নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মজ্ঝিমনিকাযে

মূলপণ্ণাস-টীকা

(পঠমো ভাগো)

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

১. সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযৰন্দনা সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৰনিস্সযৰিসুদ্ধিপটিৰেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৰণ্ণনাসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৰ তেসং উগ্গহধারণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৰা মঙ্গলভাৰতো, সব্বকিরিযাসু পুব্বকিচ্চভাৰতো, পণ্ডিতেহি সমাচরিতভাৰতো, আযতিং পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা. অথ ৰা রতনত্তযপণামকরণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৰিসেসনিব্বত্তনত্থং. তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানত্থং. অন্তরা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং. তদুভযং অনন্তরাযেন অট্ঠকথায পরিসমাপনত্থং. ইদমেৰ চ পযোজনং আচরিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে… তস্সানুভাৰেনা’’তি. ৰত্থুত্তযপূজাহি নিরতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপরিমেয্যপভাৰো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৰিধন্তরাযেপি লোকসন্নিৰাসে অন্তরাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৰিদ্ধংসনায পহোতি. ভযাদিউপদ্দৰঞ্চ নিৰারেতি. যথাহ –

‘‘পূজারহে পূজযতো. বুদ্ধে যদি ৰ সাৰকে’’তিআদি (ধ. প. ১৯৫; অপ. ১.১০.১), তথা –

‘‘যে, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না, অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতী’’তিআদি (ইতিৰু. ৯০, ৯১),

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.

ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্স;

সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্সা’’তি. (ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০),

তথা –

‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১),

‘‘অরঞ্ঞে রুক্খমূলে ৰা…পে…

ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা,

লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি চ. (সং. নি. ২.২৪৯);

তত্থ যস্স ৰত্থুত্তযস্স ৰন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথাত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৰন্দনারহভাৰো, ৰন্দনারহে চ কতা ৰন্দনা যথাধিপ্পেতং পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা দেসনায সংৰণ্ণনং কত্তুকামো. সা ন ৰিনযদেসনা ৰিয করুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৰিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো করুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৰ তাৰ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসরতনানং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি ৰিবাধতীতি অত্থো. পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা. এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবন্ধতীতি অত্থো. করুণায সীতলং করুণাসীতলং, করুণাসীতলং হদযং অস্সাতি করুণাসীতলহদযো, তং করুণাসীতলহদযং.

তত্থ কিঞ্চাপি পরেসং হিতোপসংহারসুখাদিঅপরিহানিচ্ছনসভাৰতায, ব্যাপাদারতীনং উজুৰিপচ্চনীকতায চ পরসত্তসন্তানগতসন্তাপৰিচ্ছেদনাকারপ্পৰত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৰকারণতা উপলব্ভতি, তথাপি পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিযা পরূপতাপাসহনরসা অৰিহিংসাভূতা করুণাৰ ৰিসেসেন ভগৰতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৰিয সীতিভাৰনিমিত্তন্তি ৰুত্তং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি. করুণামুখেন ৰা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা অসাধারণঞাণৰিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিরৰসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সৰিসযব্যাপিতায মহাকরুণাভাৰং উপগতা করুণাৰ ভগৰতো অতিসযেন হদযসীতলভাৰহেতূতি আহ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি. অথ ৰা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতিভাৰনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৰিসেসকারণতায তাসম্পি কারণন্তি করুণাৰ ভগৰতো ‘‘হদযসীতলভাৰকারণ’’ন্তি ৰুত্তা. করুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. করুণানুভাৰনিব্বাপিযমানসংসারদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৰতো পরদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তরূপস্সেৰ নিরৰসেসবুদ্ধকরধম্মসম্ভরণনিরতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খারসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৰস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে তীসুপি অৰত্থাসু ভগৰতো করুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.

পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৰ ঞেয্যাৰরণপ্পহানতো পকারেহি ধম্মসভাৰজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. সৰাসনপ্পহানতো ৰিসেসেন হতং সমুগ্ঘাতিতং ৰিহতং, পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৰিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতং. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো, অৰিজ্জা, স্ৰেৰ ৰিসযসভাৰপটিচ্ছাদনতো অন্ধকারসরিক্খতায তমো ৰিযাতি তমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৰিজ্জন্ধকারস্স ৰিহতভাৰে সদ্ধাৰিমুত্তেহি ৰিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৰকেহি পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৰাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৰিসেসো ৰিজ্জতীতি সাতিসযেন অৰিজ্জাপহানেন ভগৰন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি.

অথ ৰা অন্তরেন পরোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৰিজ্জন্ধকারৰিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তথা সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৰসীভাৰস্স সমধিগতত্তা, পরসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৰেন সম্মদেৰ তস্স পৰত্তিতত্তা ভগৰাৰ ৰিসেসতো মোহতমৰিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৰতো পটিৰেধপঞ্ঞা ৰিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.

অথ ৰা ভগৰতো ঞাণস্স ঞেয্যপরিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৰাৰবোধনসমত্থেন অনাৰরণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৰচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স ৰিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধারণো ভগৰতো মোহতমৰিনাসোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৰিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৰরণঞাণং কারণূপচারেন সসন্তানে মোহতমৰিধমনন্তি দট্ঠব্বং. অভিনীহারসম্পত্তিযা সৰাসনপ্পহানমেৰ হি কিলেসানং ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি, পরসন্তানে পন মোহতমৰিধমনস্স কারণভাৰতো অনাৰরণঞাণং ‘‘মোহতমৰিধমন’’ন্তি ৰুচ্চতীতি.

কিং পন কারণং অৰিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৰেকো পহানসম্পত্তিৰসেন ভগৰতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিরৰসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৰচনেনেৰ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৰতো. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিরৰসেসঅৰিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি.

অথ ৰা ৰিজ্জা ৰিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিরৰসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা সংসারপ্পৰত্তিযা চ অৰিজ্জা পধানকারণন্তি তব্বিঘাতৰচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি.

নরা চ অমরা চ নরামরা, সহ নরামরেহীতি সনরামরো, সনরামরো চ সো লোকো চাতি সনরামরলোকো. তস্স গরূতি সনরামরলোকগরু, তং সনরামরলোকগরুং. এতেন দেৰমনুস্সানং ৰিয তদৰসিট্ঠসত্তানম্পি যথারহং গুণৰিসেসাৰহতায ভগৰতো উপকারিতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানাপ্পধানভাৰো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৰিয নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘সরাজিকায পরিসাযা’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৬). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খারোকাসৰসেন তিৰিধো লোকো, গরুভাৰস্স পন অধিপ্পেতত্তা গরুকরণসমত্থস্সেৰ যুজ্জনতো সত্তলোকস্স ৰসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৰুচ্চতি. অমরগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৰা অধিপ্পেতা.

অথ ৰা সমূহত্থো লোকসদ্দো সমুদাযৰসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নরেহীতি সনরা, সনরা চ তে অমরা চাতি সনরামরা, তেসং লোকোতি সনরামরলোকোতি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. অমরসদ্দেন চেত্থ ৰিসুদ্ধিদেৰাপি সঙ্গয্হন্তি. তে হি মরণাভাৰতো পরমত্থতো অমরা. নরামরানংযেৰ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকারিতায অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং উত্তমগারৰট্ঠানং. তেন ৰুত্তং ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তি.

সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৰতো হি ৰেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতরূপকাযতায দুতৰিলম্বিত-খলিতানুকড্ঢন-নিপ্পীল়নুক্কুটিক-কুটিলাকুলতাদি-দোসরহিত-মৰহসিত-রাজহংস- ৰসভৰারণ-মিগরাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৰিপুলনিম্মলকরুণা-সতিৰীরিযাদি-গুণৰিসেসসহিতমভিনীহারতো যাৰ মহাবোধিং অনৰজ্জতায সোভনমেৰাতি. অথ ৰা সযম্ভুঞাণেন সকলমপি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তিআদিনা (মহানি. ৩৮; চূল়নি. ২৭) নযেন অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. অথ ৰা সুন্দরং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৰ ৰা গতো অধিগতোতি সুগতো. যস্মা ৰা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৰেনেয্যানং যথারহং কালযুত্তমেৰ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতি ৰদতীতি সুগতো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.

পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৰসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৰৰিসেসা. তা পন নিরযাদিৰসেন পঞ্চৰিধা. তাহি সকলস্সপি ভৰগামিকম্মস্স অরিযমগ্গাধিগমেন অৰিপাকারহভাৰকরণেন নিৰত্তিতত্তা ভগৰা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৰিসংযুত্তোতি আহ ‘‘গতিৰিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৰতো কত্থচিপি গতিযা অপরিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৰা ‘‘দেৰাতিদেৰো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);

তংতংগতিসংৰত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৰ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৰতো গতিপরিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৰ ভগৰা সব্বভৰযোনিগতি-ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি-সত্তাৰাস-সত্তনিকাযেহি পরিমুত্তো, তং গতিৰিমুত্তং. ৰন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৰা অত্থো.

অথ ৰা গতিৰিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৰন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৰীহি আকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো পরহিতপটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৰরণঞাণাধিগমতো সৰাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৰেদিতব্বা, পরহিতপটিপত্তি লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো ৰিরুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো ঞাণপরিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৰিধা পরহিতপটিপত্তি, তিৰিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পরহিতপটিপত্তি, সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পরহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং গতিৰিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৰিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৰসিট্ঠট্ঠেন তেন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চাপি সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তিপরহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.

অথ ৰা তীহি আকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা – হেতুতো ফলতো উপকারতো চ. তত্থ হেতু মহাকরুণা, সা পঠমপদেন দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা পহানসম্পদা আনুভাৰসম্পদা রূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা হোন্তি, আনুভাৰসম্পদা পন ততিযপদেন, রূপকাযসম্পদা যথাৰুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপারিপূরিযা ৰিনা তদভাৰতো. উপকারো অনন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা তিৰিধযানমুখেন ৰিমুত্তিধম্মদেসনা. সো সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

তত্থ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৰা সংসারপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধরণত্থং কতাভিনীহারো অনুপুব্বেন পারমিযো পূরেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি করুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৰরণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতীতি. সম্মাগমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসাদি অন্তদ্ৰযরহিতায করুণাপঞ্ঞাপরিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগতসদ্দস্স. ইতরেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসারমহোঘতো সত্তসন্তারণঞ্হেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পরহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতরেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৰতো চতুত্থপুগ্গলভাৰং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰং উত্তমৰন্দনীযভাৰং অত্তনো চ ৰন্দনকিরিযায খেত্তঙ্গতভাৰং দস্সেতি.

এত্থ চ করুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো ভগৰতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তিআদিনা ৰিপঞ্চীযতীতি. করুণাগহণেন চ উপগমনং নিরুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন অপগমনং. তথা করুণাগহণেন লোকসমঞ্ঞানুরূপং ভগৰতো পৰত্তিং দস্সেতি লোকৰোহারৰিসযত্তা করুণায, পঞ্ঞাগহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৰনং সভাৰানৰবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৰিত্ৰা সত্তাদিপরামসনং হোতীতি. তথা করুণাগহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিৰিহারং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং চতুৰেসারজ্জঞাণং.

করুণাগহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধারণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোল়স ঞাণচরিযা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, সত্তসত্ততিঞাণৰত্থূনীতি এৰমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৰসেন ঞাণচারং দস্সেতি. তথা করুণাগহণেন চরণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগহণেন ৰিজ্জাসম্পত্তিং. করুণাগহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগহণেন ধম্মাধিপতিতা. করুণাগহণেন লোকনাথভাৰো, পঞ্ঞাগহণেন অত্তনাথভাৰো. তথা করুণাগহণেন পুব্বকারিভাৰো, পঞ্ঞাগহণেন কতঞ্ঞুতা. তথা করুণাগহণেন অপরন্তপতা, পঞ্ঞাগহণেন অনত্তন্তপতা. করুণাগহণেন ৰা বুদ্ধকরধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগহণেন বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. তথা করুণাগহণেন পরেসং তারণং, পঞ্ঞাগহণেন সযং তরণং. তথা করুণাগহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগহণেন সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি.

সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং করুণা আদি তন্নিদানভাৰতো, পঞ্ঞা পরিযোসানং ততো উত্তরি করণীযাভাৰতো. ইতি আদিপরিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা করুণাগহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. করুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৰচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি এৰম্পি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৰ হি নিরৰসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৰতো গুণে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং. তেনেৰাহ –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং;

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো.

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে;

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৫; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; অপ. অট্ঠ. ২.৭.২০; বু. ৰং. অট্ঠ. ৪.৪; চরিযা. অট্ঠ. ৩.১২২ পকিণ্ণককথা);

তেনেৰ চ আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেনপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৰুত্তং.

২. এৰং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৰন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৰেত্ৰা সচ্ছিকত্ৰাতি চ পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপরকালকিরিযানিদ্দেসো. ৰন্দেতি কিরিযানিদ্দেসো. তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৰন্দনকিরিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং অনুত্তরন্তি চ তব্বিসেসনং.

তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭) অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা সৰাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমতো, বুদ্ধিযা ৰা ৰিকসিতভাৰতো বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো জাগরণৰিকসনত্থৰসেন. অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন ঞেয্যৰিসেসস্স কম্মভাৰেন অগ্গহণতো কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰেন অৰগমনত্থৰসেনেৰ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৰাসনায ৰিহতৰিদ্ধস্তনিরৰসেসকিলেসো মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্যগুণগণাধারো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ. অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭; পটি. ম. ৩.১৬১).

অপি-সদ্দো সম্ভাৰনে. তেন ‘‘এৰং গুণৰিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৰা’’তি ৰক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৰনং দীপেতি. বুদ্ধভাৰন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা চ. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৰ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৰিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৰন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৰা. অনুত্তরন্তি উত্তররহিতং, লোকুত্তরন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ সংসারতো চ অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৰং ৰিৰিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৰা যং অরিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং ভাৰেত্ৰা, ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন সচ্ছিকত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৰহেতুভূতং সব্বদোসমলরহিতং অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন অনুত্তরং পটিৰেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পরিযত্তিসদ্ধম্মস্সাপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অথ ৰা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা পরিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিরিযাসম্মসনপরিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৰুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা সচ্চিকত্ৰা’’তি চ ৰুত্তত্তা বুদ্ধকরধম্মভূতাহি পারমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্মসদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বং. তাপি হি মলপটিপক্খতায গতমলা অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থায কতমহাভিনীহারো মহাকরুণাধিৰাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৰিসেসপরিধোতনিম্মলানং দানদমসংযমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসানং ভাৰনাপচ্চক্খকরণেহি কম্মাদীসু অধিগতৰসীভাৰো অচ্ছরিযাচিন্তেয্যমহানুভাৰো অধিসীলাধিচিত্তানং পরমুক্কংসপারমিপ্পত্তো ভগৰা পচ্চযাকারে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৰজিরঞাণং পেসেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.

এত্থ চ ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন ৰিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন ৰিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৰিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৰা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৰা পঠমেন খযেঞাণভাৰেন, দুতিযেন অনুপ্পাদেঞাণভাৰেন. পুরিমেন ৰা ৰিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৰজিরূপমতায. পুরিমেন ৰা ৰিরাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিরোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৰেন, দুতিযেন নিস্স্সরণভাৰেন. পঠমেন ৰা হেতুভাৰেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৰেন. পঠমেন ৰা দস্সনভাৰেন, দুতিযেন ৰিৰেকভাৰেন. পঠমেন ৰা অধিপতিভাৰেন, দুতিযেন অমতভাৰেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৰা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা বুদ্ধভাৰং উপগতো’’তি এতেন স্ৰাক্খাততায ধম্মং থোমেতি. ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুরিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুরিমেন ৰা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৰেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি. ‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৰদীপনেন ধম্মস্স পরিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তর’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৰিসিট্ঠস্স অভাৰদীপনেন ৰিপুলপরিপুণ্ণতং. পঠমেন ৰা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন সভাৰসম্পদং. ভাৰেতব্বতায ৰা ধম্মস্স গতমলভাৰো যোজেতব্বো. ভাৰনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৰেন অনুত্তরভাৰো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিরিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তরিকরণীযাভাৰতো অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরোতি. তথা ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.

৩. এৰং সঙ্খেপেনেৰ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৰিত্ৰা ইদানি অরিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওরসানন্তি পুত্তৰিসেসনং. মারসেনমথনানন্তি ওরসপুত্তভাৰে কারণনিদ্দেসো. তেন কিলেসপ্পহানমেৰ ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰে কারণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. তেন সতিপি তেসং সত্তৰিসেসভাৰেন অনেকসহস্সসঙ্খাভাৰে ইমং গণনপরিচ্ছেদং নাতিৰত্তন্তীতি দস্সেতি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰানাতিৰত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অরিযসঙ্ঘন্তি গুণৰিসিট্ঠসঙ্ঘাটভাৰনিদ্দেসো. তেন অসভিপি অরিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অরিযসঙ্ঘভাৰং দস্সেতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰতো.

তত্থ উরসি ভৰা জাতা সংৰদ্ধা চ ওরসা. যথা হি সত্তানং ওরসপুত্তা অত্তজাততায পিতু সন্তকস্স দাযজ্জস্স ৰিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৰমেৰ তেপি অরিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাততায ভগৰতো সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স অরিযধম্মরতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওরসা ৰিয ওরসা. অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা ভগৰতো উরেন ৰাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পরিযাযেন ‘‘ওরসপুত্তা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. সাৰকেহি পৰত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ‘‘ভগৰতো ধম্মদেসনা’’ইচ্চেৰ ৰুচ্চতি তংমূলিকত্তা লক্খণাদিৰিসেসাভাৰতো চ.

যদিপি অরিযসাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৰতো ৰিয তদন্তরায করণত্থং দেৰপুত্তমারো, মারৰাহিনী ৰা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কারণে ৰিমথিতে তেপি ৰিমথিতা এৰ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘মারমারসেনমথনান’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি একদেসসরূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা খন্ধাভিসঙ্খারমারানং ৰিয দেৰপুত্তমারস্সপি গুণমারণে সহাযভাৰূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা অনন্তভেদা ৰা কিলেসৰাহিনী সতিধম্মৰিচযৰীরিযসমথাদিগুণপহরণেহি ওধিসো ৰিমথিতা ৰিহতা ৰিদ্ধস্তা চাতি মারসেনমথনা, অরিযসাৰকা. এতেন তেসং ভগৰতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.

আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো অরিযা নিরুত্তিনযেন. অথ ৰা সদেৰকেন লোকেন ‘‘সরণ’’ন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা, অরিযানং সঙ্ঘোতি অরিযসঙ্ঘো, অরিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি ৰা অরিযসঙ্ঘো, তং অরিযসঙ্ঘং. ভগৰতো অপরভাগে বুদ্ধধম্মরতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘরতনাধীনোতি অরিযসঙ্ঘস্স বহূপকারতং দস্সেতুং ইধেৰ ‘‘সিরসা ৰন্দে’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স পভৰসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰদীপনতো. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভাৰসম্পদং দস্সেতি সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৰদীপনতো. অথ ৰা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি অরিযসঙ্ঘস্স ৰিসুদ্ধনিস্সযভাৰদীপনং, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৰদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৰদীপনং, ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তরসরণগমনসব্ভাৰং দীপেতি. লোকুত্তরসরণগমনেন হি তে ভগৰতো ওরসপুত্তা জাতা. ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহারসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহারা হি সম্মাপটিপন্না মারং মারপরিসং ৰা অভিৰিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন পটিৰিদ্ধস্তৰিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৰং দস্সেতি. সরণগমনঞ্চ সাৰকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পরিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অরিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.

৪. এৰং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন রতনত্তযস্স পণামং কত্ৰা ইদানি তংনিপচ্চকারং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পরিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ রতিজননট্ঠেন রতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৰজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –

‘‘যস্মিং মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি…পে… উজুগতচিত্তো খো মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).

চিত্তীকতাদিভাৰো ৰা রতনট্ঠো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০);

চিত্তিকতভাৰাদযো চ অনঞ্ঞসাধারণা বুদ্ধাদীসু এৰ লব্ভন্তীতি.

ৰন্দনাৰ ৰন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০). ৰন্দনা চেত্থ কাযৰাচাচিত্তেহি তিণ্ণং রতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৰা. পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৰা. সুৰিহতন্তরাযোতি সুট্ঠু ৰিহতন্তরাযো. এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা রতনত্তযস্স চ খেত্তভাৰসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৰানং ৰিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযা. তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং রতনত্তযৰন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৰেনাতি বলেন.

৫. এৰং রতনত্তযস্স নিপচ্চকারে পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৰ গুণাভিত্থৰনৰসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্স. যথা হি দীঘাগমে দীঘপমাণানি সুত্তানি, যথা চ সংযুত্তঙ্গুত্তরাগমেসু দ্ৰীসু খুদ্দকপমাণানি, ন এৰং ইধ. ইধ পন পমাণতো মজ্ঝিমানি সুত্তানি. তেন ৰুত্তং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্সতি অত্থো’’তি. এতেন ‘‘মজ্ঝিমো’’তি অযং ইমস্স অত্থানুগতসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানি এৰ আগমো, কস্স পন সুত্তেহি অঙ্কনন্তি? সচ্চমেতং পরমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদায পঞ্ঞত্তো আগমো. যথেৰ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰোহারো, এৰং সুত্তসমুদাযে অযং ‘‘আগমো’’তি ৰোহারো. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন এতস্মা ৰা অত্তত্থপরত্থাদযোতি আগমো, আদিকল্যাণাদিগুণসম্পত্তিযা উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৰরিতব্বতো ৰরো, আগমো চ সো ৰরো চাতি আগমৰরো. আগমসম্মতেহি ৰা ৰরোতি আগমৰরো, মজ্ঝিমো চ সো আগমৰরো চাতি মজ্ঝিমাগমৰরো, তস্স.

বুদ্ধানং অনুবুদ্ধানং বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৰেধং অনুগম্ম পটিৰিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৰকাদযো অরিযা. তেহি অত্থসংৰণ্ণনাগুণসংৰণ্ণনানং ৰসেন সংৰণ্ণিতস্স. অথ ৰা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৰ হি ৰিনযসুত্তাভিধম্মানং পকিণ্ণকদেসনাদিৰসেন যো পঠমং অত্থো ৰিভত্তো, সো এৰ পচ্ছা তস্স তস্স সংৰণ্ণনাৰসেন সঙ্গীতিকারেহি সঙ্গহং আরোপিতোতি. পরৰাদমথনস্সাতি অঞ্ঞতিত্থিযানং ৰাদনিম্মথনস্স, তেসং দিট্ঠিগতভঞ্জনস্সাতি অত্থো. অযঞ্হি আগমো মূলপরিযাযসুত্তসব্বাসৰসুত্তাদীসু দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠিগতদোসৰিভাৰনতো সচ্চকসুত্তং (ম. নি. ১.৩৫৩) উপালিসুত্তাদীসু (ম. নি. ২.৫৬) সচ্চকাদীনং মিচ্ছাৰাদনিম্মথনদীপনতো ৰিসেসতো ‘‘পরৰাদমথনো’’তি থোমিতোতি. সংৰণ্ণনাসু চাযং আচরিযস্স পকতি, যা তংতংসংৰণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৰিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি সুমঙ্গলৰিলাসিনীসারত্থপকাসিনীমনোরথপূরণীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘সদ্ধাৰহগুণস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৰানং ৰিচিত্তপটিভানজননস্স, তস্স গম্ভীরঞাণেহি ওগাল়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৰিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.

৬. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৰ অট্ঠকথা ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা যথা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছল়ভিঞ্ঞতায পরমেন চিত্তিস্সরিযভাৰেন সমন্নাগতত্তা ঝানাদীসু পঞ্চৰিধৰসিতাসব্ভাৰতো চ ৰসিনো, থেরা মহাকস্সপাদযো. তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেরাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু. ইমিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি.

৭. সীহস্স লানতো গহণতো সীহল়ো, সীহকুমারো. তংৰংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৰাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহল়ভাৰো ৰেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপরভাগে হি নিকাযন্তরলদ্ধীহি অসঙ্করত্থং সীহল়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেন মূলট্ঠকথা সব্বসাধারণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন করণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘দীপৰাসীনমত্থাযা’’তি. তত্থ দীপৰাসীনন্তি জম্বুদীপৰাসীনং, সীহল়দীপৰাসীনং ৰা অত্থায সীহল়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.

৮. অপনেত্ৰানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি, মনোরমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৰনিরুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং রমযতীতি. তেনেৰাহ ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৰিক’’ন্তি, পাল়িগতিযা অনুলোমিকং পাল়িভাসাযানুৰিধাযিনিন্তি অত্থো. ৰিগতদোসন্তি অসভাৰনিরুত্তিভাসন্তররহিতং.

৯. সমযং অৰিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৰিরোধেন্তো. এতেন অত্থদোসাভাৰমাহ. অৰিরুদ্ধত্তা এৰ হি থেরৰাদাপি ইধ পকাসীযিস্সন্তি. থেরৰংসদীপানন্তি থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরা, মহাকস্সপাদযো. তেহি আগতা আচরিযপরম্পরা থেরৰংসো, তপ্পরিযাপন্না হুত্ৰা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেরৰংসদীপা, মহাৰিহারৰাসিনো, তেসং. ৰিৰিধেহি আকারেহি নিচ্ছীযতীতি ৰিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকারেন পৰত্তা ৰিমতিচ্ছেদনী কথা. সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা. অথ ৰা ৰিনিচ্ছিনোতীতি ৰিনিচ্ছযো, যথাৰুত্তত্থৰিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি যোজেতব্বং. এতেন মহাকস্সপাদিথেরপরম্পরাভতো, ততো এৰ চ অৰিপরীতো সণ্হো সুখুমো মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.

১০. সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৰলং জম্বুদীপৰাসীনমেৰ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চা’’তি দস্সেতি. তেন চ ‘‘তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনম্পি অত্থাযা’’তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকরতায তেসম্পি বহুকারত্তা. চিরট্ঠিতত্থন্তি চিরট্ঠিতিঅত্থং, চিরকালট্ঠিতিযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৰিপরীতপদব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৰতো সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিযা সংৰত্ততি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে দ্ৰে? সুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২০).

১১. যং অত্থৰণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পরিহরিতুং ‘‘সীলকথা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামী’’তি. অথ ৰা যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৰেন ৰিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং করোন্তো তত্থ ৰিচারিতধম্মে উদ্দেসৰসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চারিত্তৰারিত্তাদিৰসেন সীলস্স ৰিত্থারকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেরস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাল়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৰেতি নিরৰসেসানি যোগকম্মস্স ভাৰনায পৰত্তিট্ঠানানি. চরিযাৰিধানসহিতোতি রাগচরিতাদীনং সভাৰাদিৰিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৰা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৰসীভাৰপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৰা রূপারূপাৰচরজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিরোধসমাপত্তিযো.

১২. লোকিযলোকুত্তরভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৭৫১) আগতনযেন একৰিধাদিনা পঞ্ঞায সংকলেত্ৰা সম্পিণ্ডেত্ৰা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.

১৩. পচ্চযধম্মানং হেতাদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো, তস্স দেসনা পচ্চযাকারদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্কররহিততায সুট্ঠু পরিসুদ্ধা, ঘনৰিনিব্ভোগস্স সুদুক্করতায নিপুণা সণ্হসুখুমা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৰিচারিতাতি আহ ‘‘সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিচারিতত্তা অৰিমুত্ততন্তিমগ্গা.

১৪. ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে, পন-সদ্দো ৰচনালঙ্কারে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথায. ন তং ৰিচারযিস্সামি পুনরুত্তিভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

১৫. ইদানি তস্সেৰ অৰিচারণস্স একন্তকারণং নিদ্ধারেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৰা’’তি এতেন মজ্ঝট্ঠভাৰদীপনেন ৰিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধারণট্ঠকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৰিলাসিনীআদযো ৰিয অসাধারণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৰিসেসতো’’তি চ ইদং ৰিনযাভিধম্মানম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গো যথারহং অত্থৰণ্ণনা হোতি এৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং.

১৬. ইচ্চেৰাতি ইতি এৰ. তম্পীতি ৰিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি পপঞ্চসূদনিযা. এত্থ চ ‘‘সীহল়দীপং আভতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাকরণস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৰাসীনমত্থায, সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, ‘‘মজ্ঝিমাগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন পিণ্ডত্থং, ‘‘অপনেত্ৰান ততোহং সীহল়ভাস’’ন্তিআদিনা, ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা চ করণপ্পকারং. সীলকথাদীনং অৰিচারণম্পি হি ইধ করণপ্পকারো এৰাতি.

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানকথাৰণ্ণনা

১. ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি পঠমং তাৰ পণ্ণাসৰগ্গসুত্তাদিৰসেন মজ্ঝিমাগমস্স ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি যং ৰুত্তং ‘‘মজ্ঝিমাগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি, তস্মিং ৰচনে. যা মজ্ঝিমাগমপরিযাযেন মজ্ঝিমসঙ্গীতি ৰুত্তা, সা পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি ‘‘মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিনা. তত্থাতি ৰা ‘‘এতায অট্ঠকথায ৰিজানাথ মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থ’’ন্তি এত্থ যস্সা মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থং ৰিজানাথাতি ৰুত্তং, সা মজ্ঝিমসঙ্গীতি নাম পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি. পঞ্চ দসকা পণ্ণাসা, মূলে আদিম্হি পণ্ণাসা, মূলভূতা ৰা পণ্ণাসা মূলপণ্ণাসা. মজ্ঝে ভৰা মজ্ঝিমা, মজ্ঝিমা চ সা পণ্ণাসা চাতি মজ্ঝিমপণ্ণাসা. উপরি উদ্ধং পণ্ণাসা উপরিপণ্ণাসা. পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপরিগণনা.

অযং সঙ্গহো নাম জাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো. ‘‘যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো. যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো. ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং কিরিযাসঙ্গহো. ‘‘হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো. অযমেৰ চ ইধাধিপ্পেতো. তেন ৰুত্তং ‘‘পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপরিগণনা’’তি.

ৰগ্গতোতি সমূহতো, সো পনেত্থ দসকৰসেন ৰেদিতব্বো. যেভুয্যেন হি সাসনে দসকে ৰগ্গৰোহারো. তেনেৰাহ ‘‘একেকায পণ্ণাসায পঞ্চ পঞ্চ ৰগ্গে কত্ৰা’’তি. পন্নরসৰগ্গসমাযোগাতি পন্নরসৰগ্গসংযোগাতি অত্থো. কেচি পন সমাযোগসদ্দং সমুদাযত্থং ৰদন্তি. পদতোতি এত্থ অট্ঠক্খরো গাথাপাদো ‘‘পদ’’ন্তি অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অক্খরতো ছ অক্খরসতসহস্সানি চতুরাসীতুত্তরসতাধিকানি চতুচত্তালীস সহস্সানি চ অক্খরানী’’তি পাঠেন ভৰিতব্বন্তি ৰদন্তি. যস্মা পন নৰক্খরো যাৰ দ্ৰাদসক্খরো চ গাথাপাদো সংৰিজ্জতি, তস্মা তাদিসানম্পি গাথানং ৰসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং ভাণৰারো হোতীতি কত্ৰা ‘‘অক্খরতো সত্ত অক্খরসতসহস্সানি চত্তালীসঞ্চ সহস্সানি তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খরানী’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি পদভাণৰারগণনাহি অক্খরগণনা সংসন্দতি, নেতরথা. ভাণৰারোতি চ দ্ৰত্তিংসক্খরানং গাথানং ৰসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং, অযঞ্চ অক্খরগণনা ভাণৰারগণনা চ পদগণনানুসারেন লদ্ধাতি ৰেদিতব্বা. ইমমেৰ হি অত্থং ঞাপেতুং সুত্তগণনানন্তরং ভাণৰারে অগণেত্ৰা পদানি গণিতানি. তত্রিদং ৰুচ্চতি –

‘‘ভাণৰারা যথাপি হি, মজ্ঝিমস্স পকাসিতা;

উপড্ঢভাণৰারো চ, তেৰীসতিপদাধিকো.

সত্ত সতসহস্সানি, অক্খরানং ৰিভাৰযে;

চত্তালীস সহস্সানি, তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খর’’ন্তি.

অনুসন্ধিতোতি দেসনানুসন্ধিতো. একস্মিং এৰ হি সুত্তে পুরিমপচ্ছিমানং দেসনাভাগানং সম্বন্ধো অনুসন্ধানতো অনুসন্ধি. এত্থ চ অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি পরজ্ঝাসযানুসন্ধীতি দুৰিধো অজ্ঝাসযানুসন্ধি. সো পন কত্থচি দেসনায ৰিপ্পকতায ধম্মং সুণন্তানং পুচ্ছাৰসেন, কত্থচি দেসেন্তস্স সত্থু সাৰকস্স ধম্মপটিগ্গাহকানঞ্চ অজ্ঝাসযৰসেন, কত্থচি দেসেতব্বস্স ধম্মস্স ৰসেন হোতীতি সমাসতো তিপ্পকারো. তেন ৰুত্তং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধো অনুসন্ধী’’তি. সঙ্খেপেনেৰ চ চতুব্বিধো অনুসন্ধি ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘‘এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘কিং নু খো, ভন্তে, ওরিমং তীরং, কিং পারিমং তীরং, কো মজ্ঝে সংসীদো, কো থলে উস্সাদো, কো মনুস্সগ্গাহো, কো অমনুস্সগ্গাহো, কো আৰত্তগ্গাহো, কো অন্তোপূতিভাৰো’তি’’ (সং. নি. ৪.২৪১)? এৰং পুচ্ছন্তানং ৰিস্সজ্জেন্তেন ভগৰতা পৰত্তিতদেসনাৰসেন পুচ্ছানুসন্ধী ৰেদিতব্বো. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা… ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং ফুসিস্সন্তী’তি. অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি, যং ইধেকচ্চো মোঘপুরিসো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৰিতব্বং মঞ্ঞেয্য ‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা…পে… ফুসিস্সন্তী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি (ম. নি. ৩.৯০) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ভগৰতা পৰত্তিতদেসনাৰসেন পরজ্ঝাসযানুসন্ধি ৰেদিতব্বো.

‘‘তস্স ময্হং ব্রাহ্মণ এতদহোসি ‘যংনূনাহং যা তা রত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা চাতুদ্দসী পঞ্চদসী অট্ঠমী চ পক্খস্স, তথারূপাসু রত্তীসু যানি তানি আরামচেতিযানি ৰনচেতিযানি রুক্খচেতিযানি ভিংসনকানি সলোমহংসানি, তথারূপেসু সেনাসনেসু ৰিহরেয্যং অপ্পেৰ নামাহং ভযভেরৰং পস্সেয্য’ন্তি’’ (ম. নি. ১.৪৯) এৰং ভগৰতা, ‘‘তত্রাৰুসো লোভো চ পাপকো দোসো চ পাপকো লোভস্স চ পহানায দোসস্স চ পহানায অত্থি মজ্ঝিমা পটিপদা, চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততী’’তি (ম. নি. ১.৩৩) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ পৰত্তিতদেসনাৰসেন অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি ৰেদিতব্বো. যেন পন ধম্মেন আদিম্হি দেসনা উট্ঠিতা, তস্স অনুরূপধম্মৰসেন ৰা পটিপক্খধম্মৰসেন ৰা যেসু সুত্তেসু উপরি দেসনা আগচ্ছতি, তেসং ৰসেন যথানুসন্ধি ৰেদিতব্বো. সেয্যথিদং আকঙ্খেয্যসুত্তে (ম. নি. ১.৬৫) হেট্ঠা সীলেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি অভিঞ্ঞা আগতা. ৰত্থুসুত্তে (ম. নি. ১.৭০) হেট্ঠা কিলেসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ব্রহ্মৰিহারা আগতা. কোসম্বকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৯১) হেট্ঠা ভণ্ডনেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি সারণীযধম্মা আগতা. ককচূপমে (ম. নি. ১.২২২) হেট্ঠা অক্খন্তিযা ৰসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ককচূপমা আগতাতি.

ৰিত্থারতো পনেত্থাতি এৰং সঙ্খেপতো তিৰিধো চতুব্বিধো চ অনুসন্ধি এত্থ এতস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে তস্মিং তস্মিং সুত্তে যথারহং ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা ৰিঞ্ঞাযমানা নৰসতাধিকানি তীণি অনুসন্ধিসহস্সানি হোন্তি. যথা চেতং পণ্ণাসাদিৰিভাগৰচনং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা সরূপদস্সনত্থং হোতি, এৰং পক্খেপদোসপরিহরণত্থঞ্চ হোতি. এৰঞ্হি পণ্ণাসাদীসু ৰৰত্থিতেসু তব্বিনিমুত্তং কিঞ্চি সুত্তং যাৰ একং পদম্পি আনেত্ৰা ইমং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযাতি কস্সচি ৰত্তুং ওকাসো ন সিযাতি.

এৰং পণ্ণাসৰগ্গসুত্তভাণৰারানুসন্ধিব্যঞ্জনতো মজ্ঝিমসঙ্গীতিং ৰৰত্থপেত্ৰা ইদানি নং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুকামো অত্তনো সংৰণ্ণনায তস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ পণ্ণাসাসু মূলপণ্ণাসা আদী’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৰিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৰত্তিতকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, যো লোকিযেহি ‘‘উপোগ্ঘাতো’’তি ৰুচ্চতি, স্ৰাযমেত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকো গন্থো ৰেদিতব্বো, ন পন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৰিয অজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৰাহ ‘‘এৰং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদী’’তি. কামঞ্চেত্থ যস্সং পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা. সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং (দী. নি. টী. ১.নিদানকথাৰণ্ণনা) পন অত্তনা ৰিত্থারিতত্তা তত্থেৰ গহেতব্বাতি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায মহন্ততং পরিহরন্তো ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ.

নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলপরিযাযৰগ্গো

১. মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা

অব্ভন্তরনিদানৰণ্ণনা

১. এৰং বাহিরনিদানে ৰত্তব্বং অতিদিসিত্ৰা ইদানি অভন্তরনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা সংৰণ্ণনং করোন্তেন সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৰিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো পরং পিণ্ডত্তাদিদস্সনৰসেন সংৰণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৰ দস্সেন্তো ‘‘এৰন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৰিভাগোতি পদানং ৰিসেসো, ন পদৰিগ্গহো. অথ ৰা পদানি চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগো, পদৰিগ্গহো চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগোতি ৰা একসেসৰসেন পদপদৰিগ্গহা পদৰিভাগসদ্দেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ পদৰিগ্গহো ‘‘সুভগঞ্চ তং ৰনঞ্চাতি সুভগৰনং, সালানং রাজা, সালো চ সো রাজা চ ইতিপি সালরাজা’’তিআদিৰসেন সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধারক্কমেন পঠমং এৰংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৰং-সদ্দো তাৰা’’তিআদিমাহ. অৰধারণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপরিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৰংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩), এৰৰিধো এৰমাকারো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৰং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকারপরিযাযো, তথা ৰিধাকার-সদ্দা চ. তথা হি ৰিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি. ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভরণা ওদাতৰত্থৰসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৰং এতরহি সাচরিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৰংলহুপরিৰত্তং (অ. নি. ১.৪৮) এৰমাযুপরিযন্তো’’তি (পারা. ১২) চ আদীসু পরিমাণে.

ননু চ ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা, এৰমাযুপরিযন্তো’’তি এত্থ এৰং-সদ্দেন পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰুত্তত্তা আকারত্থো এৰ এৰং-সদ্দোতি? ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো. আকারমত্তৰাচকো হি এৰং-সদ্দো আকারত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৰং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪, ৩৯৬), ন পন আকারৰিসেসৰাচকো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদিউদাহরণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফরাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তি-সপ্পুরিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৰন-যোনিসোমনসিকার- ভোগসম্পত্তি-আদিদানাদি-পুঞ্ঞকিরিযহেতুসমুদাযতো সোভা-সুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফরাসিমালাগুণাৰ উপমা, তেসং উপমাকারো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৰুত্তোতি ‘‘এৰং-সদ্দো উপমাকারনিগমনত্থো’’তি ৰত্তুং যুত্তং. সো পন উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৰ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৰং ইমিনা আকারেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকারো, সো অত্থতো উপদেসো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘এৰং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকারোতি যোজেতব্বং.

এৰমেৰং পনাযন্তি এত্থ গরহণাকারোতি যোজেতব্বং, সো চ গরহণাকারো ‘‘ৰসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৰং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো দট্ঠব্বং. এৰং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৰস্স পটিজাননৰসেন ৰুত্তত্তা এত্থ এৰং-সদ্দো ৰচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৰুত্তো. তেন এৰং, ভন্তে সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ ৰদেহীতি ‘‘যথাহং ৰদামি, এৰং সমণং আনন্দং ৰদেহী’’তি যো এৰং ৰদনাকারো ইদানি ৰত্তব্বো. সো এৰংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনে’’তি ৰুত্তোতি. এৰং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৰসেন ‘‘সংৰত্তন্তি ৰা নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰং-সদ্দেন ৰিভাৰিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অৰধারণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৰং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৰধারণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৰত্ততিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৰা আধারাদিভেদৰসেন নানাৰিধা নযা নানানযা, নযা ৰা পাল়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সকাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ঠপনাদিৰসেন কুসলমূলাদিৰসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৰ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পরজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৰ ৰা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৰতো, সঙ্কাসনপকাসন-ৰিৰরণ-ৰিভজন-উত্তানীকরণ-পঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খর-পদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিৰিধপাটিহারিযন্তি এত্থ পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.১ দেৰতাসংযুত্ত) ‘‘পটিপক্খহরণতো, রাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি, ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি, যে হরিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. ৪) ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পাটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পাটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপকিলেসহরণানি হোন্তীতি পাটিহারিযানি ভৰন্তি. পাটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং, পাটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একমেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পাটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৰিসযভেদেন চ বহুৰিধস্স ভগৰতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৰতো দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি, ধারণবলদস্সনঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি সুতাকারাৰিরজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তরতাপরিহারো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং একৰিসযত্তা. ইতরথা থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পরো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৰত্তনতো তিৰিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানসামিনিদ্দেসৰসেন পন ৰিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৰ তং তমত্থং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৰসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৰন্তীতি ৰুত্তং ‘‘উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৰসেন করণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৰসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰং-সদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং গহণং ৰেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৰাক্যানং এৰ-কারত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৰধারণেন নিরাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৰাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৰিনিৰত্তনং করোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৰা’’তি. তেনেৰাহ – ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৰধারণত্থে ৰা এৰং-সদ্দে অযমত্থযোজনা করীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৰুত্তো ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৰনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৰেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৰং সৰনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৰনৰিসেসৰসেন পদত্তযস্স একেন পকারেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৰতো সম্মুখা ধম্মস্সৰনাকারেন পৰত্তা মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেনা’’তি. নানপ্পকারেনাতি ৰক্খমানানং অনেকৰিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকারেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকারত্থো এৰং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৰত্তিভাৰপ্পকাসনন্তি পৰত্তিযা অত্থিভাৰপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আরম্মণে ৰুত্তপ্পকারা ৰিঞ্ঞাণৰীথি নানপ্পকারেন পৰত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৰুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটীকরণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৰিঞ্ঞাণৰীথিযাতি করণত্থে করণৰচনং. মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৰাভাৰতো. তেন এৰং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিরিযাসদ্দত্তা সৰনকিরিযায চ সাধারণৰিঞ্ঞাণপবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৰোহারোতি ৰুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা পুরিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ আকারপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৰ ধম্মানং পৰত্তিআকারূপাদানৰসেন তথা ৰুত্তা. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. চিত্তসন্তানৰিনিমুত্তস্স পরমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৰেপি সদ্দৰোহারেন বুদ্ধিপরিকপ্পিতভেদৰচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৰিয তংসমঙ্গিং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি. সৰনকিরিযাৰিসযোপি সোতব্বধম্মো সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পরমত্থতো কত্তুভাৰতো, সৰনৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিযা এৰ ৰা সৰনকিরিযাভাৰতো তংকিরিযাকত্তু চ ৰিসযো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তুৰিসযে’’তি. সুতাকারস্স চ থেরস্স সম্মানিচ্ছিতভাৰতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৰা অৰধারণত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৰিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধারিতরূপস্স আকারস্স নিদস্সনস্স, অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰো এৰং-সদ্দোতি তদাকারাদিউপধারণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপবন্ধব্যাপারতায ৰুত্তং – ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৰনকিরিযা পন পুগ্গলৰাদিনোপি ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা নত্থীতি ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ‘‘মে’’তি সদ্দপ্পৰত্তিযা একন্তেনেৰ সত্তৰিসযত্তা ৰিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৰা যথাক্কমং এৰং-সদ্দ – সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথারূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপবন্ধব্যাপারভাৰেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ করণকিরিযাকত্তুকম্মৰিসেসপ্পকাসনৰসেন পুগ্গলব্যাপারৰিসযপুগ্গলব্যাপারনিদস্সনৰসেন গহণাকারগাহকতব্বিসযৰিসেসনিদ্দেসৰসেন কত্তুকরণব্যাপারকত্তুনিদ্দেসৰসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদিৰসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেন্তো আহ – ‘‘এৰন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ ‘‘এৰ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৰুচ্চমানস্সত্থস্স আকারাদিনো ধম্মানং অসল্লক্খণভাৰতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি আহ – ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৰসেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো রূপসদ্দাদিসভাৰো, রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰো ৰা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো চাতি ৰুচ্চতি, ন তথা ‘‘এৰং মে’’তি পদানং অত্থোতি. এতমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৰ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৰুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি.

তং তং উপাদায ৰত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদিনো পচ্চামসনৰসেন ‘‘এৰ’’ন্তি, সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৰত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰাৰ পৰত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো’’তি অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি. অত্তনা পটিৰিদ্ধা সুত্তস্স পকারৰিসেসা ‘‘এৰ’’ন্তি থেরেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৰক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকারতং দুপ্পটিৰিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা ৰুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৰেন, পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৰং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৰত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি ‘‘পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা’’তি কত্ৰা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু (ধ. প. ১, ২) ৰিয. পুব্বঙ্গমতায ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আৰজ্জনাদীনং ৰিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি. এৰং সতিপুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন যথাসম্ভৰমত্থো ৰেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকারং দীপেতি এৰং-সদ্দেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৰিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘মূলপরিযাযং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৰসেন পকরণপ্পত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৰত্থস্স সমত্থনৰসেন ৰুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযেহি ৰিয আকারনিদস্সনাৰধারণত্থেহি যোনিসোমনসিকারস্স, সদ্ধম্মস্সৰনেন ৰিয চ অৰিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকারেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৰুত্তা তদৰিনাভাৰতো, এৰং অৰিক্খেপেন ফলভূতেন কারণভূতানং সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৰতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তদভাৰতো. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তোতিআদিনা সমত্থনৰচনেন পন অৰিক্খেপেন কারণভূতেন সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৰনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৰিক্খেপস্স কারণং বাহিরঙ্গত্তা, অৰিক্খেপো পন সপ্পুরিসূপনিস্সযো ৰিয সদ্ধম্মস্সৰনস্স একন্তকারণন্তি. এৰম্পি অৰিক্খেপেন সপ্পুরিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৰ, নো ন সমত্থিতা ৰিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুরিসপযিরুপাসনাভাৰস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুরিমং ফলেন কারণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিসব্ভাৰস্স, দুতিযং কারণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৰস্সিনা ৰিয মেঘৰুট্ঠানেন ৰুট্ঠিপ্পৰত্তিযা.

ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকারো নিরৰসেসপরহিতপারিপূরিকারণন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভদ্দকো আকারো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৰযং. অপরাপরৰুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৰো, চরন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৰেসূতি ৰা. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুরিমপচ্ছিমভাৰো চেত্থ দেসনাক্কমৰসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৰযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতোতি আহ – ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি (ধ. প. ৪৩), ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৰাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৰনপযোগস্স ৰিসদভাৰেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. সব্বস্স ৰা কাযৰচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৰেন. পরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতীতি.

নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেরস্স এৰংসদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৰসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিধানতো, ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সামঞ্ঞেনেৰ সোতব্বধম্মৰিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকরণা পরিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৰেধা ৰিসেসতো মনসিকারপটিবদ্ধাতি তে ৰুত্তনযেন যোনিসোমনসিকারদীপকেন এৰংসদ্দেন যোজেত্ৰা, সৰনধারণৰচীপরিচযা পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধানপটিবদ্ধাতি তে অৰিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৰা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৰনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনু অনু পেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা.

সকলেন ৰচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজিতত্তা ৰুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অসপ্পুরিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি (পারা. ১৯৫) এৰং ৰুত্তং অনরিযৰোহারাৰত্থং, সা এৰ অনরিযৰোহারাৰত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেরস্স ‘‘মমেদং ৰচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৰতো অসপ্পুরিসভূমিসমতিক্কমাদিৰচনং নিরত্থকন্তি? নযিদমেৰং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰদন্তেন অযম্পি অত্থো ৰিভাৰিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৰতানং পরিৰিতক্কাপেক্খং তথাৰচনন্তি এদিসী চোদনা অনৰকাসাৰা’’তি ৰদন্তি. তস্মিং কির খণে একচ্চানং দেৰতানং এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৰা চ পরিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৰতোযেৰ ৰচনং যথাসুত’’ন্তি. এৰং তদাসঙ্কিতপ্পকারতো অসপ্পুরিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৰিভাৰিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেসু যথারহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৰ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দল়্হতরনিৰিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৰিমতি. অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি ভগৰতা দেসিতত্তা, সম্মুখাৰস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুরুত্তাদিগহণদোসাভাৰতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকারাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৰিসেসমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা দস্সিতা, ততো পরা চতস্সো আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰিভাৰিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকারত্থং নিদস্সনত্থং অৰধারণত্থঞ্চ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যাযং. ইধাপি সঙ্খ্যাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি হি অত্থো মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতুপি. সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীল়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি. অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি. তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং.

তত্থ সহকারীকারণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্রহ্মচরিযং এত্থ তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৰা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৰধম্মো ৰা সহজাতাদীহি উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহোতি. অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি; দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমযনং, সম্মা ৰা অযনং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে অভিসমযসদ্দস্স উদাহরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৰতো, দেসদেসকপরিসানং ৰিয সুত্তস্স নিদানভাৰেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৰসেনেৰ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমেত্ৰাতি? আহ – ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমং অকত্ৰা সমযসদ্দস্স ৰচনেন অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেৰসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৰীতিনামনকালো, ৰিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুসংকম্পনওভাসপাতুভাৰাদীহি পাকটা. যথাৰুত্তভেদেসু এৰ সমযেসু একদেসং পকারন্তরেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অরিযতুণ্হীভাৰসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো, করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো এৰ.

করণৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৰিনযেসু. তথাতি ভুম্মকরণেহি. অধিকরণত্থো আধারত্থো. ভাৰো নাম কিরিযা, তায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকরণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৰ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা ফস্সাদীনং ভৰনকিরিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৰমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকারাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, অজ্ঝেনেন ৰসতি, ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয. ৰীতিক্কমঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৰা ৰিহরতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপারাজিকাদীসু ৰিয.

অচ্চন্তমেৰ আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৰচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ৰিসেসো. তেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৰাচকং ৰচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং সেট্ঠগুণসহচরণতো. তথা উত্তমন্তি এত্থাপি. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো, গরুকরণারহতায ৰা গারৰযুত্তো. ৰুত্তোযেৰ, ন পন ইধ ৰত্তব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

অপরো নযো (সং. নি. টী. ১.১.১; সারত্থ. টী. ১.ৰিনযানিসংসকথাৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪; ইতিৰু. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) – ভাগৰাতি ভগৰা, ভতৰাতি ভগৰা, ভাগে ৰনীতি ভগৰা, ভগে ৰনীতি ভগৰা, ভত্তৰাতি ভগৰা, ভগে ৰমীতি ভগৰা, ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

ভগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;

ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো.

তত্থ কথং ভাগৰাতি ভগৰা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৰিমুত্তি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিরী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৰীরিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৰিসুদ্ধি, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, সমথো, ৰিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচরিতানি, তযো সম্মাৰিতক্কা, তিস্সো অনৰজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি অরিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপটিচ্ছেদকঞাণং, চত্তারো অরিযৰংসা, চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গারৰা, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, ছ সততৰিহারা, ছ অনুত্তরিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধারণঞাণানি, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা, সত্ত অরিযধম্মা, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুরিসধম্মা, সত্ত নিজ্জরৰত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৰবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা, অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা, নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৰ সত্তাৰাসদেসনা, নৰ আঘাতপটিৰিনযা, নৰ সঞ্ঞা, নৰ নানত্তা, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অরিযৰাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা, তেরস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি, সোল়স অপরন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খাসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযপচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি এৰমাদযো অনন্তাপরিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৰুত্তৰিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৰা’’তি ৰত্তব্বে আ-কারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো. এৰং তাৰ ভাগৰাতি ভগৰা.

যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৰিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৰাতি পৰুচ্চতীতি.

কথং ভতৰাতি ভগৰা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহারেহি মহাবোধিসত্তেহি পরিপূরিতব্বা দানপারমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৰীরিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপারমীতি দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো, দানাদীনি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপরিচ্চাগো নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপরিচাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচরিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচরিযা, লোকত্থচরিযা, বুদ্ধিচরিযাতি এৰমাদযো, সঙ্খেপতো ৰা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা বুদ্ধকরধম্মা, তে মহাভিনীহারতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোন্তি, অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোন্তি, এৰং সক্কচ্চং নিরন্তরং অনৰসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো নিরুত্তিনযেন ত-কারস্স গ-কারং কত্ৰা. অথ ৰা ভতৰাতি তেযেৰ যথাৰুত্তে বুদ্ধকরধম্মে ৰুত্তনযেনেৰ ভরি সম্ভরি, পরিপূরেসীতি অত্থো. এৰম্পি ভতৰাতি ভগৰা.

সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপারমিআদিকে;

সম্ভারে ভতৰা নাথো, তেনাপি ভগৰা মতোতি.

কথং ভাগে ৰনীতি ভগৰা? যে তে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৰসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং নিচ্চকপ্পং ৰনি ভজি সেৰি বহুলমকাসীতি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পরিঞ্ঞেয্যাদিৰসেন সঙ্খেপতো ৰা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৰিত্থারতো পন ‘‘চক্খু পরিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জরামরণং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পরিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জরামরণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধো…পে… জরামরণস্স নিরোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধগামিনী পটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৰেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৰনি ভজি যথারহং গোচরভাৰনাসেৰনানং ৰসেন সেৰি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৰকেহি সাধারণা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, কিন্তি নু খো তে ৰিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকরুণায ৰনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৰহা অহোসি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা.

যস্মা ঞেয্যসমাপত্তিগুণভাগে অসেসতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৰা ততোতি.

কথং ভগে ৰনীতি ভগৰা? সমাসতো তাৰ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৰিভৰং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তরা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৰ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পরমুক্কংসগতে ৰনি ভজি সেৰি, যত্থ পতিট্ঠায নিরৰসেসতো বুদ্ধকরধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পরিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিরৰজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধারণে লোকুত্তরেপি ৰনি ভজি সেৰি, ৰিত্থারতো পন পদেসরজ্জইস্সরিযচক্কৰত্তিসম্পত্তি-দেৰরজ্জসম্পত্তিআদিৰসেন- ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনাফলসচ্ছি- কিরিযাদি-উত্তরিমনুস্সধম্মৰসেন চ অনেকৰিহিতে অনঞ্ঞসাধারণে ভগে ৰনি ভজি সেৰি. এৰম্পি ভগে ৰনীতি ভগৰা.

যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তরা পুথু;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৰা মতোতি.

কথং ভত্তৰাতি ভগৰা? ভত্তা দল়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৰা. তথাগতো হি মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমিতনিরুপমপভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিভাৰতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকারিতায দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণ-অসীতিঅনুব্যঞ্জন-ব্যামপ্পভাদিঅনঞ্ঞসাধারণ- ৰিসেসপটিমণ্ডিত-রূপকাযতায যথাভুচ্চ-গুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৰিপুলেন সুৰিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপারমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদিনিরতিসযগুণৰিসেস-সমঙ্গিভাৰতো চ রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৰং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৰাসে সব্বথাপি পসাদাৰহভাৰেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপরিমাণানং সত্তানং সদেৰমনুস্সানং আদরবহুমানগারৰাযতনতায পরমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৰাদে পতিট্ঠিতা অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহারিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা. তথা হি তে অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পরিচ্চজন্তি, তস্স ৰা আণং দল়্হভত্তিভাৰতো. তেনেৰাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো;

কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫) চ.

এৰং ভত্তৰাতি ভগৰা নিরুত্তিনযেন একস্স ত-কারস্স লোপং কত্ৰা ইতরস্স গ-কারং কত্ৰা.

গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৰো সত্থু, ভগৰা তেন ৰুচ্চতীতি.

কথং ভগে ৰমীতি ভগৰা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুরিমাসু জাতীসু পারমিযো পূরেন্তো ভগসঙ্খাতং সিরিং ইস্সরিযং যসঞ্চ ৰমি, উগ্গিরি, খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডযি; পচ্ছিমত্তভাৰেপি হত্থাগতং চক্কৰত্তিসিরিং দেৰলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সরিযং চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তরতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিরপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিরিআদিকে ভগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা, সিনেরুযুগন্ধরউত্তরকুরুহিমৰন্তাদিভাজনলোকৰিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৰতো, তেপি ভগে ৰমি তন্নিৰাসিসত্তাৰাসসমতিক্কমনতো, তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপহানেন পজহীতি. এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰা.

চক্কৰত্তিসিরিং যস্মা, যসং ইস্সরিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৰা ততোতি.

কথং ভাগে ৰমীতি ভগৰা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৰসেন, তত্থাপি রূপৰেদনাদিৰসেন, পথৰিযাদিঅতীতাদিৰসেন চ অনেকৰিধা. তে ভগৰা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৰা অমতং ধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাগমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থমেৰ পথৰিং আপং তেজং ৰাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৰ্হং কাযং মনং, রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, রূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, রূপৰিতক্কং…পে… ধম্মৰিতক্কং, রূপৰিচারং…পে… ধম্মৰিচার’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৰিভাগৰসেনপি সব্বেৰ ধম্মকোট্ঠাসে অনৰসেসতো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খপরিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৰুত্তং হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৰন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভাগে ৰমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৰজ্জানৰজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অরিযমগ্গঞাণমুখেন ৰমি উগ্গিরি অনপেক্খো পরিচ্চজি পজহি, পরেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০), কুল্লূপমং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগামহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৰন্তা, ততোপি ভগৰা মতোতি.

তেন ৰুত্তং –

‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;