৩. পরিব্বাজকৰগ্গো
১. তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা
১৮৫. তত্থাতি একপুণ্ডরীকসঞ্ঞিতে পরিব্বাজকারামে. অনাগতপুব্বো লোকিযসমুদাহারৰসেন ‘‘চিরস্সং খো, ভন্তে’’তিআদিনা ৰুচ্চতি, অযং পনেত্থ আগতপুব্বতং উপাদায তথা ৰুত্তো. ভগৰা হি কেসঞ্চি ৰিমুত্তিজননত্থং, কেসঞ্চি ইন্দ্রিযপরিপাকত্থং, কেসঞ্চি ৰিসেসাধিগমত্থং কদাচি তিত্থিযারামং উপগচ্ছতি. অননুঞ্ঞায ঠত্ৰাতি অননুজানিতব্বে ঠত্ৰা. অনুজানিতব্বং সিযা অনঞ্ঞাতস্স ঞেয্যস্স অভাৰতো. যাৰতকঞ্হি ঞেয্যং, তাৰতকং ভগৰতো ঞাণং, যাৰতকঞ্চ ভগৰতো ঞাণং তাৰতকং ঞেয্যং. তেনেৰাহ – ‘‘ন তস্স অদিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্ব’’ন্তিআদি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২; পটি. ম. ১.১২১). সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন হি ভগৰা আৰজ্জেত্ৰা পজানাতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আৰজ্জনপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণ’’ন্তি (মি. প. ৪.১.২). যদি এৰং ‘‘চরং সমাহিতো নাগো, তিট্ঠং নাগো সমাহিতো’’তি (অ. নি. ৬.৪৩) ইদং সুত্তপদং কথন্তি? ৰিক্খেপাভাৰদীপনপদমেতং, ন অনাৰজ্জনেনপি ঞাণানং পৰত্তিপরিদীপনং. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰ.
১৮৬. যাৰদেৰাতি ইদং যথারুচি পৰত্তি ৰিয অপরাপরুপ্পত্তিপি ইচ্ছিতব্বাতি তদভাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সকিং খীণানং আসৰানং পুন খেপেতব্বাভাৰা’’তি. পচ্চুপ্পন্নজাননগুণন্তি ইদং দিব্বচক্খুঞাণস্স পরিভণ্ডঞাণং অনাগতংসঞাণং অনাদিযিত্ৰা ৰুত্তং, তস্স পন ৰসেন অনাগতংসঞাণগুণং দস্সেতীতি ৰত্তব্বং সিযা.
গিহিপরিক্খারেসূতি ৰত্থাভরণাদিধনধঞ্ঞাদিগিহিপরিক্খারেসু. গিহিলিঙ্গং পন অপ্পমাণং, তস্মা গিহিবন্ধনং ছিন্দিত্ৰা দুক্খস্সন্তকরা হোন্তিযেৰ. সতি পন দুক্খস্সন্তকিরিযায গিহিলিঙ্গে তে ন তিট্ঠন্তিযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যেপী’’তিআদিমাহ. সুক্খাপেত্ৰা সমুচ্ছিন্দিত্ৰা. অরহত্তং পত্তদিৰসেযেৰ পব্বজনং ৰা পরিনিব্বানং ৰাতি অযং নযো ন সব্বসাধারণোতি আহ ‘‘ভূমদেৰতা পন তিট্ঠন্তী’’তি. তত্থ কারণৰচনং ‘‘নিলীযনোকাসস্স অত্থিতাযা’’তি. অরঞ্ঞপব্বতাদিপৰিৰেকট্ঠানং নিলীযনোকাসো. সেসকামভৰেতি কামলোকে. লল়িতজনস্সাতি আভরণালঙ্কারনচ্চগীতাদিৰসেন ৰিলাসযুত্তজনস্স.
সোপীতি ‘‘সো অঞ্ঞত্র একেনা’’তি ৰুত্তো সোপি. করতো ন করীযতি পাপন্তি এৰং ন কিরিযং পটিবাহতি. যদি অত্তানংযেৰ গহেত্ৰা কথেতি, অথ কস্মা মহাসত্তো তদা আজীৰকপব্বজ্জং উপগচ্ছীতি আহ ‘‘তদা কিরা’’তিআদি. তস্সপীতি ন কেৰলং অঞ্ঞেসং এৰ পাসণ্ডানং, তস্সপি. ৰীরিযং ন হাপেসীতি তপোজিগুচ্ছৰাদং সমাদিযিত্ৰা ঠিতো ৰিরাগত্থায তং সমাদিণ্ণৰত্তং ন পরিচ্চজি, সত্থুসাসনং ন ছড্ডেসি. তেনাহ – ‘‘কিরিযৰাদী হুত্ৰা সগ্গে নিব্বত্ততী’’তি.
তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. অগ্গিৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা
১৮৭. লোকস্স সস্সততাপৰত্তিপটিক্খেপৰসেন পৰত্তো ৰাদো উচ্ছেদৰাদো এৰ হোতীতি সস্সতগ্গাহাভাৰে উচ্ছেদগ্গাহভাৰতো পুন পরিব্বাজকেন ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৰদন্তেন উচ্ছেদগ্গাহো পুচ্ছিতো, ভগৰতাপি সো এৰ পটিক্খিত্তোতি আহ ‘‘দুতিযে নাহং উচ্ছেদদিট্ঠিকো’’তি. অন্তানন্তিকাদিৰসেনাতি এত্থ অন্তানন্তিকগ্গহণেন অন্তৰা লোকো অনন্তৰা লোকোতি ইমং ৰাদদ্ৰযমাহ. আদি-সদ্দেন ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তিআদিৰাদচতুক্কং সঙ্গণ্হাতি, ইতরং পন দ্ৰযং সরূপেনেৰ গহিতন্তি. পটিক্খেপো ৰেদিতব্বোতি ‘‘ততিযে নাহং অন্তৰাদিট্ঠিকো, চতুত্থে নাহং অনন্তৰাদিট্ঠিকো’’তি এৰমাদিনা পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি অযম্পি সস্সতৰাদো, সো চ খো অপরন্তকপ্পিকৰসেন, ‘‘সস্সতো লোকো’’তি পন পুব্বন্তকপ্পিকৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি অযম্পি উচ্ছেদৰাদো, সো চ খো সত্তৰসেন, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি পন সত্তসঙ্খারৰসেনাতি ৰদন্তি.
১৮৯. সপ্পতিভযং উপ্পজ্জনতো সহ দুক্খেনাতি সদুক্খং. তেনাহ ‘‘কিলেসদুক্খেনা’’তিআদি. তেসংযেৰাতি কিলেসদুক্খৰিপাকদুক্খানংযেৰ. সউপঘাতকন্তি সবাধং. সউপাযাসন্তি সপরিস্সমং সউপতাপং সপীল়ং. সপরিল়াহন্তি সদরথং.
কিঞ্চি দিট্ঠিগতন্তি ইমা তাৰ অট্ঠ দিট্ঠিযো মা হোন্তু, অত্থি পন, ভো গোতম, যং কিঞ্চি দিট্ঠিগতং গহিতং. ন হি তায দিট্ঠিযা ৰিনা কঞ্চি সমযং পৰত্তেতুং যুজ্জতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. অপৰিদ্ধন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন ছড্ডিতং. পঞ্ঞায দিট্ঠন্তি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায ভগৰতা পটিৰিদ্ধং. যত্থ উপ্পজ্জন্তি, তং সত্তং মথেন্তি সম্মদ্দন্তীতি মথিতাতি আহ ‘‘মথিতানন্তি তেসংযেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. কঞ্চি ধম্মন্তি রূপধম্মং অরূপধম্মং ৰা. অনুপাদিযিত্ৰাতি অগ্গহেত্ৰা.
১৯০. ন উপেতীতি সঙ্খং ন গচ্ছতীতি অত্থোতি আহ ‘‘ন যুজ্জতী’’তি. অনুজানিতব্বং সিযা অনুপাদাৰিমুত্তস্স কঞ্চিপি উপ্পত্তিযা অভাৰতো. ‘‘এৰং ৰিমুত্তচিত্তো ন উপপজ্জতী’’তি কামঞ্চেতং সভাৰপৰেদনং পরিনিব্বানং, একে পন উচ্ছেদৰাদিনো ‘‘মযম্পি ‘সত্তো আযতিং ন উপপজ্জতী’তি ৰদাম, সমণো গোতমোপি তথা ৰদতী’’তি উচ্ছেদভাৰেযেৰ পতিট্ঠহিস্সন্তি, তস্মা ভগৰা ‘‘ন উপপজ্জতীতি খো ৰচ্ছ ন উপেতী’’তি আহ. ‘‘উপপজ্জতী’’তি পন ৰুত্তে সস্সতমেৰ গণ্হেয্যাতি যোজনা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অপ্পতিট্ঠোতি উচ্ছেদৰাদাদিৰসেন পতিট্ঠারহিতো. অনালম্বোতি তেসংযেৰ ৰাদানং ওলম্বারম্মণস্স অভাৰেন অনালম্বো. সুখপৰেসনট্ঠানন্তি তেসঞ্ঞেৰ ৰাদানং সুখপৰেসনোকাসং মা লভতূতি. অননুঞ্ঞায ঠত্ৰাতি ‘‘ন উপপজ্জতী’’তিআদিনা অনুজানিতব্বায পটিঞ্ঞায ঠানহেতু. অনুঞ্ঞম্পীতি অনুজানিতব্বম্পি দুতিযপঞ্হং পটিক্খিপি. পরিযত্তো পন ধম্মো অত্থতো পচ্চযাকারো এৰাতি আহ ‘‘ধম্মোতি পচ্চযাকারধম্মো’’তি. অঞ্ঞত্থ পযোগেনাতি ইমম্হা নিয্যানিকসাসনা অঞ্ঞস্মিং মিচ্ছাসমযে পৰত্তপ্পযোগেন, অনিয্যানিকং ৰিৰিধং মিচ্ছাপটিপত্তিং পটিপজ্জন্তেনাতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞৰাদিযকেনা’’তিপি পাঠো, পচ্চযাকারতো অঞ্ঞাকারদীপকআচরিযৰাদং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তেনাতি অত্থো.
১৯১. অপ্পচ্চযোতি অনুপাদানো, নিরিন্ধনোতি অত্থো.
১৯২. যেন রূপেনাতি যেন ভূতুপাদাদিভেদেন রূপধম্মেন. তং রূপং তপ্পটিবদ্ধসংযোজনপ্পহানেন খীণাসৰ-তথাগতস্স পহীনং অনুপ্পত্তিধম্মতং আপন্নং. তেন ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তিআদি. অঞ্ঞেসং জাননায অভাৰগুণতায গুণগম্ভীরো. ‘‘এত্তকা গুণা’’তি পমাণং গণ্হিতুং ন সক্কুণেয্যো. ‘‘ঈদিসা এতস্স গুণা’’তি পরিযোগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায দুপ্পরিযোগাল়্হোতি. দুজ্জানোতি অগাধতায গম্ভীরো ‘‘এত্তকানি উদকল়্হকসতানী’’তিআদিনা পমেতুং ন সক্কাতি অপ্পমেয্যো, ততো এৰ দুজ্জানো. এৰমেৰান্তি যথা মহাসমুদ্দো গম্ভীরো অপ্পমেয্যো দুজ্জানো, এৰমেৰ খীণাসৰোপি গুণৰসেন, তস্মা অযং রূপাদিং গহেত্ৰা রূপীতিআদিৰোহারো ভৰেয্য, পরিনিব্বুতস্স পন তদভাৰা তথা পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, ততো তং আরব্ভ উপপজ্জতীতিআদি ন যুজ্জেয্য. যথা পন ৰিজ্জমানো এৰ জাতৰেদো ব্যত্তেন পুরিসেন নীযমানো পুরত্থিমাদিদিসং গতোতি ৰুচ্চেয্য, ন নিব্বুতো, এৰং খীণাসৰোপীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰমেৰা’’তিআদিমাহ.
অনিচ্চতাতি এত্থ অনিচ্চতাগহণং অসারনিদস্সনং. তেন যথা সো সালরুক্খো সাখাপলাসাদিঅসারাপগমেন সুদ্ধো সারে পতিট্ঠিতো, এৰমযং ধম্মৰিনযো সাসৰসঙ্খাতঅসারৰিগমেন লোকুত্তরধম্মসারে পতিট্ঠিতোতি দস্সেতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অগ্গিৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. মহাৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা
১৯৩. সহ কথা এতস্স অত্থীতি সহকথী, ‘‘মযং পুচ্ছাৰসেন তুম্হে ৰিস্সজ্জনৰসেনা’’তি এৰং সহপৰত্তকথোতি অত্থো. এতস্সেৰ কথিতানি, তত্থ পঠমে ৰিজ্জাত্তযং দেসিতং, দুতিযে অগ্গিনা দস্সিতন্তি তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তং অগ্গিৰচ্ছসুত্তন্তি নামং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. সীঘং লদ্ধিং ন ৰিস্সজ্জেন্তি, যস্মা সঙ্খারানং নিযতোযং ৰিনাসো অনঞ্ঞসমুপ্পাদো, হেতুসমুপ্পন্নাপি ন চিরেন নিজ্ঝানং খমন্তি, ন লহুং. তেনাহ ‘‘ৰসাতেল …পে… সুজ্ঝন্তী’’তি. পচ্ছিমগমনং ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা. যট্ঠিং আলম্বিত্ৰা উদকং তরিতুং ওতরন্তো পুরিসো ‘‘যট্ঠিং ওতরিত্ৰা উদকে পতমানো’’তি ৰুত্তো. কম্মপথৰসেন ৰিত্থারদেসনন্তি সংখিত্তদেসনং উপাদায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মূলৰসেন চেত্থা’’তিআদি. ৰিত্থারসদিসাতি কম্মপথৰসেন ইধ দেসিতদেসনাৰ মূলৰসেন দেসিতদেসনং উপাদায ৰিত্থারসদিসা. ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থীতি ন কেৰলং অযমেৰ, অথ খো সব্বাপি বুদ্ধানং নিপ্পরিযাযেন উজুকেন নিরৰসেসতো ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থি দেসনাঞাণস্স মহাৰিসযতায করণসম্পত্তিযা চ তজ্জায মহানুভাৰত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমঙ্গিতায হি অৰসেসপটিসম্ভিদানুভাৰিতায অপরিমিতকালসম্ভতঞাণসম্ভারসমুদাগতায কদাচিপি পরিক্খযানরহায অনঞ্ঞসাধারণায পটিভানপটিসম্ভিদায পহূতজিৰ্হাদিতদনুরূপরূপকাযসম্পত্তিসম্পদায ৰিত্থারিযমানা ভগৰতো দেসনা কথং পরিমিতা পরিচ্ছিন্না ভৰেয্য, মহাকারুণিকতায পন ভগৰা ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং তত্থ তত্থ পরিমিতং পরিচ্ছিন্নং কত্ৰা নিট্ঠপেতি. অযঞ্চ অত্থো মহাসীহনাদসুত্তেন (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) দীপেতব্বো. সব্বং সংখিত্তমেৰ অত্তজ্ঝাসযৰসেন অকথেত্ৰা বোধনেয্যপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা. ন চেত্থ ধম্মসাসনৰিরোধো পরিযাযং অনিস্সায যথাধম্মং ধম্মানং বোধিতত্তা সব্বলহুত্তা চাতি.
১৯৪. সত্ত ধম্মা কামাৰচরা সম্পত্তসমাদানৰিরতীনং ইধাধিপ্পেতত্তা.
অনিযমেত্ৰাতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো, সাৰকো’’তি ৰা নিযমং ৰিসেসেন অকত্ৰা. অত্তানমেৰ…পে… ৰেদিতব্বং, তথা হি পরিব্বাজকো ‘‘তিট্ঠতু ভৰং গোতমো’’তি আহ.
১৯৫. সত্থাৰ অরহা হোতি পটিপত্তিযা পারিপূরিভাৰতো. তস্মিং ব্যাকতেতি তস্মিং ‘‘একভিক্খুপি সাৰকো’’তিআদিনা সুট্ঠু পঞ্হে কথিতে.
১৯৬. সম্পাদকোতি পটিপত্তিসম্পাদকো.
১৯৭. সেখায ৰিজ্জাযাতি সেখলক্খণপ্পত্তায মগ্গপঞ্ঞায সাতিসযং কত্ৰা করণৰসেন ৰুত্তা, ফলপঞ্ঞা পন তায পত্তব্বত্তা কম্মভাৰেন ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠিমফলত্তযং পত্তব্ব’’ন্তি. ইমং পনেত্থ অৰিপরীতমত্থং পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযমানং অপ্পটিৰিজ্ঝনতো ৰিতণ্ডৰাদী ‘‘যাৰতকং সেখেন পত্তব্বং, অনুপ্পত্তং তং মযা’’তি ৰচনলেসং গহেত্ৰা ‘‘অরহত্তমগ্গোপি অনেন পত্তোযেৰা’’তি ৰদতি. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানায গাথায.
কিলেসানি পহায পঞ্চাতি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনসঙ্খাতে সংকিলেসে পহায পজহিত্ৰা, পহানহেতু ৰা. পরিপুণ্ণসেখোতি সব্বসো ৰড্ঢিতসেখধম্মো. অপরিহানধম্মোতি অপরিহানসভাৰো. ন হি যস্স ফাতিগতেহি সীলাদিধম্মেহি পরিহানি অত্থি, সমাধিম্হি পরিপূরকারিতায চেতোৰসিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সমাহিতিন্দ্রিযো’’তি. অপরিহানধম্মত্তাৰ ঠিতত্তো.
অনাগামিনা হি অসেখভাৰাৰহা ধম্মা পরিপূরেতব্বা, ন সেখভাৰাৰহাতি সো একন্তপরিপুণ্ণে সেখো ৰুত্তো. এতং ন বুদ্ধৰচনন্তি ‘‘মগ্গো বহুচিত্তক্খণিকো’’তি এতং ৰচনং ন বুদ্ধৰচনং অনন্তরেকন্তৰিপাকদানতো, বহুক্খত্তুং পৰত্তনে পযোজনাভাৰতো চ লোকুত্তরকুসলস্স, ‘‘সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহু (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮), ন পারং দিগুণং যন্তী’’তি (সু. নি. ৭১৯) এৰমাদীনি সুত্তপদানি এতস্সত্থসাধকানি. ওরম্ভাগিযসংযোজনপ্পহানেন সেক্খধম্মপরিপূরিভাৰস্স ৰুত্ততায অত্থো তৰ ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতীতি. অস্স আযস্মতো ৰচ্ছস্স.
১৯৮. অভিঞ্ঞা ৰা কারণন্তি যঞ্হি তং তত্র তত্র সক্খিভব্বতাসঙ্খাতং ইদ্ধিৰিধপচ্চনুভৰনাদি, তস্স অভিঞ্ঞা কারণং. অথ ইদ্ধিৰিধপচ্চনুভৰনাদি অভিঞ্ঞা, এৰং সতি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং কারণং. অৰসানে ছট্ঠাভিঞ্ঞায পন অরহত্তং. এত্থ চ যস্মা পঠমসুত্তে আসৰক্খযো অধিপ্পেতো, আসৰা খীণা এৰ, ন পুন খেপেতব্বা, তস্মা তত্থ ‘‘যাৰদেৰা’’তি ন ৰুত্তং. ইধ ফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা, সা চ পুনপ্পুনং সমাপজ্জীযতি, তস্মা ‘‘যাৰদেৰা’’তি ৰুত্তং. ততো এৰ হি ‘‘অরহত্তং ৰা কারণ’’ন্তি ৰুত্তং. তঞ্হি ‘‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামি, যদরিযা এতরহি উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫; ৩.৩০৭) অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠপেত্ৰা অভিঞ্ঞা নিব্বত্তেন্তস্স কারণং, তযিদং সব্বসাধারণং ন হোতীতি সাধারণৰসেন নং দস্সেন্তো ‘‘অরহত্তস্স ৰিপস্সনা ৰা’’তি আহ.
২০০. পরিচরন্তি নাম ৰিপ্পকতব্রহ্মচরিযৰাসত্তা. পরিচিণ্ণো হোতি সাৰকেন নাম সত্থু ধম্মে কত্তব্বা পরিচরিযা সম্মদেৰ নিট্ঠাপিতত্তা. তেনাহ ‘‘ইতি…পে… থেরো এৰমাহা’’তি. তেসং গুণানন্তি তেসং অসেক্খগুণানং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মহাৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. দীঘনখসুত্তৰণ্ণনা
২০১. খননং খতং, সূকরস্স খতং এত্থ অত্থীতি সূকরখতা, সূকরস্স ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পঠমং খতং উপাদায সূকরখতা, তায. এৰংনামকেতি এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামকে. পংসুধোতেতি ধোতপংসুকে. ওতরিত্ৰা অভিরুহিতব্বন্তি পকতিভূমিতো অনেকেহি সোপানফলকেহি ওতরিত্ৰা পুন লেণদ্ৰারং কতিপযেহি অভিরুহিতব্বং.
ঠিতকোৰাতি মাতুলস্স ঠিতত্তা তত্থ সগারৰসপতিস্সৰসেন ঠিতকোৰ. কিঞ্চাপি সব্ব-সদ্দো অৰিসেসতো অনৰসেসপরিযাদাযকো, ৰত্থুঅধিপ্পাযানুরোধী পন সদ্দপ্পযোগোতি তমত্থং সন্ধায পরিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ. যা লোকে মনুস্সউপপত্তিযোতিআদিকা উপপত্তিযো, তা অনত্থসমুদাগতা তত্থ তত্থেৰ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো, তস্মা সমযৰাদীহি ৰুচ্চমানা সব্বা আযতিং উপ্পজ্জনউপপত্তি ন হোতি. জলবুব্বুল়কা ৰিয হি ইমে সত্তা তত্থ তত্থ সমযে উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তি, তেসং তত্থ পটিসন্ধি নত্থীতি অস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিযো’’তিআদি. অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৰাতি যেনাধিপ্পাযেন পরিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ, তং তস্স অধিপ্পাযং জানন্তোপি অজানন্তো ৰিয হুত্ৰা তস্স অক্খরে তাৰ দোসং দস্সেন্তোতি পদেসসব্বং সন্ধায তেন ৰুত্তং, সব্বসব্বৰিসযং কত্ৰা তত্থ দোসং গণ্হন্তো. যথা লোকে কেনচি ‘‘সব্বং ৰুত্তং, তং মুসা’’তি ৰুত্তে তস্স ৰচনস্স সব্বন্তোগধত্তা মুসাভাৰো আপজ্জেয্য, এৰং ইমস্সপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰদতো তথা পৰত্তা দিট্ঠিপি নক্খমতীতি অত্থতো আপন্নমেৰ হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতী’’তি. যথা পন কেনচি ‘‘সব্বং ৰুত্তং মুসা’’তি ৰুত্তে অধিপ্পাযানুরোধিনী সদ্দপ্পৰত্তি, তস্স ৰচনং মুঞ্চিত্ৰা তদঞ্ঞেসমেৰ মুসাভাৰো ঞাযাগতো, এৰমিধাপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰচনতো যস্সা দিট্ঠিযা ৰসেন ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি তেন ৰুত্তং, তং দিট্ঠিং মুঞ্চিত্ৰা তদঞ্ঞমেৰ যথাধিপ্পেতং সব্বং নক্খমতীতি অযমত্থো ঞাযাগতো, ভগৰা পন ৰাদীৰরো সুখুমায আণিযা থূলং আণিং নীহরন্তো ৰিয উপাযেন তস্স দিট্ঠিগতং নীহরিতুং তস্স অধিপ্পাযেন অৰত্ৰা সদ্দৰসেন তাৰ লব্ভমানং দোসং দস্সেন্তো ‘‘যাপি খো তে’’তিআদিমাহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৰা অক্খরে তাৰ দোসং দস্সেন্তো’’তি.
পরিব্বাজকো পন যং সন্ধায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি মযা ৰুত্তং, ‘‘অযং সো’’তি যথাৰুত্তদোসপরিহরণত্থং তস্মিং অত্থে ৰুচ্চমানে এস দোসো সব্বো ন হোতি, এৰম্পি সমণো গোতমো মম ৰাদে দোসমেৰ আরোপেয্যাতি অত্তনো অজ্ঝাসযং নিগুহিত্ৰা যথাৰুত্তদোসং পরিহরিতুকামো ‘‘এসা মে’’তিআদিমাহ. তত্থ তম্পস্স তাদিসমেৰাতি যং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি গহিতং ৰত্থু, তম্পি তাদিসমেৰ ভৰেয্যাতি. অযঞ্চ সব্বন্তোগধদিট্ঠি ময্হম্পি দিট্ঠিৰত্থু, তং মে খমেয্যৰাতি. যস্মা পন ‘‘এসাপি দিট্ঠি তুয্হং নক্খমতী’’তি যাপি দিট্ঠি ৰুত্তা ভৰতা গোতমেন, সাপি ময্হং নক্খমতি, তস্মা সব্বং মে নক্খমতেৰাতি পরিব্বাজকস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তং পরিহরামীতি সঞ্ঞায ৰদতী’’তি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘তস্মাপি উচ্ছেদদিট্ঠি ময্হং নক্খমতী’’তি. ‘‘এসা মে দিট্ঠী’’তি যা ঠিতিভূতা দিট্ঠি, তায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি পনেত্থ সব্বগ্গহণেন গহিতত্তা আহ – ‘‘অত্থতো পনস্স এসা দিট্ঠি ন মে খমতীতি আপজ্জতী’’তি. অযং দোসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স পনা’’তিআদি. এসাতি দিট্ঠি. রুচিতন্তি দিট্ঠিদস্সনেন অভিনিৰিসিত্ৰা রোচেত্ৰা গহিতং. তেন হি দিট্ঠিঅক্খমেন অরুচিতেন ভৰিতব্বন্তি সতি দিট্ঠিযা অক্খমভাৰে ততো তায গহিতায খমেয্য রুচ্চেয্য যথা, এৰং সব্বস্স অক্খমভাৰেতি অপরভাগে সব্বং খমতি রুচ্চতীতি আপজ্জতি. ন পনেস তং সম্পটিচ্ছতীতি এস ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি এৰং ৰদন্তো উচ্ছেদৰাদী তং ৰুত্তনযেন সব্বস্স খমনং রুচ্চনং ন সম্পটিচ্ছতি. ঞাযেন ৰুত্তমত্থং কথং ন সম্পটিচ্ছতীতি আহ ‘‘কেৰলং তস্সাপি উচ্ছেদদিট্ঠিযা উচ্ছেদমেৰ গণ্হাতী’’তি. সব্বেসঞ্হি ধম্মানং আযতিং উপ্পাদং অরুচ্চিত্ৰা তং সন্ধায অযং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰদতি, উচ্ছেদদিট্ঠিকেসু চ উচ্ছিন্নেসু কুতো উচ্ছেদদিট্ঠিসভাৰোতি.
তেনাতি তেন কারণেন, যস্মা ইধেকচ্চে সত্তা ঈদিসং দিট্ঠিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. পজহনকেন ৰা চিত্তেন একজ্ঝং গহেত্ৰা পজহনকেহি অপ্পজহনকে নিদ্ধারেতুং ভগৰা ‘‘অতো…পে… বহুতরা’’তি অৰোচাতি আহ – ‘‘পজহনকেসু নিস্সক্ক’’ন্তি যথা ‘‘পঞ্চসীলেহি পভাৰনা পঞ্ঞৰন্ততরা’’তি. ‘‘বহূ’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলং বহূ, অথ খো অতিৰিয বহূতি দস্সেন্তো ‘‘বহুতরা’’তি আহ. ‘‘বহূ হী’’তি নযিদং নিস্সক্কৰচনং, অথ খো পচ্চত্তৰচনং. কথং হি-সদ্দোতি আহ ‘‘হি-কারো নিপাতমত্ত’’ন্তি. অনিস্সক্কৰচনং তাৰ তস্স পজহনকানং বহুভাৰতো তেপি পরতো ‘‘বহুতরা’’তি ৰুচ্চীযন্তি. মূলদস্সনন্তি যে তাদিসং দস্সনং পঠমং উপাদিযন্তি, তজ্জাতিকমেৰ পচ্ছা গহিতদস্সনং. ৰিজাতিযঞ্হি পঠমং গহিতদস্সনং অপ্পহায ৰিজাতিযস্স গহণং ন সম্ভৰতি ৰিরুদ্ধস্স অভিনিৰেসস্স সহ অনৰট্ঠানতো. অৰিরুদ্ধং পন মূলদস্সনং অৰিস্সজ্জিত্ৰা ৰিসযাদিভেদভিন্নং অপরদস্সনং গহেতুং লব্ভতি. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি.
তত্থ কিঞ্চাপি একচ্চসস্সতৰাদো সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসানং ৰসেন যথাক্কমং সস্সতুচ্ছেদগ্গাহনজাতিকো, উচ্ছেদগ্গাহেন পন সস্সতাভিনিৰেসস্স তংগাহেন চ অসস্সতাভিনিৰেসস্স ৰিরুজ্ঝনতো উভযত্থপি ‘‘একচ্চসস্সতং ৰা গহেতুং ন সক্কা’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘সস্সতং ৰা উচ্ছেদং ৰা ন সক্কা গহেতু’’ন্তি চ. মূলসস্সতঞ্হি পঠমং গহিতং. আযতনেসুপি যোজেতব্বন্তি পঠমং চক্খাযতনং সস্সতন্তি গহেত্ৰা অপরভাগে ন কেৰলং চক্খাযতনমেৰ সস্সতং, সোতাযতনম্পি সস্সতং, ঘানাযতনাদিপি সস্সতন্তি গণ্হাতীতিআদিনা যোজেতব্বং. আযতনেসুপীতি পি-সদ্দেন ধাতূনং ইন্দ্রিযানম্পি গাহো দট্ঠব্বো. ইদং সন্ধাযাতি ‘‘মূলে সস্সত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তপঠমগ্গাহস্স সমানজাতিযং অপরগ্গাহং সন্ধায.
দুতিযৰারে পঠমৰারে ৰুত্তসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তত্থ আদীনৰং দিস্ৰাতি ‘‘যদি রূপং সস্সতং সিযা, নযিদং আবাধায সংৰত্তেয্য. যস্মা চ খো ইদং রূপং অসস্সতং, তস্মা অভিণ্হপটিপীল়নট্ঠেন উদযৰযৰন্ততায রূপং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, সস্সতাভিনিৰেসো মিচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ সস্সতৰাদে আদীনৰং দোসং দিস্ৰা. ওল়ারিকন্তি তস্মা পটিপীল়নট্ঠেন অযাথাৰগ্গাহতায রূপং ন সণ্হং ওল়ারিকমেৰ. ৰেদনাদীনম্পি অনিচ্চাদিভাৰদস্সনং রূপৰেদনাআদীনং সমানযোগক্খমত্তা. ৰিস্সজ্জেতীতি পজহতি.
তিস্সো লদ্ধিযোতি সস্সতুচ্ছেদএকচ্চসস্সতদিট্ঠিযো. যস্মা সস্সতদিট্ঠিকা ৰট্টে রজ্জনস্স আসন্না. তথা হি তে ওলীযন্তীতি ৰুচ্চন্তি, ভৰাভৰদিট্ঠীনং ৰসেন ইমেসং সত্তানং সংসারতো সীসুক্খিপনং নত্থীতি এতাৰ তিস্সো ৰিসেসতো গহেতব্বা.
ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি এত্তাৰতা সস্সতদস্সনস্স অপ্পসাৰজ্জতাকারণমাহ, ৰট্টং অস্সাদেতি, অভিনন্দতীতি ইমিনা দন্ধৰিরাগতায. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা তাসু তাসু গতীসু সত্তানং সংসরণং পটিক্খিপতীতি দস্সেতি, সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা কম্মফলং. কুসলং ন করোতীতি ইমিনা কম্মং, অকুসলং করোন্তো ন ভাযতীতি ইমিনা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি সভাৰতো জাযন্তীতি দস্সেতি. ৰট্টং অস্সাদেতি অভিনন্দতি তন্নিন্নভাৰতো. সীঘং লদ্ধিং জহিতুং ন সক্কোতি ৰট্টুপচ্ছেদস্স অরুচ্চনতো. উচ্ছেদৰাদী হি তস্মিং ভৰে উচ্ছেদং মঞ্ঞতি. ততো পরং ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতি সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি কম্মফলৰাদীভাৰতো. যেভুয্যেন হি উচ্ছেদৰাদী সভাৰনিযতিযদিচ্ছাভিনিৰেসেসু অঞ্ঞত্রাভিনিৰেসো হোতি. সীঘং দস্সনং পজহতি ৰট্টাভিরতিযা অভাৰতো. পারমিযো পূরেতুং সক্কোন্তো পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা, লোকৰোহারমত্তেনেৰ সো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতীতি যোজনা. অসক্কোন্তোতি বুদ্ধো হোতুং অসক্কোন্তো. অভিনীহারং কত্ৰা অগ্গসাৰকাদিভাৰস্স অভিনীহারং সম্পাদেত্ৰা. সাৰকো হুত্ৰাতি অগ্গসাৰকো মহাসাৰকো হুত্ৰা, তত্থাপি তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো ৰা সুক্খৰিপস্সকো এৰ ৰা বুদ্ধসাৰকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি. সব্বমিদং উচ্ছেদৰাদিনো কল্যাণমিত্তনিস্সযেন সম্মত্তনিযামোক্কমনে খিপ্পৰিরাগতাদস্সনত্থং আগতং. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
২০২. কঞ্জিযেনেৰাতি আরনাল়েন. কঞ্জিযসদিসেন উচ্ছেদদস্সনেন. পূরিতোতি পরিপুণ্ণজ্ঝাসযো. সোতি পরিব্বাজকো. অপ্পহাযাতি অভিন্দিত্ৰা. ৰিগ্গহোতি কলহো ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধগ্গাহোতি কত্ৰা. ৰিৰাদন্তি ৰিরুদ্ধৰাদং. ৰিঘাতন্তি ৰিরোধহেতুকং চিত্তৰিঘাতং. ৰিহেসন্তি ৰিগ্গহৰিৰাদনিমিত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ কিলমথং. আদীনৰং দিস্ৰাতি এতাসং দিট্ঠীনং এৰরূপো আদীনৰো, অনিয্যানিকভাৰতায পন সম্পতি আযতিঞ্চ মহাদীনৰোতি এৰং আদীনৰং দিস্ৰা.
২০৫. ‘‘এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪১; সং. নি. ৩.৮) কাযং অন্ৰেতীতি কাযন্ৰযো, সোযেৰ, তস্স ৰা সমূহো কাযন্ৰযতা, কাযপটিবদ্ধো কিলেসো. তেনাহ ‘‘কাযং…পে… অত্থো’’তি.
অসম্মিস্সভাৰন্তি অসঙ্করতো ৰৰত্থিতভাৰং. তেন তাসং যথাসকং পচ্চযানং উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগমং দস্সেতি. এৰঞ্হি তাসং কদাচিপি সঙ্করো নত্থি. তেনাহ ‘‘তত্রাযং সঙ্খেপত্থো’’তিআদি. সরূপং অগ্গহেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞা ৰেদনা’’তি অনিযমেন ৰুত্তত্তা তমেৰ ৰিগমং দস্সেন্তো ‘‘অনুপ্পন্নাৰ হোন্তি অন্তরহিতা ৰা’’তি আহ. সরূপতো নিযমেত্ৰা ৰুচ্চমানে কাচি অনুপ্পন্না ৰা হোতি, কাচি অন্তরহিতা ৰাতি. চুণ্ণৰিচুণ্ণভাৰদস্সনত্থন্তি খণে খণে ভিজ্জমানভাৰদস্সনত্থং.
ন কেনচি সংৰদতীতি কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং দিট্ঠিরাগৰসেন সংকিলিট্ঠচিত্তো ন ৰদতি. তেনাহ ‘‘সস্সতং গহেত্ৰা’’তিআদি. ন ৰিৰদতীতি ৰিরুদ্ধভাৰো হুত্ৰা ন ৰিৰদতি. পরিৰত্তেত্ৰাতি উচ্ছেদং গহেত্ৰা একচ্চসস্সতং গহেত্ৰা এৰং ৰুত্তনযেন তযোপি ৰাদা পরিৰত্তেত্ৰা যোজেতব্বা. তেন ৰোহরতীতি তেন লোকৰোহারেন লোকসমঞ্ঞং অনতিধাৰন্তো সত্তো পুরিসো পুগ্গলোতিআদিনা ৰোহরতি, ন পন ইতো বাহিরকা ৰিয অভিনিৰিসতি. তেনাহ ‘‘অপরামসন্তো’’তি. কঞ্চি ধম্মন্তি রূপাদীসু একং ধম্মম্পি. পরামাসগ্গাহেন অগ্গণ্হন্তোতি ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা চ ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসিত্ৰা গহণেন অগ্গণ্হন্তো.
কতাৰীতি কতকিচ্চো. সো ৰদেয্যাতি খীণাসৰো ভিক্খু অহঙ্কারমমঙ্কারেসু সব্বসো সমুচ্ছিন্নেসুপি অহং ৰদামীতি ৰদেয্য. তত্থ অহন্তি নিযকজ্ঝত্তসন্তানে. মমন্তি তস্স সন্তকভূতে ৰত্থুস্মিং লোকনিরুল়্হে. সমঞ্ঞন্তি তত্থ সুকুসলতায লোকে সমঞ্ঞা কুসলো ৰিদিত্ৰা. ৰোহারমত্তেনাতি কেৰলং পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা মহাবোধিপারমিযো পূরেতুং অসক্কোন্তো সাৰকো হুত্ৰা দেসৰোহারমত্তেন ন অপ্পহীনতণ্হো ৰিয অন্ধপুথুজ্জনো অভিনিৰেসনৰসেন.
২০৬. সস্সতাদীসূতি সস্সতাভিনিৰেসাদীসু. তেসং তেসং ধম্মানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. সস্সতং অভিঞ্ঞাযাতি সস্সতদিট্ঠিং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো নিস্সরণতো অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. পহানন্তি অচ্চন্তপ্পহানং সমুচ্ছেদং. রূপস্স পহানন্তি রূপস্স তপ্পটিবদ্ধসঞ্ঞোজনপ্পহানেন পহানং. অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধেহি আসৰেহি অগ্গহেত্ৰাৰ চিত্তং ৰিমুচ্চি. ‘‘আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চী’’তি এত্থ কিঞ্চিপি অগ্গহেত্ৰা অসেসেত্ৰা. সোল়স পঞ্ঞাতি মহাপঞ্ঞাদিকা সোল়স পঞ্ঞা. চতুরঙ্গসমন্নাগতোতি পুণ্ণউপোসথদিৰসতা, কেনচি অনামন্তিতমেৰ অনেকসতানংযেৰ অনেকসহস্সানং ৰা ভিক্খূনং সন্নিপতিততা, সব্বেসং এহিভিক্খুভাৰেন উপসম্পন্নতা, ছল়ভিঞ্ঞতা চাতি. তেনাহ ‘‘তত্রিমানি অঙ্গানী’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দীঘনখসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা
২০৭. দ্ৰে মাগণ্ডিযাতি দ্ৰে মাগণ্ডিযনামকা. দেৰগব্ভসদিসন্তি দেৰানং ৰসনওৰরকসদিসং. এতং ৰুত্তন্তি ‘‘ভারদ্ৰাজগোত্তস্স ব্রাহ্মণস্স অগ্যাগারে তিণসন্থারকে’’তি এতং ৰুত্তং. ন কেৰলং তং দিৰসমেৰাতি যং দিৰসং মাগণ্ডিযো পরিব্বাজকো তিণসন্থারকং পঞ্ঞত্তং, ন কেৰলং তং দিৰসমেৰ ভগৰা যেনঞ্ঞতরো ৰনসণ্ডো, তেনুপসঙ্কমীতি যোজনা. গামূপচারেতি গামসমীপে. সঞ্ঞাণং কত্ৰাতি সঞ্ঞাণং কত্ৰা ৰিয. ন হি ভগৰতো তস্স সঞ্ঞাণকরণে পযোজনং অত্থি.
সমণসেয্যানুরূপন্তি সমণস্স অনুচ্ছৰিকা সেয্যা. পাসংসত্থো হি অযং রূপ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘ইমং তিণসন্থারক’’ন্তিআদি. অনাকিণ্ণোতি ৰিলুল়িতো অঘট্টিতো. হত্থপাদসীসেহি তত্থ তত্থ পহটেন ন চলিতো অভিন্নো, অচলিতত্তা এৰ অভিন্নং অত্থরণং. পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পঞ্ঞত্তো ৰিযাতি অযং ছেকেন চিত্তকারেন চিন্তেত্ৰা তুলিকায পরিচ্ছিন্নলেখায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা লিখিতা চিত্তকতসেয্যা ৰিয. ভূনং ৰুচ্চতি ৰড্ঢিতং, তং হন্তীতি ভূনহুনো. তেনাহ ‘‘হতৰড্ঢিনো’’তি. তং পনাযং চক্খাদীসু সংৰরৰিধানং ৰড্ঢিহননং মঞ্ঞতি. তেনাহ ‘‘মরিযাদকারকস্সা’’তি. ব্রূহেতব্বন্তি উল়ারৰিসযূপহারেন ৰড্ঢেতব্বং পীণেতব্বং. তং পন অননুভূতানুভৰনেন হোতীতি আহ ‘‘অদিট্ঠং দক্খিতব্ব’’ন্তি. অনুভূতং পন অপণীতং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠং সমতিক্কমিতব্ব’’ন্তি. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো. পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদী কিরেস পরিব্বাজকো, তস্মা এৰং ছসু দ্ৰারেসু ৰড্ঢিং পঞ্ঞপেতি. যস্মা যং ছন্নম্পি চক্খাদীনং যথাসকং ৰিসযগ্গহণং পটিক্খিপন্তো লোকস্স অৰড্ঢিতং ৰিনাসমেৰ পঞ্ঞপেতি, তস্মা সো সযম্পি ৰড্ঢিহতো হতৰড্ঢিতো.
সংকিলেসতো আরকত্তা অরিযো নিয্যানিকধম্মভাৰতো ঞাযো ধম্মো. ৰজ্জলেসস্সপি অভাৰতো কুসলো. তেনাহ ‘‘পরিসুদ্ধে কারণধম্মে অনৰজ্জে’’তি. উগ্গতস্সাতি উচ্চকুলীনতাদিনা উল়ারস্স. মুখে আরক্খং ঠপেত্ৰাতি মুখেন সংযতো হুত্ৰা. অম্বজম্বূআদীনি গহেত্ৰা ৰিয অপূরযমানোতি অম্বজম্বূআদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসানি ৰিয পূরণকথানযেন যং কিঞ্চি অকথেত্ৰা. তেনাহ ‘‘মযা কথিতনিযামেনা’’তি.
২০৮. ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতোতি দিৰাৰিহারতো ৰুট্ঠিতোতি অত্থো. দিৰাৰিহারোপি হি ‘‘পটিসল্লান’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদী’’তিআদীসু (পারা. ১৮). ভগৰা হি ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানুত্তরকালং তেসং কথাসল্লাপং সুত্ৰা দিৰাৰিহারতো ৰুট্ঠায তত্থ গতো. সংৰেগো নাম সহোত্তপ্পঞাণং, তং নিব্বিন্দনৰসেনপি হোতি, সংৰেগনিস্সিতং সন্ধাযাহ ‘‘পীতিসংৰেগেন সংৰিগ্গো’’তি. সো পন যস্মা পুরিমাৰত্থায চলনং হোতি চিত্তস্স, তস্মা আহ ‘‘চলিতো কম্পিতো’’তি. তিখিণসোতেন পুরিসেনাতি ভগৰন্তং সন্ধাযাহ.
২০৯. ধম্মদেসনং আরভি যথা ৰিনেয্যদমনকুসলো ৰসনট্ঠানট্ঠেনাতি ইদং আরমিতব্বভাৰস্স ভাৰলক্খণৰচনং. আরমতি এত্থাতি আরামো, রূপং আরামো এতস্সাতি রূপারামং, ততো এৰ তন্নিন্নভাৰেন রূপে রতন্তি রূপরতং, তেন সম্মো দুপ্পত্তিযা রূপেন সম্মুদিতন্তি রূপসম্মুদিতং, তদেতং তদভিহতজৰনকিচ্চং তত্থ আরোপেত্ৰা ৰুত্তং. দন্তন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. দন্তং দমিতং. নিব্বিসেৰনন্তি ৰিগতৰিসুকাযিকং. গুত্তন্তি সতিযা গুত্তং. রক্খিতন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সংৰুতন্তি অপনীতং পৰেসনিৰারণেন. তেনাহ ‘‘পিহিত’’ন্তি.
২১০. উপ্পজ্জনপরিল়াহন্তি উপ্পজ্জনকিলেসপরিল়াহং. কিং ৰচনং ৰত্তব্বং অস্সাতি রূপারম্মণং অনুভৰিত্ৰা সমুদযাদিপহানং পরিগ্গণ্হিত্ৰা পরিনিব্বিন্দিত্ৰা ৰিরজ্জিত্ৰা যো ৰিমুত্তো, তত্থ কিং ৰুদ্ধিহতপরিযাযো অৰস্সং লভতি ন লভতীতি পুচ্ছতি. পরিব্বাজকো তাদিসে সারবদ্ধৰিমুত্তিকে ৰুদ্ধিহতোতি ন ৰদেয্যাতি আহ ‘‘ন কিঞ্চি, ভো, গোতমা’’তি.
২১১. তেতি তযা, অযমেৰ ৰা পাঠো. ৰস্সং ৰাসো ৰস্সং উত্তরপদলোপেন, ৰস্সিতুং অরহতীতি ৰস্সিকো, ৰস্সকালে নিৰাসানুচ্ছৰিকোতি অত্থো.
নাতিউচ্চো হোতি নাতিনীচোতি গিম্হিকো ৰিয উচ্চো, হেমন্তিকো ৰিয নীচো ন হোতি, অথ খো তদুভযৰেমজ্ঝলক্খণতায নাতিউচ্চো হোতি নাতিনীচো. নাতিতনূনীতি হেমন্তিকস্স ৰিয ন খুদ্দকানি. নাতিবহূনীতি গিম্হিকস্স ৰিয ন অতিবহূনি. মিস্সকানেৰাতি হেমন্তিকগিম্হিকেসু ৰুত্তলক্খণৰোমিস্সকানি. উণ্হপৰেসনত্থাযাতি নিযূহেসু পুরেভত্তং পচ্ছাভত্তঞ্চ পতিতসূরিযোভাসৰসেন উণ্হস্স অব্ভন্তরপৰেসনত্থায. ভিত্তিনিযূহানি নীহরীযন্তীতি দক্খিণপস্সে ভিত্তীসু নিযূহানি নীহরিত্ৰা করীযন্তি. ৰিপুলজালানীতি পুথুলছিদ্দানি. উদকযন্তানীতি উদকৰাহকযন্তানি.
নীলুপ্পলগচ্ছকে কত্ৰাতি ৰিকসিতেহি নীলুপ্পলেহি গচ্ছকে নল়িনিকে কত্ৰা. গন্ধকললন্তি গন্ধমিস্সককদ্দমং. যমকভিত্তীতি যুগল়ভিত্তি, তস্সা অন্তরে নাল়ি, যতো উদকং অভিরুহতি. লোহনাল়িন্তি লোহমযযন্তনাল়িং. জালন্তি তম্বলোহমযং জালং. হেট্ঠা যন্তং পরিৰত্তেন্তীতি হেট্ঠাভাগে উদকযন্তং গমেন্তি. উদকফুসিতে তেমেন্তে ৰিৰণ্ণতা মাহোসীতি নীলপটং নিৰাসেতি. দিৰাকালেতি দিৰসৰেলায. অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো ৰিহরামীতি এতেন অত্তনো ফলসমাপত্তিৰিহারো ভগৰতা দস্সিতোতি আহ – ‘‘তায রতিযা রমমানোতি ইদং চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিরতিং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি.
২১২. মহাচ নেসং পপঞ্চোতি নেসং রাজূনং মহাপপঞ্চো রাজিদ্ধিৰসেন সব্বদা সম্পত্তিৰিসযো চ, অনুভৰিতুং ন লভন্তীতি অধিপ্পাযো. মন্তে গৰেসন্তা ৰিচরন্তি, ন ভোগসুখং. গণনা নাম অচ্ছিন্নগণনা, ন ৰিগণগণনা ন পণগণনা. আৰট্টোতি যথাধিগতে দিব্বে কামে পহায কামহেতু আৰট্টো নিৰত্তো পরিৰত্তিতো ভৰেয্য. এৰং মানুসকা কামাতি যথা কোচি কুসগ্গেন উদকং গহেত্ৰা মহাসমুদ্দে উদকং মিনেয্য. তত্থ মহাসমুদ্দে উদকমেৰ মহন্তং ৰিপুলং পণীতঞ্চ, এৰং দিব্বানং কামানং সমীপে উপনিধায মানুসকা কামা অপ্পমত্তকা ওরমত্তকা নিহীনা, দিব্বাৰ কামা মহন্তা ৰিপুলা উল়ারা পণীতা. সমধিগয্হাতি সম্মা অধিগমনৰসেন নিগ্গয্হ দিব্বম্পি সুখং হীনং কত্ৰা তিট্ঠতি.
২১৩. আরোগ্যহেতুকং সুখং অস্স অত্থীতি সুখী, তং পনস্স রোগৰিগমতোৰাতি আহ ‘‘পঠমং দুক্খিতো পচ্ছা সুখিতো’’তি. সেরী নাম অত্তাধীনৰুত্তীতি আহ ‘‘সেরী এককো ভৰেয্যা’’তি. অত্তনো ৰসো সযংৰসো, সো এতস্স অত্থীতি সযংৰসী. অঙ্গারকপল্লং ৰিয কামৰত্থুপরিল়াহহেতুতো. তচ্ছেত্ৰাতি ঘট্টেত্ৰা, কণ্ডূযিত্ৰাতি অত্থো.
২১৪. যেন কাযো মধুরকজাতো হোতি, তং কির কুট্ঠং ছৰিং ৰিনাসেতি, চম্মং ছিদ্দজাতং ৰিয হোতি. তেনেৰাহ ‘‘উপহতকাযপ্পসাদো’’তি. পচ্চলত্থাতি পটিলভি. অৰিজ্জাভিভূততায ৰিরোধিপচ্চযসমাযোগেন পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স উপহতত্তা. আযতিং দুক্খফলতায এতরহি চ কিলেসদুক্খবহুলতায কামানং দুক্খসম্ফস্সতা, তদুভযসংযুত্তেসু তেসু চ তং অসল্লক্খিত্ৰা একন্তসুখাভিনিৰেসো ৰিপরীতসঞ্ঞায, ন কেৰলায সুখৰেদনায সুখাতি পৰত্তসঞ্ঞী.
২১৫. তানীতি কুট্ঠসরীরে ৰণমুখানি. অসুচীনীতি অসুভানি. দুগ্গন্ধানীতি ৰিস্সগন্ধানি. পূতীনীতি কুণপভূতানি. ইদানীতি এতরহি. নখেহি ৰিপ্পতচ্ছনঅগ্গিপরিতাপনেহি অতিনিপ্পীল়নকালে পাণকা…পে… পগ্ঘরন্তি, তেন ৰেদনা তনুকা হোতি. এৰন্তি ৰুত্তনযেন ৰেদনায তনুকভাৰতো.
আরোগ্যভাৰে ধনলাভাদিলাভুপ্পত্তিতো, অসতি চ আরোগ্যে লাভস্স নিরত্থকভাৰতো, দিট্ঠধম্মিকাদিসব্বসম্পত্তীনং লাভস্স নিমিত্তভাৰতো চ আরোগ্যপরমা লাভা. নিব্বানে সুখুপ্পত্তিতো, অসতি চ নিব্বানাধিগমে তাদিসস্স সুখস্স অনুপলব্ভনতো, সব্বসঙ্খতৰিৰিত্তত্তা চ সব্বসো চ সংসারদুক্খাভাৰতো, অধিগতে চ তস্মিং সকলৰট্টদুক্খাভাৰতো চ নিব্বানং পরমং সুখং. পুব্বভাগমগ্গানন্তি কাযানুপস্সনাদিভেদভিন্নানং অরিযমগ্গস্স পুব্বভাগিযানং মগ্গানং. তেসঞ্চ অমতগামিতা নাম তন্নিন্নতাৰসেনেৰ সচ্ছিকিরিযাৰসেনাতি আহ ‘‘পুব্বভাগগমনেনেৰ অমতগামিন’’ন্তি. অট্ঠঙ্গিকো অরিযমগ্গো খেমো সব্বপরিস্সযসমুগ্ঘাতনেন অনুপদ্দুতত্তা, তংসমঙ্গীনং সব্বসো অনুপদ্দুতত্তা তংসমঙ্গীনং সব্বসো অনুপদ্দৰহেতুতো চ. লদ্ধিৰসেন গহিতাতি সস্সতৰাদাদীহি কেৰলং তেসং লদ্ধিৰসেন তথা গহিতা. খেমঅমতগামিনন্তি ইমিনা হি ‘‘খেমংঅমতগামিন’’ন্তি ৰিভত্তিঅলোপেন নিদ্দেসো, অত্থো পন ৰিভত্তিলোপেন দট্ঠব্বোতি দস্সেতি.
২১৬. অনোমজ্জতীতি অনু অনু ওমজ্জতি. অপরাপরং হত্থং হেট্ঠা ওতারেন্তো মজ্জতি.
২১৭. ছেকন্তি ঘনভাৰেন ৰীতং. ঘনমট্ঠভাৰেন সুন্দরং হোতীতি আহ ‘‘সম্পন্ন’’ন্তি. সাধূহি পরমপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠেহি লাতো গহিতোতি সাহুল়ি. সঙ্কারচোল়কং নিচ্চকাল়কং.
২১৮. তত্থ তত্থ রুজনট্ঠেন ৰিবাধনট্ঠেন রোগোৰ ভূতো. ৰিপস্সনাঞাণেনপি সিখাপ্পত্তেন আরোগ্যং একদেসেন পস্সতি, নিব্বানঞ্চ ৰট্টপটিপক্খতোতি আহ ‘‘ৰিপস্সনাঞাণঞ্চেৰা’’তি.
২১৯. অন্তরাতি পঠমুপ্পত্তি জরামরণানং ৰেমজ্ঝে. উপহতোতি পিত্তসেম্হাদিদোসেহি দূসিতভাৰেন কথিতো. পিত্তাদিদোসে পন ভেসজ্জসেৰনায নিৰত্তেন্তো উপহতং পটিপাকতিকং করোন্তো চক্খূনি উপ্পাদেতি নাম. ৰিনট্ঠানীতি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপন্নানি.
২২০. পুব্বে ৰুত্তে সাহুল়িযচীরে. ৰট্টে অনুগতচিত্তেনাতি অনমতগ্গে সংসারৰট্টে অনাদীনৰদস্সিতায অনুগামিচিত্তেন.
২২১. ধম্মস্সাতি নিব্বানস্স. অনুধম্মন্তি অনুরূপং নিয্যানধম্মং. তেনাহ ‘‘অনুচ্ছৰিকং পটিপদ’’ন্তি. পঞ্চক্খন্ধেতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে দস্সেতি. ‘‘দীঘরত্তং ৰত, ভো’’তিআদিনা পাল়িযং ৰিৰট্টং দস্সিতং. তেনাহ ‘‘উপাদাননিরোধাতি ৰিৰট্টং দস্সেন্তো’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. সন্দকসুত্তৰণ্ণনা
২২৩. দেৰেন ৰস্সেন কতো সোব্ভো দেৰকতসোব্ভো. তেনাহ ‘‘ৰস্সো…পে… রহদো’’তি. গুহাতি পংসুগুহা পাসাণগুহা মিস্সকগুহাতি তিস্সো গুহা. তত্থ পংসুগুহা উদকমুত্তট্ঠানে অহোসি নিন্নট্ঠানং পন উদকেন অজ্ঝোত্থতং. উমঙ্গং কত্ৰাতি হেট্ঠা সুদুগ্গং কত্ৰা. অনমতগ্গিযং পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি ‘‘ন খো সো সত্তাৰাসো সুলভরূপো, যো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অনাৰুট্ঠপুব্বো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৬০) ইদঞ্চ তল়াকং মযা ৰুত্থপুব্বং ভৰিস্সতি, তম্পি ঠানং সো চ অত্তভাৰো অপঞ্ঞত্তিকভাৰং গতোতি এৰং অনমতগ্গিযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা তাদিসং ঠানং গন্তুং ৰট্টতি. ইমিনা নযেন সমুদ্দপব্বতদস্সনাদীসুপি পচ্চৰেক্খণাৰিধি ৰেদিতব্বো.
উচ্চং নদমানাযাতি উচ্চং কত্ৰা সদ্দং করোন্তিযা কামস্সাদভৰস্সাদাদিৰত্থুন্তি ‘‘অযঞ্চ অযঞ্চ কামো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, অসুকো ভৰো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, এৰমযং লোকো পিযেহি পিযতরো’’তি এৰং কামস্সাদভৰস্সাদলোকস্সাদাদিসঙ্খাতং ৰত্থুং. দুগ্গতিতো সংসারতো চ নিয্যাতি এতেনাতি নিয্যানং, সগ্গমগ্গো মোক্খমগ্গো চ, তং নিয্যানং অরহতি, নিয্যানে ৰা নিযুত্তাতি নিয্যানিকা, নিয্যানং ৰা ফলং এতিস্সা অত্থীতি নিয্যানিকা, ৰচীদুচ্চরিতাদিসংকিলেসতো নিয্যাতীতি ৰা নিয্যানীযা, ঈ-কারস্স রস্সত্তং য-কারস্স চ ক-কারং কত্ৰা নিয্যানিকা, চেতনায সদ্ধিং সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণি. তপ্পটিপক্খতো অনিয্যানিকা, তস্সা ভাৰো অনিয্যানিকত্তং, তস্মা অনিয্যানিকত্তা. তিরচ্ছানভূতাতি তিরোকরণভূতা. গেহস্সিতকথাতি কামপটিসংযুত্তকথা. কম্মট্ঠানভাৰেতি অনিচ্চতাপটিসংযুত্তচতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰে. সহ অত্থেনাতি সাত্থকং, হিতপটিসংযুত্তন্তি অত্থো. ৰিসিখাতি ঘরসন্নিৰেসো, ৰিসিখাগহণেন চ তন্নিৰাসিনো গহিতা ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু (সারত্থ. টী. ১.আচরিযপরম্পরকথাৰণ্ণনা) ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘সূরা সমত্থা’’তি ‘‘সদ্ধা পসন্না’’তি চ. কুম্ভট্ঠানপ্পদেসেন কুম্ভদাসিযো ৰুত্তাতি আহ ‘‘কুম্ভদাসিকথা ৰা’’তি.
২২৮. ৰোহারো ৰিয তেসং তথা ৰোহারমত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ব্রহ্মচরিযৰাসে’’তি. অকতাতি সমেন, ৰিসমেন ৰা কেনচি হেতুনা ন কতা ন ৰিহিতা. কতৰিধো করণৰিধি নত্থি এতেসন্তি অকটৰিধা. পদদ্ৰযেনপি লোকে কেনচি হেতুপচ্চযেন নেসং অনিব্বত্ততং দস্সেতি. ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতাতি কস্সচি ইদ্ধিমতো চেতোৰসিপ্পত্তস্স দেৰস্স, ইস্সরাদিনো ৰা ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাতাতি কস্সচি অনিম্মাপিতা. রূপাদিজনকভাৰন্তি রূপসদ্দাদীনং পচ্চযভাৰং, রূপাদযোপি পথৰিযাদীহি অপ্পটিবদ্ধৰুত্তিকাতি তস্স অধিপ্পাযো. যথা পব্বতকূটং কেনচি অনিব্বত্তিতং কস্সচি চ অনিব্বত্তনকং, এৰমেতেপীতি আহ ‘‘পব্বতকূটা ৰিয ঠিতাতি কূটট্ঠা’’তি. যমিদং বীজতো অঙ্কুরাদি জাযতীতি ৰুচ্চতি, তং ৰিজ্জমানমেৰ ততো নিক্খমতি নাৰিজ্জমানং, অঞ্ঞথা অঞ্ঞতোপি অঞ্ঞস্স উপলদ্ধি সিযাতি অধিপ্পাযো. এৰং ঠিতাতি এৰং নিব্বিকারা ঠিতা. উভযেনপীতি অত্থদ্ৰযেনপীতি ৰদন্তি. ‘‘কূটট্ঠা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’তি পদদ্ৰযেনপি. তেসং সত্তন্নং কাযানং. ঠিতত্তাতি নিব্বিকারাভাৰেন ঠিতত্তা. ন চলন্তীতি ৰিকারং নাপজ্জন্তি. ৰিকারাভাৰতো হি তেসং সত্তন্নং কাযানং এসিকট্ঠাযিট্ঠিততা. অনিঞ্জনঞ্চ অত্থতো পকতিযা অৰট্ঠানমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ন ৰিপরিণামেন্তী’’তি ৰুত্তং. তথা অৰিপরিণামধম্মত্তা এৰ তে অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ব্যাবাধেন্তি. সতি হি ৰিকারং আপাদেতব্বতায ব্যাবাধকতাপি সিযা, তথা অনুগ্গহেতব্বতায অনুগ্গাহকতাতি তদভাৰং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘নাল’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
পথৰী এৰ কাযেকদেসত্তা পথৰীকাযো. হন্তুং ৰা ঘাতেতুং ৰা সমত্থো নাম নত্থি জীৰসত্তমানং কাযানং নিচ্চতায নিব্বিকারভাৰতো, এতেনেৰ নেসমহন্তব্বতা অঘাতেতব্বতা অত্থতো ৰুত্তাযেৰাতি দট্ঠব্বা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সত্তন্নংত্ৰেৰ কাযান’’ন্তিআদি. সোতুং ৰা সাৰেতুং ৰা সমত্থো নাম নত্থীতি পচ্চেকং নেসং সৰনেসু অসমত্থত্তা তদেকদেসাদীসুপি অসমত্থতং দীপেতি. যদি কোচি হন্তা নত্থি, কথং সত্থপ্পহারোতি আহ ‘‘যথা মুগ্গরাসিআদীসূ’’তিআদি. কেৰলং সঞ্ঞামত্তমেৰ হোতি, হননঘাতনাদি পন পরমত্থতো নত্থেৰ কাযানং অৰিকোপনীযভাৰতোতি অধিপ্পাযো. কেৰলং তক্কমত্তেন নিরত্থকং দিট্ঠিং দীপেতীতি এতেন যস্মা তক্কিকা নিরঙ্কুসতায পরিকপ্পনস্স যং কিঞ্চি অত্তনা পরিকপ্পিতং সারতো মঞ্ঞমানা তথেৰ অভিনিৰিস্স তক্কদিট্ঠিগ্গাহং গণ্হন্তি, তস্মা ন তেসং দিট্ঠিৰত্থুস্মিং ৰিঞ্ঞূহি ৰিচারণা কত্তব্বাতি দস্সেতি. কেচীতি সারসমাসাচরিযা. পঞ্চিন্দ্রিযৰসেনাতি পঞ্চরূপিন্দ্রিযৰসেন. কম্মন্তি লদ্ধি কম্মভাৰেন সুপাকটত্তা. অৰঙ্ককথাতারণাদিকা দ্ৰাসট্ঠি পটিপদা. একস্মিং কপ্পেতি একস্মিং মহাকপ্পে.
পুরিসভূমিযোতি পধানপুগ্গলেন নিদ্দেসো, ইত্থীনম্পেতা ভূমিযো ইচ্ছন্তেৰ. ভিক্খু চ পন্নকোতিআদি তেসং পাল়িযেৰ. তত্থ পন্নকোতি ভিক্খায ৰিচরণকোতি ৰদন্তি, তেসং ৰা পটিপত্তিং পটিপন্নকো. জিনোতি জিণ্ণো, জরাৰসেন নিহীনধাতুকোতি ৰদন্তি, অত্তনো ৰা পটিপত্তিযা পটিপক্খং জিনিত্ৰা ঠিতো. সো কির তথাভূতো কস্সচিপি ধম্মং ন কথেতি, তেনাহ ‘‘ন কিঞ্চি আহা’’তি. অলাভিন্তি ‘‘সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৩৯৪) নযেন ৰুত্তঅলাভহেতুসমাযোগেন অলাভিং. ততো এৰ জিঘচ্ছাদুব্বলপরেততায সযনপরাযণং সমণং পন্নভূমীতি ৰদতি.
আজীৰৰুত্তিসতানীতি সত্তানং আজীৰভূতানি জীৰিকাৰুত্তিসতানি. পসুগ্গহণেন এল়কজাতি গহিতা, মিগগ্গহণেন রুরুগৰযাদিসব্বমিগজাতি. বহূ দেৰাতি চাতুমহারাজিকাদিব্রহ্মকাযিকাদিৰসেন নেসং অন্তরভেদৰসেন বহূ দেৰা. তত্থ চাতুমহারাজিকানং একচ্চো অন্তরভেদো ‘‘মহাসমযসুত্তেন’’ (দী. নি. ২.৩৩১ আদযো) দীপেতব্বো. মানুসাপি অনন্তাতি দীপদেসকুলৰংসাজীৰাদিৰিভাগৰসেন মানুসাপি অনন্তভেদা. পিসাচা এৰ পেসাচা, তে অপরপেতাদযো মহন্তা ৰেদিতব্বা.
ছদ্দন্তদহমন্দাকিনিযো কুল়ীরমুচলিন্দনামেন ৰদতি. গণ্ঠিকাতি পব্বগণ্ঠিকা. পণ্ডিতোপি…পে… উদ্ধং ন গচ্ছতি, কস্মা? সত্তানং সংসরণকালস্স নিযতভাৰতো.
অপরিপক্কং সংসরণনিমিত্তং সীলাদিনা পরিপাচেতি নাম সীঘংযেৰ ৰিসুদ্ধিপ্পত্তিযা. পরিপক্কং ফুস্স ফুস্স পত্ৰা পত্ৰা পরিপক্কভাৰাপাদনেন ব্যন্তিং করোতি নাম. সুত্তগুল়েতি সুত্তৰট্টিযং. নিব্বেঠিযমানমেৰ পলেতীতি উপমায সত্তানং সংসারো অনুক্কমেন খীযতেৰ, ন তস্স ৰদ্ধীতি দস্সেতি পরিচ্ছিন্নরূপত্তা.
২২৯. নিযতিৰাদে পক্খিপন্তোতি সব্বঞ্ঞুতং পটিজানিত্ৰাপি পদেসঞ্ঞুতায অসম্পাযমানো তত্থ অত্তনো অঞ্ঞাণকিরিযং পরিহরিতুং অসক্কোন্তো চ ‘‘এৰমেসা নিযতী’’তি নিযতিৰাদে পক্খিপন্তো.
২৩০. ধম্মকথায অপস্সযভূতো অনুস্সৰো এতস্স অত্থীতি অনুস্সৰী, তেনেৰস্স অপস্সযৰাদং দস্সেতুং ‘‘অনুস্সৰনিস্সিতো’’তি আহ. সৰনং সচ্চতোতি যং কিঞ্চি অনুস্সৰং, তং সৰনং সচ্চন্তি গহেত্ৰা ঠিতো. পিটকসম্পদাযাতি গন্থসম্পাদনেন, তাদিসং গন্থং পগুণং ৰাচুগ্গতং কত্ৰা তং নিস্সায ধম্মং কথেতি. তেনাহ ‘‘ৰগ্গপণ্ণাসকাযা’’তিআদি.
২৩২. মন্দপঞ্ঞোতি পরিত্তপঞ্ঞো. মোমূহোতি সম্মুয্হকো. ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা ৰিৰিধো নানপ্পকারো খেপো ৰাচায পরৰাদানং খীপনং ৰাচাৰিক্খেপো, তং ৰাচাৰিক্খেপং, ন মরতি ন পচ্ছিজ্জতি যথাৰুত্তো ৰাদৰিক্খেপো এতাযাতি অমরা, তত্থ পৰত্তা দিট্ঠি অমরাৰিক্খেপো, তং অমরাৰিক্খেপং. অপরিযন্তৰিক্খেপন্তি ‘‘এৰম্পি মে নো’’তিআদিনা পুচ্ছিতস্স অপরিযোসাপনৰসেন ৰিক্খেপং. ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি একস্মিং সভাৰে অনৰট্ঠানতো. গাহং ন উপগচ্ছতীতি মিচ্ছাগাহতায উত্তরৰিধানায পুরিমপক্খং ঠপেত্ৰা গাহং ন উপগচ্ছতি. অমরাসদিসায অমরায ৰিক্খেপোতি অমরাৰিক্খেপো.
ইদং কুসলন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, ইমিনা পকারেনাতি অত্থো. অমরাৰিক্খেপিকো যথা কুসলে, এৰং অঞ্ঞস্মিং যং কিঞ্চি কেনচি পুচ্ছিতং অত্থং অত্তনো অরুচ্চনতায ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা তত্থ তত্থ ৰিক্খেপঞ্ঞেৰ আপজ্জতি, তস্মা ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদি তত্থ তত্থ পুচ্ছিতাকারপটিসেধনৰসেন ৰিক্খিপনাকারদস্সনং. ননু চেত্থ ৰিক্খেপৰাদিনো ৰিক্খেপপক্খস্স অননুজাননং ৰিক্খেপপক্খে অৰট্ঠানং যুত্তন্তি? ন, তত্থাপি তস্স সম্মূল়্হস্স পটিক্খেপৰসেনেৰ ৰিক্খেপৰাদস্স পৰত্তনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘নো’’তি. তথা হি সঞ্চযো বেলট্ঠপুত্তো রঞ্ঞা অজাতসত্তুনা সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং পুট্ঠো পরলোকত্তিকাদীনং পটিসেধনমুখেন ৰিক্খেপং ব্যাকাসি.
এত্থাহ – ‘‘ননু চাযং সব্বোপি অমরাৰিক্খেপিকো কুসলাদযো ধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝমানো তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো সমানো পুচ্ছায ৰিক্খেপমত্তং আপজ্জতি, তস্স কথং দিট্ঠিগতভাৰো. ন হি অৰত্তুকামস্স ৰিয পুচ্ছিতমত্থং অজানন্তস্স ৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা যুত্তা’’তি? ৰুচ্চতে – ন হেৰ খো পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন. সস্সতাভিনিৰেসেন মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠোযেৰ হি পুগ্গলো মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ যাথাৰতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৰিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পরং ৰিঞ্ঞাপেতুং অসক্কুণেয্যতায মুসাৰাদভযেন চ ৰিক্খেপং আপজ্জতীতি. অথ ৰা পুঞ্ঞপাপানং তব্বিপাকানঞ্চ অনৰবোধেন অসদ্দহনেন চ তব্বিসযায পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণংযেৰ সুন্দরন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অভিনিৰিসন্তস্স উপ্পন্না ৰিসুংযেৰ সা একা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৰিযাতি দট্ঠব্বা, ইন্দ্রিযবদ্ধতো চ ততিযট্ঠানভাৰে দস্সিতো.
২৩৪. সন্নিধিকারকং কামেতি এত্থ অনিন্দ্রিযবদ্ধানি অধিপ্পেতানীতি তিলতণ্ডুলাদিগ্গহণং, তস্স লোকস্স অপ্পসাদপরিহারত্থং কদাচি তণ্ডুলনাল়িআদিসঙ্গহণকরণং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তিলতণ্ডুলাদযো পঞ্ঞাযন্তী’’তি.
২৩৬. আজীৰকা মতা নামাতি ইমে আজীৰকা সব্বসো সম্মাপটিপত্তিরহিতা মিচ্ছা এৰ চ পটিপজ্জমানা অধিসীলসঙ্খাতস্স সীলজীৰিতস্স অভাৰেন মতা নাম. পুত্তমতাতি মতপুত্তা. সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযৰাসো অত্থীতি সমণং এৰ গোতমং পরিসুদ্ধো সুপরিপুণ্ণো তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাৰহো ব্রহ্মচরিযৰাসো অত্থি. এতেনেত্থ ধম্মসুধম্মতাদিদীপনেন বুদ্ধসুবুদ্ধতঞ্চ দীপেতি, অঞ্ঞত্থ নত্থীতি ইমিনা বাহিরকেসু তস্স অভাৰং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সন্দকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. মহাসকুলুদাযিসুত্তৰণ্ণনা
২৩৭. অভিঞ্ঞাতাতি এদিসো এদিসো চাতি অভিলক্খণৰসেন ঞাতা. অপ্পসদ্দস্স ৰিনীতো, অপ্পসদ্দতায মন্দভাণিতায ৰিনীতোতি চ অপ্পসদ্দৰিনীতোতি ৰুচ্চমানে অঞ্ঞেন ৰিনীতভাৰো দীপিতো হোতি, ভগৰা পন সযম্ভুঞাণেন সযমেৰ ৰিনীতো. তস্মা পাল়িযং ‘‘অপ্পসদ্দৰিনীতো’’তি ন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ন হি ভগৰা অঞ্ঞেন ৰিনীতো’’তি.
২৩৮. হিয্যোদিৰসং উপাদায ততো আসন্নানি কতিপযানি দিৰসানি পুরিমানি নাম হোন্তি, পুরিমানীতি চ পুব্বকানি, অতীতানীতি অত্থো. ততো পরন্তি যথা ৰুত্তঅতীতদিৰসতো অনন্তরং পরং পুরিমতরং অতিসযেন পুরিমত্তা. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু পৰত্তিতো যথাক্কমং পুরিমপুরিমতরভাৰো, এৰং সন্তেপি যদেত্থ ‘‘পুরিমতর’’ন্তি ৰুত্তং, ততো পভুতি যং যং ওরং, তং তং পরং, যং যং পরং, তং তং ‘‘পুরিমতর’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. কুতূহলযুত্তা সালা কুতূহলসালা যথা ‘‘আজঞ্ঞরথো’’তি. ইমে দস্সনাদযো.
অযথাভূতগুণেহীতি অযথাভূতং মিচ্ছাদীপিতঅত্থমত্তেনেৰ উগ্ঘোসিতগুণেহি সমুগ্গতো ঘোসিতো. তরন্তি অতিক্কমন্তি এতেনাতি তিত্থং, অগ্গমগ্গো. দিট্ঠিগতিকমগ্গো পন অযথাভূতোপি তেসং তথা ৰিতরণং উপাদায তিত্থন্তি ৰোহরীযতীতি তং করোন্তা তিত্থকরা. ওসরতীতি পৰিসতি.
২৩৯. সহিতন্তি পুব্বাপরাৰিরুদ্ধং. ন কিঞ্চি জাতন্তি পটিঞ্ঞাদোসহেতুদোসউদাহরণদোসদুট্ঠদোসতায ন কিঞ্চি জাতং. তেনাহ ‘‘আরোপিতো তে ৰাদো’’তি. ৰদন্তি তেন পরিভাসন্তীতি ৰাদো দোসো. সভাৰক্কোসেনাতি সভাৰতো পৰত্তকোট্ঠাসেন.
২৪০. পীল়েয্যাতি মধুভণ্ডেন সহ ভাজনে পীল়েত্ৰা দদেয্য. সব্রহ্মচারীহি সম্পযোজেত্ৰাতি সহধম্মিকেহি ৰিহেঠনপযোগং কত্ৰা, তেনাহ ‘‘ৰিৰাদং কত্ৰা’’তি.
২৪১. ইতরীতরেনাতি পণীততো ইতরেন. তেনাহ ‘‘লামকলামকেনা’’তি.
২৪২. ভত্তকোসকেনাতি কোসকভত্তেন, খুদ্দকসরাৰভত্তকেনাতি অত্থো. বেলুৰমত্তভত্তাহারাতি বিল্লপমাণভত্তভোজনা. ওট্ঠৰট্টিযাতি মুখৰট্টিযা. সব্বাকারেনেৰাতি সব্বপ্পকারেনেৰ. অনপ্পাহারোতি ন ৰত্তব্বো কদাচি অপ্পাহারোতি কত্ৰা. তত্থ অতিৰিয অঞ্ঞেহি অৰিসয্হং অপ্পাহারতং ভগৰতো দস্সেতুং ‘‘পধানভূমিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. মযাতি নিস্সক্কৰচনং. ৰিসেসতরাতি তেন ধম্মেন ৰিসেসৰন্ততরা.
ৰতসমাদানৰসেনেৰ পংসুকূলং ধারেন্তীতি পংসুকূলিকাতি আহ – ‘‘সমাদিন্নপংসুকূলিকঙ্গা’’তি, সদ্দত্থো পন ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গে’’ (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. পিণ্ডপাতিকা সপদানচারিনোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ তত্থ সত্থেন ছিন্দিতত্তা সত্থলূখানি. যং যং সপ্পাযং, তস্সেৰ গহণং উচ্চিনন্তি আহ ‘‘উচ্চিনিত্ৰা…পে… থিরট্ঠানমেৰ গহেত্ৰা’’তি. অলাবুলোমসানীতি অলাবুলোমানি ৰিয সুখুমতরানি চীৰরসুত্তংসূনি এতেসং সন্তীতি অলাবুলোমসানি. পাতিতসাণপংসুকূলন্তি কল়েৰরেন সদ্ধিং ছড্ডিতসাণমযং পংসুকূলং, যং তুম্বমত্তে পুল়ৰে ওধুনিত্ৰা সত্থা গণ্হি.
‘‘যথাপি ভমরো পুপ্ফ’’ন্তিআদিনা (ধ. প. ৪৯) ৰুত্তং মধুকরভিক্খাচারৰতং ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জা’’তি (মহাৰ. ৭৩, ১২৮) ৰচনতো ভিক্খূনং পকতিভূতং ৰতন্তি ৰুত্তং ‘‘উঞ্ছাসকে ৰতে রতা’’তি. ৰত-সদ্দো চেত্থ পকতিৰতসঙ্খাতং সকৰতং ৰদতি. তেনাহ ‘‘উঞ্ছাচরিযসঙ্খাতে ভিক্খূনং পকতিৰতে’’তি. উচ্চনীচঘরদ্ৰারট্ঠাযিনোতি মহন্তখুদ্দকগেহানং বহিদ্ৰারকোট্ঠকট্ঠাযিনো. কবরমিস্সকং ভত্তং সংহরিত্ৰাতি কণাজকমিস্সকং ভত্তং সম্পিণ্ডিত্ৰা. উম্মারতো পট্ঠাযাতি ঘরুম্মারতো পট্ঠায.
চীৰরানুগ্গহত্থন্তি চীৰরানুরক্খণত্থং. এত্থ চ যস্মা বুদ্ধা নাম সদেৰকে লোকে অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং, সা চস্স পুঞ্ঞক্খেত্ততা পরমুক্কংসগতা, তস্মা সত্তানং তাদিসং উপকারং আচিক্খিত্ৰা তে চ অনুগ্গণ্হন্তা গহপতিচীৰরং সাদিযন্তি, চতুপচ্চযসন্তোসে পন নে পরমুক্কংসগতা এৰাতি দট্ঠব্বং.
২৪৪. সপ্পচ্চযন্তি সহেতুকং সকারণং হুত্ৰা ধম্মং দেসেতীতি অযমেত্থ অত্থো. চোদকো পন অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘কিং পনা’’তিআদিমাহ. ইতরো ‘‘নো ন দেসেতী’’তিআদিনা অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. নিদানন্তি চেত্থ ঞাপকং উপ্পত্তিকারণং অধিপ্পেতং, তঞ্চ তস্স তস্স অনুপ্পত্তিযুত্তস্স অত্থস্স পটিপক্খহরণতো ‘‘সপ্পাটিহারিয’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘পুরিমস্সেৰেতং ৰেৰচন’’ন্তি. রাগাদীনং ৰা পটিহরণং পটিহারিযং, তদেৰ পাটিহারিযং, সহ পাটিহারিযেনাতি সপ্পাটিহারিযং. রাগাদিপটিসেধৰসেনেৰ হি সত্থা ধম্মং দেসেতি.
২৪৫. তস্স তস্স পঞ্হস্সাতি যং যং পঞ্হং পরো অভিসঙ্খরিত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছতি, তস্স তস্স পঞ্হস্স. উপরি আগমনৰাদপথন্তি ৰিস্সজ্জনে কতে ততো উপরি আগচ্ছনকং ৰাদমগ্গং. ৰিসেসেত্ৰা ৰদন্তোতি ৰত্ততি, ‘‘ভো গোতম, ৰত্তুমরহতী’’তি অত্তনো ৰাদভেদনত্থং আহতং কারণং অত্তনো মারণত্থং আৰুধং নিদস্সেন্তো ৰিয ৰিসেসেত্ৰা ৰদন্তো পহারকেন ৰচনেন. অন্তরন্তরেতি মযা ৰুচ্চমানকথাপবন্ধস্স অন্তরন্তরে. দদেয্য ৰদেয্য. এৰরূপেসু ঠানেসূতি পরৰাদীহি সদ্ধিং ৰাদপটিৰাদট্ঠানেসু. তে নিগ্গহেতুং মযা দেসিতং সুত্তপদং আনেত্ৰা মমযেৰ অনুসাসনিং ওৰাদং পচ্চাসীসন্তি.
২৪৬. সম্পাদেমীতি মনোরথং সম্পাদেমি. পরিপূরেমীতি অজ্ঝাসযং পরিপূরেমি. অধিসীলেতি অধিকে উত্তমসীলে. সাৰকসীলতো চ পচ্চেকবুদ্ধসীলতো চ বুদ্ধানং সীলং অধিকং উক্কট্ঠং পরমুক্কংসতো অনঞ্ঞসাধারণভাৰতো. তেনাহ ‘‘বুদ্ধসীলং নাম কথিত’’ন্তি. ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞাতি তত্থ তত্থ ঠানসো উপ্পন্নপঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. অৰসেসা পঞ্ঞাতি ইধ পাল়িযং আগতা অনাগতা চ যথাৰুত্তঞাণদ্ৰযৰিনিমুত্তা পঞ্ঞা.
২৪৭. ৰিসেসাধিগমানন্তি সতিপট্ঠানাদীনং অধিগন্ধব্বৰিসেসানং. অভিঞ্ঞা নাম ছ অভিঞ্ঞা, তাসু উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ছল়ভিঞ্ঞারহতোৰ অগ্গমগ্গপঞ্ঞা ইধ অভিঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা, তস্স ৰোসানং পরিযোসানং পারমী পরমুক্কংসাতি অৰকংসাতি চ অগ্গফলং ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞা…পে… অরহত্তং পত্তা’’তি.
উপাযপধানেতি অরিযফলাধিগমনস্স উপাযভূতে পধানে. ‘‘অনুপ্পন্নপাপকানুপ্পাদাদিঅত্থা’’তি গহিতা তথেৰ হোন্তি, তং অত্থং সাধেন্তিযেৰাতি এতস্স অত্থস্স দীপকো সম্মা-সদ্দোতি যথাঅধিপ্পেতত্থস্স অনুপ্পন্নপাপকানুপ্পাদাদিনো উপাযভূতে, পধানউপাযভূতেতি অত্থো. সম্মা-সদ্দস্স ৰা যোনিসো অত্থদীপকতং সন্ধায ‘‘যোনিসো পধানে’’তি ৰুত্তং. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দং উপ্পাদেতি পৰত্তেতি ৰা. ৰাযমতীতি পযোগপরক্কমং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি কাযিকচেতসিকৰীরিযং করোতি. চিত্তং উক্খিপতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন কোসজ্জপক্খতো চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি সম্মপ্পধানভূতং ৰীরিযং পৰত্তেতি. পটিপাটিযা পনেতানি চত্তারি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি. ‘‘পদহতী’’তি ৰা ইমিনা আসেৰনাদীহি সদ্ধিং সিখাপত্তং উস্সোল়্হিৰীরিযং যোজেতব্বং. ৰড্ঢিযা পরিপূরণত্থন্তি যাৰতা ভাৰনাপারিপূরিযা পরিপূরণত্থং. যা ঠিতীতি যা কুসলানং ধম্মানং পটিপক্খৰিগমেন অৰট্ঠিতি. সো অসম্মোসোতি সো অৰিনাসো. যং ৰেপুল্লন্তি যো সব্বসো ৰিপুলভাৰো মহন্ততা. ভাৰনাপারিপূরীতি ভাৰনায পরিপূরিতা. অত্থোতিপি ৰেদিতব্বং পুরিমপচ্ছিমপদানং সমানত্থভাৰতো.
পুব্বভাগপটিপদা কথিতাতংতংৰিসেসাধিগমস্স পটিপদাৰিভাৰনায আরদ্ধত্তা. অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পজ্জনেন অনত্থাৰহতা নাম নত্থীতি ৰুত্তং – ‘‘উপ্পজ্জমানা’’তি ৰচনং উপ্পন্নানং রাসন্তরভাৰেন গহিতত্তা. তথা কুসলানং ধম্মানং উপ্পজ্জনেনাতি ৰুত্তং – অনুপ্পজ্জমানাতি ৰচনং উপ্পন্নানং রাসন্তরভাৰেন গহিতত্তা. নিরুজ্ঝমানাতি পটিপক্খসমাযোগেন ৰিনস্সমানা, ন খণনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝমানা.
লোভাদযো ৰেদিতব্বা, যে আরদ্ধৰিপস্সকানং উপ্পজ্জনারহা. সকিং উপ্পজ্জিত্ৰাতি সভাৰকথনমত্তমেতং. একৰারমেৰ হি মগ্গো উপ্পজ্জতি. নিরুজ্ঝমানোতি সরসেনেৰ নিরুজ্ঝমানো. ন হি তস্স পটিপক্খসমাযোগো নাম অত্থি. ফলস্সাতি অনন্তরকালেৰ উপ্পজ্জনকফলস্স. পচ্চযং দত্ৰাৰ নিরুজ্ঝতীতি ইমিনা মগ্গো সম্পতি আযতিঞ্চ একন্তেনেৰ অত্থাৰহোতি দস্সেতি. পুরিমস্মিম্পীতি ‘‘অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা অনুপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’’ন্তি এতস্মিং ততিযৰারেপি. ‘‘সমথৰিপস্সনা গহেতব্বা’’তি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং, তং পন মগ্গস্স অনুপ্পন্নতায সব্ভাৰতো, অনুপ্পজ্জমানে চ তস্মিং ৰট্টানত্থসব্ভাৰতোতি মগ্গস্সপি সাধারণভাৰতো ন যুত্তন্তি পটিক্খিপতি. যদি সমথৰিপস্সনানম্পি অনুপ্পত্তি অনত্থাৰহা, মগ্গস্স অনুপ্পত্তিযা ৰত্তব্বং নত্থীতি.
মহন্তং, গারৰং হোতি, তস্মা ‘‘সঙ্ঘগারৰেন যথারুচি ৰন্দিতুং ন লভামী’’তি সঙ্ঘেন সহ ন নিক্খমি. এত্তকং ধাতূনং নিধানং নাম অঞ্ঞত্র নত্থি, মহাধাতুনিধানতো হি নীহরিত্ৰা কতিপযা ধাতুযো তত্থ তত্থ চেতিযে উপনীতা, ইধ পন রামগামথূপে ৰিনট্ঠে নাগভৰনং পৰিট্ঠা দোণমত্তা ধাতুযো উপনীতা. অতিমন্দানি নোতি ননু অতিৰিয মন্দানি.
সংৰিজ্জিত্ৰাতি ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসো ঈদিসং অনত্থং পাপুণিস্সতী’’তি সংৰেগং জনেত্ৰা. ঈদিসং নাম মাদিসং আরব্ভ ৰত্তব্বন্তি কিং ৰদতীতি তং ৰচনং অনাদিযন্তো.
সন্তসমাপত্তিতো অঞ্ঞং সন্থম্ভনকারণং বলৰং নত্থীতি ততো পরিহীনো সম্মাপটিপত্তিযং পতিট্ঠা কথং ভৰিস্সতীতি আহ ‘‘সন্তায…পে… ন সক্কোতী’’তি. ন হি মহারজ্জুযা ছিন্নায সুত্ততন্তূ সন্থম্ভেতুং সক্কোন্তীতি. সমথে দস্সেত্ৰা তেন সমানগতিকা ইমস্মিং ৰিসযে ৰিপস্সনাপীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘এৰং উপ্পন্না সমথৰিপস্সনা…পে… সংৰত্তন্তী’’তি.
কাসাৰন্তি কাসাৰৰত্থং. কচ্ছং পীল়েত্ৰা নিৰত্থন্তি পচ্ছিমং ওৰট্টিকং পীল়েন্তো ৰিয দল়্হং কত্ৰা নিৰত্থং অদ্দসংসূতি যোজনা.
ৰুত্তনযেনাতি (অ. নি. টী. ১.১.৩৯৪) ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’’তিআদিনা ৰত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৰদস্সনপুব্বকনেক্খম্মপটিপত্তিযা ছন্দরাগং ৰিক্খম্ভযতো সমুচ্ছিন্দন্তস্স চ ‘‘অনুপ্পন্নো চ কামাসৰো ন উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা হেট্ঠা সব্বাসৰসুত্তৰণ্ণনাদীসু (ম. নি. ১.১৫ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৫ আদযো) ৰুত্তনযেন. আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধৰিপাকোতি তদারম্মণমাহ. অনুভৰিত্ৰা ভৰিত্ৰা চ ৰিগতং ভূতৰিগতং. অনুভূতভূতা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূত-সদ্দেন ৰুত্তা. সামঞ্ঞমেৰ হি উপসগ্গেন ৰিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰতো অনুভৰকৰাচকো দট্ঠব্বো. ৰিপাকো আরম্মণে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধো ভুত্ৰাৰিগতোতি ৰত্তব্বতং অরহতি, ৰিকপ্পগাহৰসেন রাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ কম্মং আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা ৰিগতন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. যথাৰুত্তো পন ৰিপাকো কেৰলং আরম্মণরসানুভৰনৰসেনেৰ পৰত্ততীতি অনুভৰিত্ৰা ৰিগতত্তা নিপ্পরিযাযেনেৰ ৰুত্তো, তস্স চ তথা ৰুত্তত্তা কম্মং ভৰিত্ৰা ৰিগতপরিযাযেন, যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায, উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি এত্থ ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৰা তংসদিসানং পহানং, ৰুদ্ধি চ ৰুত্তা. ৰিপচ্চিতুং ওকাসকরণৰসেন উপ্পতিতং অতীতকম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধো অনাগতো ৰিপাকো চ ‘‘ওকাসকতুপ্পন্নো’’তি ৰুত্তো. যং উপ্পন্নসদ্দেন ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, সঞ্চেতনিকান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৰুত্তং.
তেসূতি ৰিপস্সনায ভূমিভূতেসু খন্ধেসু. অনুসযিতকিলেসাতি অনুসযৰসেন পৰত্তা অপ্পহীনা মগ্গেন পহাতব্বা কিলেসা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘অতীতা…পে… ন ৰত্তব্বা’’তি. তেসঞ্হি অম্বরুক্খোপমায ৰত্তমানাদিতা ন ৰত্তব্বা মগ্গেন পহাতব্বানং তাদিসস্স ৰিভাগস্স অনুপ্পজ্জনতো. অপ্পহীনাৰ হোন্তীতি ইমিনা অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযট্ঠোতি দস্সেতি. ইদং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি ইদং তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিরহকিলেসজাতং তায এৰ উপ্পত্তিরহতায ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম, তেভূমকভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি অত্থো. তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৰাদিঅত্তভাৰসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিঅনাপাদিততায অসমুগ্ঘাতিতা. এত্থ চ লদ্ধভূমিকং ভূমিলদ্ধন্তি ৰুত্তং অগ্গিআহিতো ৰিয.
ওকাসকতুপ্পন্ন-সদ্দেপি চ ওকাসো কতো এতেনাতি ওকাসো কতো এতস্সাতি চ অত্থদ্ৰযেপি কত-সদ্দস্স পরনিপাতো দট্ঠব্বো. আহতখীররুক্খো ৰিয নিমিত্তগ্গাহৰসেন অধিগ্গহিতং আরম্মণং, অনাহতখীররুক্খো ৰিয অৰিক্খম্ভিততায অন্তোগধকিলেসং আরম্মণং. নিমিত্তগ্গাহকাৰিক্খম্ভিতকিলেসা ৰা পুগ্গলা আহতানাহতখীররুক্খসদিসা. পুরিমনযেনেৰাতি অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নে ৰিয ‘‘ইমস্মিং নাম ঠানে নুপ্পজ্জিস্সন্তীতি ন ৰত্তব্বা. কস্মা? অসমুগ্ঘাতিতত্তা’’তি যোজেত্ৰা ৰিত্থারেতব্বং.
ৰুত্তং পটিসম্ভিদামগ্গে. তত্থ চ মগ্গেন পহীনকিলেসানমেৰ তিধা নৰত্তব্বতং অপাকটং সুপাকটং কাতুং অজাতফলরুক্খো উপমাভাৰেন আগতো. অতীতাদীনং অপ্পহীনতা দস্সনত্থম্পি ‘‘জাতফলরুক্খেন দীপেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ যথা অচ্ছিন্নে রুক্খে নিব্বত্তারহানি ফলানি ছিন্নে অনুপ্পজ্জমানানি ন কদাচি সসভাৰানি অহেসুং হোন্তি ভৰিস্সন্তি চাতি তানি অতীতাদিভাৰেন ন ৰত্তব্বানি, এৰং মগ্গেন পহীনকিলেসা চ দট্ঠব্বা. যথা ছেদে অসতি ফলানি উপ্পজ্জিস্সন্তি, সতি চ নুপ্পজ্জিস্সন্তীতি ছেদস্স সাত্থকতা, এৰং মগ্গভাৰনায চ সাত্থকতা যোজেতব্বা.
তেপি পজহতিযেৰ কিলেসপ্পহানেনেৰ তেসম্পি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনতো. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্সাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স. উপাদিন্নঅনুপাদিন্নতোতি উপাদিন্নখন্ধতো চেৰ কিলেসতো চ. উপপত্তিৰসেন ৰুট্ঠানং দস্সেতুমাহ – ‘‘ভৰৰসেন পনা’’তিআদি. যে সোতাপন্নস্স সত্ত ভৰা অপ্পহীনা, ততো পঞ্চ ঠপেত্ৰা ইতরে দ্ৰে ‘‘সুগতিভৰেকদেসা’’তি অধিপ্পেতা. সুগতিকামভৰতোতি সুগতিভৰেকদেসভূতকামভৰতো. অরহত্তমগ্গো রূপারূপভৰতো ৰুট্ঠাতি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনসমুগ্ঘাতভাৰতো. যদি অরহত্তমগ্গো এৰ অরিযমগ্গো সিযা, সো এৰ সব্বকিলেসে পজহেয্য, সব্বভৰেহিপি ৰুট্ঠহেয্য. যস্মা পন ওধিসোৰ কিলেসা পহীযন্তি, তস্মা হেট্ঠিমহেট্ঠিমমগ্গেহি পহীনাৰসেসে কিলেসে সো পজহতি, ইতি ইমং সামত্থিযং সন্ধায ‘‘সব্বভৰেহি ৰুট্ঠাতিযেৰাতিপি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. তথা হি সো এৰ ‘‘ৰজিরূপমো’’তি ৰুত্তো.
হোতু তাৰ ৰুত্তনযেন অনুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদায, উপ্পন্নানং উপ্পন্নসদিসানং পহানায অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনায মগ্গভাৰনা, অথ মগ্গক্খণে কথং অনুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদায উপ্পন্নানঞ্চ ঠিতিযা ভাৰনা হোতি একচিত্তক্খণিকত্তা তস্সাতি চোদেতি, ইতরো ‘‘মগ্গপ্পৰত্তিযাযেৰা’’তি পরিহারমাহ. মগ্গো হি কামঞ্চেকচিত্তক্খণিকো, তথারূপো পনস্স পৰত্তিৰিসেসো, যং অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা সাতিসযং উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ সৰিসেসং পারিপূরিং পাপুণন্তি. তেনাহ ‘‘মগ্গো হী’’তিআদি. কিঞ্চাপি অরিযমগ্গো ৰত্তমানক্খণে অনুপ্পন্নো নাম ন হোতি, অনুপ্পন্নপুব্বতং উপাদায উপচারৰসেন তথা ৰুচ্চতীতি দস্সেতুং ‘‘অনাগতপুব্বং হী’’তিআদি ৰুত্তং. অযমেৰাতি অযং মগ্গস্স যথাপচ্চযপৰত্তি এৰ ঠিতি নামাতি, মগ্গসমঙ্গী পুগ্গলো মগ্গম্পি ভাৰেন্তো এৰ তস্স ঠিতিযা ভাৰেতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি.
উপসমমানং গচ্ছতীতি ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে উপসমেন্তং ৰত্ততি. পুব্বভাগিন্দ্রিযানি এৰ ৰা অধিপ্পেতানি. তেনেৰাহ ‘‘কিলেসূপসমত্থং ৰা গচ্ছতী’’তি.
২৪৮. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি (দী. নি. টী. ২.১২৯; অ. নি. টী. ৩.৮.৬৬) অধিকং সৰিসেসং মুচ্চনট্ঠেন, তেনাহ ‘‘সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো’’তি. এতেন সতিপি সব্বস্সপি রূপাৰচরজ্ঝানস্স ৰিক্খম্ভনৰসেন পটিপক্খতো ৰিমুত্তভাৰে যেন ভাৰনাৰিসেসেন তং ঝানং সাতিসযং পটিপক্খতো ৰিমুচ্চিত্ৰা পৰত্ততি, সো ভাৰনাৰিসেসো দীপিতো. ভৰতি হি সমানজাতিযুত্তোপি ভাৰনাৰিসেসেন পৰত্তিআকারৰিসেসো. যথা তং সদ্ধাৰিমুত্ততো দিট্ঠিপ্পত্তস্স, তথা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্ততায এৰ অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠেনপি ৰিমোক্খো. তেনাহ ‘‘আরম্মণে চা’’তিআদি. অযং পনত্থোতি অযং অধিমুচ্চনত্থো পচ্ছিমৰিমোক্খে নিরোধে নত্থি. কেৰলো ৰিমুত্তত্থো এৰ তত্থ লব্ভতি, তং সযমেৰ পরতো ৰক্খতি.
রূপীতি যেনাযং সসন্ততিপরিযাপন্নেন রূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৰেন ৰিসিট্ঠং রূপং হোতি. যেন ৰিসিট্ঠেন রূপেন ‘‘রূপী’’তি ৰুচ্চেয্য রূপী-সদ্দস্স অতিসযত্থদীপনতো, তদেৰ সসন্ততিপরিযাপন্নরূপনিমিত্তং ঝানমিৰ পরমত্থতো রূপীভাৰসাধকন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. রূপজ্ঝানং রূপং উত্তরপদলোপেন. রূপানীতি পনেত্থ পুরিমপদলোপো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘নীলকসিণাদীনি রূপানী’’তি.
অন্তোঅপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থীতি ইমিনা পুব্বাভোগৰসেন অধিমুত্তি সিযাতি দস্সেতি. এৰঞ্হেত্থ তথাৰত্তব্বতাপত্তিচোদনা অনৰকাসা হোতি. যস্মা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু তত্থ কতাধিকারানং অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুত্তি সিযা, তস্মা অট্ঠকথাযং তথা ততিযো ৰিমোক্খো সংৰণ্ণিতো. যস্মা পন মেত্তাদিৰসেন পৰত্তমানা ভাৰনা সত্তে অপ্পটিকূলতো দহতি, তে সুভতো অধিমুচ্চিত্ৰাৰ পৰত্ততি, তস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.২১২) ব্রহ্মৰিহারভাৰনা ‘‘সুভৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তা, তযিদং উভযম্পি তেন তেন পরিযাযেন ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.
সব্বসোতি অনৰসেসতো. ন হি চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং একদেসোপি তত্থ অৰসিট্ঠোতি. ৰিস্সট্ঠত্তাতি যথাপরিচ্ছিন্নে কালে নিরোধিতত্তা. উত্তমো ৰিমোক্খো নাম অরিযেহেৰ সমাপজ্জিতব্বতো, অরিযফলপরিযোসানত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তিভাৰতো চ.
২৪৯. অভিভৰতীতি অভিভু (দী. নি. টী. ২.১৭৩; অ. নি. টী. ৩.৬.৬১-৬৫) পরিকম্মং, ঞাণং ৰা. অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. অভিভৰিতব্বং ৰা আরম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. আরম্মণাভিভৰনতো অভিভু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চাতিপি সসম্পযুত্তং ঝানং অভিভাযতনং. তেনাহ ‘‘অভিভৰনকারণানী’’তিআদি. তানীতি অভিভাযতনসঞ্ঞিতানি ঝানানি. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৰনাৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তং অভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তোতি দট্ঠব্বো. পরিকম্মৰসেন অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী, ন অপ্পনাৰসেন. ন হি পটিভাগনিমিত্তারম্মণা অপ্পনা অজ্ঝত্তৰিসযা সম্ভৰতি. তং পন অজ্ঝত্ত পরিকম্মৰসেন লদ্ধং কসিণনিমিত্তং অসুৰিসুদ্ধমেৰ হোতি, ন বহিদ্ধা পরিকম্মৰসেন লদ্ধং ৰিয ৰিসুদ্ধং.
পরিত্তানীতি যথালদ্ধানি সুপ্পসরাৰমত্তানি. তেনাহ ‘‘অৰড্ঢিতানী’’তি. পরিত্তৰসেনেৰাতি ৰণ্ণৰসেন আভোগে ৰিজ্জমানেপি পরিত্তৰসেনেৰ ইদমভিভাযতনং ৰুত্তং. পরিত্ততা হেত্থ অভিভৰনস্স কারণং. ৰণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি অভিভাযতনভাৰনা নাম তিক্খপঞ্ঞস্সেৰ সম্ভৰতি, ন ইতরস্সাতি ‘‘ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো’’তি. অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতীতি এত্থ অভিভৰনং সমাপজ্জনঞ্চ উপচারজ্ঝানাধিগমসমনন্তরমেৰ অপ্পনাঝানুপ্পাদনন্তি আহ ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অপ্পনাপরিৰাসাভাৰস্স লক্খণৰচনমেতং. যো ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো’’তি ৰুচ্চতি, ততোপি ঞাণুত্তরস্সেৰ অভিভাযতনভাৰনা. এত্থাতি এতস্মিং নিমিত্তে. অপ্পনং পাপেতীতি ভাৰনা অপ্পনং নেতি.
এত্থ চ কেচি ‘‘উপ্পন্নে উপচারজ্ঝানে তং আরব্ভ যে হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰে তযো জৰনৰারা পৰত্তন্তি, তে উপচারজ্ঝান পক্খিকা এৰ, তদনন্তরঞ্চ ভৰঙ্গপরিৰাসেন উপচারাসেৰনায চ ৰিনা অপ্পনা হোতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. ন হি পারিৰাসিকপরিকম্মেন অপ্পনাৰারো ইচ্ছিতো, নাপি মহগ্গতপ্পমাণজ্ঝানেসু ৰিয উপচারজ্ঝানে একন্ততো পচ্চৰেক্খণা ইচ্ছিতব্বা, তস্মা উপচারজ্ঝানাধিগমতো পরং কতিপযভৰঙ্গচিত্তাৰসানে অপ্পনং পাপুণন্তো ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰুত্তো. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনা’’তি চ অধিপ্পাযিকমিদং ৰচনং, ন নীতত্থং, অধিপ্পাযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
ন অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথারূপস্স আভোগস্স অসম্ভৰতো, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৰনাৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তং অভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তোতি দট্ঠব্বং. অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) পন ‘‘ইমিনা পনস্স পুব্বভাগো কথিতো’’তি ৰুত্তং. অন্তোসমাপত্তিযং তথা আভোগাভাৰে কস্মা ‘‘ঝানসঞ্ঞাযপী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অভিভৰ…পে… অত্থী’’তি.
ৰড্ঢিতপ্পমাণানীতি ৰিপুলপ্পমাণানীতি অত্থো, ন একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলাদিৰসেন ৰড্ঢিতপ্পমাণানীতি তথা ৰড্ঢনস্সেৰেত্থ অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘মহন্তানী’’তি.
রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী, ন রূপসঞ্ঞী অরূপসঞ্ঞী. সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৰদতি. রূপসঞ্ঞায অনুপ্পাদনমেৰেত্থ অলাভিতা. বহিদ্ধাৰ উপ্পন্নন্তি বহিদ্ধাৰত্থুস্মিংযেৰ উপ্পন্নং. অভিধম্মে পন ‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এৰং চতুন্নং অভিভাযতনানং আগতত্তা অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে – ‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানী’তিআদি ৰুত্তং, এৰং অৰত্ৰা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতাৰ ৰুত্তা’’তি চোদনং কত্ৰা ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি কারণং ৰত্ৰা ‘‘তত্থ ৰা হি ইধ ৰা বহিদ্ধারূপানেৰ অভিভৰিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতো ৰত্তব্বানীতি তত্রাপি ইধাপি ৰুত্তানি. ‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী’তি ইদং পন সত্থু দেসনাৰিলাসমত্তমেৰা’’তি ৰুত্তং.
এত্থ চ ৰণ্ণাভোগরহিতানি সহিতানি চ সব্বানি ‘‘পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰুত্তানি, তথা ‘‘অপ্পমাণানী’’তি দট্ঠব্বানি. অত্থি হি এসো পরিযাযো ‘‘পরিত্তানি অভিভুয্য তানি চে কদাচি ৰণ্ণৰসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি. পরিযাযকথা হি সুত্তন্তদেসনাতি. অভিধম্মে পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰণ্ণাভোগরহিতানি ৰিসুং ৰুত্তানি, তথা সহিতানি. অত্থি হি উভযত্থ অভিভৰনপরিযাযোতি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা পঠমদুতিযঅভিভাযতনেসু পঠমৰিমোক্খো, ততিযচতুত্থাভিভাযতনেসু দুতিযৰিমোক্খো, ৰণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৰিমোক্খো চ অভিভৰনপ্পৰত্তিতো সঙ্গহিতো, অভিধম্মে পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰিমোক্খে ৰজ্জেত্ৰা অভিভাযতনানি কথিতানি, সব্বানি চ ৰিমোক্খকিচ্চানি ঝানানি ৰিমোক্খদেসনাযং ৰুত্তানি. তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৰযস্স অভিধম্মে অভিভাযতনেসু অৰচনতো ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো ৰৰত্থানং কতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.
‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি ইদং অভিধম্মে কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপানি পস্সতী’’তি অৰত্ৰা সব্বত্থ যং ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধারূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কারণৰচনং. তেন যং অঞ্ঞহেতুকং, তং তেন হেতুনা ৰুত্তং, যং পন দেসনাৰিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতায এৰ অভিধম্মে ৰচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কারণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি. অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতা চ তেসং বহিদ্ধারূপানং ৰিয অৰিভূতত্তা, দেসনাৰিলাসো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেন ৰেদিতব্বো, ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰিজ্জমানপরিযাযকথনভাৰতো. ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা নীলাদিঅভিভাযতনানি ন ৰত্তব্বানীতি চে? ন, নীলাদীসু কতাধিকারানং নীলাদিভাৰস্সেৰ অভিভৰনকারণত্তা. ন হি তেসং পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানং পরিত্ততা তদপ্পমাণতা ৰা অভিভৰনকারণং, অথ খো নীলাদিভাৰো এৰাতি. এতেসু চ পরিত্তাদিকসিণরূপেসু যং চরিতস্স ইমানি অভিভাযতনানি ইজ্ঝন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৰুত্তং.
সব্বসঙ্গাহিকৰসেনাতি সকলনীলৰণ্ণনীলনিদস্সননীলনিভাসানং সাধারণৰসেন. ৰণ্ণৰসেনাতি সভাৰৰণ্ণৰসেন. নিদস্সনৰসেনাতি পস্সিতব্বতাৰসেন. ওভাসৰসেনাতি সপ্পভাসতায অৰভাসনৰসেন. উমাপুপ্ফন্তি অতসিপুপ্ফং. নীলমেৰ হোতি ৰণ্ণসঙ্করাভাৰতো. বারাণসিযং ভৰন্তি বারাণসিযং সমুট্ঠিতং.
তে ধম্মেতি তে সতিপট্ঠানাদিধম্মে চেৰ অট্ঠৰিমোক্খধম্মে চ. চিণ্ণৰসীভাৰাযেৰ তত্থ অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পরিযোসানুত্তরং সতং গতা অভিঞ্ঞাৰোসানপারমিপ্পত্তা.
২৫০. সকলট্ঠেনাতি (দী. নি. টী. ৩.৩৪৬; অ. নি. টী. ৩.১০.২৫) সকলভাৰেন, অসুভনিমিত্তাদীসু ৰিয একদেসে অট্ঠত্ৰা অনৰসেসতো গহেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. যথা খেত্তং সস্সানং উপ্পত্তিট্ঠানং ৰড্ঢিট্ঠানঞ্চ, এৰমেৰ তংতংসম্পযুত্তধম্মানন্তি আহ ‘‘খেত্তট্ঠেনা’’তি. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ইদং উদ্ধং অধো তিরিযন্তি যোজেতব্বং. পরিচ্ছিন্দিত্ৰা এৰ হি সব্বত্থ কসিণং ৰড্ঢেতব্বং. তেন তেন কারণেনাতি উপরিআদীসু তেন তেন কসিণেন. যথা কিন্তি আহ – ‘‘আলোকমিৰ রূপদস্সনকামো’’তি, যথা দিব্বচক্খুনা উদ্ধং চে রূপং দট্ঠুকামো, উদ্ধং আলোকং পসারেতি, অধো চে, অধো, সমন্ততো চে রূপং দট্ঠুকামো, সমন্ততো আলোকং পসারেতি, এৰং সব্বকসিণন্তি অত্থো. একস্সাতি পথৰীকসিণাদীসু একেকস্স. অঞ্ঞভাৰানুপগমনত্থন্তি অঞ্ঞকসিণভাৰানুপগমনদীপনত্থং, অঞ্ঞস্স ৰা কসিণভাৰানুপগমনদীপনত্থং. ন হি অঞ্ঞেন পসারিতকসিণং ততো অঞ্ঞেন পসারিতকসিণভাৰং উপগচ্ছতি, এৰম্পি নেসং অঞ্ঞকসিণসম্ভেদাভাৰো ৰেদিতব্বো. ন অঞ্ঞং পথৰীআদি. ন হি উদকেন ঠিতট্ঠানে সসম্ভারপথৰী অত্থি. অঞ্ঞকসিণসম্ভেদোতি আপোকসিণাদিনা সঙ্করো. সব্বত্থাতি সব্বেসু সেসকসিণেসু. একদেসে অট্ঠত্ৰা অনৰসেসফরণং পমাণস্স অগ্গহণতো অপ্পমাণং. তেনেৰ হি নেসং কসিণসমঞ্ঞা. তথা হি ‘‘তঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ চেতসা ফরন্তোতি ভাৰনাচিত্তেন আরম্মণং করোন্তো. ভাৰনাচিত্তঞ্হি কসিণং পরিত্তং ৰা ৰিপুলং ৰা সকলমেৰ মনসি করোতি.
কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং ফরণঅপ্পমাণৰসেন ‘‘ৰিঞ্ঞাণকসিণ’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি তং ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. কসিণৰসেনাতি উগ্ঘাটিতকসিণৰসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা. যত্তকঞ্হি ঠানং কসিণং পসারিতং, তত্তকং আকাসভাৰনাৰসেন আকাসং হোতীতি. এৰং যত্তকং ঠানং আকাসং হুত্ৰা উপট্ঠিতং, তত্তকং আকাসমেৰ হুত্ৰা ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তনতো আগমনৰসেন ৰিঞ্ঞাণকসিণেপি উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰুত্তাতি ‘‘কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৰসেন তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা’’তি আহ.
২৫২. ৰুত্তোযেৰ ৰম্মিকসুত্তে. নিস্সিতঞ্চ ছৰত্থুনিস্সিতত্তা ৰিপস্সনাঞাণস্স. পটিবদ্ধঞ্চ তেন ৰিনা অপ্পৰত্তনতো কাযসঞ্ঞিতানং রূপধম্মানং আরম্মণকরণতো চ. সুট্ঠু ভাতি ওভাসতীতি ৰা সুভো. কুরুৰিন্দজাতিআদিজাতিৰিসেসোপি মণি আকরপারিসুদ্ধিমূলকো এৰাতি আহ ‘‘সুপরিসুদ্ধআকরসমুট্ঠিতো’’তি. দোসনীহরণৰসেন পরিকম্মনিপ্ফত্তীতি আহ ‘‘সুট্ঠু কতপরিকম্মো অপনীতপাসাণসক্খরো’’তি. ধোৰনৰেধনাদীহীতি চতূসু পাসাণেসু ধোৰনেন চেৰ কাল়কাদিঅপহরণত্থায সুত্তেন আৰুননত্থায চ ৰিজ্ঝনেন. তাপসণ্হকরণাদীনং সঙ্গহো আদি-সদ্দেন. ৰণ্ণসম্পত্তিন্তি সুত্তস্স ৰণ্ণসম্পত্তিং.
মণি ৰিয করজকাযো পচ্চৰেক্খিতব্বতো. আৰুতসুত্তং ৰিয ৰিপস্সনাঞাণং অনুপৰিসিত্ৰা ঠিতত্তা. চক্খুমা পুরিসো ৰিয ৰিপস্সনালাভী ভিক্খু সম্মদেৰ তস্স দস্সনতো. তদারম্মণানন্তি রূপধম্মারম্মণানং. ফস্সপঞ্চমকচিত্তচেতসিকগ্গহণেন গহিতধম্মাপি ৰিপস্সনাচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্না এৰাতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্হি তেসং ৰিপস্সনাঞাণগতিকত্তা ‘‘আৰুতসুত্তং ৰিয ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তি ৰচনং অৰিরোধিতং হোতি.
ঞাণস্সাতি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স. যদি এৰং ঞাণস্স ৰসেন ৰত্তব্বং, ন পুগ্গলস্সাতি আহ ‘‘তস্স পনা’’তিআদি. মগ্গস্স অনন্তরং, তস্মা লোকিযাভিঞ্ঞানং পরতো ছট্ঠাভিঞ্ঞায পুরতো ৰত্তব্বং ৰিপস্সনাঞাণং. এৰং সন্তেপীতি যদিপাযং ঞাণানুপুব্বট্ঠিতি, এৰং সন্তেপি এতস্স অন্তরা ৰারো নত্থীতি পঞ্চসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু কথিতাসু আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) ৰিয ছট্ঠাভিঞ্ঞা কথেতব্বাতি এতস্স অনভিঞ্ঞালক্খণস্স ৰিপস্সনাঞাণস্স তাসং অন্তরা ৰারো ন হোতি, তস্মা তত্থ অৰসরাভাৰতো ইধেৰ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানানন্তরমেৰ দস্সিতং ৰিপস্সনাঞাণং. যস্মা চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন ন কেৰলং তদেৰ, অথ খো ইদম্পি কারণং ৰিপস্সনাঞাণস্স ইধেৰ দস্সনেতি ইমমত্থং দীপেতি. দিব্বেন চক্খুনা ভেরৰরূপং পস্সতোতি এত্থ ইদ্ধিৰিধঞাণেন ভেরৰং রূপং নিম্মিনিত্ৰা চক্খুনা পস্সতোতি ৰত্তব্বং, এৰম্পি অভিঞ্ঞালাভিনো অপরিঞ্ঞাণৰত্থুকস্স ভযসন্তাসো উপ্পজ্জতি উচ্চৰালিকৰাসীমহানাগত্থেরস্স ৰিয. ইধাপীতি ইমস্মিং ৰিপস্সনাঞাণেপি, ন সতিপট্ঠানাদীসু এৰাতি অধিপ্পাযো.
২৫৩. মনোমযিদ্ধিযং চিণ্ণৰসিতায অভিঞ্ঞা ৰোসানপারমিপ্পত্ততা ৰেদিতব্বাতি যোজনা. মনেন নিব্বত্তন্তি অভিঞ্ঞামনেন নিব্বত্তিতং. তং সদিসভাৰদস্সনত্থমেৰাতি সণ্ঠানতোপি ৰণ্ণতোপি অৰযৰৰিসেসতোপি সদিসভাৰদস্সনত্থমেৰ. সজাতিযং ঠিতো, ন নাগিদ্ধিযা অঞ্ঞজাতিরূপো. সুপরিকম্মকতমত্তিকাদযো ৰিয ইদ্ধিৰিধঞাণং ৰিকুব্বনকিরিযায নিস্সযভাৰতো.
২৫৫. অপ্পকসিরেনেৰাতি অকিচ্ছেনেৰ.
২৫৬. মন্দো উত্তানসেয্যকদারকোপি ‘‘দহরো’’তি ৰুচ্চতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘যুৰা’’তি ৰুত্তং. যুৰাপি কোচি অনিচ্ছনতো অমণ্ডনসীলো হোতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘মণ্ডনকজাতিকো’’তি ৰুত্তং. তেন ৰুত্তং ‘‘যুৰাপী’’তিআদি. কাল়তিলপ্পমাণা বিন্দৰো কাল়তিলকানি. নাতিকম্মাসতিলপ্পমাণা বিন্দৰো তিলকানি. ৰঙ্কং নাম পিযঙ্গং. যোব্বনপীল়কাদযো মুখদূসিপীল়কা. মুখগতো দোসো মুখদোসো, লক্খণৰচনঞ্চেতং মুখে অদোসস্সপি পাকটভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. যথা ৰা মুখে দোসো, এৰং মুখে অদোসোপি মুখদোসো সরলোপেন, মুখদোসো চ মুখদোসো চ মুখদোসোতি একসেসনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি পরেসং সোল়সৰিধং চিত্তং পাকটং হোতীতি ৰচনং সমত্থিতং হোতি.
২৫৯. পটিপদাৰসেনাতি যথারহং সমথৰিপস্সনামগ্গপটিপদাৰসেন. অট্ঠসু কোট্ঠাসেসূতি সতিপট্ঠানাদীসু বোধিপক্খিযধম্মকোট্ঠাসেসু, ৰিমোক্খকোট্ঠাসেসু ৰাতি ইমেসু অট্ঠসু কোট্ঠাসেসু. সেসেসূতি ৰুত্তাৰসেসেসু অভিভাযতনকোট্ঠাসাদীসু. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মহাসকুলুদাযিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৮. সমণমুণ্ডিকাপুত্তসুত্তৰণ্ণনা
২৬০. উগ্গহিতুন্তি সিক্খিতুং. উগ্গাহেতুন্তি সিক্খাপেতুং, পাঠতো অত্তনা যথাউগ্গহিতমত্থং তব্বিভাৰনত্থায উচ্চারণৰসেন পরেসং গাহেতুন্তি অত্থো. সমযন্তি দিট্ঠিং. সা হি সংযোজনভাৰতো সমেতি সম্বন্ধা এতি পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযোতি ৰুচ্চতি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সূরিযস্স উগ্গমনতো অত্থঙ্গমা অযং এত্তকো কালো রত্তন্ধকারৰিধমনতো দিৰা নাম, তস্স পন মজ্ঝিমপহারসঞ্ঞিতো কালো সমুজ্জলিতপভাতেজদহনভাৰেন দিৰা নাম. তেনাহ ‘‘দিৰসস্সপি দিৰাভূতে’’তি. পটিসংহরিত্ৰাতি নিৰত্তেত্ৰা. এৰং চিত্তস্স পটিসংহরণং নাম গোচরক্খেত্তে ঠপনন্তি আহ ‘‘ঝানরতিসেৰনৰসেন একীভাৰং গতো’’তি. এতেন কাযৰিৰেকপুব্বকং চিত্তৰিৰেকমাহ. সীলাদিগুণৰিসেসযোগতো মনসা সম্ভাৰনীযা, তে পন যস্মা অত্তনো সীলাদিগুণেহি ৰিঞ্ঞূনং মনাপা হোন্তি (কিলেসঅনিগ্গহস্স পঞ্চপসাদাযত্তত্তা,) তস্মা আহ ‘‘মনৰড্ঢনকান’’ন্তিআদি. তত্থ উন্নমতীতি উদগ্গং হোতি. ৰড্ঢতীতি সদ্ধাৰসেন ৰড্ঢতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অনুস্সরণম্পহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহূপকারং ৰদামী’’তি (ইতিৰু. ১০৪; সং. নি. ৫.১৮৪).
২৬১. পঞ্ঞপেমীতি পজাননভাৰেন ঞাপেমি তথা ৰৰত্থপেমি. তেনাহ ‘‘দস্সেমি ঠপেমী’’তি. পরিপুণ্ণকুসলন্তি সব্বসো পুণ্ণকুসলধম্মং, উত্তমকুসলন্তি উত্তমভাৰং সেট্ঠভাৰং পত্তকুসলধম্মং. অযোজ্ঝন্তি ৰাদযুদ্ধেন অযোধনীযং, ৰাদযুদ্ধং হোতু, তেন পরাজযো ন হোতীতি দস্সেতি, তেনাহ ‘‘ৰাদযুদ্ধেনা’’তিআদি. সংৰরপ্পহানন্তি পঞ্চসু সংৰরেসু যেন কেনচি সংৰরেন সংৰরলক্খণং পহানং. পটিসেৰনপ্পহানং ৰাতি ৰা-সদ্দেন পরিৰজ্জনপ্পহানাদিং সঙ্গণ্হাতি. সেসপদেসূতি ‘‘ন ভাসতী’’তিআদীসু পদেসু. এসেৰ নযোতি ইমিনা ‘‘অভাসনমত্তমেৰ ৰদতী’’তি এৰমাদিং অতিদিসতি.
নাভিনন্দীতি ন সম্পটিচ্ছি. সাসনে তিণ্ণং দুচ্চরিতানং মিচ্ছাজীৰস্স ৰিৰজ্জনং ৰণ্ণীযতি, অযঞ্চ এৰং কথেতি, তস্মা সাসনস্স অনুলোমং ৰিয ৰদতি, ৰদন্তো চ সম্মাসম্বুদ্ধে ধম্মে চস্স অপ্পসাদং ন দস্সেতি, তস্মা পসন্নকারম্পি ৰদতীতি মঞ্ঞমানো তস্স ৰাদং ন পটিসেধেতি.
২৬২. যথা তস্স ৰচনং, এৰং সন্তেতি যথা তস্স পরিব্বাজকস্স ৰচনং, এৰং সমণভাৰে সন্তে লব্ভমানে. মযং পন এৰং ন ৰদামাতি এতেন সমণভাৰো নাম এৰং ন হোতীতি দস্সেতি. যো হি ধম্মো যাদিসো, তথেৰ তং বুদ্ধা দীপেন্তি. ৰিসেসঞাণং ন হোতীতি কাযৰিসেসৰিসযঞাণং তস্স তদা নত্থি, যতো পরকাযে উপক্কমং করেয্যাতি দস্সেতি, তস্স পন তত্থ ৰিসেসঞাণম্পি নত্থেৰাতি. যস্মা কাযপটিবদ্ধং কাযকম্মং, তস্মা তং নিৰত্তেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞত্র ফন্দিতমত্তা’’তি. কিলেসসহগতচিত্তেনেৰাতি দুক্খসম্ফস্সস্স অসহননিমিত্তেন দোমনস্সসহগতচিত্তেনেৰ. দুতিযৰারেপি এসেৰ নযো. জিঘচ্ছাপিপাসদুক্খস্স অসহননিমিত্তেন দোমনস্সেনেৰ. ৰিকূজিতমত্তাতি এত্থ ৰিরূপং কূজিতং ৰিকূজিতং পুব্বেনিৰাসসন্নিস্সযং উপযং, তং পনেত্থ রোদনহসনসমুট্ঠাপকচিত্তসহগতন্তি দোসসহগতং লোভসহগতঞ্চাতি দট্ঠব্বং. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. অকুসলচিত্তং পন অতীতারম্মণং পৰত্ততীতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. সরিত্ৰাতি যাৰ ন সতিসণ্ঠাপনা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তাৰ সুপিনন্তে অনুভূতং ৰিয দুক্খং সরিত্ৰা রোদন্তি. হসন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অযঞ্চ নযো যে লদ্ধসুখারম্মণা হুত্ৰা গহিতপটিসন্ধিকা মাতুকুচ্ছিতোপি সুখেনেৰ নিক্খমন্তি, তেসং ৰসেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. পাযন্তিযাতি অত্তনো জনপদদেসরূপেন পাযন্তিযা. অযম্পীতি আজীৰোপি মাতু অঞ্ঞৰিহিতকালে চ লোকস্সাদৰসেন কিলেসসহগতচিত্তেনেৰ হোতি.
২৬৩. সমধিগয্হাতি সম্মা অধিগতভাৰেন গহেত্ৰা অভিভৰিত্ৰা ৰিসেসেত্ৰা ৰিসিট্ঠো হুত্ৰা. খীণাসৰং সন্ধাযাতি ব্যতিরেকৰসেন খীণাসৰং সন্ধায. অযঞ্হেত্থ অত্থো – খীণাসৰম্পি সোতাপন্নকুসলং পঞ্ঞপেতি সেক্খভূমিযং ঠিতত্তা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
তীণি পদানি নিস্সাযাতি ন কাযেন পাপকং কম্মং করোতি, ন পাপকং ৰাচং ভাসতি, ন পাপকং আজীৰং আজীৰতীতি ইমানি তীণি পদানি নিস্সায কুসলসীলমূলকা চ অকুসলসীলমূলকা চাতি দ্ৰে পঠমচতুক্কা ঠপিতা. একং পদং নিস্সাযাতি ন পাপকং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতীতি ইমং একপদং নিস্সায কুসলসঙ্কপ্পমূলকা অকুসলসঙ্কপ্পমূলকা চাতি ইমে দ্ৰে পচ্ছিমচতুক্কা ঠপিতা.
২৬৪. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতচিত্তদ্ৰযম্পি ৰট্টতি বলৰতা মোহেন সমন্নাগতত্তা. তথা হি তানি ‘‘মোমূহচিত্তানী’’তি ৰুচ্চন্তি.
কুহিন্তি কিংনিমিত্তং. কতরংঠানং পাপুণিত্ৰাতি কিং কারণং আগম্ম. এত্থেতেতি এত্থাতি কাযৰচীমনোসুচরিতভাৰনাসাজীৰনিপ্ফত্তিযং. সা পন হেট্ঠিমকোটিযা সোতাপত্তিফলেন দীপেতব্বাতি আহ ‘‘সোতাপত্তিফলে ভুম্ম’’ন্তি. যস্মা আজীৰট্ঠমকং অৰসিট্ঠঞ্চ সীলং পাতিমোক্খসংৰরসীলস্স চ পারিসুদ্ধিপাতিমোক্খাধিগমেন সোতাপত্তিফলপ্পত্তিযা সিদ্ধো হোতীতি আহ – ‘‘পাতিমোক্খ…পে… নিরুজ্ঝতী’’তি. ‘‘সুখসীলো দুক্খসীলো’’তিআদীসু ৰিয পকতিঅত্থসীলসদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অকুসলসীল’’ন্তিআদি.
২৬৫. কামাৰচরকুসলচিত্তমেৰ ৰুত্তং সম্পত্তসমাদানৰিরতিপুব্বকস্স সীলস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ – ‘‘এতেন হি কুসলসীলং সমুট্ঠাতী’’তি.
সীলৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো পাসংসত্থোৰ ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘সীলসম্পন্নো হোতী’’তি. যো সীলমত্তে পতিট্ঠিতো, ন সমাধিপঞ্ঞাসু, সো সীলমযধম্মপূরিততায সীলমযো. তেনাহ ‘‘অলমেত্তাৰতা’’তিআদি. যত্থাতি যস্সং চেতোৰিমুত্তিযং পঞ্ঞাৰিমুত্তিযঞ্চ. তদুভযঞ্চ যস্মা অরহত্তফলে সঙ্গহিতং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অরহত্তফলে ভুম্ম’’ন্তি. অসেসং নিরুজ্ঝতি সুখৰিপাকভাৰস্স সব্বসো পটিপ্পস্সম্ভনতো.
২৬৬. কামপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা কামসঞ্ঞা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ইতরা দ্ৰেতি ব্যাপাদৰিহিংসাসঞ্ঞা.
অনাগামিফলপঠমজ্ঝানন্তি অনাগামিফলসহগতং পঠমজ্ঝানং. এত্থাতি যথাৰুত্তে পঠমজ্ঝানে. এত্থ চ উজুৰিপচ্চনীকেন পটিপক্খপ্পহানং সাতিসযন্তি পঠমজ্ঝানগ্গহণং. তেনাহ ‘‘অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. নেক্খম্মসঞ্ঞানং কামাৰচরচিত্তসহগততা তস্স সীলস্স সমুট্ঠানতা চ সম্পযুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.
২৬৭. কুসলসঙ্কপ্পনিরোধদুতিযজ্ঝানিকঅরহত্তফলঅকুসলসঙ্কপ্পনিরোধ- পঠমজ্ঝানিকঅনাগামিফলগ্গহণেন সমণো দস্সিতো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.