৪. চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা
৪৬০. অযং দেসনা যস্মা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তা, তস্মা পুচ্ছকৰিস্সজ্জকে পুচ্ছানিমিত্তঞ্চ সমুদাযতো ৰিভাৰেতুং ‘‘কো পনায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. উপাসকত্তন্তি অমগ্গাগতং উপাসকত্তং. তেসন্তি একাদসনহুতানং. মগ্গাগতেন উপসমেন সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো.
‘‘কিং নু খো অজ্জ ভৰিস্সতি অয্যপুত্তো’’তি ৰীথিং ওলোকযমানা. ওলম্বনত্থন্তি তস্স হত্থাৰলম্বনত্থং পুব্বাচিণ্ণৰসেন অত্তনো হত্থং পসারেসি. বহিদ্ধাতি অত্তনা অঞ্ঞং ৰিসভাগৰত্থুং সন্ধায ৰদতি. পরিভেদকেনাতি পেসুঞ্ঞৰাদিনা.
অধিগমপ্পিচ্ছতায ‘‘ন পকাসেতব্বো’’তি চিন্তেসি. পুন তং অনুকম্পন্তো ‘‘সচে খো পনাহ’’ন্তিআদিং চিন্তেসি. এসো ধম্মোতি এসো লোকুত্তরধম্মো. ৰিৰট্টং উদ্দিস্স উপচিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং উপনিস্সযো. ‘‘যদি মে উপনিস্সযো অত্থি, সক্কা এতং পটিলদ্ধুং. সচেপি নত্থি, আযতিং উপনিস্সযো ভৰিস্সতী’’তি চিরকালপরিভাৰিতায ঘটে পদীপজালা ৰিয অব্ভন্তরে দিপ্পমানায হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানা আহ ‘‘এৰং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথা’’তি.
লাভসক্কারো উপ্পজ্জি সুচিরকালং কতূপচিতপুঞ্ঞতায. অভিনীহারসম্পন্নত্তাতি সুজাতত্থেরস্স পদুমুত্তরস্স ভগৰতো অগ্গসাৰকস্স নিপচ্চকারং কত্ৰা – ‘‘তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স ভাগী অস্স’’ন্তি নিব্বেধভাগিযং দানং দত্ৰা কতপত্থনাসঙ্খাতসম্পন্নাভিনীহারত্তা. নাতিচিরং কিলমিত্থাতি কম্মট্ঠানং ভাৰেন্তী ৰিপস্সনায পরিপাকৰসেন চিরং ন কিলমিত্থ. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইতো পট্ঠাযা’’তিআদি ৰুত্তং. দুতিযগমনেনাতি পব্বাজনত্থং গমনতো দুতিযগমনেন.
উপনেত্ৰাতি পঞ্হস্স অত্থভাৰেন উপনেত্ৰা. সক্কাযন্তি সকাযং. উপনিক্খিত্তং কিঞ্চি ৰত্থুং সম্পটিচ্ছমানা, ৰিয সম্পটিচ্ছন্তী ৰিয. একো এৰ পাসো এতিস্সাতি একপাসকা, গণ্ঠি. সা হি সুমোচিযা, অনেকপাসা পন দুম্মোচিযা, একপাসগ্গহণং ৰিস্সজ্জনস্স সুকরভাৰদস্সনত্থং. পটিসম্ভিদাৰিসযে ঠত্ৰাতি এতেন থেরিযা পভিন্নপটিসম্ভিদতং দস্সেতি. পচ্চযভূতাতি আরম্মণাদিৰসেন পচ্চযভূতা.
থেরিযা ৰিসেসাধিগমস্স অত্তনো অৰিসযতায ৰিসাখো ‘‘ন সক্কা’’তিআদিনা চিন্তেসীতি দট্ঠব্বং. সচ্চৰিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকরণেনাতি সচ্চপরিযাপন্নস্স ধম্মস্স দস্সনতো অঞ্ঞানঞ্ঞত্থনিদ্ধারণভেদনাসঙ্খাতস্স ৰিনিব্ভোগপঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনেন. দ্ৰে সচ্চানীতি দুক্খসমুদযসচ্চানি. পটিনিৰত্তেত্ৰাতি পরিৰত্তেত্ৰা. গণ্ঠিপঞ্হন্তি দুব্বিনিব্বেধতায গণ্ঠিভূতং পঞ্হং.
ন তংযেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা একদেসস্স সমুদাযতাভাৰতো, সমুদাযস্স চ একদেসতাভাৰতো. নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং তস্স তদেকদেসভাৰতো. ন হি একদেসো সমুদাযৰিনিমুত্তো হোতি. যদি হি তঞ্ঞেৰাতিআদিনা উভযপক্খেপি দোসং দস্সেতি. রূপাদিসভাৰম্পীতি রূপৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণসভাৰম্পি, ফস্সচেতনাদিসভাৰম্পি উপাদানং সিযা. অঞ্ঞত্র সিযাতি পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি ৰিসুংযেৰ উপাদানং যদি সিযা. পরসমযেতি নিকাযৰাদে. চিত্তৰিপ্পযুত্তো অনুসযোতি নিদস্সনমত্তমেতং নিকাযৰাদে চিত্তসভাৰাভাৰৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি চিত্তৰিপ্পযুত্তভাৰপটিজাননতো. এৰং ব্যাকাসীতি ‘‘ন খো, আৰুসো’’তিআদিনা খন্ধগতছন্দরাগভাৰেন ব্যাকাসি. অত্থধম্মনিচ্ছযসম্ভৰতো অসম্বন্ধেন. তেসু কত্থচিপি অসম্মুয্হনতো অৰিত্থাযন্তেন. পুচ্ছাৰিসযে মোহন্ধকারৰিগমনেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৰিয. সউপাদানুপাদানট্ঠানং অনুত্তানতায পচুরজনস্স গূল়্হো. অগ্গহিতসঙ্কেতানং কেসঞ্চি পটিচ্ছাদিতসদিসত্তা পটিচ্ছন্নো. তিলক্খণব্ভাহতধম্মৰিসযতায তিলক্খণাহতো. গম্ভীরঞাণগোচরতায গম্ভীরো. লদ্ধপতিট্ঠা অরিযসচ্চসম্পটিৰেধনতো. এৰং দিট্ঠধম্মাদিভাৰতো ৰেসারজ্জপ্পত্তা. সব্বসো নিৰুত্থব্রহ্মচরিযতায তিণ্ণং ভৰানম্পি অপরভাগে নিব্বানে নিৰুত্থৰতীতি ভৰমত্থকে ঠিতা.
৪৬১. ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি পদুদ্ধারং কত্ৰা ‘‘ইধেকচ্চো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৩০) পটিসম্ভিদাপাঠেন তদত্থং ৰিৰরতি. তত্থ অত্ততো সমনুপস্সতীতি অত্তাতি সমনুপস্সতি, অত্তভাৰেন সমনুপস্সতি. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. অহংবুদ্ধিনিবন্ধনঞ্হি অত্তানং অত্তৰাদী পঞ্ঞপেতি, তস্মা যং রূপং সো অহন্তি যদেতং মম রূপং নাম, সো অহন্তি ৰুচ্চমানো মম অত্তা তং মম রূপন্তি রূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং অনঞ্ঞং সমনুপস্সতি. তথা পস্সতো চ অত্তা ৰিয রূপং, রূপং ৰিয ৰা অত্তা অনিচ্চোতি আপন্নমেৰ. অচ্চীতি জালসিখা. সা চে ৰণ্ণো, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাৰ সিযা, ন কাযৰিঞ্ঞেয্যা, ৰণ্ণোপি ৰা কাযাদিৰিঞ্ঞেয্যো অচ্চিযা অনঞ্ঞত্তাতি উপমেয্যং ৰিয উপমাপি দিট্ঠিগতিকস্স অযুত্তাৰ. দিট্ঠিপস্সনাযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতায পস্সনায পস্সতি, ন তণ্হামানপঞ্ঞানুপস্সনায. অরূপং ৰেদনাদিং অত্তাতি গহেত্ৰা ছাযায রুক্খাধীনতায ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয, রূপস্স সন্তকভাৰেন অত্তাধীনতায রূপৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. পুপ্ফাধীনতায পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয আধেয্যভাৰেন অত্তাধীনতায রূপস্স অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. যথা করণ্ডো মণিনো আধারো, এৰং রূপম্পি অত্তনো আধারোতি কত্ৰা অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. এসেৰ নযোতি ইমিনা অত্তনো ৰেদনাদীহি অনঞ্ঞত্তং তেসঞ্চাধারণতং নিস্সিততঞ্চ যথাৰুত্তং অতিদিসতি.
অরূপং অত্তাতি কথিতং ‘‘ৰেদনাৰন্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয রূপেন ৰোমিস্সকতায অভাৰতো. রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো রূপেন সদ্ধিং সেসারূপধম্মানং অত্তাতি গহিতত্তা. উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা রূপাদীনং ৰিনাসদস্সনতো. তেনেৰাহ ‘‘রূপং অত্তাতি যো ৰদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চাতি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতী’’তিআদি. অৰসেসেসূতি পন্নরসসু ঠানেসু. সস্সতদিট্ঠি কথিতা রূপৰন্তাদিভাৰেন গহিতস্স অনিদ্ধারিতরূপত্তা.
দিট্ঠিগতিকো যং ৰত্থুং অত্তাতি সমনুপস্সতি, যেভুয্যেন তং নিচ্চং সুখন্তি চ সমনুপস্সতেৰ. সাৰকো পন তপ্পটিক্খেপেন সব্বে ধম্মা অনত্তাতি সুদিট্ঠত্তা রূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি, তথাভূতো চ অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সমনুপস্সতি, তথা ৰেদনাদযোতি দস্সেন্তো ‘‘ন রূপং অত্ততো’’তিআদিমাহ. এৰং ভৰদিট্ঠিপি অৰিজ্জাভৰতণ্হা ৰিয ৰট্টস্স সমুদযোযেৰাতি দিট্ঠিকথাযং ‘‘এত্তকেন গমনং হোতী’’তিআদি. দিট্ঠিপ্পহানকথাযঞ্চ ‘‘এত্তকেন গমনং ন হোতী’’তিআদি ৰুত্তং.
৪৬২. হেট্ঠা ৰুত্তমত্থমেৰ পুচ্ছিতত্তা ‘‘থেরিযা পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো’’তি ৰত্ৰা পটিপুচ্ছনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘উপাসকা’’তিআদি ৰুত্তং. পটিপত্তিৰসেনাতি সক্কাযনিরোধগামিনিপটিপদাভাৰেন. সঙ্খতাসঙ্খতৰসেন লোকিযলোকুত্তরৰসেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতৰসেনাতি ‘‘ৰসেনা’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. তত্থ কামং অসঙ্খতো নাম মগ্গো নত্থি, কিং সঙ্খতো, উদাহু অসঙ্খতোতি পন পুচ্ছাৰসেন তথা ৰুত্তং? ‘‘অরিযো’’তি ৰচনেনেৰ মগ্গস্স লোকুত্তরতো সিদ্ধা, সঙ্গাহকখন্ধপরিযাপন্নানং পন মগ্গধম্মানম্পি সিযা লোকিযতাতি ইধ লোকিযগ্গহণং. কিঞ্চাপি সঙ্গহিতপদমেৰ পাল়িযং আগতং, ন অসঙ্গহিতপদং, যে পন সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তা, তে সঙ্গহিতা ন হোন্তীতি অট্ঠকথাযং অসঙ্গহিতগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্খতোতিআদীসু সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতোতি সঙ্খতো. তথাভূতো চ তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স পুব্বভাগচেতনাতি ময্হং মগ্গো অট্ঠঙ্গিকো হোতু সত্তঙ্গিকো ৰাতি চেতিতভাৰেন চেতিতো. সহজাতচেতনাযপি চেতিতোৰ তস্সা সহকারীকারণভাৰতো, ততো এৰ পকপ্পিতো আযূহিতো. পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতত্তা কতো নিব্বত্তিতো চ. সমাপজ্জন্তেন অত্তনো সন্তানে সম্মদেৰ আপজ্জন্তেন উপ্পাদেন্তেন. ইতি সত্তহিপি পদেহি পচ্চযনিব্বত্তিতংযেৰ অরিযমগ্গস্স দস্সেতি.
অসঙ্গহিতো খন্ধানং পদেসো এতস্স অত্থীতি মগ্গো সপ্পদেসো. নত্থি এতেসং পদেসাতি খন্ধা নিপ্পদেসা. পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি হি পদেসো, অৰযৰো. অযন্তি মগ্গো. সপ্পদেসত্তা একদেসত্তা. নিপ্পদেসেহি সমুদাযভাৰতো নিরৰসেসপদেসেহি. যথা নগরং রজ্জেকদেসভূতং তদন্তোগধত্তা রজ্জেন সঙ্গহিতং, এৰং অরিযমগ্গো খন্ধত্তযেকদেসভূতো তদন্তোগধত্তা তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতোতি দস্সেতি ‘‘নগরং ৰিয রজ্জেনা’’তি ইমিনা. সজাতিতোতি সমানজাতিতায, সমানসভাৰত্তা এৰাতি অত্থো. এত্থ চ সীলক্খন্ধো ‘‘নৰ কোটিসহস্সানী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.২০; অপ. অট্ঠ. ২.৫৫.৫৫; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭) ৰুত্তপভেদৰসেন চেৰ সম্পত্তসমাদানৰিরতিআদিৰসেন চ গয্হমানো নিপ্পদেসো, মগ্গসীলং পন আজীৰট্ঠমকমেৰ সমুচ্ছেদৰিরতিমত্তমেৰাতি সপ্পদেসং. সমাধিক্খন্ধো পরিত্তমহগ্গতাদিৰসেন চেৰ উপচারপ্পনাসমাধিৰসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গসমাধি পন লোকুত্তরোৰ, অপ্পনাসমাধি এৰাতি সপ্পদেসো. তথা পঞ্ঞাক্খন্ধো পরিত্তমহগ্গতাদিৰসেন চেৰ সুতমযঞাণাদিৰসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গপঞ্ঞা পন লোকুত্তরাৰ, ভাৰনামযা এৰাতি সপ্পদেসা. অত্তনো ধম্মতাযাতি সহকারীকারণং অনপেক্খিত্ৰা অত্তনো সভাৰেন অত্তনো বলেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি ৰীরিযেন অনুপত্থম্ভিতং, সতিযা চ অনুপট্ঠিতং. পগ্গহকিচ্চন্তি যথা কোসজ্জপক্খে ন পতিতা চিত্তট্ঠিতি, তথা পগ্গণ্হনকিচ্চং. অপিলাপনকিচ্চন্তি যথা আরম্মণে ন পিলৰতি, এৰং অপিলাপনকিচ্চং.
একতো জাতাতি সহজাতা. পিট্ঠিং দত্ৰা ওনতসহাযো ৰিয ৰাযামো সমাধিস্স আরম্মণে অপ্পনায ৰিসেসপচ্চযভাৰতো. অংসকূটং দত্ৰা ঠিতসহাযো ৰিয সতি সমাধিস্স আরম্মণে দল়্হপৰত্তিযা পচ্চযভাৰতো. কিরিযতোতি উপকারকিরিযতো.
আকোটেত্ৰাতি আরম্মণং আহনিত্ৰা. তথা হি ৰিতক্কো ‘‘আহননরসো’’তি, যোগাৰচরো চ ‘‘কম্মট্ঠানং তক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং করোতী’’তি ৰুচ্চতি. ইধাপীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পেসু. কিরিযতোতি ৰুত্তপ্পকারউপকারকিরিযতো.
সুভসুখাদিনিমিত্তগ্গাহৰিধমনং চতুকিচ্চসাধনং. পচ্চযত্তেনাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন. চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰাতি ইদং মগ্গৰীরিযস্সেৰ গহিতভাৰদস্সনং. তঞ্হি একংযেৰ হুত্ৰা চতুকিচ্চং যথাৰুত্তউপকারকসভাৰেন চ পরিৰারট্ঠেন পরিক্খারো হোতি. মগ্গসম্পযুত্তধম্মানন্তি ইমিনা মগ্গধম্মানম্পি গহণং, ন তংসম্পযুত্তফস্সাদীনংযেৰ. একচিত্তক্খণিকাতি মগ্গচিত্তুপ্পাদৰসেন একচিত্তক্খণিকা.
সত্তহি ঞাণেহীতি পরমুক্কংসগতেহি সত্তহি জৰনেহি সম্পযুত্তঞাণেহি, সত্তহি ৰা অনুপস্সনাঞাণেহি. আদিতো সেৰনা আসেৰনা, ততো পরং ৰড্ঢনা ভাৰনা, পুনপ্পুনং করণং বহুলীকম্মন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেনা’’তিআদি. অধিপ্পাযৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বত্থং সুত্তং নেয্যত্থং. যথারুতৰসেন গহেতব্বত্থং নীতত্থং. এৰং সন্তেতি যদি ইদং সুত্তং নীতত্থং, আসেৰনাদি চ ৰিসুং ৰিসুং চিত্তেহি হোতি, এৰং সন্তে. আসেৰনাদি নাম চিত্তস্স অনেকৰারং উপ্পত্তিযা হোতি, ন একৰারমেৰাতি আহ ‘‘একং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – আসেৰনাৰসেন পৰত্তমানং চিত্তং সুচিরম্পি কালং আসেৰনাৰসেনেৰ পৰত্তেয্য, তথা ভাৰনাবহুলীকম্মৰসেন পৰত্তমানানিপি, ন চেত্থ এত্তকানেৰ চিত্তানি আসেৰনাৰসেন পৰত্তন্তি, এত্তকানি ভাৰনাৰসেন, বহুলীকম্মৰসেনাতি নিযমো লব্ভতি. ইতি অনেকচিত্তক্খণিকঅরিযমগ্গং ৰদন্তস্স দুন্নিৰারিযোৰাযং দোসো. যথা পন পুব্বভাগেপি নানাচিত্তেসু পৰত্তপরিঞ্ঞাদিকিচ্চানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং পটিৰেধকালে যথারহং চতুকিচ্চসাধনং, একচিত্তক্খণিকা চ পৰত্তি, এৰং ৰিপস্সনায পৰত্তাভিসঙ্খারৰসেন আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মানি পটিৰেধকালে একচিত্তক্খণিকানেৰ হোন্তীতি ৰদন্তানং আচরিযানং ন কোচি দোসো আসেৰনাদীহি কাতব্বকিচ্চস্স তদা একচিত্তক্খণেযেৰ সিজ্ঝনতো. তেনাহ ‘‘একচিত্তক্খণিকাৰা’’তিআদি. সচে সঞ্জানাতীতি সচে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি. যাগুং পিৰাহীতি উয্যোজেতব্বো ধম্মসাকচ্ছায অভব্বভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
৪৬৩. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঞ্চেতনাদি লক্খণে কাযসঙ্খারাদিকেপি সঙ্গণ্হাতি, ন অপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারে এৰ. কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খরীযতি, ন কাযসমুট্ঠানত্তা. চিত্তসমুট্ঠানা হি তে ধম্মাতি. নিব্বত্তীযতীতি চ ইদং কাযে সতি সব্ভাৰং, অসতি চ অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ৰাচন্তি ৰচীঘোসং. সঙ্খরোতীতি জনেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বত্তেতী’’তি. ন হি তং ৰিতক্কৰিচাররহিতচিত্তং ৰচীঘোসং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি. চিত্তপটিবদ্ধত্তাতি এতেন চিত্তস্স নিস্সযাদিপচ্চযভাৰো চিত্তসঙ্খারসঙ্খরণন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সাতি অত্থতো ভিন্নাপি কাযসঙ্খারাদিৰচনৰচনীযভাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সিতা অভিন্না ৰিয, ততো এৰ আলুল়িতা সংকিণ্ণা অৰিভূতা অপাকটা দুদ্দীপনা দুৰিঞ্ঞাপযা. আদানগ্গহণমুঞ্চনচোপনানীতি যস্স কস্সচি কাযেন আদাতব্বস্স আদানসঙ্খাতং গহণং, ৰিস্সজ্জনসঙ্খাতং মুঞ্চনং, যথাতথাচলনসঙ্খাতং চোপনন্তি ইমানি পাপেত্ৰা সাধেত্ৰা উপ্পন্না. কাযতো পৰত্তা সঙ্খারা, কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি চ কাযসঙ্খারাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. হনুসংচোপনন্তি হনুসঞ্চলনং. ৰচীভেদন্তি ৰাচানিচ্ছারণং. ৰাচং সঙ্খরোন্তীতি কত্ৰা ইধ ৰচীসঙ্খারাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি.
৪৬৪. সমাপজ্জিস্সন্তি পদং নিরোধস্স আসন্নানাগতভাৰৰিসযং আসন্নং ৰজ্জেত্ৰা দূরস্স গহণে পযোজনাভাৰতো. নিরোধপাদকস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচিত্তস্স চ গহণতো পট্ঠায নিরোধং সমাপজ্জতি নামাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পদদ্ৰযেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো’’তি ৰুত্তং. তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি এত্থ অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তগ্গহণং ইতরেসং নানন্তরিযভাৰতো. ন হি বলদ্ৰযঞাণসমাধিচরিযানং ৰসীভাৰাপাদনচিত্তেহি ৰিনা অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তং অচিত্তকভাৰায হোতি.
সেসসঙ্খারেহীতি কাযসঙ্খারচিত্তসঙ্খারেহি. দুতিযজ্ঝানেযেৰ নিরুজ্ঝতি অনুপ্পত্তিনিরোধেন. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. ৰুট্ঠহিস্সন্তি পদং ৰুট্ঠহনস্স আসন্নানাগতভাৰৰিসযং আসন্নং ৰজ্জেত্ৰা দূরস্স গহণে পযোজনাভাৰতো. নিরোধতো ৰুট্ঠানস্স চ চিত্তুপ্পাদেন পরিচ্ছিন্নত্তা ততো ওরমেৰাতি আহ ‘‘পদদ্ৰযেন অন্তোনিরোধকালো কথিতো’’তি. তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি যথা যথাপরিচ্ছিন্নকালমেৰ অচিত্তকভাৰো, ততো পরং সচিত্তকভাৰো হোতি, তথা নিরোধস্স পরিকম্মচিত্তং উপ্পাদিতং হোতি.
পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খায ইদমেৰ কাতব্বং জানিত্ৰা অপ্পৰত্তিমত্তং. সমাপজ্জন্তীতি অচিত্তকভাৰং সম্পদেৰ আপজ্জন্তি. অথ কস্মা সত্তাহমেৰ সমাপজ্জন্তীতি? যথাকালপরিচ্ছেদকরণতো, তঞ্চ যেভুয্যেন আহারূপজীৰীনং সত্তানং উপাদিন্নকপৰত্তস্স একদিৰসং ভুত্তাহারস্স সত্তাহমেৰ যাপনতো.
সব্বা ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি ইদং নত্থীতি আহ ‘‘সমুট্ঠাপেতী’’তি. যা পন ন সমুট্ঠাপেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্স পন…পে… ন সমুট্ঠাপেতী’’তি আহ. তত্থ ইমস্সাতি ইধ পাল়িযং ৰুত্তনিরোধসমাপজ্জনভিক্খুনো. তস্স পন ফলসমাপত্তি চতুত্থজ্ঝানিকাৰাতি নিযমো নত্থীতি আহ ‘‘কিং ৰা এতেনা’’তিআদি. অব্বোহারিকাতি সুখুমত্তভাৰপ্পত্তিযা ‘‘অত্থী’’তি ৰোহরিতুং অসক্কুণেয্যাতি কেচি. নিরোধস্স পন পাদকভূতায চতুত্থজ্ঝানাদিসমাধিচরিযায ৰসেন অচতুত্থজ্ঝানিকাপি নিরোধানন্তরফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি অভাৰতো এৰ তে অব্বোহারিকা ৰুত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা সঞ্জীৰত্থেরৰত্থুম্হি আনীতসমাপত্তিফলনিদস্সনম্পি সুট্ঠু উপপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ভৰঙ্গসমযেনেৰেতং কথিত’’ন্তি. কিরিযমযপৰত্তৰল়ঞ্জনকালেতি এত্থ কিরিযমযপৰত্তং কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিৰিপ্ফারো, তস্স ৰল়ঞ্জনকালে পৰত্তনসমযে. ৰাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তি অৰিঞ্ঞত্তিজনকত্তা তেসং ৰিতক্কৰিচারানং.
সগুণেনাতি সরসেন, সভাৰেনাতি অত্থো. সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি রাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা. তথা রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তা, রাগপণিধিআদীনং অভাৰা অপ্পণিহিতাতি আহ ‘‘অনিমিত্তঅপ্পণিহিতেসুপি এসেৰ নযো’’তি. অনিমিত্তং অপ্পণিহিতঞ্চ নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো নামাতি ইমমত্থং ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি.
অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনতো অনত্তানুপস্সনা সুঞ্ঞতা, নিচ্চনিমিত্তুগ্ঘাটনতো অনিচ্চানুপস্সনা অনিমিত্তা, সুখপ্পণিধিপটিক্খেপতো দুক্খানুপস্সনা অপ্পণিহিতাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতা…পে… ৰিপস্সনাপি ৰুচ্চতী’’তি. অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতীতি সঙ্খারানং অনিচ্চাকারগ্গাহিনিযা ৰুট্ঠানগামিনিযা পরতো একতোৰুট্ঠানউভতোৰুট্ঠানেহি নিমিত্তপৰত্ততো ৰুট্ঠাতি. অনিচ্চতো পরিগ্গহেত্ৰাতি চ ইদং ‘‘ন একন্তিকং এৰম্পি হোতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং. এস নযো সেসেসুপি. অপ্পণিহিতৰিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা, সুঞ্ঞতৰিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা চ যোজনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৰ নযো’’তি. ৰিকপ্পো আপজ্জেয্য আগমনস্স ৰৰত্থানস্স অভাৰেন অৰৰত্থানকরত্তা. এৰঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি এৰং সগুণতো আরম্মণতো চ নামলাভে সুঞ্ঞতাদিনামকা তযো ফস্সা ফুসন্তীতি অনিযমৰচনং. সমেতি যুজ্জতি একস্সেৰ ফস্সস্স নামত্তযযোগতো.
সব্বসঙ্খতৰিৰিত্ততায নিব্বানং ৰিৰেকো নাম উপধিৰিৰেকোতি কত্ৰা. নিন্নতা তপ্পটিপক্খৰিমুখস্স তদভিমুখতা. পোণতা ওনমনং, পব্ভারতা ততো ৰিস্সট্ঠভাৰো.
৪৬৫. চক্খাদিতো রূপাদীসু পৰত্তরূপকাযতো উপ্পজ্জনতো পঞ্চদ্ৰারিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৰারিকং চেতোফস্সজাতায চেতসিকং নাম. সভাৰনিদ্দেসো সুখযতীতি কত্ৰা. মধুরভাৰদীপকন্তি ইট্ঠভাৰজোতনং. ৰেদযিতভাৰদীপকন্তি ৰেদকভাৰৰিভাৰকং. ৰেদনা এৰ হি পরমত্থতো আরম্মণং ৰেদেতি, আরম্মণং পন ৰেদিতব্বন্তি. দুক্খন্তি সভাৰনিদ্দেসোতিএৰমাদিঅত্থৰচনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৰ নযো’’তি. ঠিতিসুখাতি ঠিতিযা ধরমানতায সুখা, ন ঠিতিক্খণমত্তেন. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৰো সুখ’’ন্তি. ৰিপরিণামদুক্খাতি ৰিপরিণমনেন ৰিগমনেন দুক্খা, ন নিরোধক্খণেন. তেনাহ ‘‘নত্থিভাৰো দুক্খ’’ন্তি. অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানঞ্হি সুখৰেদনুপরমো দুক্খতো উপট্ঠাতি. স্ৰাযমত্থো পিযৰিপ্পযোগেন দীপেতব্বো. ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৰো দুক্খং, নত্থিভাৰো সুখ’’ন্তি. দুক্খৰেদনুপরমো হি সত্তানং সুখতো উপট্ঠাতি. এৰঞ্হি ৰদন্তি – ‘‘তস্স রোগস্স ৰূপসমেন অহো সুখং জাত’’ন্তি. জাননভাৰোতি যাথাৰসভাৰতো অৰবুজ্ঝনং. অদুক্খমসুখঞ্হি ৰেদনং জানন্তস্স সুখং হোতি তস্স সুখুমভাৰতো, যথা তদঞ্ঞে ধম্মে সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ সম্মদেৰ অৰবোধো পরমং সুখং. তেনেৰাহ –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
অজাননভাৰোতি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. দুক্খঞ্হি সম্মোহৰিহারোতি. অপরো নযো জাননভাৰোতি জাননস্স ঞাণস্স সব্ভাৰো. ঞাণসম্পযুত্তা হি ঞাণোপনিস্সযা চ অদুক্খমসুখা ৰেদনা সুখা ইট্ঠাকারা. যথাহ ‘‘ইট্ঠা চেৰ ইট্ঠফলা চা’’তি. অজাননভাৰো দুক্খন্তি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
কতমো অনুসযো অনুসেতীতি কামরাগানুসযাদীসু সত্তসু অনুসযেসু কতমো অনুসযো অনুসযৰসেন পৰত্ততি? অপ্পহীনভাৰেন হি সন্তানে অনুসযন্তীতি অনুসযা, অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন কারণলাভে সতি উপ্পজ্জনারহতা নেসং দস্সিতা. অপ্পহীনা হি কিলেসা কারণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. তেনাহ ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৰিয হোতী’’তি. তে চ নিপ্পরিযাযতো অনাগতা কিলেসা দট্ঠব্বা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তংসভাৰত্তা তথা ৰুচ্চন্তি. ন হি ধম্মানং কালভেদেন সভাৰভেদো অত্থি. যদি অপ্পহীনট্ঠো অনুসযট্ঠো, ননু সব্বেপি কিলেসা অপ্পহীনা অনুসযা ভৰেয্যুন্তি? ন মযং অপ্পহীনতামত্তেন অনুসযট্ঠং ৰদাম, অথ খো পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা অনুসযা. ইদং থামগমনঞ্চ রাগাদীনমেৰ আৰেণিকো সভাৰো দট্ঠব্বো, যতো অভিধম্মে – ‘‘থামগতং অনুসযং পজহতী’’তি ৰুত্তং. সোতি রাগানুসযো. অপ্পহীনোতি অপ্পহীনভাৰমুখেন অনুসযনট্ঠমাহ. সো চ অপরিঞ্ঞাতক্খন্ধৰত্থুতো, পরিঞ্ঞাতেসু পতিট্ঠং ন লভতি. তেনাহ ‘‘ন সব্বায সুখায ৰেদনায সো অপ্পহীনো’’তি. আরম্মণৰসেন চাযং অনুসযট্ঠো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ন সব্বং সুখং ৰেদনং আরব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো’’তি.
ৰত্থুৰসেনপি পন অনুসযট্ঠো ৰেদিতব্বো, যো ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেন হি অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৩৪) ৰুত্তং –
‘‘ভূমীতি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিরহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি, সা চ খো ন আরম্মণৰসেন. আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চানউপ্পলৰণ্ণাদীনং খন্ধে আরব্ভ সোরেয্যসেট্ঠিনন্দমাণৰকাদীনং ৰিয. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং পজহেয্য, ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং ৰেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তিআদি.
এস নযো সব্বত্থাতি ইমিনা ‘‘ন সব্বায দুক্খায ৰেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং দুক্খং ৰেদনং আরব্ভ উপ্পজ্জতী’’তিআদিং অতিদিসতি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ‘‘যো অনুসযো যত্থ অনুসেতি, সো পহীযমানো তত্থ পহীনো নাম হোতী’’তি তত্থ তত্থ পহানপুচ্ছা, তং সন্ধাযাহ ‘‘কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নামা’’তি.
একেনেৰ ব্যাকরণেনাতি ‘‘ইধাৰুসো, ৰিসাখ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৭৪) একেনেৰ ৰিস্সজ্জনেন. দ্ৰে পুচ্ছাতি অনুসযপুচ্ছা পহানপুচ্ছাতি দ্ৰেপি পুচ্ছা ৰিস্সজ্জেসি. ‘‘রাগং তেন পজহতী’’তি ইদমেকং ৰিস্সজ্জনং, ‘‘ন তত্থ রাগানুসযো অনুসেতী’’তি ইদমেকং ৰিস্সজ্জনং, পুচ্ছানুক্কমঞ্চেত্থ অনাদিযিত্ৰা পহানক্কমেন ৰিস্সজ্জনা পৰত্তা. ‘‘দ্ৰে পুচ্ছা ৰিস্সজ্জেসী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইধা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তথাৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰাতি ইমিনা যো রাগং ৰিক্খম্ভেত্ৰা পুন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো তথাৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা মগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি, তস্স ৰসেন ‘‘রাগং তেন পজহতি, ন তত্থ রাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি. কামোঘাদীহি চতূহি ওঘেহি সংসারভৰোঘেনেৰ ৰা ৰেগসা ৰুয্হমানেসু সত্তেসু তং উত্তরিত্ৰা পত্তব্বং, তস্স পন গাধভাৰতো পতিট্ঠানভূতং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘তিণ্ণো পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮; ইতিৰু. ৬৯; পু. প. ১৮৭).
সুঞ্ঞতাদিভেদেন অনেকভেদত্তা পাল়িযং ‘‘অনুত্তরেসূ’’তি বহুৰচননিদ্দেসোতি ‘‘অনুত্তরা ৰিমোক্খা’’তি ৰত্ৰা পুন তেসং সব্বেসম্পি অরহত্তভাৰসামঞ্ঞেন ‘‘অরহত্তে’’তি ৰুত্তং. ৰিসযে চেতং ভুম্মং. পত্থনং পট্ঠপেন্তস্সাতি ‘‘অহো ৰতাহং অরহত্তং লভেয্য’’ন্তি পত্থনং উপট্ঠপেন্তস্স, পত্থেন্তস্সাতি অত্থো. পট্ঠপেন্তস্সাতি চেত্থ হেতুম্হি অন্তসদ্দো. কথং পন অরহত্তৰিসযা পত্থনা উপ্পজ্জতীতি? ন কাচি অরহত্তং আরম্মণং কত্ৰা পত্থনা উপ্পজ্জতি অনধিগতত্তা অৰিসযভাৰতো. পরিকপ্পিতরূপং পন তং উদ্দিস্স পত্থনা উপ্পজ্জতি. ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৰুত্তং পরম্পরপচ্চযতং সন্ধায, উজুকং পন পচ্চযভাৰো নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতী’’তি. ইদং পন সেৰিতব্বং দোমনস্সং অকুসলপ্পহানস্স কুসলাভিৰুড্ঢিযা চ নিমিত্তভাৰতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘দোমনস্সম্পাহং, দেৰানমিন্দ, দুৰিধেন ৰদামি সেৰিতব্বম্পি অসেৰিতব্বম্পী’’তি (দী. নি. ২.৩৫৯-৩৬২). তীহি মাসেহি সম্পজ্জনকা তেমাসিকা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং ৰারেতি ইমস্মিং পৰারণৰারে. ৰিসুদ্ধিপৰারণন্তি ‘‘পরিসুদ্ধো অহ’’ন্তি এৰং পৰত্তং ৰিসুদ্ধিপৰারণং. অরহন্তানমেৰ হেস পৰারণা.
ন কদাচি পহাতব্বস্স পহাযকতা অত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন দোমনস্সেন ৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা পরিযাযেনেতং ৰুত্তং, তং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো ৰিত্থারেন আগমিস্সতি. পটিপদং গহেত্ৰা পত্থনং কত্ৰা পত্থনং ঠপেত্ৰা. পটিসঞ্চিক্খতীতি ওৰাদৰসেন অত্তানং সমুত্তেজেন্তো কথেতি. সীলেন হীনট্ঠানন্তি অঞ্ঞেহি অরহত্তায পটিপজ্জন্তেহি সীলেন হীনট্ঠানং কিং তুয্হং অত্থীতি অধিপ্পাযো. সুপরিসুদ্ধন্তি অখণ্ডাদিভাৰতো সুধোতজাতিমণি ৰিয সুট্ঠু পরিসুদ্ধং. সুপগ্গহিতন্তি কদাচিপি সঙ্কোচাভাৰতো ৰীরিযং সুট্ঠু পগ্গহিতং. পঞ্ঞাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞা পটিপক্খেহি অনধিভূততায অকুণ্ঠা তিক্খৰিসদা সঙ্খারানং সম্মসনে সূরা হুত্ৰা ৰহতি পৰত্ততি. পরিযাযেনাতি তস্স দোমনস্সস্স অরহত্তুপনিস্সযতাপরিযাযেন. আরম্মণৰসেন অনুসযনং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ন তং আরব্ভ উপ্পজ্জতী’’তি. অনুপ্পজ্জনমেত্থ পহানং নামাতি ৰুত্তং ‘‘পহীনোৰ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো’’তি. ততিযজ্ঝানেন ৰিক্খম্ভেতব্বা অৰিজ্জা, সা এৰ অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দীযতীতি ‘‘অৰিজ্জানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং, অনুসযসদিসতায ৰা. ‘‘রাগানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম তত্থ কাতব্বকিচ্চাকরণতো.
৪৬৬. তস্মাতি পচ্চনীকত্তা সভাৰতো কিচ্চতো পচ্চযতো চাতি অধিপ্পাযো. ৰিসভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিয. অন্ধকারাতি অন্ধকারসদিসা অপ্পকা সভাৰতো. অৰিভূতা অপাকটা অনোল়ারিকভাৰতো. ততো এৰ দুদ্দীপনা দুৰিঞ্ঞাপনা. তাদিসাৰাতি উপেক্খাসদিসাৰ. যথা উপেক্খা সুখদুক্খানি ৰিয ন ওল়ারিকা, এৰং অৰিজ্জা রাগদোসা ৰিয ন ওল়ারিকা. অথ খো অন্ধকারা অৰিভূতা দুদ্দীপনা দুৰিঞ্ঞাপনাতি অত্থো. সভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘পণিধি পটিঘোসো’’তিআদীসু ৰিয. যত্তকেসু ঠানেসূতি দুক্খাদীসু যত্তকেসু ঠানেসু, যত্থ ৰা ঞেয্যট্ঠানেসু. ৰিসভাগপটিভাগোতি অন্ধকারস্স ৰিয আলোকো ৰিঘাতকপটিভাগো. ৰিজ্জাতি মগ্গঞাণং অধিপ্পেতং, ৰিমুত্তীতি ফলন্তি আহ ‘‘উভোপেতে ধম্মা অনাসৰা’’তি. অনাসৰট্ঠেনাতিআদীসু পণীতট্ঠেনাতিপি ৰত্তব্বং. সোপি হি ৰিমুত্তিনিব্বানানং সাধারণো, ৰিমুত্তিযা অসঙ্খতট্ঠেন নিব্বানস্স ৰিসভাগতাপি লব্ভতেৰ. পঞ্হং অতিক্কমিত্ৰা গতোসি, অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তোতি অধিপ্পাযো. পঞ্হানং পরিচ্ছেদপমাণং গহেতুং যুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৰা ততো পরং পুচ্ছন্তো নাসক্খি পঞ্হানং পরিযন্তং গহেতুং. অপ্পটিভাগধম্মস্সাতি নিপ্পরিযাযতো সভাগপটিভাগেন অপ্পটিভাগধম্মস্স. অনাগতাদিপরিযাযেন নিব্বানস্স সভাগপটিভাগো ৰুত্তো, ৰিসভাগে চ অত্থেৰ সঙ্খতধম্মা, তস্মা নিপ্পরিযাযতো কিঞ্চি সভাগপটিভাগং সন্ধায পুচ্ছতীতি কত্ৰা ‘‘অচ্চযাসী’’তিআদি ৰুত্তং. অসঙ্খতস্স হি অপ্পতিট্ঠস্স একন্তনিচ্চস্স সতো নিব্বানস্স কুতো নিপ্পরিযাযেন সভাগস্স সম্ভৰো. তেনাহ ‘‘নিব্বানং নামেত’’ন্তিআদি.
ৰিরদ্ধোতি এত্থ সভাগপটিভাগং পুচ্ছিস্সামীতি নিচ্ছযাভাৰতো পুচ্ছিতমত্থং ৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ পুচ্ছি, ন অজানিত্ৰাতি অত্থো. এতেন হেট্ঠা সব্বপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দননযেন জানিত্ৰাৰ পৰত্তাতি দীপিতং হোতি. থেরী পন তং তং পুচ্ছিতমত্থং সভাৰতো ৰিভাৰেন্তী সত্থু দেসনাঞাণং অনুগন্ত্ৰাৰ ৰিস্সজ্জেসি. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানং ওগাহিত্ৰা ঠিতং নিব্বানন্তোগধং. তেনাহ ‘‘নিব্বানব্ভন্তরং নিব্বানং অনুপৰিট্ঠ’’ন্তি. অস্সাতি ব্রহ্মচরিযস্স.
৪৬৭. পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতাতি এত্থ ৰুত্তপণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘ধাতুকুসলা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতি, আযতনকুসলো চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো চ ঠানাট্ঠানকুসলো চ. এত্তাৰতা নু খো, আনন্দ, ভিক্খু পণ্ডিতো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৪). পঞ্ঞামহত্তং নাম থেরিযা অসেক্খপ্পটিসম্ভিদপ্পত্তায পটিসম্ভিদাযো পূরেত্ৰা ঠিততাতি তং দস্সেতুং ‘‘মহন্তে অত্থে’’তিআদি ৰুত্তং. রাজযুত্তেহীতি রঞ্ঞো কম্মে নিযুত্তপুরিসেহি. আহচ্চৰচনেনাতি সত্থারা করণাদীনি আহনিত্ৰা পৰত্তিতৰচনেন. যদেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.