৮. মহাহত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা
৩০০. জঙ্গলানন্তি এত্থ যো নিপিচ্ছলেন অমুদুকো নিরুদকতায থদ্ধলূখভূমিপ্পদেসো, সো ‘‘জঙ্গলো’’তি ৰুচ্চতি. তব্বহুলতায পন ইধ সব্বো ভূমিপ্পদেসো জঙ্গলো, তস্মিং জঙ্গলে জাতা, ভৰাতি ৰা জঙ্গলা, তেসং জঙ্গলানং. এৰঞ্হি নদীচরানম্পি হত্থীনং সঙ্গহো কতো হোতি. সমোধাতব্বানং ৰিয হি সমোধাযকানম্পি জঙ্গলগ্গহণেন গহেতব্বতো. পথৰীতলচারীনন্তি ইমিনা জলচারিনো ন নিৰত্তেতি অদিস্সমানপাদত্তা. পাণানন্তি সাধারণৰচনম্পি ‘‘পদজাতানী’’তি সদ্দন্তরসন্নিধানেন ৰিসেসনিৰিট্ঠমেৰ হোতীতি আহ ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি. ‘‘মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) গত-সদ্দো অনত্থন্তরো ৰিয, জাত-সদ্দো অনত্থন্তরোতি আহ ‘‘পদজাতানীতি পদানী’’তি. সমোধানন্তি সমৰরোধং, অন্তোগমং ৰা. মহন্তত্তেনাতি ৰিপুলভাৰেন.
কুসলা ধম্মাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকা ধম্মা, ন অনৰজ্জমত্তধম্মা. কুসলত্তিকে আগতনযেন হি ইধ কুসলা ধম্মা গহেতব্বা, ন বাহিতিকসুত্তে আগতনযেন. চতুব্বিধো সঙ্গহোতি কস্মা ৰুত্তং, ননু একৰিধোৰেত্থ সঙ্গহো অধিপ্পেতোতি? ন, অত্থং অগ্গহেত্ৰা অনিদ্ধারিতত্থস্স সদ্দস্সেৰ গহিতত্তা. সঙ্গহ-সদ্দো তাৰ অত্তনো অত্থৰসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অত্থোপি ৰা অনিদ্ধারিতৰিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এত্থ সঙ্গহ-সদ্দেন ৰচনীযতং গতোতি ন কোচি দোসো, নিদ্ধারিতে ৰিসেসে তস্স একৰিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. সজাতিসঙ্গহোতি সমানজাতিযা, সমানজাতিকানং ৰা সঙ্গহো. ধাতুকথাৰণ্ণনাযং পন ‘‘জাতিসঙ্গহো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, তং জাতি-সদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা জাতিযা সঙ্গহোতি ৰুত্তে অত্তনো জাতিযাতি ৰিঞ্ঞাযতি সম্বন্ধারহস্স অঞ্ঞস্স অৰুত্তত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং. ইধ পন রূপকণ্ডৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৪) ৰিয পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সজাতিসঙ্গহো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. সঞ্জাযন্তি এত্থাতি সঞ্জাতি, সঞ্জাতিযা সঙ্গহো সঞ্জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিদেসৰসেন সঙ্গহোতি অত্থো. ‘‘সব্বে রথিকা’’তি ৰুত্তে সব্বে রথযোধা রথেন যুজ্ঝনকিরিযায একসঙ্গহোতি. ‘‘সব্বে ধনুগ্গহা’’তি ৰুত্তে সব্বে ইস্সাসা ধনুনা ৰিজ্ঝনকিরিযায একসঙ্গহোতি আহ ‘‘এৰং কিরিযৰসেন সঙ্গহো’’তি. রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি রূপক্খন্ধেন একসঙ্গহং রূপক্খন্ধোতেৰ গণিতং, গহণং গতন্তি অত্থো.
দিযড্ঢমেৰ সচ্চং ভজতি মগ্গসচ্চদুক্খসচ্চেকদেসভাৰতো. সচ্চেকদেসন্তোগধম্পি সচ্চন্তোগধমেৰ হোতীতি আহ ‘‘সচ্চানং অন্তোগধত্তা’’তি. ইদানি তমত্থং সাসনতো চ লোকতো চ উপমং আহ রিত্ৰা দীপেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সাধিকমিদং, ভিক্খৰে, দিযড্ঢসিক্খাপদসতন্তি ইদং যস্মিং কালে তং সুত্তং দেসিতং, তদা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৰসেন ৰুত্তং, ততো পরং পন সাধিকানি দ্ৰেসতানি সিক্খাপদানীতি. সিক্খানং অন্তোগধত্তা অধিসীলসিক্খায. এত্থ চ ‘‘সীলং সিক্খন্তোপি তিস্সো সিক্খা সিক্খতী’’তি ৰিসমোযং উপঞ্ঞাসো. তত্থ হি যো পহাতব্বং পজহতি, সংৰরিতব্বতো সংৰরং আপজ্জতি, অযমস্স অধিসীলসিক্খা. যো তত্থ চেতসো অৰিক্খেপো, অযমস্স অধিচিত্তসিক্খা. যা তত্থ ৰীমংসা, অযমস্স অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইতি সো কুলপুত্তো সরূপতো লব্ভমানা এৰ তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি দীপিতো, ন সিক্খানং অন্তোগধতামত্তেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো তথাভূতস্স সংৰরো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা, যো তথাভূতস্স সমাধি, অযমেত্থ অধিচিত্তসিক্খা, যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খা তস্মিং আরম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকারেন সিক্খতি আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতী’’তি. ইধ পন সচ্চানং অন্তোগধত্তা সচ্চ-সদ্দাভিধেয্যতামত্তেন চতূসু সচ্চেসু গণনন্তোগধা হোন্তীতি? ন, তত্থাপি হি নিপ্পরিযাযতো অধিসীলসিক্খাৰ লব্ভতি, ইতরা পরিযাযতোতি কত্ৰা ‘‘সিক্খানং অন্তোগধত্তা’’তি ৰুত্তং.
চতূসু অরিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি চ ততো অমুচ্চিত্ৰা তস্সেৰ অন্তোগধতং সন্ধায ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যথা চ একস্স হত্থিপদস্সা’’তিআদিনা দস্সিতা হত্থিপদোপমা সমত্থিতা দট্ঠব্বা. একস্মিম্পি দ্ৰীসুপি তীসুপি সচ্চেসু গণনং গতা ধম্মাতি ইদং ন কুসলত্তিকৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং, অথ খো তিকদুকেসু যথারহং লব্ভমানপদৰসেন ৰেদিতব্বং. তত্থ একস্মিং সচ্চে গণনং গতো ধম্মো অসঙ্খতধম্মো দট্ঠব্বো, দ্ৰীসু সচ্চেসু গণনং গতা কুসলা ধম্মা, তথা অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা চ ধম্মা, তীসু সচ্চেসু গণনং গতা সঙ্খতা ধম্মা, এৰং অঞ্ঞেসম্পি তিকদুকপদানং ৰসেন অযমত্থো যথারহং ৰিভজিত্ৰা ৰত্তব্বো. তেনাহ ‘‘একস্মিম্পি…পে… গতাৰ হোন্তী’’তি. একদেসো হি সমুদাযন্তোগধত্তা ৰিসেসো ৰিয সামঞ্ঞেন সমূহেন সঙ্গহং লভতি. তেনাহ ‘‘সচ্চানং অন্তোগধত্তা’’তি. দেসনানুক্কমোতি অরিযসচ্চানি উদ্দিসিত্ৰা দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰসেন পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং ৰিভজনং. তত্থ চ রূপক্খন্ধনিদ্দেসৰসেনআদিতো অজ্ঝত্তিকায পথৰীধাতুযা ৰিভজনন্তি. অযং ইমিস্সা দেসনায অনুক্কমো.
৩০১. তং পনেতং উপমাহি ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুজাতন্তি সুন্দরং, সুসণ্ঠিতং সুপরিণতঞ্চাতি অধিপ্পাযো. পেসিযোতি ৰিলীৰে. মুদুভাৰতো কুচ্ছিভাগং আদায. ইতরে চ চত্তারো কোট্ঠাসেতি পঞ্চধা ভিন্নকোট্ঠাসেসু ইতরে চ চত্তারো কোট্ঠাসে. ইতরে চ তযো কোট্ঠাসেতিআদিতো চতুধা ভিন্নকোট্ঠাসেসু ইতরে চ তযো কোট্ঠাসে.
রাজপুত্তূপমাযাতি রঞ্ঞো জেট্ঠপুত্তউপমায. ন্তি পিল়ন্ধনং. উরে ৰাযামজনিতঅরিযজাতিযা ওরসো. মুখতো জাতোতি মুখতো নিগ্গতধম্মদেসনায জাতো, বুদ্ধানং ৰা ধম্মকাযস্স মুখভূতঅরিযধম্মতো জাতো. ততো এৰ ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো. সত্থু ধম্মদাযাদস্সেৰ গহিতত্তা ধম্মদাযাদো. তেনাহ ‘‘নো আমিসদাযাদো’’তি. ন্তি ‘‘ভগৰতো পুত্তো’’তিআদিৰচনং. মহাপঞ্ঞতাদিগুণেহি সাতিসযং অনুপুব্বভাৰে ঠিতত্তা সম্মা যথাভূতং ৰদমানো ৰত্তুং সক্কোন্তো ৰদেয্য.
অকুতোভযং নিব্বানং নিব্বানগামিনিঞ্চ. রাগরজাদীনং ৰিগমেন ৰিগতরজং ধম্মং দেসেন্তং সুগতং সম্মাসম্বুদ্ধং ভিক্খূনং পরোসহস্সং পযিরুপাসতীতি যোজনা.
‘‘সেৰেথ ভজথা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘পণ্ডিতা ভিক্খূ অনুগ্গাহকা’’তি. পণ্ডিতাপি সমানা ন অপ্পস্সুতা, অথ খো ওৰাদানুসাসনীহি অনুগ্গাহকাতি পুরিমা উপমা থেরস্সেৰ ৰসেন উদাহটা, দুতিযা পন ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্সপি ৰসেন উদাহটা.
৩০২. অজ্ঝত্তিকাতি সত্তসন্তানপরিযাপন্না. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি পদদ্ৰযেনপি তংতংপাটিপুগ্গলিকধম্মা ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘উভযম্পেতং নিযকাধিৰচনমেৰা’’তি. সসন্ততিপরিযাপন্নতায পন অত্তাতি গহেতব্বভাৰূপগমনৰসেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তং অজ্ঝত্তং, তংতংসত্তসন্তানপরিযাপন্নতায পচ্চত্তং. তেনাহ অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৭) ‘‘অত্তনি পৰত্তত্তা অজ্ঝত্তং, অত্তানং পটিচ্চ পটিচ্চ পৰত্তত্তা পচ্চত্ত’’ন্তি. কক্খল়ন্তি কথিনং. যস্মা তং থদ্ধভাৰেন সহজাতানং পতিট্ঠা হোতি, তস্মা ‘‘থদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. খরিগতন্তি খরসভাৰেসু গতং তপ্পরিযাপন্নং, খরসভাৰমেৰাতি অত্থো. যস্মা পন খরসভাৰং ফরুসাকারেন উপট্ঠানতো ফরুসাকারং হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ফরুস’’ন্তি. উপাদিন্নং নাম সরীরট্ঠকং. তত্থ যং কম্মসমুট্ঠানং, তং নিপ্পরিযাযতো ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইতরং অনুপাদিন্নং. তদুভযম্পি ইধ তণ্হাদীহি আদিন্নগহিতপরামট্ঠৰসেন উপাদিন্নমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সরীরট্ঠকঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আদিন্নন্তি অভিনিৰিট্ঠং. মমন্তি গহিতং. অহন্তি পরামট্ঠং. ধাতুকম্মট্ঠানিকস্সাতি চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন ধাতুকম্মট্ঠানং পরিহরন্তস্স. এত্থাতি এতস্মিং ধাতুকম্মট্ঠানে. তীসু কোট্ঠাসেসূতি তিপ্পকারেসু কোট্ঠাসেসু. ন হি তে তযো চত্তারো কোট্ঠাসা.
ৰুত্তপ্পকারাতি ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারা. নানাসভাৰতোতি সতিপি কক্খল়ভাৰসামঞ্ঞে সসম্ভারৰিভত্তিতো পন কেসাদিসঙ্ঘাতগতনানাসভাৰতো. আলযোতি অপেক্খা. নিকন্তীতি নিকামনা. পত্থনাতি তণ্হাপত্থনা. পরিযুট্ঠানন্তি তণ্হাপরিযুট্ঠানং. গহণন্তি কামুপাদানং. পরামাসোতি পরতো আমসনা মিচ্ছাভিনিৰেসো. ন বলৰা আলযাদি. যদি এৰং কস্মা ৰিভঙ্গে বাহিরাপি পথৰীধাতু ৰিত্থারেনেৰ ৰিভত্তাতি? যথাধম্মদেসনত্তা তত্থ ৰিত্থারেনেৰ দেসনা পৰত্তা, যথানুলোমদেসনত্তা পনেত্থ ৰুত্তনযেন দেসনা সংখিত্তা.
যোজেত্ৰা দস্সেতীতি একজ্ঝং কত্ৰা দস্সেতি. সাতি অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু. সুখপরিগ্গহো হোতি ‘‘ন মে সো অত্তা’’তি. সিদ্ধে হি অনত্তলক্খণে দুক্খলক্খণং অনিচ্চলক্খণঞ্চ সিদ্ধমেৰ হোতি সঙ্খতধম্মেসু তদৰিনাভাৰতোতি. ৰিসূকাযতীতি ৰিসূকং ৰিরূপকিরিযং পৰত্তেতি. সা পন অত্থতো ৰিপ্ফন্দনমেৰাতি আহ ‘‘ৰিপ্ফন্দতী’’তি. অস্সাতি অজ্ঝত্তিকায পথৰীধাতুযা. অচেতনাভাৰো পাকটো হোতি ধাতুমত্ততায দস্সনতো. তং উভযম্পীতি তং পথৰীধাতুদ্ৰযম্পি.
ততো ৰিসেসতরেনাতি ততো বাহিরমহাপথৰিতো ৰিসেসৰন্ততরেন, লহুতরেনাতি অত্থো. কুপ্পতীতি লুপ্পতি. ৰিলীযমানাতি পকতিউদকে লোণং ৰিয ৰিলযং গচ্ছন্তী. উদকানুগতাতি উদকং অনুগতা উদকগতিকা. তেনাহ ‘‘উদকমেৰ হোতী’’তি. অভাৰো এৰ অভাৰতা, ন ভৰতীতি ৰা অভাৰো, তথাসভাৰো ধম্মো. তস্স ভাৰো অভাৰতা. ৰযো ৰিনাসো ধম্মো সভাৰো এতস্সাতি ৰযধম্মো, তস্স ভাৰো ৰযধম্মতা, অত্থতো খযো এৰ. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি অনিচ্চলক্খণমেৰ ৰুত্ত’’ন্তি. ৰিদ্ধংসনভাৰস্স পন পৰেদিতব্বত্তা কামং অনিচ্চলক্খণমেৰ ৰুত্তং সরূপতো, ইতরানিপি অত্থতো ৰুত্তানেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পনা’’তিআদি.
মত্তং খণমত্তং তিট্ঠতীতি মত্তট্ঠো, অপ্পমত্তট্ঠো মত্তট্ঠকো, অতিইত্তরখণিকোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরিত্তট্ঠিতিকস্সা’’তি. ঠিতিপরিত্ততাযাতি একচিত্তপৰত্তিমত্ততাঠানলক্খণস্স ইতরভাৰেন. একস্স চিত্তস্স পৰত্তিক্খণমত্তেনেৰ হি সত্তানং পরমত্থতো জীৰনক্খণো পরিচ্ছিন্নো. তেনাহ ‘‘অযং হী’’তিআদি.
জীৰিতন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খা ৰেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাস্ৰেৰ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৰতো. অত্তভাৰোতি জীৰিতৰেদনাৰিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৰা অৰসিট্ঠধম্মা ৰুত্তা. কেৰলাতি অত্তনিচ্চভাৰেন অৰোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেন চিত্তেন সহিতা একচিত্তক্খণিকা. লহুসো ৰত্ততে খণোতি তায এৰ একক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তরো জীৰিতাদীনং খণো ৰত্ততি ৰীতিৰত্ততীতি অত্থো. ইদন্তি গাথাৰচনং.
যস্মা সত্তানং জীৰিতং অস্সাসপস্সাসানং অপরাপরসঞ্চরণং লভমানমেৰ পৰত্ততি, ন অলভমানং, তস্মা অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধং. তথা মহাভূতানং সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি. পথৰীধাতুযা হি আপোধাতুআদীনং ৰা অঞ্ঞতরপকোপেন বলসম্পন্নোপি পুরিসো পত্থদ্ধকাযো ৰা, অতিসারাদিৰসেন কিলিন্নপূতিকাযো ৰা, মহাডাহপরেতো ৰা, সঞ্ছিজ্জমানসন্ধিবন্ধনো ৰা হুত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপুণাতি. কবল়ীকারাহারানং যুত্তকালে লভন্তস্সেৰ জীৰিতং পৰত্ততি, অলভন্তস্স পরিক্খযং গচ্ছতি, ৰিঞ্ঞাণে পৰত্তমানেযেৰ চ জীৰিতং পৰত্ততি, ন তস্মিং অপ্পৰত্তমানে. জীৰিতন্তি এত্থ ইতি-সদ্দেন ইরিযাপথূপনিবদ্ধতাসীতুণ্হূপনিবদ্ধতাদীনং সঙ্গহো. চতুন্নঞ্হি ইরিযাপথানং সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ জীৰিতং পৰত্ততি, অঞ্ঞতরস্স পন অধিমত্ততায আযুসঙ্খারা উপচ্ছিজ্জন্তি, সীতুণ্হানম্পি সমৰুত্তিতং লভমানমেৰ পৰত্ততি, অতিসীতেন পন অতিউণ্হেন ৰা অভিভূতস্স ৰিপজ্জতীতি.
তণ্হুপাদিন্নস্সাতি ইমিনা হি পচ্চযুপ্পন্নতাকিত্তনেন সরসপভঙ্গুতংযেৰ ৰিভাৰেতি. দুক্খানুপস্সনায তণ্হাগ্গাহস্স অনিচ্চানুপস্সনায মানগ্গাহস্স অনত্তানুপস্সনায দিট্ঠিগ্গাহস্স উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো একংসেনেৰ তীহি অনুপস্সনাহি গাহাপি ৰিগচ্ছন্তীতি আহ ‘‘নোতেৰ হোতী’’তি. একংযেৰ আগতং বাহিরায পথৰীধাতুযা অন্তরধানদস্সনপৰত্তজোতনায.
পরিগ্গহন্তি ধাতুপরিগ্গহণং. পট্ঠপেন্তোতি আরভন্তো দেসেন্তো. সোতদ্ৰারে বলং দস্সেতীতি যোজনা. কম্মট্ঠানিকস্স বলদস্সনাপদেসেন কম্মট্ঠানস্স আনুভাৰং দস্সেতি. ৰাচায ঘট্টনমেৰ ৰুত্তং সোতদ্ৰারে বলদস্সনভাৰতো. বলন্তি চ বাহিরায ৰিয অজ্ঝত্তিকাযপি পথৰীধাতুযা অচেতনাভাৰদস্সনেন রুক্খস্স ৰিয অক্কোসন্তেপি পহরন্তেপি নিব্বিকারতা. সম্পতিৰত্তমানুপ্পন্নভাৰেনাতি তদা পচ্চুপ্পন্নভাৰেন. সমুদাচারুপ্পন্নভাৰেনাতি আপাথগতে তস্মিং অনিট্ঠে সদ্দারম্মণে আরম্মণকরণসঙ্খাতউপ্পত্তিৰসেন সোতদ্ৰারে জৰনৰেদনা দুক্খাতি ৰচনতো. তথা হি ‘‘উপনিস্সযৰসেনা’’তি ৰুত্তং. ৰেদনাদযোপীতি ‘‘ৰেদনা অনিচ্চা’’তি এত্থ ৰুত্তৰেদনা চেৰ সঞ্ঞাদযো চ. তে হি ফস্সেন সমানভূমিকা ন পুব্বে ৰুত্তৰেদনা. ধাতুসঙ্খাতমেৰ আরম্মণন্তি যথাপরিগ্গহিতং পথৰীধাতুসঙ্খাতমেৰ ৰিসযং. পক্খন্দতীতি ৰিপস্সনাচিত্তং অনিচ্চন্তিপি দুক্খন্তিপি অনত্তাতিপি সম্মসনৰসেন অনুপৰিসতি. এতেন বহিদ্ধাৰিক্খেপাভাৰমাহ, পসীদতীতি পন ইমিনা কম্মট্ঠানস্স ৰীথিপটিপন্নতং. সন্তিট্ঠতীতি ইমিনা উপরূপরি ৰিসেসাৰহভাৰেন অৰত্থানং পটিপক্খাভিভৰেন নিচ্চলভাৰতো. ৰিমুচ্চতীতি ইমিনা তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহতো ৰিসেসেন মুচ্চনং. অট্ঠকথাযং পন সমুট্ঠানৰসেন অত্থো ৰুত্তো ‘‘অধিমোক্খং লভতী’’তি. সোতদ্ৰারম্হি আরম্মণে আপাথগতেতি ইদং মূলপরিঞ্ঞায মূলদস্সনং. সোতদ্ৰারেহি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৰজ্জযতো ৰোট্ঠব্বনৰসেন ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে পন ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি রজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৰারজৰনং মূলং, সব্বং ৰা ভৰঙ্গাদি. এৰং মনোদ্ৰারজৰনস্স মূলৰসেন পরিঞ্ঞা. আগন্তুকতাৰকালিকপরিঞ্ঞা পন পঞ্চদ্ৰারজৰনস্সেৰ অপুব্বভাৰৰসেন ইতরভাৰৰসেন চ ৰেদিতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সতিপট্ঠানসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তো এৰ.
যাথাৰতো ধাতূনং পরিগ্গণ্হনৰসেন কতপরিগ্গহস্সপি অনাদিকালভাৰনাৰসেন অযোনিসো আৰজ্জনং সচেপি উপ্পজ্জতি. ৰোট্ঠব্বনং পত্ৰাতি ৰোট্ঠব্বনকিচ্চতং পত্ৰা. একং দ্ৰে ৰারে আসেৰনং লভিত্ৰা, ন আসেৰনপচ্চযং. ন হি উপেক্খাসহগতাহেতুকচিত্তং আসেৰনপচ্চযভূতং অত্থি. যদি সিযা, পট্ঠানে কুসলত্তিকে পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে, আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৰে’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে একং (পট্ঠা. ১.১.২২১), আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫২) চ পন ৰুত্তং. একং দ্ৰে ৰারেতি এত্থ চ একগ্গহণং ৰচনসিলিট্ঠতায ৰসেন ৰুত্তং. ন হি দুতিযে মোঘৰারে একৰারমেৰ ৰোট্ঠব্বনং পৰত্ততি. দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তস্স পৰত্তিং সন্ধায একৰারগ্গহণং, তিক্খত্তুং পৰত্তিং সন্ধায দ্ৰেৰারগ্গহণং. তত্থ দুতিযং ততিযঞ্চ পৰত্তমানং লদ্ধাসেৰনং ৰিয হোতি. যস্মা পন ‘‘ৰোট্ঠব্বনং পত্ৰা একং দ্ৰে ৰারেআসেৰনং লভিত্ৰা চিত্তং ভৰঙ্গমেৰ ওতরতী’’তি ইদং দুতিযমোঘৰারৰসেন ৰুত্তং ভৰেয্য. সো চ আরম্মণদুব্বলতায এৰ হোতীতি অভিধম্মট্ঠকথাযং নিযমিতো. ইধ পন তিক্খানুপস্সনানুভাৰেন অকুসলুপ্পত্তিযা অসম্ভৰৰসেন অযোনিসোৰ আৰজ্জতো অযোনিসো ৰৰত্থানং সিযা, ন যোনিসো, তস্মিঞ্চ পৰত্তে মহতি অতিমহতি ৰা আরম্মণে জৰনং ন উপ্পজ্জেয্যাতি অযমত্থো ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো.
এতস্সেৰ ৰা সতিপি দুৰিধতাপরিকপ্পনে সো চ যদি অনুলোমে ৰেদনাত্তিকে পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৰে, ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে’’তি চ ৰুত্তং সিযা, (লব্ভেয্য), ন চ ৰুত্তং. যদি পন ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৰনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৰনপচ্চযতাপি ধম্মো আসেৰনপচ্চযো হোতীতি অৰুত্তো অত্থি, ৰোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৰনপচ্চযভাৰো অৰুত্তো – ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৰনপচ্চযা. অকুসলং…পে… নাসেৰনপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯৩-৯৪) ৰচনতো পটিক্খিত্তো চ. অথাপি সিযা অসমানৰেদনানং ৰসেনেৰ ৰুত্তন্তি চ, এৰমপি যথা – ‘‘আৰজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা. তং জাতিভেদা ন ৰুত্তন্তি চে? ভূমিভিন্নস্স কামাৰচরস্স রূপাৰচরাদীনং আসেৰনপচ্চযভাৰো ৰিয জাতিভিন্নস্সপি ভৰেয্যাতি ৰত্তব্বো এৰ সিযা, অভিন্নজাতিকস্স চ ৰসেন যথা – ‘‘আৰজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তং. তস্মা ৰেদনাত্তিকেপি ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে একং, ন মগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তি এৰং গণনায নিদ্ধারিযমানায ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযত্তস্স অভাৰা অযং মোঘৰারো উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বো.
ৰোট্ঠব্বনং পন ৰীথিৰিপাকসন্ততিযা আৰট্টনতো আৰজ্জনা, ততো ৰিসদিসস্স জৰনস্স করণতো মনসিকারোতি চ ৰত্তব্বতং লভেয্য, এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে ‘‘ৰোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৰুত্তং, ‘‘আৰজ্জনা’’ইচ্চেৰ (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰুত্তং, তম্পি ৰোট্ঠব্বনতো পরং চতুন্নং পঞ্চন্নং ৰা জৰনানং আরম্মণপুরেজাতং ভৰিতুং অসক্কোন্তং রূপাদিং আরব্ভ পৰত্তমানং ৰোট্ঠব্বনং জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. জৰনট্ঠানে ঠত্ৰাতি চ জৰনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্তিত্ৰাতি অত্থো, ন জৰনভাৰেনাতি. আসেৰনং লভিত্ৰাতি চেত্থ আসেৰনং ৰিয আসেৰনন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. ৰিপ্ফারিকত্তা চস্স দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা পৰত্তিযেৰ চেত্থ আসেৰনসদিসতা. ৰিপ্ফারিকতায হি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা চস্স ৰুচ্চতি. ৰিপ্ফারিকম্পি জৰনং ৰিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৰত্তিযা অসুপ্পতিট্ঠিততায চ ন নিপ্পরিযাযতো আসেৰনভাৰেন ৰত্ততীতি ন ইমস্স আসেৰনত্থং ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ফলচিত্তেসু মগ্গপরিযাযো ৰিয পরিযাযৰসেন ৰুত্তং.
অযন্তি ‘‘সচেপী’’তিআদিনা ৰুত্তো একৰারম্পি রাগাদীনং অনুপ্পাদনৰসেন ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো যোগাৰচরো. কোটিপ্পত্তোতি মত্থকং পত্তো. পটিপক্খেহি অনভিভূতত্তা ৰিসদৰিপস্সনাঞাণতায তিক্খৰিপস্সকো. আরম্মণং পরিগ্গহিতমেৰ হোতি ‘‘এৰং মে জৰনং জৰিত’’ন্তি সারম্মণস্স জৰনস্স হুত্ৰা অভাৰৰৰত্থাপনস্স কম্মট্ঠানভাৰতো, তথা আৰজ্জনৰসেন ৰা তং আরম্মণং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তাৰদেৰ মূলকম্মট্ঠানভূতং আরম্মণং পরিগ্গহিতমেৰ হোতি. দুতিযস্স পন ৰসেনাতি ‘‘অপরস্স রাগাদিৰসেন একৰারং জৰনং জৰতী’’তিআদিনা ৰুত্তস্স নাতিতিক্খৰিপস্সকস্স ৰসেন ‘‘তস্স ধাতারম্মণমেৰ চিত্তং পক্খন্দতী’’তিআদিনা ইমস্মিং সুত্তে আগতত্তা. ‘‘তমেনং উপধিপহানায পটিপন্নং উপধিপটিনিস্সগ্গায কদাচি করহচি সতিসম্মোসা উপধিপটিসংযুত্তা সরসঙ্কপ্পা সমুদাচরন্তি. দন্ধো উদাযি সতুপ্পাদো, অথ খো নং খিপ্পমেৰ পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতী’’তি লটুকিকোপমে. তস্স হি অট্ঠকথাযং ‘‘সোতাপন্নাদযো তাৰ পজহন্তু, পুথুজ্জনো কথং পজহতী’’তি চোদনং পট্ঠপেত্ৰা ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকো হি সতিসম্মোসেন সহসা কিলেসে উপ্পন্নে ‘মাদিসস্স নাম ভিক্খুনো কিলেসো উপ্পন্নো’তি সংৰেগং কত্ৰা ৰীরিযং পগ্গয্হ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা মগ্গেন কিলেসে সমুগ্ঘাতেতি, ইতি সো পজহতি নামা’’তি অত্থো ৰুত্তো. তেন ৰুত্তং – ‘‘তস্স ধাতারম্মণমেৰ চিত্তং পক্খন্দতীতিআদিনা ইমস্মিং সুত্তে আগতত্তা’’তিআদি. ইন্দ্রিযভাৰনে চ মজ্ঝিমস্স ৰসেন অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
পরিগ্গহৰসেনাতি ধাতুপরিগ্গহৰসেন. মম্মচ্ছেদনাদিৰসেন পৰত্তঅক্কোসনাদিং অনিট্ঠং আরম্মণং পত্ৰা সোতদ্ৰারে কিলমতি পুগ্গলো, তথা পোথনপহরণাদিকং অনিট্ঠং আরম্মণং পত্ৰা কাযদ্ৰারে কিলমতি.
সমুদাচরন্তীতি সব্বসো উদ্ধং আচরন্তি. তযিদং অমনাপেহি সমুদাচরণং নাম পোথনপহরণাদিৰসেন উপক্কমনমেৰাতি আহ ‘‘উপক্কমন্তী’’তি, বাধন্তীতি অত্থো. তথাসভাৰোতি যথা পাণিপ্পহারাদীহি ঘট্টিতমত্তো ৰিকারং আপজ্জতি, তথাসভাৰো. ‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৰে, ককচেনা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩২) ওৰাদদানং নাম অনঞ্ঞসাধারণং বুদ্ধানংযেৰ আৰেণিকন্তি আহ ‘‘ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতাতি অনুস্সরন্তোপি…পে… ককচূপমোৰাদং অনুস্সরন্তোপী’’তি ৰুত্তং. তস্সপি পরিযত্তিধম্মভাৰতোতি কেচি. যং পন ককচোকন্তকেসুপি মনুস্সেসু অপ্পদুস্সনং নিব্বিকারং, তং সত্থুসাসনং অনুস্সরন্তোপি সম্মাপটিপত্তিলক্খণং ধম্মং অনুস্সরতিযেৰাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ভিক্খুনো গুণন্তি অরিযধম্মাধিগমনসিদ্ধং গুণমাহ. সো চ সব্বেসম্পি অরিযানং গুণোতি তং অনুস্সরন্তোপি সঙ্ঘং অনুস্সরতি এৰাতি ৰুত্তং.
ৰিপস্সনুপেক্খা অধিপ্পেতা, তস্মা উপেক্খা কুসলনিস্সিতা ন সণ্ঠাতীতি ৰিপস্সনাৰসেন সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে অজ্ঝুপেক্খনং ন লভতীতি অত্থো. ছল়ঙ্গুপেক্খাতি ছল়ঙ্গুপেক্খা ৰিয ছল়ঙ্গুপেক্খা ইট্ঠানিট্ঠেসু নিব্বিকারতাসামঞ্ঞেন. তেনাহ ‘‘সা পনেসা’’তিআদি. ছল়ঙ্গুপেক্খাঠানে ঠপেতি ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে’’তিআদিনা অত্তমনতং আপজ্জন্তো.
৩০৩. আপোগতন্তি আবন্ধনৰসেন আপো, তদেৰ আপোসভাৰং গতত্তা আপোগতং, সভাৰেনেৰ আপোভাৰং ৰা পত্তন্তি অত্থো. যস্মা পন সো আপোভাৰসঙ্খাতো অল্লযূসভাৰো সসম্ভারপথৰীসসম্ভারউদকাদিগতে সব্বস্মিম্পি আপস্মিং ৰিজ্জতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সব্বআপেসু গতং অল্লযূসভাৰলক্খণ’’ন্তি, দ্রৰভাৰলক্খণন্তি অত্থো. ‘‘পকুপ্পতী’’তি পাকতিকপকোপং সন্ধাযাহ ‘‘ওঘৰসেন ৰড্ঢতী’’তি. তেনাহ ‘‘অযমস্স পাকতিকো পকোপো’’তি. ইতরং পন দস্সেতুং ‘‘আপোসংৰট্টকালে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ওগচ্ছন্তীতি এত্থ ওগমনন্তি পরিযাদানং অধিপ্পেতং, ন অধোগমনমত্তন্তি আহ ‘‘উদ্ধনে…পে… পাপুণন্তী’’তি.
৩০৪. সব্বতেজেসু গতন্তি ইন্ধনাদিৰসেন অনেকভেদেসু সব্বেসু তেজোকোট্ঠাসেসু গতং পৰত্তং. যথা পীতি এৰ পীতিগতং, এৰং তেজো এৰ তেজোগতং, তেজনৰসেন পৰত্তিমত্তন্তি অত্থো. এৰং আপোগতং, ৰাযোগতঞ্চ ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পুরিমে’’তিআদি. একাহিকজরাদিভাৰেনাতি একাহিকাদিজরাভেদেন. উসুমজাতোতি উস্মাভিভূতো. জীরতীতি জিণ্ণো হোতি. তেজোধাতুৰসেন লব্ভমানা ইমস্মিং কাযে জরাপৰত্তি পাকটজরাৰসেন ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্রিযৰেকল্লত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ৰলিপলিতাদিভাৰন্তি ৰলিতপলিতভাৰং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং সিথিলভাৰঞ্চ. কুপ্পিতেনাতি খুভিতেন. সতক্খত্তুং তাপেত্ৰা তাপেত্ৰা সীতূদকে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটসপ্পি সতধোতসপ্পীতি ৰদন্তি. সরীরে পকতিউসুমং অতিক্কমিত্ৰা উণ্হভাৰো সন্তাপো, সরীরস্স দহনৰসেন পৰত্তো মহাদাহো পরিদাহোতি অযমেৰ তেসং ৰিসেসো. অসিতন্তি সুত্তং. খাযিতন্তি খাদিতং. সাযিতন্তি অস্সাদিতং. সম্মা পরিপাকং গচ্ছতীতি সমৰেপাকিনিযা গহণিযা ৰসেন ৰুত্তং. অসম্মাপরিপাকোপি ৰিসমপাকিনিযা গহণিযা ৰসেন ৰেদিতব্বো. রসাদিভাৰেনাতি রসরুধিরমংসমেদন্হারুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জসুক্কভাৰেন. ৰিৰেকন্তি পুথুভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসভাৰং. অসিতাদিভেদস্স আহারস্স পরিণামে রসো হোতি, তং পটিচ্চ রসধাতু উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এৰং রসস্স পরিণামে ‘‘রুধির’’ন্তিআদিনা সব্বং নেতব্বং.
হরিতন্তন্তি হরিতমেৰ, অন্ত-সদ্দেন পদৰড্ঢনং কতং যথা ‘‘ৰনন্তং সুত্তন্ত’’ন্তি. চম্মনিল্লেখনং চম্মং লিখিত্ৰা ছড্ডিতকসটং.
৩০৫. উগ্গারহিক্কারাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন উদ্দেকখীপনাদিপৰত্তকৰাতানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উচ্চারপস্সাৰাদীতি আদি-সদ্দেন পিত্তসেম্হলসিকাদিনীহরণৰাতস্স চেৰ উসুমৰাতস্স চ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. যদিপি কুচ্ছি-সদ্দো উদরপরিযাযো, কোট্ঠ-সদ্দেন পন অব্ভন্তরস্স ৰুচ্চমানত্তা তদৰসিট্ঠো উদরপদেসো ইধ কুচ্ছি-সদ্দেন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কুচ্ছিসযা ৰাতাতি অন্তানং বহিৰাতা’’তি. সমিঞ্জনপসারণাদীনীতি আদি-সদ্দেন আলোকনৰিলোকনউদ্ধরণাদিকা সব্বা কাযিককিরিযা সঙ্গহিতা. অৰসৰতি উদকং এতস্মাতি ওস্সৰনং, ছদনন্তো. ইধাতি ইমস্মিং ঠানে.
৩০৬. নিস্সত্তভাৰন্তি অনত্তকতং. যথাদস্সিতা হি চতস্সো ধাতুযো অনত্তনিযং কেৰলং ধাতুমত্তা নিস্সত্তনিজ্জীৰাতি ইমমত্থং দস্সেতি. পরিৰারিতোতি পরিৰারিতভাৰেন ঠিতো পরিৰুতো. তেনাহ ‘‘এতানী’’তিআদি, কট্ঠাদীনি সন্নিৰেসৰিসেসৰসেন ঠপিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অগারসমঞ্ঞায ভাৰতো. তেনাহ ‘‘কট্ঠাদীসু পনা’’তিআদি. যদত্থং পাল়িযং ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো’’তিআদি আরদ্ধং, তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যথা কট্ঠাদীনী’’তিআদি ৰুত্তং.
কামং হেট্ঠা ‘‘মত্তট্ঠকস্স কাযস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩০২) অৰিভাগেন একদেসেন চ উপাদারূপম্পি কথিতং, তথা ৰেদনাদযো খন্ধভাৰেন পরিগ্গহেত্ৰা ন কথিতা, তথা তণ্হাপি সমুদযসচ্চভাৰেন. ইতরানি পন সচ্চানি সব্বেন সব্বং ন কথিতানি. তেনেৰাহ ‘‘হেট্ঠা…পে… ন কথিতানী’’তি. চক্খুপসাদে নিরুদ্ধেতি চক্খুপসাদে ৰিনট্ঠে. উপহতেতি পুব্বকিমিআদীহি উপদ্দুতে. পলিবুদ্ধেতি পুব্বাদিউপ্পত্তিযা ৰিনা পটিচ্ছাদিতে. তজ্জোতি তস্সানুরূপো, চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা অনুরূপোতি অত্থো. চক্খুস্স রূপারম্মণে আপাথগতে উপ্পজ্জনমনসিকারো হদযসন্নিস্সযোপি চক্খুম্হি সতি হোতি, অসতি ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘চক্খুং পটিচ্চ উপ্পজ্জনমনসিকারো’’তি ৰুত্তো. ভৰঙ্গাৰট্টনং তস্স যথা আরম্মণপচ্চযে, এৰং পসাদপচ্চযেপি হোতীতি ৰুত্তং ‘‘চক্খুঞ্চ রূপে চ পটিচ্চা’’তি. ন্তি চক্খুদ্ৰারে কিরিযমনোধাতুচিত্তং. অঞ্ঞৰিহিতস্সাতি অঞ্ঞারম্মণপসুতস্স. তদনুরূপস্সাতি তেসং চক্খুরূপতদাভোগানং অনুরূপস্স.
চত্তারি সচ্চানি দস্সেতি সরূপতো অত্থাপত্তিতো চাতি অধিপ্পাযো. তপ্পকারো ভূতো, তপ্পকারং ৰা পত্তো তথাভূতো, তস্স, যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তাদিসস্স পচ্চযাকারসমৰেতস্সাতি অত্থো. তিসমুট্ঠানরূপন্তি উতুকম্মাহারসমুট্ঠানরূপং. ইদঞ্চ সতিপি তদা ভৰঙ্গাৰট্টনচিত্তসমুট্ঠানরূপে কেৰলং চক্খুৰিঞ্ঞাণসমুট্ঠিতরূপস্স অভাৰমত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং. সঙ্গহং গচ্ছতীতি নগরং ৰিয রজ্জে রূপক্খন্ধে সঙ্গহেতব্বতং গহেতব্বতং গচ্ছতি. ‘‘তথাভূতস্সা’’তি ৰুত্তত্তা ৰেদনাদযো চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাৰ, ৰিঞ্ঞাণম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণমেৰ. সঙ্খারাতি চেতনাৰ ৰুত্তা চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধস্সাতি অধিপ্পাযো. তত্থ পন ফস্সজীৰিতিন্দ্রিযমনসিকারচিত্তট্ঠিতিযোপি সঙ্খারক্খন্ধধম্মাৰ. একতো সঙ্গহো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি একতো গণনা. সমাগমোতি যথাসকং পচ্চযৰসেন সমোধানং. সমৰাযোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৰেন সমৰেততায সমুদিতভাৰো.
পচ্চযুপ্পন্নধম্মো পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চযাকারো. পচ্চযধম্মে পস্সন্তোপি পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পস্সতি, তে পস্সন্তোপি পচ্চযধম্মে পস্সতীতি ৰুত্তং ‘‘যো পটিচ্চসমুপ্পাদ’’ন্তিআদি. ছন্দকরণৰসেনাতি তণ্হাযনৰসেন. আলযকরণৰসেনাতি অপেক্খাকরণৰসেন. অনুনযকরণৰসেনাতি অনুরজ্জনৰসেন. অজ্ঝোগাহিত্ৰাতি আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয গিলিত্ৰা ৰিয নিট্ঠপেত্ৰা ৰিয দল়্হগ্গহণৰসেন. ছন্দরাগো ৰিনযতি পহীযতি এত্থাতি ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপহানঞ্চাতি ৰুচ্চতি নিব্বানং. আহরিত্ৰাতি পাল়িযং সরূপতো অনাগতম্পি অত্থতো আনেত্ৰা সঙ্গণ্হনৰসেন গহেতব্বং. আহরণৰিধিং পন দস্সেন্তো ‘‘যা ইমেসূ’’তিআদিমাহ. ইমেসু তীসু ঠানেসূতি যথাৰুত্তেসু সুখদুক্খাদীসু তীসু অভিসমযট্ঠানেসু. দিট্ঠীতি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন পৰত্তা সম্মাদিট্ঠি যাথাৰদস্সনং. এৰং সঙ্কপ্পাদযোপি যথারহং ৰেদিতব্বা. ভাৰনাপটিৰেধোতি ভাৰনাৰসেন পটিৰেধো, ন আরম্মণকরণমত্তেন. অযং মগ্গোতি অযং চতুন্নং অরিযসচ্চানং পটিৰিজ্ঝনৰসেন পৰত্তো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. এত্তাৰতাপীতি এৰং একস্মিং চক্খুদ্ৰারে ৰত্থু পরিগ্গহমুখেনপি চতুসচ্চকম্মট্ঠানস্স মত্থকং পাপনেন বহুং ৰিপুলং পরিপুণ্ণমেৰ ভগৰতো সাসনং কতং অনুট্ঠিতং হোতি.
উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধমেৰ ভৰঙ্গচিত্তং আৰজ্জনচিত্তস্স পচ্চযো ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘তং নিরুদ্ধম্পী’’তি. মন্দথামগতমেৰাতি মহতিযা নিদ্দায অভিভূতস্স ৰসেন ৰুত্তং, কপিমিদ্ধপরেতস্স পন ভৰঙ্গচিত্তং কদাচি আৰজ্জনস্স পচ্চযো ভৰেয্যাতি. ভৰঙ্গসমযেনেৰাতি ভৰঙ্গস্সেৰ পৰত্তনসমযেন পগুণজ্ঝানপগুণকম্মট্ঠানপগুণগন্থেসু তেসং পগুণভাৰেনেৰ আভোগেন ৰিনাপি মনসিকারো পৰত্ততি. তথা হি পগুণং গন্থং পগুণভাৰেনেৰ নিরন্তরং ৰিয অজ্ঝযমানে অঞ্ঞৰিহিততায ‘‘এত্তকো গন্থো গতো, এত্তকো অৰসিট্ঠো’’তি সল্লক্খণা ন হোতি. চতুসমুট্ঠানম্পীতি সব্বং চতুসমুট্ঠানরূপং, ন পুব্বে ৰিয তিসমুট্ঠানমেৰাতি অধিপ্পাযো. পুব্বঙ্গমত্তা ওল়ারিকত্তা চ ফস্সচেতনাৰ সঙ্খারক্খন্ধোতি গহিতা, ন অঞ্ঞেসং অভাৰা. একদেসমেৰ সম্মসন্তোতি যথাউদ্দিট্ঠং অত্থং হেট্ঠা অনৰসেসতো অনিদ্দিসিত্ৰা একদেসমেৰ নিদ্দিসনৰসেন দেসনায আমসন্তো. ইমস্মিং ঠানেতি যথাউদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স ‘‘অজ্ঝত্তিকঞ্চেৰ, আৰুসো, চক্খু’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩০৬) ছদ্ৰারৰসেন নিদ্দিসনট্ঠানে. হেট্ঠা পরিহীনদেসনন্তি – ‘‘যং উপাদারূপং চত্তারো অরূপিনো খন্ধা উপরি তীণি অরিযসচ্চানী’’তি নিদ্দেসৰসেন পরিহীনং অত্থজাতং সব্বং. তংতংদ্ৰারৰসেনাতি চক্খুদ্ৰারাদিকং তংতংদ্ৰারৰসেন. চতুসচ্চৰসেন আরদ্ধা দেসনা চতুসচ্চেনেৰ পরিযোসাপিতাতি আহ ‘‘যথানুসন্ধিনাৰ সুত্তন্তং নিট্ঠপেসী’’তি.
মহাহত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.