৪. দীঘনখসুত্তৰণ্ণনা
২০১. খননং খতং, সূকরস্স খতং এত্থ অত্থীতি সূকরখতা, সূকরস্স ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পঠমং খতং উপাদায সূকরখতা, তায. এৰংনামকেতি এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামকে. পংসুধোতেতি ধোতপংসুকে. ওতরিত্ৰা অভিরুহিতব্বন্তি পকতিভূমিতো অনেকেহি সোপানফলকেহি ওতরিত্ৰা পুন লেণদ্ৰারং কতিপযেহি অভিরুহিতব্বং.
ঠিতকোৰাতি মাতুলস্স ঠিতত্তা তত্থ সগারৰসপতিস্সৰসেন ঠিতকোৰ. কিঞ্চাপি সব্ব-সদ্দো অৰিসেসতো অনৰসেসপরিযাদাযকো, ৰত্থুঅধিপ্পাযানুরোধী পন সদ্দপ্পযোগোতি তমত্থং সন্ধায পরিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ. যা লোকে মনুস্সউপপত্তিযোতিআদিকা উপপত্তিযো, তা অনত্থসমুদাগতা তত্থ তত্থেৰ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো, তস্মা সমযৰাদীহি ৰুচ্চমানা সব্বা আযতিং উপ্পজ্জনউপপত্তি ন হোতি. জলবুব্বুল়কা ৰিয হি ইমে সত্তা তত্থ তত্থ সমযে উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তি, তেসং তত্থ পটিসন্ধি নত্থীতি অস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিযো’’তিআদি. অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৰাতি যেনাধিপ্পাযেন পরিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ, তং তস্স অধিপ্পাযং জানন্তোপি অজানন্তো ৰিয হুত্ৰা তস্স অক্খরে তাৰ দোসং দস্সেন্তোতি পদেসসব্বং সন্ধায তেন ৰুত্তং, সব্বসব্বৰিসযং কত্ৰা তত্থ দোসং গণ্হন্তো. যথা লোকে কেনচি ‘‘সব্বং ৰুত্তং, তং মুসা’’তি ৰুত্তে তস্স ৰচনস্স সব্বন্তোগধত্তা মুসাভাৰো আপজ্জেয্য, এৰং ইমস্সপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰদতো তথা পৰত্তা দিট্ঠিপি নক্খমতীতি অত্থতো আপন্নমেৰ হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতী’’তি. যথা পন কেনচি ‘‘সব্বং ৰুত্তং মুসা’’তি ৰুত্তে অধিপ্পাযানুরোধিনী সদ্দপ্পৰত্তি, তস্স ৰচনং মুঞ্চিত্ৰা তদঞ্ঞেসমেৰ মুসাভাৰো ঞাযাগতো, এৰমিধাপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰচনতো যস্সা দিট্ঠিযা ৰসেন ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি তেন ৰুত্তং, তং দিট্ঠিং মুঞ্চিত্ৰা তদঞ্ঞমেৰ যথাধিপ্পেতং সব্বং নক্খমতীতি অযমত্থো ঞাযাগতো, ভগৰা পন ৰাদীৰরো সুখুমায আণিযা থূলং আণিং নীহরন্তো ৰিয উপাযেন তস্স দিট্ঠিগতং নীহরিতুং তস্স অধিপ্পাযেন অৰত্ৰা সদ্দৰসেন তাৰ লব্ভমানং দোসং দস্সেন্তো ‘‘যাপি খো তে’’তিআদিমাহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৰা অক্খরে তাৰ দোসং দস্সেন্তো’’তি.
পরিব্বাজকো পন যং সন্ধায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি মযা ৰুত্তং, ‘‘অযং সো’’তি যথাৰুত্তদোসপরিহরণত্থং তস্মিং অত্থে ৰুচ্চমানে এস দোসো সব্বো ন হোতি, এৰম্পি সমণো গোতমো মম ৰাদে দোসমেৰ আরোপেয্যাতি অত্তনো অজ্ঝাসযং নিগুহিত্ৰা যথাৰুত্তদোসং পরিহরিতুকামো ‘‘এসা মে’’তিআদিমাহ. তত্থ তম্পস্স তাদিসমেৰাতি যং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি গহিতং ৰত্থু, তম্পি তাদিসমেৰ ভৰেয্যাতি. অযঞ্চ সব্বন্তোগধদিট্ঠি ময্হম্পি দিট্ঠিৰত্থু, তং মে খমেয্যৰাতি. যস্মা পন ‘‘এসাপি দিট্ঠি তুয্হং নক্খমতী’’তি যাপি দিট্ঠি ৰুত্তা ভৰতা গোতমেন, সাপি ময্হং নক্খমতি, তস্মা সব্বং মে নক্খমতেৰাতি পরিব্বাজকস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তং পরিহরামীতি সঞ্ঞায ৰদতী’’তি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘তস্মাপি উচ্ছেদদিট্ঠি ময্হং নক্খমতী’’তি. ‘‘এসা মে দিট্ঠী’’তি যা ঠিতিভূতা দিট্ঠি, তায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি পনেত্থ সব্বগ্গহণেন গহিতত্তা আহ – ‘‘অত্থতো পনস্স এসা দিট্ঠি ন মে খমতীতি আপজ্জতী’’তি. অযং দোসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স পনা’’তিআদি. এসাতি দিট্ঠি. রুচিতন্তি দিট্ঠিদস্সনেন অভিনিৰিসিত্ৰা রোচেত্ৰা গহিতং. তেন হি দিট্ঠিঅক্খমেন অরুচিতেন ভৰিতব্বন্তি সতি দিট্ঠিযা অক্খমভাৰে ততো তায গহিতায খমেয্য রুচ্চেয্য যথা, এৰং সব্বস্স অক্খমভাৰেতি অপরভাগে সব্বং খমতি রুচ্চতীতি আপজ্জতি. ন পনেস তং সম্পটিচ্ছতীতি এস ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি এৰং ৰদন্তো উচ্ছেদৰাদী তং ৰুত্তনযেন সব্বস্স খমনং রুচ্চনং ন সম্পটিচ্ছতি. ঞাযেন ৰুত্তমত্থং কথং ন সম্পটিচ্ছতীতি আহ ‘‘কেৰলং তস্সাপি উচ্ছেদদিট্ঠিযা উচ্ছেদমেৰ গণ্হাতী’’তি. সব্বেসঞ্হি ধম্মানং আযতিং উপ্পাদং অরুচ্চিত্ৰা তং সন্ধায অযং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰদতি, উচ্ছেদদিট্ঠিকেসু চ উচ্ছিন্নেসু কুতো উচ্ছেদদিট্ঠিসভাৰোতি.
তেনাতি তেন কারণেন, যস্মা ইধেকচ্চে সত্তা ঈদিসং দিট্ঠিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. পজহনকেন ৰা চিত্তেন একজ্ঝং গহেত্ৰা পজহনকেহি অপ্পজহনকে নিদ্ধারেতুং ভগৰা ‘‘অতো…পে… বহুতরা’’তি অৰোচাতি আহ – ‘‘পজহনকেসু নিস্সক্ক’’ন্তি যথা ‘‘পঞ্চসীলেহি পভাৰনা পঞ্ঞৰন্ততরা’’তি. ‘‘বহূ’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলং বহূ, অথ খো অতিৰিয বহূতি দস্সেন্তো ‘‘বহুতরা’’তি আহ. ‘‘বহূ হী’’তি নযিদং নিস্সক্কৰচনং, অথ খো পচ্চত্তৰচনং. কথং হি-সদ্দোতি আহ ‘‘হি-কারো নিপাতমত্ত’’ন্তি. অনিস্সক্কৰচনং তাৰ তস্স পজহনকানং বহুভাৰতো তেপি পরতো ‘‘বহুতরা’’তি ৰুচ্চীযন্তি. মূলদস্সনন্তি যে তাদিসং দস্সনং পঠমং উপাদিযন্তি, তজ্জাতিকমেৰ পচ্ছা গহিতদস্সনং. ৰিজাতিযঞ্হি পঠমং গহিতদস্সনং অপ্পহায ৰিজাতিযস্স গহণং ন সম্ভৰতি ৰিরুদ্ধস্স অভিনিৰেসস্স সহ অনৰট্ঠানতো. অৰিরুদ্ধং পন মূলদস্সনং অৰিস্সজ্জিত্ৰা ৰিসযাদিভেদভিন্নং অপরদস্সনং গহেতুং লব্ভতি. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি.
তত্থ কিঞ্চাপি একচ্চসস্সতৰাদো সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসানং ৰসেন যথাক্কমং সস্সতুচ্ছেদগ্গাহনজাতিকো, উচ্ছেদগ্গাহেন পন সস্সতাভিনিৰেসস্স তংগাহেন চ অসস্সতাভিনিৰেসস্স ৰিরুজ্ঝনতো উভযত্থপি ‘‘একচ্চসস্সতং ৰা গহেতুং ন সক্কা’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘সস্সতং ৰা উচ্ছেদং ৰা ন সক্কা গহেতু’’ন্তি চ. মূলসস্সতঞ্হি পঠমং গহিতং. আযতনেসুপি যোজেতব্বন্তি পঠমং চক্খাযতনং সস্সতন্তি গহেত্ৰা অপরভাগে ন কেৰলং চক্খাযতনমেৰ সস্সতং, সোতাযতনম্পি সস্সতং, ঘানাযতনাদিপি সস্সতন্তি গণ্হাতীতিআদিনা যোজেতব্বং. আযতনেসুপীতি পি-সদ্দেন ধাতূনং ইন্দ্রিযানম্পি গাহো দট্ঠব্বো. ইদং সন্ধাযাতি ‘‘মূলে সস্সত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তপঠমগ্গাহস্স সমানজাতিযং অপরগ্গাহং সন্ধায.
দুতিযৰারে পঠমৰারে ৰুত্তসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তত্থ আদীনৰং দিস্ৰাতি ‘‘যদি রূপং সস্সতং সিযা, নযিদং আবাধায সংৰত্তেয্য. যস্মা চ খো ইদং রূপং অসস্সতং, তস্মা অভিণ্হপটিপীল়নট্ঠেন উদযৰযৰন্ততায রূপং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, সস্সতাভিনিৰেসো মিচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ সস্সতৰাদে আদীনৰং দোসং দিস্ৰা. ওল়ারিকন্তি তস্মা পটিপীল়নট্ঠেন অযাথাৰগ্গাহতায রূপং ন সণ্হং ওল়ারিকমেৰ. ৰেদনাদীনম্পি অনিচ্চাদিভাৰদস্সনং রূপৰেদনাআদীনং সমানযোগক্খমত্তা. ৰিস্সজ্জেতীতি পজহতি.
তিস্সো লদ্ধিযোতি সস্সতুচ্ছেদএকচ্চসস্সতদিট্ঠিযো. যস্মা সস্সতদিট্ঠিকা ৰট্টে রজ্জনস্স আসন্না. তথা হি তে ওলীযন্তীতি ৰুচ্চন্তি, ভৰাভৰদিট্ঠীনং ৰসেন ইমেসং সত্তানং সংসারতো সীসুক্খিপনং নত্থীতি এতাৰ তিস্সো ৰিসেসতো গহেতব্বা.
ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি এত্তাৰতা সস্সতদস্সনস্স অপ্পসাৰজ্জতাকারণমাহ, ৰট্টং অস্সাদেতি, অভিনন্দতীতি ইমিনা দন্ধৰিরাগতায. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা তাসু তাসু গতীসু সত্তানং সংসরণং পটিক্খিপতীতি দস্সেতি, সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা কম্মফলং. কুসলং ন করোতীতি ইমিনা কম্মং, অকুসলং করোন্তো ন ভাযতীতি ইমিনা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি সভাৰতো জাযন্তীতি দস্সেতি. ৰট্টং অস্সাদেতি অভিনন্দতি তন্নিন্নভাৰতো. সীঘং লদ্ধিং জহিতুং ন সক্কোতি ৰট্টুপচ্ছেদস্স অরুচ্চনতো. উচ্ছেদৰাদী হি তস্মিং ভৰে উচ্ছেদং মঞ্ঞতি. ততো পরং ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতি সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি কম্মফলৰাদীভাৰতো. যেভুয্যেন হি উচ্ছেদৰাদী সভাৰনিযতিযদিচ্ছাভিনিৰেসেসু অঞ্ঞত্রাভিনিৰেসো হোতি. সীঘং দস্সনং পজহতি ৰট্টাভিরতিযা অভাৰতো. পারমিযো পূরেতুং সক্কোন্তো পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা, লোকৰোহারমত্তেনেৰ সো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতীতি যোজনা. অসক্কোন্তোতি বুদ্ধো হোতুং অসক্কোন্তো. অভিনীহারং কত্ৰা অগ্গসাৰকাদিভাৰস্স অভিনীহারং সম্পাদেত্ৰা. সাৰকো হুত্ৰাতি অগ্গসাৰকো মহাসাৰকো হুত্ৰা, তত্থাপি তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো ৰা সুক্খৰিপস্সকো এৰ ৰা বুদ্ধসাৰকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি. সব্বমিদং উচ্ছেদৰাদিনো কল্যাণমিত্তনিস্সযেন সম্মত্তনিযামোক্কমনে খিপ্পৰিরাগতাদস্সনত্থং আগতং. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
২০২. কঞ্জিযেনেৰাতি আরনাল়েন. কঞ্জিযসদিসেন উচ্ছেদদস্সনেন. পূরিতোতি পরিপুণ্ণজ্ঝাসযো. সোতি পরিব্বাজকো. অপ্পহাযাতি অভিন্দিত্ৰা. ৰিগ্গহোতি কলহো ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধগ্গাহোতি কত্ৰা. ৰিৰাদন্তি ৰিরুদ্ধৰাদং. ৰিঘাতন্তি ৰিরোধহেতুকং চিত্তৰিঘাতং. ৰিহেসন্তি ৰিগ্গহৰিৰাদনিমিত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ কিলমথং. আদীনৰং দিস্ৰাতি এতাসং দিট্ঠীনং এৰরূপো আদীনৰো, অনিয্যানিকভাৰতায পন সম্পতি আযতিঞ্চ মহাদীনৰোতি এৰং আদীনৰং দিস্ৰা.
২০৫. ‘‘এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪১; সং. নি. ৩.৮) কাযং অন্ৰেতীতি কাযন্ৰযো, সোযেৰ, তস্স ৰা সমূহো কাযন্ৰযতা, কাযপটিবদ্ধো কিলেসো. তেনাহ ‘‘কাযং…পে… অত্থো’’তি.
অসম্মিস্সভাৰন্তি অসঙ্করতো ৰৰত্থিতভাৰং. তেন তাসং যথাসকং পচ্চযানং উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগমং দস্সেতি. এৰঞ্হি তাসং কদাচিপি সঙ্করো নত্থি. তেনাহ ‘‘তত্রাযং সঙ্খেপত্থো’’তিআদি. সরূপং অগ্গহেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞা ৰেদনা’’তি অনিযমেন ৰুত্তত্তা তমেৰ ৰিগমং দস্সেন্তো ‘‘অনুপ্পন্নাৰ হোন্তি অন্তরহিতা ৰা’’তি আহ. সরূপতো নিযমেত্ৰা ৰুচ্চমানে কাচি অনুপ্পন্না ৰা হোতি, কাচি অন্তরহিতা ৰাতি. চুণ্ণৰিচুণ্ণভাৰদস্সনত্থন্তি খণে খণে ভিজ্জমানভাৰদস্সনত্থং.
ন কেনচি সংৰদতীতি কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং দিট্ঠিরাগৰসেন সংকিলিট্ঠচিত্তো ন ৰদতি. তেনাহ ‘‘সস্সতং গহেত্ৰা’’তিআদি. ন ৰিৰদতীতি ৰিরুদ্ধভাৰো হুত্ৰা ন ৰিৰদতি. পরিৰত্তেত্ৰাতি উচ্ছেদং গহেত্ৰা একচ্চসস্সতং গহেত্ৰা এৰং ৰুত্তনযেন তযোপি ৰাদা পরিৰত্তেত্ৰা যোজেতব্বা. তেন ৰোহরতীতি তেন লোকৰোহারেন লোকসমঞ্ঞং অনতিধাৰন্তো সত্তো পুরিসো পুগ্গলোতিআদিনা ৰোহরতি, ন পন ইতো বাহিরকা ৰিয অভিনিৰিসতি. তেনাহ ‘‘অপরামসন্তো’’তি. কঞ্চি ধম্মন্তি রূপাদীসু একং ধম্মম্পি. পরামাসগ্গাহেন অগ্গণ্হন্তোতি ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা চ ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসিত্ৰা গহণেন অগ্গণ্হন্তো.
কতাৰীতি কতকিচ্চো. সো ৰদেয্যাতি খীণাসৰো ভিক্খু অহঙ্কারমমঙ্কারেসু সব্বসো সমুচ্ছিন্নেসুপি অহং ৰদামীতি ৰদেয্য. তত্থ অহন্তি নিযকজ্ঝত্তসন্তানে. মমন্তি তস্স সন্তকভূতে ৰত্থুস্মিং লোকনিরুল়্হে. সমঞ্ঞন্তি তত্থ সুকুসলতায লোকে সমঞ্ঞা কুসলো ৰিদিত্ৰা. ৰোহারমত্তেনাতি কেৰলং পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা মহাবোধিপারমিযো পূরেতুং অসক্কোন্তো সাৰকো হুত্ৰা দেসৰোহারমত্তেন ন অপ্পহীনতণ্হো ৰিয অন্ধপুথুজ্জনো অভিনিৰেসনৰসেন.
২০৬. সস্সতাদীসূতি সস্সতাভিনিৰেসাদীসু. তেসং তেসং ধম্মানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. সস্সতং অভিঞ্ঞাযাতি সস্সতদিট্ঠিং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো নিস্সরণতো অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. পহানন্তি অচ্চন্তপ্পহানং সমুচ্ছেদং. রূপস্স পহানন্তি রূপস্স তপ্পটিবদ্ধসঞ্ঞোজনপ্পহানেন পহানং. অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধেহি আসৰেহি অগ্গহেত্ৰাৰ চিত্তং ৰিমুচ্চি. ‘‘আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চী’’তি এত্থ কিঞ্চিপি অগ্গহেত্ৰা অসেসেত্ৰা. সোল়স পঞ্ঞাতি মহাপঞ্ঞাদিকা সোল়স পঞ্ঞা. চতুরঙ্গসমন্নাগতোতি পুণ্ণউপোসথদিৰসতা, কেনচি অনামন্তিতমেৰ অনেকসতানংযেৰ অনেকসহস্সানং ৰা ভিক্খূনং সন্নিপতিততা, সব্বেসং এহিভিক্খুভাৰেন উপসম্পন্নতা, ছল়ভিঞ্ঞতা চাতি. তেনাহ ‘‘তত্রিমানি অঙ্গানী’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দীঘনখসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.