস্স পুরিসোপীতি. তেনাহ – ‘‘পচ্চনীকসণ্ঠিত’’ন্তি.
৬. চতূহি কারণেহীতি ধাতুকুসলতাদীহি চতূহি কারণেহি. কম্মং করোতীতি যোগকম্মং করোতি. যস্মা সম্বুদ্ধা পরেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা, তত্থ নিরন্তরং যুত্তপ্পযুত্তা এৰ হোন্তি, তে পটিচ্চ তেসং অন্তরাযো ন হোতিযেৰাতি আহ ‘‘ন পন বুদ্ধে পটিচ্চা’’তি. কিরিযপরিহানিযা দেসকস্স তস্সেৰ ৰা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৰতো. ‘‘দেসকস্স ৰা’’তি ইদং সাৰকানং ৰসেন দট্ঠব্বং. মহতা অত্থেনাতি এত্থ অত্থ-সদ্দো আনিসংসপরিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৰীহি আনিসংসেহী’’তি. পসাদং পটিলভতি ‘‘অরহন্তো’’তিআদিনা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা সুতত্তা. অভিনৰো নযো উদপাদি সন্ততসীলতাদিৰসেন অনত্তন্তপতাদিৰসেন, সোপি তং সুত্ৰা দাসাদীসু সৰিসেসং লজ্জী দযাপন্নো হিতানুকম্পী হুত্ৰা সেক্খপটিপদং সীলং সাধেন্তো অনুক্কমেন সতিপট্ঠানভাৰনং পরিব্রূহেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি.
৮. পরেসং হননঘাতনাদিনা রোদাপনতো লুদ্দো, তথা ৰিঘাতকভাৰেন কাযচিত্তানং ৰিদারণতো দারুণো, ৰিরুদ্ধৰাদতায কক্খল়ো, বন্ধনাগারে নিযুত্তো বন্ধনাগারিকো.
৯. খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কত্তব্বঅভিসেকেন. সন্থাগারন্তি সন্থারৰসেন কতং অগারং যঞ্ঞাৰাটং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমযেন তেলেন, যমকস্নেহেন হি তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৰচ্ছভাৰং তরিত্ৰা ঠিতো ৰচ্ছতরো. পরিক্খেপকরণত্থাযাতি ৰনমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৰেদিযা পরিক্খেপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৰসেসযঞ্ঞট্ঠানে. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
কন্দরকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. অট্ঠকনাগরসুত্তৰণ্ণনা
১৭. অৰিদূরেতি ইমিনা পাল়িযং ‘‘ৰেসালিয’’ন্তি ইদং সমীপে ভুম্মৰচনন্তি দস্সেতি. সারপ্পত্তকুলগণনাযাতি (অ. নি. টী. ৩.১১.১৬) মহাসারমহপ্পত্তকুলগণনায. দসমে ঠানেতি অঞ্ঞে অঞ্ঞেতি দসগণনট্ঠানে. অট্ঠকনগরে জাতো ভৰো অট্ঠকনাগরো. কুক্কুটারামোতি পাটলিপুত্তে কুক্কুটারামো, ন কোসম্বিযং.
১৮. পকতত্থনিদ্দেসো ত-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৰতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকরণভাৰেন ৰুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৰেন ভগৰা পকতো অধিগতো সুপাকটো চ, তং অভিসম্বুদ্ধভাৰং সদ্ধিং আগমনীযপটিপদায অত্থভাৰেন দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সন-সদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৰেৰচনভাৰে তেন তেন ৰিসেসেন তেসং ৰিসযৰিসেসে পৰত্তিদস্সনত্থং অসাধারণঞাণৰিসেসৰসেন ৰিজ্জাত্তযৰসেন ৰিজ্জাঅভিঞ্ঞানাৰরণঞাণৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞাণমংসচক্খুৰসেন পটিৰেধদেসনাঞাণৰসেন চ তদত্থং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতা আসযানুসযঞাণেন সব্বং ঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণেহি. পুব্বেনিৰাসাদীহীতি পুব্বেনিৰাসাসৰক্খযঞাণেহি. পটিৰেধপঞ্ঞাযাতি অরিযমগ্গপঞ্ঞায. দেসনাপঞ্ঞায পস্সতাতি দেসেতব্বধম্মানং দেসেতব্বপ্পকারং বোধনেয্যপুগ্গলানঞ্চ আসযানুসযচরিতাধিমুত্তিআদিভেদং ধম্মদেসনাপঞ্ঞায যাথাৰতো পস্সতা. অরীনন্তি কিলেসারীনং, পঞ্চৰিধমারানং ৰা, সাসনস্স ৰা পচ্চত্থিকানং অঞ্ঞতিত্থিযানং তেসং পন হননং পাটিহারিযেহি অভিভৰনং অপ্পটিভানতাকরণং অজ্ঝুপেক্খনমেৰ ৰা, কেসিৰিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং.
তথা ঠানাট্ঠানাদিৰিভাগং জানতা যথাকম্মূপগসত্তে পস্সতা, সৰাসনানং আসৰানং খীণত্তা অরহতা, অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৰিপরীতাৰবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন. অথ ৰা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা, কাযকম্মাদিৰসেন তিণ্ণং কম্মানং ঞাণানুপরিৰত্তিতো নিসম্মকারিতায পস্সতা, দৰাদীনং অভাৰসাধিকায পহানসম্পদায অরহতা, ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৰং দসবলঅট্ঠারসআৰেণিকবুদ্ধধম্মৰসেনপি যোজনা কাতব্বা.
১৯. অভিসঙ্খতন্তি অত্তনো পচ্চযেহি অভিসম্মুখভাৰেন সমেচ্চ সম্ভূয্য কতং, স্ৰস্স কতভাৰো উপ্পাদনেন ৰেদিতব্বো, ন উপ্পন্নস্স পটিসঙ্খরণেনাতি আহ ‘‘উপ্পাদিত’’ন্তি. তে চস্স পচ্চযা চেতনাপধানাতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি ৰুত্তন্তি ‘‘চেতযিতং পকপ্পিত’’ন্তি অত্থমাহ. অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতন্তি চ ঝানস্স পাতুভাৰদস্সনমুখেন ৰিদ্ধংসনভাৰং উল্লিঙ্গেতি যঞ্হি অহুত্ৰা সম্ভৰতি, তং হুত্ৰা পটিৰেতি. তেনাহ পাল়িযং ‘অভিসঙ্খত’ন্তিআদি. সমথৰিপস্সনাধম্মে ঠিতোতি সমথধম্মে ঠিতত্তা সমাহিতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদযো পজহন্তো অনুক্কমেন তং অনুলোমঞাণং পাপেতা হুত্ৰা ৰিপস্সনাধম্মে ঠিতো. সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু রঞ্জনট্ঠেন রাগো, নন্দনট্ঠেন নন্দীতি. তত্থ সুখুমা অপেক্খা ৰুত্তা, যা ‘‘নিকন্তী’’তি ৰুচ্চতি.
এৰং সন্তেতি এৰং যথারুতৰসেন চ ইমস্স সুত্তপদস্স অত্থে গহেতব্বে সতি. সমথৰিপস্সনাসু ছন্দরাগো কত্তব্বোতি অনাগামিফলং নিব্বত্তেত্ৰা তদত্থায সমথৰিপস্সনাপি অনিব্বত্তেত্ৰা কেৰলং তত্থ ছন্দরাগো কত্তব্বো ভৰিস্সতি. কস্মা? তেসু সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ছন্দরাগমত্তেন অনাগামিনা লদ্ধব্বস্স অলদ্ধানাগামিফলেন লদ্ধব্বত্তা তথা সতি তেন অনাগামিফলম্পি লদ্ধব্বমেৰ নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনাগামিফলং পটিৰিদ্ধং ভৰিস্সতী’’তি. সভাৰতো রসিতব্বত্তা অৰিপরীতো অত্থো এৰ অত্থরসো. অঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযোতি ৰিনিপাতিকে সন্ধাযাহ. অঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযোতি অসুরকাযমাহ.
সমথধুরমেৰ ধুরং সমথযানিকস্স ৰসেন দেসনায আগতত্তা. মহামালুক্যোৰাদে ‘‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি পাদকজ্ঝানং কত্ৰা ‘‘সো যদেৰ তত্থ হোতি রূপগতং ৰেদনাগত’’ন্তিআদিনা ৰিপস্সনং ৰিত্থারেত্ৰা ‘‘সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতী’’তি (ম. নি. ২.১৩৩) আগতত্তা ‘‘মহামালুক্যোৰাদে ৰিপস্সনাৰ ধুর’’ন্তি আহ. মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭৩ আদযো; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) সব্বত্থকমেৰ তিক্খতরায ৰিপস্সনায আগতত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰিপস্সনুত্তরং কথিত’’ন্তি. কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩-১৫৪) আনাপানজ্ঝানাদিৰসেন সৰিসেসং সমথৰিপস্সনায আগতত্তা ৰুত্তং ‘‘সমথুত্তরং কথিত’’ন্তি.
অপ্পং যাচিতেন বহুং দেন্তেন উল়ারপুরিসেন ৰিয একং ধম্মং পুচ্ছিতেন ‘‘অযম্পি একধম্মো’’তি কথিতত্তা একাদসপি ধম্মা পুচ্ছাৰসেন একধম্মো নাম জাতো পচ্চেকং ৰাক্যপরিসমাপনঞাযেন. একৰীসতি পব্বানি তেহি বোধিযমানায পটিপদায একরূপত্তা পটিপদাৰসেন একধম্মো নাম জাতোতি. ইধ ইমস্মিং অট্ঠকনাগরসুত্তে. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মানং সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্ততায তত্থ সাৰকানং দুক্করন্তি ন চতুত্থারুপ্পৰসেনেত্থ দেসনা আগতাতি চতুন্নং ব্রহ্মৰিহারানং, হেট্ঠিমানং তিণ্ণং আরুপ্পানঞ্চ ৰসেন একাদস. পুচ্ছাৰসেনাতি ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো’’তি (ম. নি. ২.১৮) এৰং পৰত্তপুচ্ছাৰসেন. অমতুপ্পত্তিযত্থেনাতি অমতভাৰস্স উপ্পত্তিহেতুতায, সব্বানিপি কম্মট্ঠানানি একরসম্পি অমতাধিগমপটিপত্তিযাতি অত্থো, এৰমেত্থ অগ্গফলভূমি অনাগামিফলভূমীতি দ্ৰেৰ ভূমিযো সরূপতো আগতা, নানন্তরিযতায পন হেট্ঠিমাপি দ্ৰে ভূমিযো অত্থতো আগতা এৰাতি দট্ঠব্বা.
২১. পঞ্চ সতানি অগ্ঘো এতস্সাতি পঞ্চসতং. সেসং উত্তানমেৰ.
অট্ঠকনাগরসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. সেখসুত্তৰণ্ণনা
২২. সন্থাগারন্তি অত্থানুসাসনাগারং. তেনাহ – ‘‘উয্যোগকালাদীসূ’’তিআদি. আদি-সদ্দেন মঙ্গলমহাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সন্থম্ভন্তীতি ৰিস্সমন্তি, পরিস্সমং ৰিনোদেন্তীতি অত্থো. সহাতি সন্নিৰেসৰসেন একজ্ঝং. সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তি এতস্মিং অত্থে ত্থ-কারস্স ন্থ-কারং কত্ৰা সন্থাগারন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সন্থরন্তীতি সম্মন্তনৰসেন তিট্ঠন্তি.
তেপিটকং বুদ্ধৰচনং আগতমেৰ ভৰিস্সতীতি বুদ্ধৰচনস্স আগমনসীসেন অরিযফলধম্মানম্পি আগমনং ৰুত্তমেৰ, তিযামরত্তিং তত্থ ৰসন্তানং ফলসমাপত্তিৰল়ঞ্জনং হোতীতি. তস্মিঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘে কল্যাণপুথুজ্জনা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তা হোন্তীতি চে? অরিযমগ্গধম্মানং তত্থ আগমনং হোতিযেৰ.
অল্লগোমযেনাতি অচ্ছেন অল্লগোমযরসেন. ওপুঞ্ছাপেত্ৰাতি ৰিলিম্পিত্ৰা. চতুজ্জাতিযগন্ধেহীতি তগরকুঙ্কুমযৰনপুপ্ফতমালপত্তানি পিসিত্ৰা কতগন্ধেহি নানাৰণ্ণেতি নীলাদিৰসেন নানাৰণ্ণে, ন ভিত্তিৰিসেসৰসেন. ভিত্তিৰিসেসৰসেন পন নানাসণ্ঠানরূপমেৰ. মহাপিট্ঠিককোজৰকেতি হত্থিপিট্ঠীসু অত্থরিতব্বতায মহাপিট্ঠিকাতি লদ্ধসমঞ্ঞে কোজৰেতি ৰদন্তি. কুত্তকে পন সন্ধাযেতং ৰুত্তং হত্থত্থরণা হত্থিরূপৰিচিত্তা. অস্সত্থরকসীহত্থরকাদযোপি অস্সসীহরূপাদিৰিচিত্তা এৰ অত্থরকা, চিত্তত্থরকং নানারূপেহি চেৰ নানাৰিধমালাকম্মাদীহি চ ৰিচিত্তং অত্থরকং.
উপধানন্তি অপস্সযনং উপদহিত্ৰাতি অপস্সযযোগ্গভাৰেন ঠপেত্ৰা গন্ধেহি কতমালা গন্ধদামং, তমালপত্তাদীহি কতং পত্তদামং. আদি-সদ্দেন হিঙ্গুলতক্কোলজাতিফলজাতিপুপ্ফাদীহি কতদামং সঙ্গণ্হাতি. পল্লঙ্কাকারেন কতপীঠং পল্লঙ্কপীঠং, তীসু পস্সেসু, একপস্সে এৰ ৰা সউপস্সযং অপস্সযপীঠং, অনপস্সযং মুণ্ডপীঠং যোজনাৰট্টেতি যোজনপরিক্খেপে.
সংৰিধাযাতি অন্তরৰাসকস্স কোণপদেসঞ্চ ইতরপদেসঞ্চ সমং কত্ৰা ৰিধায. তেনাহ – ‘‘কত্তরিযা পদুমং কন্তন্তো ৰিযা’’তি তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তোতি এত্থ চ যস্মা বুদ্ধানং রূপসম্পদা ৰিয আকপ্পসম্পদাপি পরমুক্কংসগতা, তস্মা তদা ভগৰা এৰং সোভতীতি দস্সেন্তো ‘‘সুৰণ্ণপামঙ্গেনা’’তিআদিমাহ, তত্থ অসমেন বুদ্ধৰেসেনাতিআদিনা তদা ভগৰা বুদ্ধানুভাৰস্স নিগুহণে কারণাভাৰতো তত্থ সন্নিপতিতদেৰমনুস্সনাগযক্খগন্ধব্বাদীনং পসাদজননত্থং অত্তনো সভাৰপকতিকিরিযাযেৰ কপিলৰত্থুং পাৰিসীতি দস্সেতি. বুদ্ধানং কাযপ্পভা নাম পকতিযা অসীতিহত্থমত্তমেৰ পদেসং ফরতীতি আহ – ‘‘অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসী’’তি নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরানং ৰসেন ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো.
সব্বপালিফুল্লোতি মূলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গা ফুল্লো ৰিকসিতো. পটিপাটিযা ঠপিতানন্তিআদি পরিকপ্পূপমা. যথা তং…পে… অলঙ্কতং অঞ্ঞো ৰিরোচতি, এৰং ৰিরোচিত্থ, সমতিংসায পারমিতাহি অভিসঙ্খতত্তা এৰং ৰিরোচিত্থাতি ৰুত্তং হোতি. পঞ্চৰীসতিযা নদীনন্তি গঙ্গাদীনং চন্দভাগাপরিযোসানানং পঞ্চৰীসতিযা মহানদীনং. সম্ভিজ্জাতি সম্ভেদং মিস্সীভাৰং পত্ৰা মুখদ্ৰারেতি সমুদ্দং পৰিট্ঠট্ঠানে.
দেৰমনুস্সনাগসুপণ্ণগন্ধব্বযক্খাদীনং অক্খীনীতি চেতং পরিকপ্পনৰসেন ৰুত্তং. সহস্সেনাতি পদসহস্সেন, ভাণৰারপ্পমাণেন গন্থেনাতি অত্থো.
কম্পযন্তো ৰসুন্ধরন্তি অত্তনো গুণৰিসেসেহি পথৰীকম্পং উপ্পাদেন্তো, এৰংভূতোপি অহেঠযন্তো পাণানি. সব্বদক্খিণত্তা বুদ্ধানং দক্খিণং পঠমং পাদং উদ্ধরন্তো. সমং সম্ফুসতে ভূমিং সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায. যদিপি ভূমিং সমং ফুসতি, রজসানুপলিপ্পতি সুখুমত্তা ছৰিযা. নিন্নট্ঠানং উন্নমতীতিআদি বুদ্ধানং সুপ্পতিট্ঠিতপাদসঙ্খাতস্স মহাপুরিসলক্খণপটিলাভস্স নিস্সন্দফলং. নাতিদূরে উদ্ধরতীতি অতিদূরে ঠপেতুং ন উদ্ধরতি. নচ্চাসন্নে চ নিক্খিপন্তি অচ্চাসন্নে চ ঠানে অনিক্খিপন্তো নিয্যাতি. হাসযন্তো সদেৰকে লোকে তোসযন্তো. চতূহি পাদেহি চরতীতি চতুচারী.
বুদ্ধানুভাৰস্স পকাসনৰসেন গতত্তা ৰণ্ণকালো নাম কিরেস. সরীরৰণ্ণে ৰা গুণৰণ্ণে ৰা কথিযমানে দুক্কথিতন্তি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অপরিমাণৰণ্ণা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, বুদ্ধগুণসংৰণ্ণনা জানন্তস্স যথাধম্মসংৰণ্ণনংযেৰ অনুপৰিসতীতি.
দুকূলচুম্বটকেনাতি গন্থিত্ৰা গহিতদুকূলৰত্থেন, নাগৰিক্কন্তচরণোতি হত্থিনাগসদিসপদনিক্খেপো. সতপুঞ্ঞলক্খণোতি অনেকসতপুঞ্ঞনিম্মিতমহাপুরিসলক্খণো মণিৰেরোচনো যথাতি অতিৰিয ৰিরোচমানো মণি ৰিয ৰেরোচনো নাম একো মণিৰিসেসোতি কেচি মহাসালোৰাতি মহন্তো সালরুক্খো ৰিয, কোৰিল়ারাদিমহারুক্খো ৰিয ৰা পদুমো কোকনদো যথাতি কোকনদসঙ্খাতং মহাপদুমং ৰিয, ৰিকসমানপদুমং ৰিয ৰা.
আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিযাতিআদি তস্সা পকিণ্ণককথায অঞ্ঞেসং দুক্করভাৰদস্সনঞ্চেৰ সুণন্তানং অচ্চন্তসুখাৰহভাৰদস্সনঞ্চ পথৰীজং আকড্ঢেন্তো ৰিযাতি নাল়িযন্তং যোজেত্ৰা মহাপথৰিযা হেট্ঠিমতলে পপ্পটকোজং উদ্ধংমুখং কত্ৰা আকড্ঢেন্তো ৰিয যোজনিকন্তি যোজনপ্পমাণং মধুভণ্ডন্তি মধুপটলং.
মহন্তন্তি উল়ারং. সব্বদানং দিন্নমেৰ হোতীতি সব্বমেৰ পচ্চযজাতং আৰাসদাযকেন দিন্নমেৰ হোতি. তথাহি দ্ৰে তযো গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা কিঞ্চি অলদ্ধা আগতস্সপি ছাযূদকসম্পন্নং আরামং পৰিসিত্ৰা ন্হাযিত্ৰা পটিস্সযে মুহুত্তং নিপজ্জিত্ৰা উট্ঠায নিসিন্নস্স কাযে বলং আহরিত্ৰা পক্খিত্তং ৰিয হোতি. বহি ৰিচরন্তস্স চ কাযে ৰণ্ণধাতু ৰাতাতপেহি কিলমতি, পটিস্সযং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায মুহুত্তং নিসিন্নস্স ৰিসভাগসন্ততি ৰূপসম্মতি, সভাগসন্ততি পতিট্ঠাতি, ৰণ্ণধাতু আহরিত্ৰা পক্খিত্তা ৰিয হোতি, বহি ৰিচরন্তস্স চ পাদে কণ্টকো ৰিজ্ঝতি, খাণু পহরতি, সরীসপাদিপরিস্সযো চেৰ চোরভযঞ্চ উপ্পজ্জতি, পটিস্সযং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায নিপন্নস্স পন সব্বে পরিস্সযা ন হোন্তি, অজ্ঝযন্তস্স ধম্মপীতিসুখং, কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তস্স উপসমসুখং উপ্পজ্জতি বহিদ্ধা ৰিক্খেপাভাৰতো, বহি ৰিচরন্তস্স চ কাযে সেদা মুচ্চন্তি, অক্খীনি ফন্দন্তি, সেনাসনং পৰিসনক্খণে মঞ্চপীঠাদীনি ন পঞ্ঞাযন্তি, মুহুত্তং নিসিন্নস্স পন অক্খিপসাদো আহরিত্ৰা পক্খিত্তো ৰিয হোতি, দ্ৰারৰাতপানমঞ্চপীঠাদীনি পঞ্ঞাযন্তি, এতস্মিম্পি চ আৰাসে ৰসন্তং দিস্ৰা মনুস্সা চতূহি পচ্চযেহি সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘আৰাসদানস্মিং দিন্নে সব্বং দানং দিন্নমেৰ হোতী’’তি. ভূমট্ঠক…পে… ন সক্কাতি অযমত্থো মহাসুদস্সনৰত্থুনা (দী. নি. ২.২৪১ আদযো) দীপেতব্বো.
সীতন্তি (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৯৫; সং. নি. টী. ২.৪.২৪৩) অজ্ঝত্তধাতুক্খোভৰসেন ৰা বহিদ্ধউতুৰিপরিণামৰসেন ৰা উপ্পজ্জনকসীতং. উণ্হন্তি অগ্গিসন্তাপং. তস্স পন দৰদাহাদীসু সম্ভৰো দট্ঠব্বো. পটিহন্তীতি পটিবাহতি. যথা তদুভযৰসেন কাযচিত্তানং বাধনানি ন হোন্তি, এৰং করোতি. সীতুণ্হব্ভাহতে হি সরীরে ৰিক্খিত্তচিত্তো ভিক্খু যোনিসো পদহিতুং ন সক্কোতি. ৰাল়মিগানীতি সীহব্যগ্ঘাদিৰাল়মিগে. গুত্তসেনাসনঞ্হি পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায নিসিন্নস্স তে পরিস্সযা ন হোন্তি. সরীসপেতি যে কেচি সরন্তা গচ্ছন্তে দীঘজাতিকে. মকসেতি নিদস্সনমেতং, ডংসাদীনং এতেনেৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিসিরেতি সীতকালৰসেন সত্তাহৰদ্দলিকাদিৰসেন চ উপ্পন্নে সিসিরসম্ফস্সে. ৰুট্ঠিযোতি যদা তদা উপ্পন্না ৰস্সৰুট্ঠিযো পটিহনতীতি যোজনা.
ৰাতাতপো ঘোরোতি রুক্খগচ্ছাদীনং উম্মূলভঞ্জনৰসেন পৰত্তিযা ঘোরো সরজঅরজাদিভেদো ৰাতো চেৰ গিম্হপরিল়াহসমযেসু উপ্পত্তিযা ঘোরো সূরিযাতপো চ. পটিহঞ্ঞতীতি পটিবাহীযতি. লেণত্থন্তি নানারম্মণতো চিত্তং নিৰত্তেত্ৰা পটিসল্লানারামত্থং. সুখত্থন্তি ৰুত্তপরিস্সযাভাৰেন ফাসুৰিহারত্থং. ঝাযিতুন্তি অট্ঠতিংসারম্মণেসু যত্থ কত্থচি চিত্তং উপনিজ্ঝাযিতুং. ৰিপস্সিতুন্তি অনিচ্চাদিতো সব্বসঙ্খারে সম্মসিতুং.
ৰিহারেতি পটিস্সযে. কারযেতি কারাপেয্য. রম্মেতি মনোরমে নিৰাসসুখে. ৰাসযেত্থ বহুস্সুতেতি কারেত্ৰা পন এত্থ ৰিহারেসু বহুস্সুতে সীলৰন্তে কল্যাণধম্মে নিৰাসেয্য. তে নিৰাসেন্তো পন তেসং বহুস্সুতানং যথা পচ্চযেহি কিলমথো ন হোতি, এৰং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৰত্থসেনাসনানি চ দদেয্য উজুভূতেসু অজ্ঝাসযসম্পন্নেসু কম্মফলানং রতনত্তযগুণানঞ্চ সদ্দহনেন ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.
ইদানি গহট্ঠপব্বজিতানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারতং দস্সেতুং ‘‘তে তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ তেতি বহুস্সুতা তস্সাতি উপাসকস্স. ধম্মং দেসেন্তীতি সকলৰট্টদুক্খপনুদনং ধম্মং দেসেন্তি. যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞাযাতি সো পুগ্গলো যং সদ্ধম্মং ইমস্মিং সাসনে সম্মাপটিপজ্জনেন জানিত্ৰা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনাসৰো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি.
পূজাসক্কারৰসেনেৰ পঠমযামো খেপিতো, ভগৰতো দেসনায অপ্পাৰসেসো মজ্ঝিমযামো গতোতি পাল়িযং ‘‘বহুদেৰ রত্তি’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অতিরেকতরং দিযড্ঢযাম’’ন্তি. সন্দস্সেসীতি আনিসংসং দস্সেসি, আৰাসদানপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং সুত্ৰা ততো পরং, ‘‘মহারাজ, ইতিপি সীলং, ইতিপি সমাধি, ইতিপি পঞ্ঞা’’তি সীলাদিগুণে তেসং সম্মা দস্সেসি, হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয পচ্চক্খতো পকাসেসি. সমাদপেসীতি ‘‘এৰং সীলং সমাদাতব্বং, সীলে পতিট্ঠিতেন এৰং সমাধি, এৰং পঞ্ঞা ভাৰেতব্বা’’তি যথা তে সীলাদিগুণে আদিযন্তি, তথা গণ্হাপেসি. সমুত্তেজেসীতি যথা সমাদিন্নং সীলং সুৰিসুদ্ধং হোতি, সমথৰিপস্সনা চ ভাৰিযমানা যথা সুট্ঠু ৰিসোধিতা উপরিৰিসেসাৰহা হোন্তি, এৰং চিত্তং সমুত্তেজেসি নিসামনৰসেন ৰোদাপেসি. সম্পহংসেসীতি যথানুসিট্ঠং ঠিতসীলাদিগুণেহি সম্পতি লদ্ধগুণানিসংসেহি চেৰ উপরি লদ্ধব্বফলৰিসেসেহি চ উপরিচিত্তং সম্মা পহংসেসি, লদ্ধস্সাসৰসেন সুট্ঠু তোসেসি. এৰমেতেসং পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো.
সমুদাযৰচনোপি অসীতিমহাথের-সদ্দো তদেকদেসেপি নিরুল়্হোতি আহ ‘‘অসীতিমহাথেরেসু ৰিজ্জমানেসূ’’তি. আনন্দত্থেরোপি হি অন্তোগধো এৰাতি. সাকিযমণ্ডলেতি সাকিযরাজসমূহে.
পটিপদায নিযুত্তত্তা পাটিপদো. তেনাহ – ‘‘পটিপন্নকো’’তি. সিক্খনসীলতাদিনা সেখো, ওধিসো সমিতপাপতায সমণো. সেখো পাটিপদো পটিপজ্জনপুগ্গলাধিট্ঠানেন পটিপদাদেসনং নিযমেন্তো পটিপদায পুগ্গলং নিযমেতি নামাতি ‘‘পটিপদায পুগ্গলং নিযমেত্ৰা দস্সেতী’’তি. সেখপ্পটিপদা সাসনে মঙ্গলপটিপদা সম্মদেৰ অসেৰিতব্বপরিৰজ্জনেন সেৰিতব্বসমাদানেন উক্কংসৰত্থূসু চ ভাৰতো অসেখধম্মপারিপূরিযা আৰহত্তা চ ৰড্ঢমানকপটিপদা. অকিলমন্তাৰ সল্লক্খেস্সন্তীতি ইদং তদা তেসং অসেখভূমিঅধিগমায অযোগ্যতায ৰুত্তং. অকিলমন্তাৰাতি ইমিনা পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্সপি অনধিগতমগ্গসঞ্ঞাপনা ভারিযাতি দস্সেতি. ওসটাতি অনুপ্পৰিট্ঠা. সকলং ৰিনযপিটকং কথিতমেৰ হোতি তস্স সীলকথাবাহুল্লতো সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তীহি পিটকেহীতি করণত্থে করণৰচনং. তেন তংতংপিটকানং তস্সা তস্সা সিক্খায সাধকতমভাৰং দস্সেতি.
পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জতি উপাদিন্নকসরীরস্স তথারূপত্তা সঙ্খারানঞ্চ অনিচ্চতায দুক্খানুবন্ধত্তা. অকারণং ৰা এতন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তমেৰ অধিপ্পাযং ৰিৰরিতুং ‘‘পহোতী’’তিআদি ৰুত্তং. চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুঞ্জিতুকামো অহোসি সক্যরাজূনং অজ্ঝাসযৰসেন. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সত্থাপি তদেৰ সন্ধায তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা নিপজ্জীতী’’তি. যদি এৰং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘উপাদিন্নকসরীরঞ্চ নামা’’তিআদি.
২৩. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন…পে… সম্পন্নো’’তিআদীসু (ৰিভ. ৫১১) সমন্নাগতত্থো সম্পন্ন-সদ্দো, ইধ পন পারিপূরিঅত্থোতি দস্সেতুং ‘‘পরিপুণ্ণসীলোতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. যো পন সম্পন্নসীলোযেৰ, সো পরিপুণ্ণসীলো. পরিসুদ্ধঞ্হি সীলং ‘‘পরিপুণ্ণ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন সবলং কম্মাসং ৰা. সুন্দরধম্মেহীতি সোভনধম্মেহি. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্না তস্স সোভনভাৰতো. তেহি সপ্পুরিসভাৰসাধনতো সপ্পুরিসানং ধম্মেহি.
২৪. ইমিনা এত্তকেন ঠানেনাতি ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘অকসিরলাভী’’তি পদং ইমিনা এত্তকেন উদ্দেসপদেন মাতিকং ঠপেত্ৰা. পটিপাটিযাতি উদ্দেসপটিপাটিযা. এৰমাহাতি ‘‘এৰং কথঞ্চ, মহানামা’’তিআদিনা ইদানি ৰুচ্চমানেন দস্সিতাকারেন আহ.
২৫. হিরীযতীতি লজ্জীযতি পীল়ীযতি. যস্মা হিরী পাপজিগুচ্ছনলক্খণা, তস্মা ‘‘জিগুচ্ছতীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. ওত্তপ্পতীতি উত্তপ্পতি. পাপুত্রাসলক্খণঞ্হি ওত্তপ্পং. পগ্গহিতৰীরিযোতি সঙ্কোচং অনাপন্নৰীরিযো. তেনাহ ‘‘অনোসক্কিতমানসো’’তি. পহানত্থাযাতি সমুচ্ছিন্দনত্থায. কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদা নাম অধিগমো এৰাতি আহ ‘‘পটিলাভত্থাযা’’তি. সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কেন তিক্খৰিসদসূরভাৰেন. অট্ঠকথাযং পন নেপক্কং নাম পঞ্ঞাতি অধিপ্পাযেন ‘‘সতিযা চ নিপকভাৰেন চা’’তি অত্থো ৰুত্তো, এৰং সতি অঞ্ঞো নিদ্দিট্ঠো নাম হোতি. সতিমাতি চ ইমিনাৰ ৰিসেসা সতি গহিতা, পরতো ‘‘চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা’’তি সতিকিচ্চমেৰ নিদ্দিট্ঠং, ন পঞ্ঞাকিচ্চং, তস্মা সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কভাৰেনাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. তেনেৰ হি পচ্চযৰিসেসৰসেন অঞ্ঞধম্মনিরপেক্খো সতিযা বলৰভাৰো. তথা হি ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি অজ্ঝযনসম্মসনানি সম্ভৰন্তি.
চেতিযঙ্গণৰত্তাদীতি আদি-সদ্দেন বোধিযঙ্গণৰত্তাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অসীতিমহাৰত্তপটিপত্তিপূরণন্তি এত্থ অসীতিৰত্তপটিপত্তিপূরণং মহাৰত্তপটিপত্তিপূরণন্তি ৰত্তপটিপত্তিপূরণ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ মহাৰত্তানি (ৰিভ. মূলটী. ৪০৬) নাম ৰত্তখন্ধকে (চূল়ৰ. ৩৫৬ আদযো) ৰুত্তানি আগন্তুকৰত্তং আৰাসিকং গমিকং অনুমোদনং ভত্তগ্গং পিণ্ডচারিকং আরঞ্ঞিকং সেনাসনং জন্তাঘরং ৰচ্চকুটি উপজ্ঝাযং সদ্ধিৰিহারিকং আচরিযং অন্তেৰাসিকৰত্তন্তি চুদ্দস. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালে পারিৰাসিকাদিকালে চ চরিতব্বানি অসীতি খুদ্দকৰত্তানি সব্বাসু অৰত্থাসু ন চরিতব্বানি, তস্মা মহাৰত্তেসু, অগ্গহিতানি. তত্থ ‘‘পারিৰাসিকানং ভিক্খূনং ৰত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি আরভিত্ৰা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৮১) ৰুত্তানি পকভত্তে চরিতব্বৰত্তাৰসানানি ছসট্ঠি, ততো পরং ‘‘ন, ভিক্খৰে, পারিৰাসিকেন ভিক্খুনা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরেন ভিক্খুনা সদ্ধিং মূলাযপটিকস্সনারহেন মানত্তারহেন মানত্তচারিকেন অব্ভানারহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৰাসে ৰত্তব্ব’’ন্তিআদীনি (চূল়ৰ. ৮২) পকতত্তে চরিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৰিসুং ৰিসুং অগণেত্ৰা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরাদীসু পুগ্গলন্তরেসু চরিতব্বত্তা তেসং ৰসেন সম্পিণ্ডেত্ৰা একেকং কত্ৰা গণিতব্বানি পঞ্চাতি একসত্ততিৰত্তানি, উক্খেপনিযকম্মকতৰত্তেসু ৰত্তপঞ্ঞাপনৰসেন ৰুত্তং – ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… ন্হানে পিট্ঠিপরিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৫১) ইদং অভিৰাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৰিপত্তিযা অনুদ্ধংসিতব্বো’’তিআদীনি চ দসাতি এৰমেতানি দ্ৰাসীতি. এতেস্ৰেৰ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৰত্তানি কানিচি পারিৰাসিকাদিৰত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাসীতি, এৰং অপ্পকং পন ঊনমধিকং ৰা গণনুপগং ন হোতীতি ইধ ‘‘অসীতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে ‘‘দ্ৰাসীতি খন্ধকৰত্তানী’’তি ৰুচ্চতি.
সক্কচ্চং উদ্দিসনং সক্কচ্চং উদ্দিসাপনন্তি পচ্চেকং সক্কচ্চং-সদ্দো যোজেতব্বো. উদ্দিসনং উদ্দেসগ্গহণং. ধম্মোসারণং ধম্মস্স উচ্চারণং. ধম্মদেসনা –
‘‘আদিম্হি সীলং দেসেয্য, মজ্ঝে ঝানং ৰিপস্সনং;
পরিযোসানে চ নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৪৬) –
এৰং কথিতলক্খণা ধম্মকথা. উপগন্ত্ৰা নিসিন্নস্স যস্স কস্সচি গহট্ঠস্স পব্বজিতস্স ৰা তঙ্খণানুরূপা ধম্মী কথা উপনিসিন্নকথা. ভত্তানুমোদনকথা অনুমোদনিযা. সরিতাতি এত্থ ন কেৰলং চিরকতচিরভাসিতানং সরণমনুস্সরণমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো তথাপৰত্তরূপারূপধম্মানং পরিগ্গহমুখেন পৰত্তৰিপস্সনাচারে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনন্তি দস্সেতুং ‘‘তস্মিং কাযেন চিরকতে’’তিআদি ৰুত্তং. সকিম্পি সরণেনাতি একৰারং সরণেন. পুনপ্পুনং সরণেনাতি অনু অনু সরণেন. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গম্পি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোসগ্গপরিণামিঞ্চ কত্ৰা সরন্তো তত্থ তত্থ জৰনৰারে সরণজৰনৰারে পরিত্তজৰনৰসেন অনুস্সরিতাতি ৰেদিতব্বা.
গতিঅত্থা ধাতুসদ্দা বুদ্ধিঅত্থা হোন্তীতি আহ – ‘‘উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থাযা’’তি. মিস্সকনযেনাযং দেসনা আগতাতি আহ – ‘‘ৰিক্খম্ভনৰসেন চ সমুচ্ছেদৰসেন চা’’তি. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চেৰা’’তিআদি. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায নিব্বেধিকপরিযাযতো. সা চ খো পদেসিকাতি নিপ্পদেসিকং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৰত্তনতো চা’’তি ৰুত্তং. দুক্খক্খযগামিনিভাৰেপি এসেৰ নযো. সম্মাতি যাথাৰতো. অকুপ্পধম্মতায হি মগ্গপঞ্ঞা খেপিতখেপনায ন পুন কিচ্চং অত্থীতি উপাযেন ঞাযেন যা পৰত্তি সা এৰাতি আহ – ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি.
২৬. অধিকং চেতো অভিচেতো, মহগ্গতচিত্তং, তস্স পন অধিকতা কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খৰিগমেন ৰিসিট্ঠভাৰপ্পত্তি, তন্নিস্সিতানি আভিচেতসিকানি. তেনাহ ‘‘অভিচিত্তং সেট্ঠচিত্তং সিতান’’ন্তি. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানন্তি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ফাসুৰিহারভূতানং. তেহি পন সমঙ্গিতক্খণে যস্মা ৰিৰেকজং পীতিসুখং সমাধিজং পীতিসুখং অপীতিজং সতিপারিসুদ্ধিঞাণসুখঞ্চ পটিলভতি ৰিন্দতি, তস্মা আহ – ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখপটিলাভহেতূন’’ন্তি. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতাতি ইমিনা তেসু ঝানেসু সমাপজ্জনৰসীভাৰমাহ, ‘‘নিকামলাভী’’তি পন ৰচনতো আৰজ্জনাধিট্ঠানা পচ্চৰেক্খণৰসিযো চ ৰুত্তা এৰাতি ৰেদিতব্বা. নিদুক্খলাভীতি ইমিনা তেসং ঝানানং সুখপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞতং দস্সেতি, ৰিপুললাভীতি ইমিনা পগুণতং তপ্পমাণদস্সিতভাৰদীপনতো. তেনাহ ‘‘পগুণভাৰেনা’’তিআদি. সমাপজ্জিতুং সক্কোতি সমাপজ্জনৰসীভাৰতায সাধিতত্তা. সমাধিপারিপন্থিকধম্মেতি ৰসীভাৰস্স পচ্চনীকধম্মে. ঝানাধিগমস্স পন পচ্চনীকধম্মা পগেৰ ৰিক্খম্ভিতা, অঞ্ঞথা ঝানাধিগমো এৰ ন সিযা. অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতুং ন সক্কোতীতি কিচ্ছেন ৰিক্খম্ভেতি ৰিসোধেতি, কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দাদীনং অঞ্ঞেসং সমাধিপারিপন্থিকানং দূরসমুস্সারণং ইধ ৰিক্খম্ভনং ৰিসোধনন্তি ৰেদিতব্বং.
২৭. ৰিপস্সনাহিতায উপরূপরিৰিসেসাৰহত্তা ৰড্ঢমানায পুব্বভাগসীলাদিপটিপদায. সা এৰ পুব্বভাগপটিপদা যথাভাৰিততায অৰস্সং ভাৰিনং ৰিসেসং পরিগ্গহিতত্তা অণ্ডং ৰিযাতি অণ্ডং, কিলেসেহি অদূসিততায অপূতি অণ্ডং এতস্সাতি অপুচ্চণ্ডো, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ঠিতপুগ্গলো, তস্স ভাৰো অপুচ্চণ্ডতা. ৰিপস্সনাদিঞাণপ্পভেদাযাতি পুব্বেনিৰাসঞাণাদিঞাণপভেদায. তত্থাতি চেতোখিলসুত্তে (ম. নি. ১.১৮৫) ‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, এৰং উস্সোল়্হিপন্নরসঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অভিনিব্বিদাযা’’তি আগতত্তা উস্সোল়্হিপন্নরসেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতভাৰোতি এৰং যং ওপম্মসংসন্দনং আগতং, তং ওপম্মসংসন্দনং ইধ ইমস্মিং সেখসুত্তে যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
২৮. মহগ্গতাদিভাৰেন হেট্ঠিমানং ঝানানং অনুরূপম্পি অত্তনো ৰিসেসেন তে উত্তরিত্ৰা অতিক্কমিত্ৰান ঠিতন্তি অনুত্তরং, তেনাহ – ‘‘পঠমাদিজ্ঝানেহি অসদিসং উত্তম’’ন্তি. দুতিযাদীসুপি অভিনিব্ভিদাসু. পুব্বেনিৰাসঞাণং উপ্পজ্জমানং যথা অত্তনো ৰিসযপটিচ্ছাদকং কিলেসন্ধকারং ৰিধমন্তমেৰ উপ্পজ্জতি, এৰং অত্তনো ৰিসযে কঞ্চি ৰিসেসং করোন্তমেৰ উপ্পজ্জতীতি আহ – ‘‘পুব্বেনিৰাসঞাণেন পঠমং জাযতী’’তি, সেসঞাণদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
২৯. চরণস্মিন্তি পচ্চত্তে ভুম্মৰচনন্তি আহ ‘‘চরণং নাম হোতীতি অত্থো’’তি. তেনাতি করণত্থে করণৰচনং অগতপুব্বদিসাগমনে তেসং সাধকতমভাৰতো.
অট্ঠ ঞাণানীতি ইধ আগতানি চ অনাগতানি চ অম্বট্ঠসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.২৫৪ আদযো) আগতানি গহেত্ৰা ৰদতি. ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাতি পুব্বেনিৰাসপটিচ্ছাদকাদিকিলেসতমং ভিন্দিত্ৰা পদালেত্ৰা.
৩০. সনঙ্কুমারেনাতি সনন্তনকুমারেন. তদেৰ হি তস্স সনন্তনকুমারতং দস্সেতুং ‘‘চিরকালতো পট্ঠাযা’’তি ৰুত্তং. সো অত্তভাৰোতি যেন অত্তভাৰেন মনুস্সপথে ঝানং নিব্বত্তেসি, সো কুমারত্তভাৰো, তস্মা ব্রহ্মভূতোপি তাদিসেন কুমারত্তভাৰেন চরতি.
জনিতস্মিং-সদ্দো এৰ ই-কারস্স এ-কারং কত্ৰা ‘‘জনেতস্মি’’ন্তি ৰুত্তো, জনিতস্মিন্তি চ জনস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. জনিতস্মিন্তি সামঞ্ঞগ্গহণেপি যত্থ চতুৰণ্ণসমঞ্ঞা, তত্থেৰ মনুস্সলোকে. খত্তিযো সেট্ঠোতি লোকসমঞ্ঞাপি মনুস্সলোকেযেৰ, ন দেৰকাযে ব্রহ্মকাযে ৰাতি দস্সেতুং ‘‘যে গোত্তপটিসারিনো’’তি ৰুত্তং. পটিসরন্তীতি ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি পতি পতি অত্তনো গোত্তং অনুসরন্তি পটিজানন্তি ৰাতি অত্থো.
এত্তাৰতাতি ‘‘সাধু সাধু আনন্দা’’তি এত্তকেন সাধুকারদানেন. জিনভাসিতং নাম জাতন্তিআদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা থেরভাসিতং বুদ্ধভাসিতমেৰ নাম জাতং. ‘‘কিম্পনিদং সুত্তং সত্থুদেসনানুৰিধানতো জিনভাসিতং, উদাহু সাধুকারদানমত্তেনা’’তি এৰরূপা চোদনা ইধ অনোকাসা থেরস্স দেসনায ভগৰতো দেসনানুৰিধানহেতুকত্তা সাধুকারদানস্সাতি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সেখসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. পোতলিযসুত্তৰণ্ণনা
৩১. অঙ্গা নাম জনপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হিৰসেন অঙ্গাত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অঙ্গাযেৰ সো জনপদো’’তি. মহিযা পনস্স উত্তরেন যা আপোতি মহিযা নদিযা যা আপো তস্স জনপদস্স উত্তরেন হোন্তি. তাসং অৰিদূরত্তা সো জনপদো উত্তরাপোতি ৰুচ্চতি. সা পন মহী কত্থচি কত্থচি ভিজ্জিত্ৰা গতাতি আহ ‘‘কতরমহিযা উত্তরেন যা আপো’’তি. তত্থাতি তস্সা মহিযা আগমনতো পট্ঠায অযং আৰিভাৰকথা. যস্মা (অ. নি. টী. ৩.৮.১৯) লোকিযা জম্বুদীপো হিমৰা তত্থ পতিট্ঠিতসমুদ্দদহপব্বতনদিযোতি এতেসু যং যং ন মনুস্সগোচরং, তত্থ সযং সম্মূল়্হা অঞ্ঞেপি সম্মোহযন্তি, তত্থ তত্থ সম্মোহৰিধমনত্থং ‘‘অযং কির জম্বুদীপো’’তিআদিমারদ্ধং. দসসহস্সযোজনপরিমাণো আযামতো চ ৰিত্থারতো চাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. উদকেন অজ্ঝোত্থটো তদুপভোগিসত্তানং পুঞ্ঞক্খযেন.
সুন্দরদস্সনং কূটন্তি সুদস্সনকূটং, যং লোকে ‘‘হেমকূট’’ন্তি ৰুচ্চতি. মূলগন্ধো কাল়ানুসারিযাদি. সারগন্ধো চন্দনাদি. ফেগ্গুগন্ধো সললাদি. তচগন্ধো লৰঙ্গাদি. পপটিকগন্ধো কবিত্থাদি. রসগন্ধো সজ্জাদি, পত্তগন্ধো তমালহিরিৰেরাদি. পুপ্ফগন্ধো নাগকুঙ্কুমাদি. ফলগন্ধো জাতিফলাদি. গন্ধগন্ধো সব্বেসং গন্ধানং গন্ধো. যস্স হি রুক্খস্স সব্বেসম্পি মূলাদীনং গন্ধো অত্থি, সো ইধ গন্ধো নাম. তস্স গন্ধস্স গন্ধো গন্ধগন্ধো. সব্বানি পুথুলতো পঞ্ঞাসযোজনানি, আযামতো পন উব্বেধতো ৰিয দ্ৰিযোজনসতানেৰাতি ৰদন্তি.
মনোহরসিলাতলানীতি ওতরণত্থায মনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি. সুপটিযত্তানীতি তদুপভোগিসত্তানং সাধারণকম্মানুভাৰেন সুট্ঠু পটিযত্তানি সুপ্পৰত্তিতানি হোন্তি. মচ্ছকচ্ছপাদযো উদকং মলিনং করোন্তি, তদভাৰতো ফলিকসদিসনিম্মলুদকানি. তিরিযতো দীঘং উগ্গতকূটন্তি ‘‘তিরচ্ছানপব্বত’’ন্তি আহ.
আপণানি এৰ ৰোহারস্স মুখভূতানীতি আহ ‘‘আপণমুখসহস্সানী’’তি. ৰিভত্তানীতি ৰৰত্থিতানি অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্ভিন্নানি. ৰসনট্ঠানন্তি অত্তনো যথাফাসুকং ৰসিতব্বট্ঠানং. আসতি এত্থাতি আসনং, নিসীদিতব্বট্ঠানানি.
অসারুপ্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকস্স ছাদনতো ছন্নং অনুচ্ছৰিকং, তদেৰ অজ্ঝাসযসম্পত্তিং পতিরূপেতি পকাসেতীতি পতিরূপং. তেনাহ ‘‘নপ্পতিরূপ’’ন্তি. কারণৰেৰচনানীতি ঞাপককারণৰেৰচনানি. ঞাপকঞ্হি কারণং অধিপ্পেতং. অত্থং আকরোতি পকাসেতীতি আকারো, তমেৰ লীনং গুল়্হং অত্থং গমেতীতি লিঙ্গং, সো তেন নিমীযতীতি নিমিত্তন্তি ৰুচ্চতি. ইদানি তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘দীঘদসৰত্থ…পে… নিমিত্তাতি ৰুত্তা’’তি আহ. তেতি আকারাদযো. তথা হি পন মেতিআদিনা পোতলিযো গহপতি ‘‘পরিব্বাজকনিযামেন অহং জীৰামি, তস্মা গহপতি ন হোমীতি ৰদতি. ওৰদন্তোতি অনুসাসন্তো. উপৰদন্তোতি পরিভাসন্তো.
৩২. গেধভূতো লোভোতি গিজ্ঝনসভাৰো লোভো. অগিজ্ঝনলক্খণো ন লোভো, অনিন্দাভূতং অঘট্টনন্তি নিন্দায পটিপক্খভূতং পরেসং অঘট্টনং. নিন্দাঘট্টনাতি নিন্দাৰসেন পরেসং ঘট্টনা অক্কোসনা. ব্যৰহারৰোহারোপীতি কযৰিক্কযলক্খণো সব্যোহারোপি দানগ্গহণং ৰোহারো. ‘‘দত্তো তিস্সো’’ তিআদিনা ৰোহরণং পঞ্ঞাপনন্তি পঞ্ঞত্তি ৰোহারো. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ৰোহরণং কথনং বোধনন্তি ৰচনং ৰোহারো. যাথাৰতো অযাথাৰতো চ ৰোহরতি এতেনাতি ৰোহারো, চেতনা. অযমিধাধিপ্পেতোতি অযং চেতনালক্খণো ৰোহারো ইধ ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো, সো চ খো সাৰজ্জোৰ সমুচ্ছেদস্স ইচ্ছিতত্তা. ইদানি চতুব্বিধস্সপি ৰোহারস্স ইধ সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. গিহীতি চেতনা নত্থীতি অহং গিহীতি চেতনাপৰত্তি নত্থি. গিহীতি ৰচনং নত্থীতি গিহীতি অত্তনো পরেসঞ্চ ৰচনপ্পৰত্তি নত্থি. গিহীতি পণ্ণত্তি নত্থীতি গিহীতি সমঞ্ঞা নত্থি. গিহীতি ব্যৰহারো নত্থীতি সমুদাচারো নত্থি.
৩৩. পাণাতিপাতোৰ সংযোজনং. কস্মা? বন্ধনভাৰেন পৰত্তনতো নিস্সরিতুং অপ্পদানতো. পাণাতিপাতস্স অত্থিতায সো পুগ্গলো ‘‘পাণাতিপাতী’’তি ৰুচ্চতীতি আহ – ‘‘পাণাতিপাতস্স…পে… হোতী’’তি. যঞ্হি যস্স অত্থি, তেন সো অপদিস্সতীতি. বহুতাযাতি অচক্খুকাদিভেদেন বহুভাৰতো. পাণাতিপাতস্স পটিপক্খো অপাণাতিপাতো. সো পন অত্থতো কাযদ্ৰারিকো সীলসংৰরোতি আহ ‘‘কাযিকসীলসংৰরেনা’’তি. অত্তাপি মং উপৰদেয্যাতিআদি পাণাতিপাতে আদীনৰদস্সনং. আদীনৰদস্সিনো হি ততো ওরমণং. দেসনাৰসেনাতি অঞ্ঞত্থ সুত্তে অভিধম্মে চ দসসু সংযোজনেসু পঞ্চসু নীৰরণেসু দেসনাৰসেন অপরিযাপন্নম্পি সংযোজনন্তিপি নীৰরণন্তিপি ইধ ৰুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৰতো. তেনাহ – ‘‘ৰট্টবন্ধনট্ঠেন হিতপ্পটিচ্ছাদনট্ঠেন চা’’তি, পাণাতিপাতো হি অপাণাতিপাতপচ্চযং হিতং পটিচ্ছাদেন্তোৰ উপ্পজ্জতীতি. একো অৰিজ্জাসৰোতি ইদং সহজাতৰসেন ৰুত্তং, উপনিস্সযৰসেন পন ইতরেসম্পি আসৰানং যথারহং সম্ভৰো ৰেদিতব্বো. পাণাতিপাতী হি পুগ্গলো ‘‘তপ্পচ্চযং অত্থং করিস্সামী’’তি কামে পত্থেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতি, ভৰৰিসেসং পচ্চাসীসতি. তত্থ উপ্পন্নং ৰিহনতি বাধতীতি ৰিঘাতো, দুক্খং, পরিল়াহনং অনত্থুপ্পাদৰসেন উপতাপনং পরিল়াহো, অযমেতেসং ৰিসেসো. সব্বত্থাতি সব্বেসু ৰারেসু. ইমিনা উপাযেনাতি অতিদেসেন পন পরিগ্গহিতো অত্থো পরতো আগমিস্সতীতি.
৩৪-৪০. ইমস্মিং পদেতি এতেন সত্তসুপি ৰারেসু তথা আগতং পদং সামঞ্ঞতো গহিতং. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি. রোসনং কাযিকং ৰাচসিকঞ্চাতি তপ্পটিপক্খো অরোসোপি তথা দুৰিধোতি আহ ‘‘কাযিকৰাচসিকসংৰরেনা’’তি. যথা অভিজ্ঝা লোভো, অনভিজ্ঝা অলোভো, এৰং অকোধূপাযাসো অব্যাপাদো, সংৰরে সুখন্তি সংৰরোতি দট্ঠব্বো, অনতিলোভো পন সতিসংৰরে, অনতিমানো ঞাণসংৰরে সঙ্গহং গচ্ছতীতি দট্ঠব্বং. ইমেসু পন পদেসু এৰং সব্বৰারেসু যোজনা কাতব্বাতি সম্বন্ধো.
এৰং আসৰুপ্পত্তি ৰেদিতব্বাতি এত্থ ৰুত্তস্সপি একজ্ঝং ৰুচ্চমানত্তা ‘‘পুন অযং সঙ্খেপৰিনিচ্ছযো’’তি ৰুত্তং. অসম্মোহত্থং আরম্মণস্স. পুরিমেসু তাৰ চতূসু ৰারেসু ৰিরমিতুং ন সক্কোমীতি ৰত্তব্বং. ‘‘অত্তাপি মং উপৰদেয্যা’’তি এতস্স পদস্স অত্থৰণ্ণনাযং ‘‘ন সক্কোমী’’তি, ‘‘অনুৰিজ্জাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যু’’ন্তি এতস্স পদস্স অত্থৰণ্ণনাযং ‘‘ন সক্কোতী’’তি ৰত্তব্বং, ইমিনা নযেন পচ্ছিমেসুপি চতূসু যথারহং যোজনা ৰেদিতব্বা. অতিমানে ভৰাসৰঅৰিজ্জাসৰাতি ৰুত্তং মানেন সহ দিট্ঠিযা অনুপ্পজ্জনতো, অতিমানো পন কামরাগেনপি উপ্পজ্জতেৰাতি ‘‘অতিমানে কামাসৰঅৰিজ্জাসৰা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, স্ৰাযং নযো ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যোতি ন দস্সিতো. পাতিমোক্খসংৰরসীলং কথিতং আদিতো চতূহি ছট্ঠেন ৰাতি পঞ্চহি ৰারেহি, সেসেহি তীহি পাতিমোক্খসংৰরসীলে ঠিতস্স ভিক্খুনো পটিসঙ্খাপহানং, সব্বেহিপি পন ভিক্খুভাৰে ঠিতস্স গিহিৰোহারসমুচ্ছেদো কথিতো. তত্থ সব্বত্থ ৰত্তং ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং কাতুং নপ্পতিরূপ’’ন্তি পটিসঙ্খানৰসেন অকরণং পজহনঞ্চ পটিসঙ্খাপহানং.
কামাদীনৰকথাৰণ্ণনা
৪২. উপসুম্ভেয্যাতি এত্থ উপ-সদ্দো সমীপত্থো, সুম্ভনং ৰিক্খেপনং. তেনেৰ তমেনন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ – ‘‘তস্স সমীপে খিপেয্যা’’তি, তস্স কুক্কুরস্স সমীপে অট্ঠিকঙ্কলং খিপেয্যাতি অত্থো. নিম্মংসত্তা কঙ্কলন্তি ৰুচ্চতীতি ইমিনা ৰিগতমংসায অট্ঠিকঙ্কলিকায উরট্ঠিম্হি ৰা পিট্ঠিকণ্টকে ৰা সীসট্ঠিম্হি ৰা কঙ্কল-সদ্দো নিরুল়্হোতি দস্সেতি. সুনিক্কন্তন্তি নিল্লিখিতং কত্ৰাৰ নিব্বিসেসং লিখিতং.
একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনৰসেন পৰত্তিযা একত্তা. তেনাহ ‘‘চতুত্থঝানুপেক্খা’’তি. যস্মা পনস্স আরম্মণম্পি একসভাৰমেৰ, তস্মা আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. লোকামিসসঙ্খাতাতি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুনা লোকেন আমসিতব্বতো, লোকে ৰা আমিসোতি সঙ্খং গতায ৰসেন কামগুণানং কামভাৰো চ আমিসভাৰো চ, সো এৰ নিপ্পরিযাযতো আমিসন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. কামগুণামিসাতি কামগুণে ছন্দরাগা. গহণট্ঠেন ভুসং আদানট্ঠেন.
৪৩. ডযনং আকাসেন গমনন্তি আহ ‘‘উপ্পতিত্ৰা গচ্ছেয্যা’’তি. গিজ্ঝাদীনং ৰাসিফরসু ন হোতীতি আহ – ‘‘মুখতুণ্ডকেন ডসন্তা তচ্ছেয্যু’’ন্তি. ৰিস্সজ্জেয্যুন্তি এত্থ ‘‘ৰিস্সজ্জন’’ন্তি আকড্ঢনং অধিপ্পেতং অনেকত্থত্তা ধাতূনং, আকড্ঢনঞ্চ অনুবন্ধিত্ৰা পাতনন্তি আহ ‘‘মংসপেসিং নখেহি কড্ঢিত্ৰা পাতেয্যু’’ন্তি.
৪৭. পুরিসস্স আরোহনযোগ্যং পোরিসেয্যং.
৪৮. সম্পন্নং সুন্দরং ফলমস্সাতি সম্পন্নফলং. ফলূপপন্নন্তি ফলেহি উপেতন্তি আহ ‘‘বহুফল’’ন্তি.
৫০. সুৰিদূরৰিদূরেতি অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদতো সুট্ঠু ৰিদূরভূতে এৰ ৰিদূরে অহং ঠিতো. কস্সচি নাম অত্থস্সপি অজাননতো ন আজানন্তীতি অনাজানীযাতি কত্তুসাধনমস্স দস্সেন্তো অজাননকেতি অজানন্তভোজনসীসেন তেসং দাতব্বপচ্চযে ৰদতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
পোতলিযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. জীৰকসুত্তৰণ্ণনা
৫১. কুমারেন ভতো পোসাপিতোতি কুমারভতো, কুমারভতো এৰ কোমারভচ্চো যথা ‘‘ভিসক্কমেৰ ভেসজ্জ’’ন্তি.
আরভন্তীতি এত্থ আরভ-সদ্দো কামং কামাযূহনযঞ্ঞুট্ঠাপনআপত্তিআপজ্জনৰিঞ্ঞাপনাদীসুপি আগতো, ইধ পন হিংসনে ইচ্ছিতব্বোতি আহ – ‘‘আরভন্তীতি ঘাতেন্তী’’তি. উদ্দিসিত্ৰা কতন্তি (অ. নি. টী. ৩.৮.১২; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.২৯৪) অত্তানং উদ্দিসিত্ৰা মারণৰসেন কতং নিব্বত্তিতং. পটিচ্চকম্মন্তি এত্থ কম্ম-সদ্দো কম্মসাধনো অতীতকালিকোতি আহ – ‘‘অত্তানং পটিচ্চ কত’’ন্তি. নিমিত্তকম্মস্সেতং অধিৰচনং ‘‘পটিচ্চ কম্মং ফুসতী’’তিআদীসু (জা. ১.৪.৭৫) ৰিয. নিমিত্তকম্মস্সাতি নিমিত্তভাৰেন লদ্ধব্বকম্মস্স, ন করণকারাপনৰসেন. পটিচ্চকম্মং এত্থ অত্থীতি মংসং পটিচ্চকম্মং যথা ‘‘বুদ্ধং এতস্স অত্থীতি বুদ্ধো’’তি. তেসন্তি নিগণ্ঠানং. অঞ্ঞেপি ব্রাহ্মণাদযো তংলদ্ধিকা অত্থেৰ.
কারণন্তি এত্থ যুত্তি অধিপ্পেতা, সা এৰ চ ধম্মতো অনপেতত্তা ‘‘ধম্মো’’তি ৰুত্তাতি আহ – ‘‘কারণং নাম তিকোটিপরিসুদ্ধমচ্ছমংসপরিভোগো’’তি. অনুকারণং নাম মহাজনস্স তথা ব্যাকরণং যুত্তিযা ধম্মস্স অনুরূপভাৰতো মংসং পরিভুঞ্জিতব্বন্তি অনুঞ্ঞাতং তথেৰ কথনন্তি কত্ৰা. তন্তি ‘‘জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পরিভুঞ্জতী’’তি এৰং ৰুত্তং পরিভুঞ্জনং নেৰ কারণং হোতি সব্বেন সব্বং অভাৰতো সতি চ অযুত্তিযং অধম্মোতি কত্ৰা. তথা ব্যাকরণন্তি ‘‘জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পরিভুঞ্জতী’’তি কথনং যুত্তিযা ধম্মস্স অননুরূপভাৰতো ন অনুকারণং হোতি. পরেহি ৰুত্তকারণেন সকারণো হুত্ৰাতি পরে তিত্থিযা ‘জান’ন্তিআদিনা ধম্মং কথেন্তি ৰদন্তি, তেন কারণভূতেন সকারণো হুত্ৰা. তেহি তথা ৰত্তব্বো এৰ হুত্ৰা তুম্হাকং ৰাদো ৰা অনুৰাদো ৰা ‘‘মংসং পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি পৰত্তা তুম্হাকং কথা ৰা পরতো পরেহি তথা পৰত্তিতা তস্সা অনুকথা ৰা. ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বকারণন্তি তিত্থিযা তাৰ তিট্ঠন্তু, ততো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি গরহিতব্বকারণং. কোচি ন আগচ্ছতীতি গরহিতব্বতং ন আপজ্জতীতি অত্থো. অভিভৰিত্ৰা আচিক্খন্তীতি অভিভুয্য মদ্দিত্ৰা কথেন্তি, অভিভূতেন অক্কোসন্তীতি অত্থো.
৫২. কারণেহীতি পরিভোগচিত্তস্স অৰিসুদ্ধতাহেতূহি. ভিক্খূ উদ্দিস্সকতং দিট্ঠং. তাদিসমংসঞ্হি পরিভোগানারহত্তা চিত্তঅৰিসুদ্ধিযা কারণং চিত্তসংকিলেসাৰহতো. ইদানি দিট্ঠসুতপরিসঙ্কিতানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠাদীসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তদুভযৰিমুত্তপরিসঙ্কিতন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি ইমং উভযং অনিস্সায – ‘‘কিং নু খো ইমং ভিক্খুং উদ্দিস্স ৰধিত্ৰা সম্পাদিত’’ন্তি কেৰলমেৰ পরিসঙ্কিতং. সব্বসঙ্গাহকোতি সব্বেসং তিণ্ণং পরিসঙ্কিতানং সঙ্গণ্হনকো.
মঙ্গলাদীনন্তি আদি-সদ্দেন আহুনপাহুনাদিকং সঙ্গণ্হাতি. নিব্বেমতিকা হোন্তীতি সব্বেন সব্বং পরিসঙ্কিতাভাৰমাহ. ইতরেসন্তি অজানন্তানং ৰট্টতি, জানতো এৰেত্থ আপত্তি হোতি. তেযেৰাতি যে উদ্দিস্স কতং, তেযেৰ.
উদ্দিস্সকতমংসপরিভোগতো অকপ্পিযমংসপরিভোগস্স ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অকপ্পিযমংসং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পুরিমস্মিং সচিত্তকা আপত্তি, ইতরস্মিং অচিত্তকা. তেনাহ – ‘‘অকপ্পিযমংসং অজানিত্ৰা ভুত্তস্সপি আপত্তিযেৰা’’তি. পরিভোগন্তি পরিভুঞ্জিতব্বন্তি ৰদামীতি অত্থো.
৫৩. তাদিসস্সাতি তিকোটিপরিসুদ্ধস্স মচ্ছমংসস্স পরিভোগে. মেত্তাৰিহারিনোপীতি অপি-সদ্দেন অমেত্তাৰিহারিনোপি. মেত্তাৰিহারিনো পরিভোগে সিখাপ্পত্তা অনৰজ্জতাতি দস্সেতুং ‘‘ইধ, জীৰক, ভিক্খূ’’তিআদি ৰুত্তং. অনিযমেত্ৰাতি অৰিসেসেত্ৰা সামঞ্ঞতো. যস্মা ভগৰতা – ‘‘যতো খো, ৰচ্ছ, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতী’’তিআদিনা মহাৰচ্ছগোত্তসুত্তে (ম. নি. ২.১৯৪) অত্তা অনিযমেত্ৰা ৰুত্তো. তথা হি ৰচ্ছগোত্তো – ‘‘তিট্ঠতু ভৰং গোতমো, অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একভিক্খুপি সাৰকো আসৰানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি আহ, ‘‘ইধ, ভারদ্ৰাজ, ভিক্খু অঞ্ঞতরং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতী’’তিআদিনা চঙ্কীসুত্তে (ম. নি. ২.৪৩০) অত্তা অনিযমেত্ৰা ৰুত্তো. তথা হি তত্থ পরতো – ‘‘যং খো পন অযমাযস্মা ধম্মং দেসেতি, গম্ভীরো সো ধম্মো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো, ন সো ধম্মো সুদেসনীযো লুদ্দেনা’’তিআদিনা দেসনা আগতা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভগৰতা হি মহাৰচ্ছগোত্তসুত্তে, চঙ্কীসুত্তে ইমস্মিং সুত্তেতি তীসু ঠানেসু অত্তানংযেৰ সন্ধায দেসনা কতা’’তি. মংসূপসেচনোৰ অধিপ্পেতো মচ্ছমংসসহিতস্স আহারস্স পরিভোগভাৰতো মচ্ছমংসস্স চ ইধ অধিপ্পেতত্তা.
অগথিতো অপ্পটিবদ্ধো. তণ্হামুচ্ছনাযাতি তণ্হাযনৰসেন মুচ্ছাপত্তিযা. অনজ্ঝোপন্নো তণ্হায অভিভৰিত্ৰা ন অজ্ঝোত্থটো, গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা ন সণ্ঠিতোতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘সব্বং আলুম্পিত্ৰা’’তিআদি. ইধ আদীনৰো আহারস্স পটিকূলভাৰোতি আহ ‘‘একরত্তিৰাসেনা’’তিআদি. অযমত্থো আহারপরিভোগোতি অত্থসংযোজনপরিচ্ছেদিকা ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৮২; ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০) পৰত্তা আহারপটিবদ্ধছন্দরাগনিস্সরণভূতা পঞ্ঞা অস্স অত্থীতি নিস্সরণপঞ্ঞো. ইদমত্থন্তি এতমত্থায. এৰং সন্তেতি ‘‘ব্রহ্মাতি চ মেত্তাৰিহারিনো সমঞ্ঞা’’তি অৰত্ৰা যে ধম্মা মেত্তাৰিহারস্স পটিপক্খভূতা, তত্থ সাৰসেসং পহাসি ব্রহ্মা, অনৰসেসং পহাসি ভগৰাতি সচে তে ইদং সন্ধায ভাসিতং, এৰং সন্তে তৰ ইদং যথাৰুত্তৰচনং অনুজানামি, ন মেত্তাৰিহারিতাসামঞ্ঞমত্ততোতি অত্থো.
৫৫. ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি ৰত্ৰা ৰিসুং অনুসন্ধিভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰারং থকেতীতি মচ্ছমংসপরিভোগানুঞ্ঞায অঞ্ঞেসং ৰচনদ্ৰারং পিদহতি, চোদনাপথং নিরুন্ধতি. কথং সত্তানুদ্দযং দস্সেতি? সত্তানুদ্দযমুখেন বাহিরকানং মচ্ছমংসপরিভোগপটিক্খেপো তযিদং মিচ্ছা, তিকোটিপরিসুদ্ধস্সেৰ মচ্ছমংসস্স পরিভোগো ভগৰতা অনুঞ্ঞাতো. তথা হি ৰুত্তং – ‘তীহি খো অহং, জীৰক, ঠানেহি মংসং পরিভোগন্তি ৰদামী’তিআদি (ম. নি. ২.৫২). ৰিনযেপি (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) ৰুত্তং – ‘‘তিকোটিপরিসুদ্ধং, দেৰদত্ত, মচ্ছমংসং মযা অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. তিকোটিপরিসুদ্ধঞ্চ ভুঞ্জন্তানং সত্তেসু অনুদ্দযা নিচ্চলা. ‘‘সত্তানুদ্দযং দস্সেতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘সচে হী’’তিআদিমাহ.
পঠমেন কারণেনাতি দেসনাৰসেনপি পযোগৰসেনপি পঠমেন পরূপঘাতহেতুনা. কড্ঢিতো সো পাণো. গলেন পৰেধেন্তেনাতি যোত্তগলেন করণেন অসয্হমানেন. বহুপুঞ্ঞমেৰ হোতি আসাদনাপেক্খায অভাৰতো, হিতজ্ঝাসযত্তা ৰাতি অধিপ্পাযো. এসাহং, ভন্তেতিআদি কস্মা ৰুত্তং, সরণগমনৰসেনেৰ গহিতসরণোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অয’’ন্তিআদি. ওগাহন্তোতিআদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা সুত্তং অনুস্সরন্তো অত্থং উপধারেন্তো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
জীৰকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. উপালিসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. পাৰারং পারুপতীতি পাৰারিকো, ইদং তস্স কুলসমুদাগতং নামং, সো পন মহদ্ধনো মহাভোগো নগরে সেট্ঠিট্ঠানে ঠিতো. তেনাহ ‘‘দুস্সপাৰারিকসেট্ঠিনো’’তি. দীঘত্তা দীঘতমত্তা. সো কির পমাণতো উপৰচ্ছযতো দিযড্ঢরতনং অতিক্কম্ম ঠিতো. এৰংলদ্ধনামোতি ‘‘দীঘতপস্সী’’তি লদ্ধসমঞ্ঞো. বাহিরাযতনেতি তিত্থিযসমযে পিণ্ডপাতোতি ৰোহারো নত্থি, তস্মা সাসনৰোহারেন ‘‘পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো’’তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
দস্সেতীতি দেসেতি. ঠপেতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করতো ৰৰত্থপেতি. কিরিযাযাতি করণেন. পৰত্তিযাতি পৰত্তনেন. দণ্ডানি পঞ্ঞপেতীতি এত্থ কস্মা ভগৰতা আদিতোৰ তথা ন পুচ্ছিতন্তি? যস্মা সা তস্মিং অত্থে সভাৰনিরুত্তি ন হোতি, সাসনে লোকে সমযন্তরেসু চ তাদিসো সমুদাচারো নত্থি, কেৰলং পন তস্সেৰ নিগণ্ঠস্সাযং কোট্ঠালকসদিসো সমুদাচারোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কম্মানি পঞ্ঞপেতি’’ ইচ্চেৰাহ. অচিত্তকন্তি চিত্তরহিতং, চিত্তেন অসমুট্ঠাপিতন্তি অত্থো. কথং পন তদুভযস্স চিত্তেন ৰিনা সম্ভৰোতি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনমাহ ‘‘যথা কিরা’’তিআদি. পটিৰিভত্তানন্তি অত্থতো ভিন্নানং. পটিৰিসিট্ঠানন্তি ৰিসেসনপদৰসেন সদ্দতোপি ভিন্নানং. ৰচনং পতিট্ঠপেতুকামোতি দীঘতপস্সিনো যথাৰুত্তৰচনং পতিট্ঠপেতুকামো. তস্মিঞ্হি পতিট্ঠাপিতে তেনপ্পসঙ্গেন আগতো, উপালি গহপতি তস্মিং পদেসে ধম্মং দিস্ৰা সাসনে অভিপ্পসীদিস্সতি.
কথা এৰ উপরি ৰাদারোপনস্স ৰত্থুভাৰতো কথাৰত্থু. কথাযং পতিট্ঠপেসীতি কথাৰত্থুস্মিং, তদত্থে ৰা পতিট্ঠপেসি. যথা তং ৰাদারোপনভযেন ন অৰজানাতি, এৰং তস্সং কথাযং, তস্মিং ৰা অত্থে দীঘতপস্সিং যাৰততিযং ৰাদে পতিট্ঠপেসি. ৰাদন্তি দোসং.
৫৭. ইদানি চেতনাসম্পযুত্তধম্মম্পি গহেত্ৰা কাযকম্মাদিৰসেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং কাযকম্মং নামাতিআদি ‘‘কম্মস্স কিরিযাযা’’তি পাল়িযং অকুসলকম্মস্স অধিগতত্তা ৰুত্তং, পুব্বে পন অট্ঠকামাৰচরকুসলচেতনাতিআদি সাৰজ্জং অনৰজ্জঞ্চ সামঞ্ঞতো একজ্ঝং কত্ৰা দস্সিতং. কস্মা পনেত্থ চেতনা ন গহিতাতি আহ ‘‘ইমস্মিং সুত্তে কম্মং ধুর’’ন্তি. কাযকম্মাদিভেদং কম্মমেৰ ধুরং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং, ন চেতনামত্তমেৰ. এৰমাগতেপীতি কম্মানীতি এৰং নামেন আগতেপি চেতনা ধুরং, তত্থ চেতনং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. কথং পন তত্থ কম্মন্তি ৰা কম্মানীতি ৰা আগতে তেসং চেতনায ধুরভাৰোতি আহ ‘‘যত্থ কত্থচি…পে… লভতী’’তি. তত্থ যত্থ কত্থচীতি যস্মিং কিস্মিঞ্চি দ্ৰারে. সা ৰুত্তাৰাতি সা চেতনা ৰুত্তাৰ, যা কাযসঙ্খারাদিপরিযাযেন (যস্স কস্সচি কম্মস্স কাযদ্ৰারাদীসু পৰত্তাপনচেতনা) সম্পযুত্তধম্মাপি তদগ্গেন লোকিযাপি লোকুত্তরাপি কম্মমেৰ, অভিজ্ঝাদযো পন চেতনাপক্খিকাতি দট্ঠব্বং.
মহন্তন্তি কটুকফলং. ন কিলমতি সপ্পাটিহারিযত্তা পটিঞ্ঞায. ইদানি তেসং সপ্পাটিহারিযতং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. যদি অকুসলং পত্ৰা কাযকম্মং ৰচীকম্মং মহন্তন্তি ৰদন্তো ন কিলমতি, অথ কস্মা ভগৰা ইধ অকুসলং মনোকম্মং মহাসাৰজ্জং কথেসীতি আহ ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে’’তিআদি. যাৰততিযং পতিট্ঠাপনমত্তেন গতমগ্গং পটিপজ্জন্তো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চি অত্থনিপ্ফত্তিং অপস্সন্তোপী’’তি.
৫৮. নিৰাসট্ঠানভূতো বালকো এতিস্সা অত্থীতি বালকিনী. সত্থুপটিঞ্ঞাততায নিগণ্ঠানং মহাতি সম্ভাৰিতত্তা মহানিগণ্ঠো.
৬০. আৰট্টেতি পুরিমাকারতো নিৰত্তেতি অত্তনো ৰসে ৰত্তেতি এতাযাতি আৰট্টনী, মাযা. তেনাহ ‘‘আৰট্টেত্ৰা গহণমায’’ন্তি. সত্থুপটিঞ্ঞানং বুদ্ধদস্সনে চিত্তমেৰ ন উপ্পজ্জতি, অযমেত্থ ধম্মতা. সচে পন সো তং পটিঞ্ঞং অপ্পহায বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰং উপগচ্ছেয্য, সত্তধা মুদ্ধা ফলেয্য, তস্মা ভগৰা ‘‘মা অযং বালো ৰিনস্সী’’তিআদিতোৰ যথা সম্মুখীভাৰং ন লভতি, তথা করোতি. স্ৰাযমত্থো পাথিকপুত্তসমাগমেন দীপেতব্বো. দস্সনসম্পত্তিনিযামমাহ ‘‘তথাগতং হী’’তিআদি. আগমা নু খো ইধ তুম্হাকং সন্তিকং.
৬১. ৰচীসচ্চে পতিট্ঠহিত্ৰাতি যথাপটিঞ্ঞাতায পটিঞ্ঞায ঠত্ৰা.
৬২. সীতোদকে অমতা পাণা পানকালে পন মরন্তি, তেপি তেন সীতোদকপরিভোগেন মারিতা হোন্তি, তস্মা তপস্সিনা নাম সব্বেন সব্বং সীতোদকং ন পরিভুঞ্জিতব্বন্তি তেসং লদ্ধি. পাকতিকং ৰা উদকং সত্তোতি পুরাতনানং নিগণ্ঠানং লদ্ধি. তেনাহ ‘‘সত্তসঞ্ঞায সীতোদকং পটিক্খিপন্তী’’তি. তেসং তং অধুনাতননিগণ্ঠানং ৰাদেন ৰিরুজ্ঝতি. তে হি পথৰীআদিনৰপদত্থতো অঞ্ঞমেৰ জীৰিতং পটিজানন্তি. চিত্তেন সীতোদকং পাতুকামো পরিভুঞ্জিতুকামো হোতি রোগে ঠত্ৰাপি সত্তানং চিত্তস্স তথা ন ৰিতততা. তেনাহ – ‘‘তেনস্স মনোদণ্ডো তত্থেৰ ভিজ্জতী’’তি. তেনাতি সীতোদকং পাতুং পরিভুঞ্জিতুঞ্চ ইচ্ছনেন. অস্সাতি যথাৰুত্তস্স নিগণ্ঠস্স. তত্থেৰাতি তথাচিত্তুপ্পাদনে এৰ. ভিজ্জতি সংৰরস্স ৰিকোপিতত্তা. তথাভূতো সো নিগণ্ঠো সীতোদকং চে লভেয্য, কতিপযং কালং জীৰেয্য, অলাভেন পন পরিসুস্সমানকণ্ঠোট্ঠতালুজিৰ্হাআদিকো সব্বসো পরিদাহাভিভূতো মরেয্য. তেনাহ – ‘‘সীতোদকং অলভমানো কালং করেয্যা’’তি. কস্মা? যস্মা সীতোদকং পিৰায সন্নিস্সিতচিত্তস্স মরণং হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি চুতিম্পি আকড্ঢতী’’তি. যস্মা পন তথাভূতচিত্তস্স নিগণ্ঠস্স মনোসত্তেসু নাম দেৰেসু উপপত্তি হোতীতি তিত্থিযানং লদ্ধি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি পটিসন্ধিম্পি আকড্ঢতী’’তি. ইতীতি এৰং ‘‘ইধাস্স নিগণ্ঠো’’তিআদিআকারেন. নন্তি উপালিং গহপতিং. মহন্তোতি ৰদাপেসি ‘‘মনোপটিবদ্ধো কালঙ্করোতী’’তি ৰদন্তোতি অধিপ্পাযো.
উপাসকস্সাতি উপালিস্স গহপতিস্স. মুচ্ছাৰসেনাতিআদিনা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ মনোদণ্ডস্স মহন্ততং ৰিভাৰেতি. চিত্তসন্ততিপ্পৰত্তিমত্তেনেৰাতি ৰিনা কাযদণ্ডেন ৰচীদণ্ডেন চ কেৰলং চিত্তসন্ততিপ্পৰত্তিমত্তেন. ভিজ্জিত্ৰাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন অভিজ্জিত্ৰাপি. অনিয্যানিকাতি অপ্পাটিহীরা, অযুত্তাতি অত্থো. সল্লক্খেসি উপাসকোতি ৰিভত্তিং ৰিপরিণামেত্ৰা যোজনা. পঞ্হপটিভানানীতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে উপ্পজ্জনকপটিভানানি.
‘‘মনোপটিবদ্ধো কালং করোতী’’তি ৰদন্তেন অত্থতো মনোদণ্ডস্স তদুত্তরভাৰো পটিঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘ইদানি মনোদণ্ডো মহন্তোতি ইদং ৰচন’’ন্তি. তথা চেৰ ৰুত্তং – ‘‘মনোদণ্ডোৰ বলৰা মহন্তোতি ৰদাপেসী’’তি.
৬৩. পাণাতিপাতাদিতো যমনং যামো, চতুব্বিধো যামো চতুযামো, চতুযামসঙ্খাতেন সংৰরেন সংৰুতো চাতুযামসংৰরসংৰুতো. অট্ঠকথাযং পন যাম-সদ্দো কোট্ঠাসপরিযাযোতি ‘‘ইমিনা চতুকোট্ঠাসেনা’’তি ৰুত্তং. পিযজাতিকং রূপাদিআরম্মণং রাগৰসেন বালেহি ভাৰনীযত্তা ‘‘ভাৰিত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ভাৰিতন্তি পঞ্চ কামগুণা’’তি.
যো সব্বং পাপং আসৰঞ্চ ৰারেতীতি সব্বৰারী, তস্স নৰসু পদত্থেসু সত্তমো পদত্থো, তেন সব্বৰারিনা পাপং ৰারিত্ৰা ঠিতোতি সব্বৰারিৰারিতো. তেনাহ ‘‘সব্বেন পাপৰারণেন ৰারিতপাপো’’তি. ততো এৰ সব্বস্স ৰারিতব্বস্স আসৰস্স ধুননতো সব্বৰারিধুতো. ৰারিতব্বস্স নিৰারণৰসেন সব্বৰারিনো ফুটো ফুসিতোতি সব্বৰারিফুটো. সঙ্ঘাতন্তি সহসা হননং, অসঞ্চেতনিকৰধন্তি অত্থো. কতরস্মিং কোট্ঠাসেতি তীসু দণ্ডকোট্ঠাসেসু কতরকোট্ঠাসে.
৬৪. খলিযতি সমাদিযতীতি খলং, রাসীতি আহ – ‘‘একং মংসখলন্তি একং মংসরাসি’’ন্তি. ৰিজ্জাধরইদ্ধিযা ইদ্ধিমা. সা পন ইদ্ধি যস্মা আনুভাৰসম্পন্নস্সেৰ ইজ্ঝতি, ন যস্স কস্সচি. তস্মা আহ ‘‘আনুভাৰসম্পন্নো’’তি. ৰিজ্জানুভাৰৰসেনেৰ আনুভাৰসম্পন্নো. চিত্তে ৰসীভাৰপ্পত্তো আনুভাৰায এৰ ৰিজ্জায পগুণভাৰাপাদনেন. এতেন ৰসীভাৰং লোকিযসমঞ্ঞাৰসেন ভগৰা উপালিং গহপতিং পঞ্ঞপেতুকামো এৰমাহ. লোকিকা হি ‘‘ভাৰনামযইদ্ধিযা ইদ্ধিমা চেতোৰসীভাৰপ্পত্তো পরূপঘাতং করোতী’’তি মঞ্ঞন্তি. তথা হি তে ইসযো পরেসং সংৰণ্ণেন্তি, ইসীনং আনুভাৰং কিত্তেন্তি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আগমিস্সতীতি.
৬৫. অরঞ্ঞমেৰ হুত্ৰাতি সব্বসো অরঞ্ঞমেৰ হুত্ৰা. অরঞ্ঞভাৰেন অরঞ্ঞং জাতং, ন নামমত্তেন. ইসীনং অত্থাযাতি ইসীনং আসাদনত্থায.
গোধাৰরীতীরতো নাতিদূরে. উসূযমানোতি ‘‘ন মং এস জনো পরিৰারেতী’’তি উসূযং করোন্তো. কিলিট্ঠো ৰতাতি পঙ্কদন্তরজসিরতাদীহি কিলিট্ঠসরীরো. অনঞ্জিতমণ্ডিতোতি অনঞ্জিতক্খিকো সব্বেন, সব্বং অমণ্ডিতো চ. তস্মিং কালে ‘‘কালস্সেৰ অক্খীনং অঞ্জনং মঙ্গল’’ন্তি মনুস্সানং লদ্ধি, তস্মা অনঞ্জনং ৰিসুং গহিতং.
রাজা তস্স ৰচনং গহেত্ৰাতি ‘‘ৰেদেসু ঈদিসং আগতং ভৰিস্সতীতি এৰং, ভন্তে’’তি রাজা তস্স পুরোহিতস্স ৰচনং গহেত্ৰা. উসুমজাতহদযোতি উত্তত্তহদযো. নাসিকানং অপ্পহোন্তে মুখেন অস্সসন্তো.
ৰিজিতজযেহি আগন্ত্ৰা নক্খত্তযুত্তং আগমেন্তেহি নিসীদিতব্বট্ঠানং জযখন্ধাৰারট্ঠানং. উদকৰুট্ঠিপাতনাদি তস্মিং পাপকম্মে অসমঙ্গিভূতানম্পি সমনুঞ্ঞতায অন্তোকরণত্থং কতং. কতভণ্ডৰুট্ঠীতি আভরণৰস্সং. মহাজনো সমনুঞ্ঞো জাতোতি যোজনা. মাতুপোসকরামোতি মাতরি সম্মাপটিপন্নো রামো নাম একো পুরিসো. অসমঙ্গিভূতানন্তি অসমনুঞ্ঞানং.
অৰকিরিযাতি অসুস্সূসতং পটিচ্চ. ফুলিঙ্গানীতি অগ্গিকণানি. পতন্তি কাযেতি কাযে ইতো চিতো নিপতন্তি. এতে কির নিরযং ৰিৰরিত্ৰা মহাজনস্স দস্সেন্তি.
যথাফাসুকট্ঠানন্তি মযং কঞ্চিপি দেসং উদ্দিস্স ন গচ্ছাম, যত্থ পন ৰসন্তস্স পব্বজিতস্স ফাসু হোতি, তং যথাফাসুকট্ঠানং গচ্ছামাতি অধিপ্পাযো. সঙ্ঘাতি সংহতা. গণাতি তংতংসেণিভাৰেন গণিতব্বতায গণা. গণীভূতাতি একজ্ঝাসযা হুত্ৰা রাসিভূতা. অদিন্নাদানন্তিআদীসুপি নিরযে পচ্চিত্ৰা মনুস্সলোকং আগতস্স ৰিপাকাৰসেসেনাতি আনেত্ৰা যোজেতব্বং.
পগ্গণ্হিস্সামীতি সম্ভাৰনং উপ্পাদেস্সামি. নেসং কত্তব্বন্তি চিন্তেসীতি যোজনা. কিং চিন্তেসি? আঘাতং উপ্পাদেত্ৰা অনত্থকরণূপাযং. তেনাহ ‘‘সো ধম্মকথাপরিযোসানে’’তিআদি. নাগবলপিচ্ছিল্লাদীনন্তি নাগবলসাসপঅঙ্কোলতেলকণিকারনিয্যাসাদীনং চিক্খল্লানং. ৰিহেঠযিংসু নিরযাদিকথাহি ঘট্টেন্তা. ছদ্ৰারারম্মণেতি চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৰারানং আরম্মণভূতে রূপাদিৰিসযে.
নৰ ৰুট্ঠিযোতি উদকৰুট্ঠি সুমনপুপ্ফৰুট্ঠি মাসকৰুট্ঠি কহাপণৰুট্ঠি আভরণৰুট্ঠি আৰুধৰুট্ঠি অঙ্গারৰুট্ঠি পাসাণৰুট্ঠি ৰালিকাৰুট্ঠীতি ইমা নৰ ৰুট্ঠিযো. অৰঞ্চযীতি সক্কারং করোন্তো ৰিয হুত্ৰা অসক্কারং করোন্তো অনত্থচরণেন ৰঞ্চযি. অদূসকেতি অনপরাধে.
‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকা ব্রাহ্মণকঞ্ঞা’’তি জাতকট্ঠকথাদীসু (জা. অট্ঠ. ৪.১৫.মাতঙ্গজাতকৰণ্ণনা) আগতং, ইধ পন ‘‘সেট্ঠিধীতা’’তি. ৰারেয্যত্থাযাতি আৰাহত্থায, অস্সাতি পেসিতপুগ্গলস্স. তাদিসেন নীচকুলসংৰত্তনিযেন কম্মুনা লদ্ধোকাসেন চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তো.
চম্মগেহেতি চম্মেন ছাদিতে গেহে. মাতঙ্গোত্ৰেৰস্স নামং অহোসি জাতিসমুদাগতং. তন্তি ঘণ্টং. ৰাদেন্তো তালনেন সদ্দং করোন্তো. মহাপথং পটিপজ্জি দিট্ঠমঙ্গলিকায গেহদ্ৰারসমীপেন.
তস্সা ৰেয্যাৰচ্চকরা চেৰ উপট্ঠাকমনুস্সা পটিবদ্ধা চ সুরাসোণ্ডাদযো জাণুকপ্পরাদীহি সুকোট্টিতং কোট্টিতভাৰেন মুচ্ছং আপন্নত্তা মতোতি সঞ্ঞায ছড্ডেসুং.
অথ বোধিসত্তো আযুঅৰসেসস্স অত্থিতায মন্দমন্দে ৰাতে ৰাযন্তে চিরেন সঞ্ঞং পটিলভতি. তেনাহ ‘‘মহাপুরিসো’’তিআদি. গেহঙ্গণেতি গেহস্স মহাদ্ৰারতো বহি ৰিৰটঙ্গণে. পতিতোতি পাতং কত্ৰা ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তিং অন্তরং কত্ৰা অনুপ্পৰেসেন নিপন্নো. দিট্ঠমঙ্গলিকাযাতি দিট্ঠমঙ্গলিকাকারণেন.
যসন্তি ৰিভৰং কিত্তিসদ্দঞ্চ. চন্দন্তি চন্দমণ্ডলং, চন্দৰিমানন্তি অত্থো. উচ্ছিট্ঠগেহেতি পরেহি পরিভুত্তগেহে. মণ্ডপেতি নগরমজ্ঝে মহামণ্ডপে.
খীরমণিমূলন্তি খীরমূলং, পাদেসু বদ্ধমণিমূলঞ্চ. যাৰতা ৰাচুগ্গতা পরিযত্তীতি যত্তকো মনুস্সৰচীদ্ৰারতো উগ্গতো নিক্খন্তো পৰত্তো, যংকিঞ্চি ৰচীমযন্তি অত্থো. আকাসঙ্গণেতি ৰিৰটঙ্গণে.
দুম্মৰাসীতি ধূমো ধূসরো, অনঞ্জিতামণ্ডিতোতি অধিপ্পাযো. ওতল্লকোতি নিহীনজ্ঝাসযো, অপ্পানুভাৰোতি অত্থো. পটিমুঞ্চ কণ্ঠেতি যাৰ গলৰাটকা পারুপিত্ৰা. কো রে তুৰন্তি অরে কো নাম ত্ৰং.
পকতন্তি পটিযত্তং নানপ্পকারতো অভিসঙ্খতং. উত্তিট্ঠপিণ্ডন্তি অন্তরঘরং উপগম্ম ঠত্ৰা লদ্ধব্বপিণ্ডং, ভিক্খাহারন্তি অত্থো. লভতন্তি লচ্ছতু. সপাকোতি মহাসত্তো জাতিৰসেন যথাভূতং অত্তানং আৰিকরোতি.
অত্থত্থিতং সদ্দহতোতি সম্পরাযিকস্স অত্থস্স অত্থিভাৰং সদ্দহন্তস্স. অপেহীতি অপগচ্ছ. এত্তোতি ইমস্মা ঠানা. জম্মাতি লামক.
অনূপখেত্তেতি অজঙ্গলে উদকসম্পন্নে খেত্তে ফলৰিসেসং পচ্চাসীসন্তা. এতায সদ্ধায দদাহি দানন্তি নিন্নং থলঞ্চ পূরেন্তো মেঘো ৰিয গুণৰন্তে নিগ্গুণে চ দানং দেহি, এৰং দেন্তো চ অপ্পেৰ আরাধযে দক্খিণেয্যেতি. দক্খিণেয্যেতি সীলাদিগুণসমন্নাগতে.
তানীতি তে ব্রাহ্মণা. ৰেণুপদরেনাতি ৰেল়ুৰিলীৰেন.
গিরিং নখেন খণসীতি পব্বতং অত্তনো নখেন খণন্তো ৰিয অহোসি. অযোতি কাললোহং. পদহসীতি অভিভৰসি, অত্তনো সরীরেন অভিভৰন্তো ৰিয অহোসি.
আৰেধিতন্তি চলিতং ৰিপরিৰত্তেত্ৰা ঠিতং. পিট্ঠিতোতি পিট্ঠিপস্সেন. বাহুং পসারেতি অকম্মনেয্যন্তি অকম্মক্খমং বাহুদ্ৰযং থদ্ধং সুক্খদণ্ডকং ৰিয কেৰলং পসারেতি, ন সমিঞ্জেতি, সেতানি অক্খীনি পরিৰত্তনেন কণ্হমণ্ডলস্স অদিস্সনতো.
জীৰিতন্তি জীৰনং.
ৰেহাযসন্তি আকাসে. পথদ্ধুনোতি পথভূতদ্ধুনো ৰিয.
সঞ্ঞম্পি ন করোতীতি ‘‘ইমে কুলপ্পসুতা’’তি সঞ্ঞামত্তম্পি ন করোতি. দন্তকট্ঠকুচ্ছিট্ঠকন্তি খাদিতদন্তকট্ঠত্তা ৰুত্তং. এতস্সেৰ উপরি পতিস্সতি অপ্পদুট্ঠপদোসভাৰতো, মহাসত্তস্স তদা উক্কংসগতখেত্তভাৰতো. ইদ্ধিৰিসযো নাম অচিন্তেয্যো, তস্মা কথং সূরিযস্স উগ্গন্তুং নাদাসীতি ন চিন্তেতব্বং. অরুণুগ্গং ন পঞ্ঞাযতীতি তস্মিং পদেসে অরুণপভা ন পঞ্ঞাযতি, অন্ধকারো এৰ হোতি.
যক্খাৰট্টো নু খো অযং কালৰিপরিযাযো. মহাপঞ্ঞন্তি মহন্তানং পঞ্ঞানং অধিট্ঠানভূতং. জনপদস্স মুখং পস্সথাতি ইমস্স জনপদৰাসিনো জনস্স উপদ্দৰেন মঙ্কুভূতং মুখং পস্সথ.
এতস্স কথা এতস্সেৰ উপরি পতিস্সতীতি যাহি তেন পারমিতাপরিভাৰনসমিদ্ধাহি নানাসমাপত্তিৰিহারপরিপূরিতাহি সীলদিট্ঠিসম্পদাহি সুসঙ্খতসন্তানে মহাকরুণাধিৰাসে মহাসত্তে অরিযূপৰাদকম্মঅভিসপসঙ্খাতা ফরুসৰাচা পৰত্তিতা, সা অভিসপি তস্স খেত্তৰিসেসভাৰতো তস্স চ অজ্ঝাসযফরুসতায দিট্ঠধম্মৰেদনিযকম্মং হুত্ৰা সচে সো মহাসত্তং ন খমাপেতি, সত্তমে দিৰসে ৰিপচ্চনসভাৰং জাতং, খমাপিতে পন মহাসত্তে পযোগসম্পত্তি পটিবাহিতত্তা অৰিপাকধম্মতং আপজ্জতি অহোসিকম্মভাৰতো. অযঞ্হি অরিযূপৰাদপাপস্স দিট্ঠধম্মৰেদনিযস্স ধম্মতা, তেন ৰুত্তং ‘এতস্স কথা এতস্সেৰ উপরি পতিস্সতী’তিআদি. মহাসত্তো পন তং তস্স উপরি পতিতুং ন অদাসি, উপাযেন মোচেসি. তেন ৰুত্তং চরিযাপিটকে (চরিযা. ২.৬৪) –
‘‘যং সো তদা মং অভিসপি, কুপিতো দুট্ঠমানসো;
তস্সেৰ মত্থকে নিপতি, যোগেন তং পমোচযি’’ন্তি.
যঞ্হি তত্থ সত্তমে দিৰসে বোধিসত্তেন সূরিযুগ্গমননিৰারণং কতং, অযমেত্থ যোগোতি অধিপ্পেতো. যোগেন হি উব্বল়্হা সরাজিকা পরিসা নগরৰাসিনো নেগমা চেৰ জানপদা চ বোধিসত্তস্স সন্তিকং তাপসং আনেত্ৰা খমাপেসুং. সো চ বোধিসত্তস্স গুণে জানিত্ৰা তস্মিং চিত্তং পসাদেসি. যং পনস্স মত্থকে মত্তিকাপিণ্ডস্স ঠপনং, তস্স চ সত্তধা ফালনং কতং, তং মনুস্সানং চিত্তানুরক্খণত্থং. অঞ্ঞথা হি – ‘‘ইমে পব্বজিতা সমানা চিত্তস্স ৰসে ৰত্তন্তি, ন পন চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তাপেন্তী’’তি মহাসত্তম্পি তেন সদিসং কত্ৰা গণ্হেয্যুং, তদস্স তেসং দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযাতি. তেনাহ ‘‘অথস্সা’’তিআদি.
লোহকূটৰস্সন্তি অযগুল়ৰস্সং. তদা হি রতনমত্তানি দিযড্ঢরতনমত্তানিপি তিখিণংসানি অযগুল়মণ্ডলানি ইতো চিতো চ নিপতন্তা মনুস্সানং সরীরানি খণ্ডখণ্ডকানি অকংসু. কললৰস্সন্তি তনুককদ্দমপটলকদ্দমং. উপহচ্চাতি আঘাটেত্ৰা. তদেৰ মজ্ঝারঞ্ঞং.
৬৭. অনুৰিচ্চকারন্তি অনুৰিচ্চকরণং. কারণেহি দ্ৰীহি অনিয্যানিকসাসনে ঠিতানং অত্তনো সাৰকত্তং উপগতে পগ্গহনিগ্গহানি দস্সেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৰুত্তং.
৬৯. অনুপুব্বিং কথন্তি (দী. নি. টী. ২.৭৫-৭৬; অ. নি. টী. ৩.৮.১২) অনুপুব্বিযা অনুপুব্বং কথেতব্বকথং, কা পন সা? দানাদিকথা. দানকথা তাৰ পচুরজনেসুপি পৰত্তিযা সব্বসাধারণত্তা সুকরত্তা সীলে পতিট্ঠানস্স উপাযভাৰতো চ আদিতোৰ কথিতা. পরিচ্চাগসীলো হি পুগ্গলো পরিগ্গহৰত্থূসু নিস্সঙ্গভাৰতো সুখেনেৰ সীলানি সমাদিযতি, তত্থ চ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি. সীলেন দাযকপটিগ্গহণৰিসুদ্ধিতো পরানুগ্গহং ৰত্ৰা পরপীল়ানিৰত্তিৰচনতো, কিরিযধম্মং ৰত্ৰা অকিরিযধম্মৰচনতো, ভোগযসসম্পত্তিহেতুং ৰত্ৰা ভৰসম্পত্তিহেতুৰচনতো চ দানকথানন্তরং সীলকথা কথিতা. তঞ্চ সীলং ৰট্টনিস্সিতং, অযং ভৰসম্পত্তি তস্স ফলন্তি দস্সনত্থং, ইমেহি চ দানসীলমযেহি পণীতচরিযভেদভিন্নেহি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূহি এতা চাতুমহারাজিকাদীসু পণীততরাদিভেদভিন্না অপরিমেয্যা ভোগভৰসম্পত্তিযোতি দস্সনত্থং তদনন্তরং সগ্গকথা. স্ৰাযং সগ্গো রাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠো সব্বদা অনুপক্কিলিট্ঠো অরিযমগ্গোতি দস্সনত্থং সগ্গানন্তরং মগ্গো, মগ্গঞ্চ কথেন্তেন তদধিগমূপাযসন্দস্সনত্থং সগ্গপরিযাপন্নাপি পগেৰ ইতরে সব্বেপি কামা নাম বহ্ৰাদীনৰা অনিচ্চা অদ্ধুৰা ৰিপরিণামধম্মাতি কামানং আদীনৰো. হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনরিযা অনত্থসঞ্হিতাতি তেসং ওকারো লামকভাৰো, সব্বেপি ভৰা কিলেসানং ৰত্থুভূতাতি তত্থ সংকিলেসো. সব্বসো কিলেসৰিপ্পমুত্তং নিব্বানন্তি নেক্খম্মে আনিসংসো চ কথেতব্বোতি অযমত্থো মগ্গন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দেন দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.
সুখানং নিদানন্তি দিট্ঠধম্মিকানং সম্পরাযিকানং নিব্বানসঞ্হিতানঞ্চাতি সব্বেসম্পি সুখানং কারণং. যঞ্হি কিঞ্চি লোকে ভোগসুখং নাম, তং সব্বং দাননিদানন্তি পাকটো অযমত্থো. যং পন ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানপটিসংযুত্তং সুখং, তস্সপি দানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতিযেৰ. সম্পত্তীনং মূলন্তি যা ইমা লোকে পদেসরজ্জসিরিস্সরিযসত্তরতনসমুজ্জলচক্কৰত্তিসম্পদাতি এৰংপভেদা মানুসিকা সম্পত্তিযো, যা চ চাতুমহারাজাদিগতা দিব্বা সম্পত্তিযো, যা ৰা পনঞ্ঞাপি সম্পত্তিযো, তাসং সব্বাসং ইদং মূলকারণং. ভোগানন্তি ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগো’’ন্তি লদ্ধনামানং মনাপিযরূপাদীনং, তন্নিস্সযানং ৰা উপভোগসুখানং, পতিট্ঠা নিচ্চলাধিট্ঠানতায. ৰিসমগতস্সাতি ব্যসনপ্পত্তস্স. তাণন্তি রক্খা ততো পরিপালনতো. লেণন্তি ব্যসনেহি পরিপাতিযমানস্স ওলীযনপদেসো. গতীতি গন্তব্বট্ঠানং. পরাযণন্তি পটিসরণং. অৰস্সযোতি ৰিনিপতিতুং অদেন্তো নিস্সযো. আরম্মণন্তি ওলুব্ভারম্মণং.
রতনমযসীহাসনসদিসন্তি সব্বরতনমযসত্তঙ্গমহাসীহাসনসদিসং, মহগ্ঘং হুত্ৰা সব্বসো ৰিনিপতিতুং অপ্পদানতো. মহাপথৰিসদিসং গতগতট্ঠানে পতিট্ঠাসম্ভৰতো. যথা দুব্বলস্স পুরিসস্স আলম্বনরজ্জু উত্তিট্ঠতো তিট্ঠতো চ উপত্থম্ভো, এৰং দানং সত্তানং সম্পত্তিভৰে উপপত্তিযা ঠিতিযা চ পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘আলম্বনট্ঠেন আলম্বনরজ্জুসদিস’’ন্তি. দুক্খনিত্থরণট্ঠেনাতি দুগ্গতিদুক্খনিত্থরণট্ঠেন. সমস্সাসনট্ঠেনাতি লোভমচ্ছরিযাদিপটিসত্তুপদ্দৰতো সম্মদেৰ অস্সাসনট্ঠেন. ভযপরিত্তাণট্ঠেনাতি দালিদ্দিযভযতো পরিপালনট্ঠেন. মচ্ছেরমলাদীহীতি মচ্ছেরলোভদোসইস্সামিচ্ছাদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদি চিত্তমলেহি. অনুপলিত্তট্ঠেনাতি অনুপক্কিলিট্ঠতায. তেসন্তি মচ্ছেরমলাদীনং. এতেসং এৰ দুরাসদট্ঠেন. অসন্তাসনট্ঠেনাতি অসন্তাসহেতুভাৰেন. যো হি দাযকো দানপতি, সো সম্পতিপি ন কুতোচি সন্তসতি, পগেৰ আযতিং. বলৰন্তট্ঠেনাতি মহাবলৰতায. দাযকো হি দানপতি সম্পতি পক্খবলেন বলৰা হোতি, আযতিং পন কাযবলাদীহি. অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেনাতি ‘‘ৰুড্ঢিকারণ’’ন্তি অভিসম্মতভাৰেন. ৰিপত্তিতো সম্পত্তিযা নযনং খেমন্তভূমিসম্পাপনং.