৩. ওপম্মৰগ্গো

১. ককচূপমসুত্তৰণ্ণনা

২২২. মোল়িন্তি কেসরচনং. ৰেহাযসন্তি আকাসে. রতনচঙ্কোটৰরেনাতি রতনসিলামযৰরচঙ্কোটকেন সহস্সনেত্তো সিরসা পটিগ্গহি. ‘‘সুৰণ্ণচঙ্কোটকৰরেনা’’তিপি (বু. ৰং. অট্ঠ. ২৩ দূরেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.২ অৰিদূরেনিদানকথা) পাঠো.

সাতি মোল়ি. মোল়ি এতস্স অত্থীতি মোল়িকো, মোল়িকো এৰ মোল়িযো. ফগ্গুনোতি পন নামং. সঙ্খাতি সমঞ্ঞা. ৰেলীযতি খণমুহুত্তাদিৰসেন উপদিসীযতীতি ৰেলা, কালোতি আহ ‘‘তাযং ৰেলাযং…পে… অযং কালৰেলা নামা’’তি. ৰেলযতি পরিচ্ছেদৰসেন তিট্ঠতীতি ৰেলা, সীমা. ৰেলযতি সংকিলেসপক্খং চালযতীতি ৰেলা, সীলং. অনতিক্কমনট্ঠোপি চস্স সংকিলেসধম্মনিমিত্তং অচলনমেৰ. ৰিঞ্ঞুপুরিসাভাৰে ছপঞ্চৰাচামত্তং ওৰাদে পমাণং নাম.দৰসহগতং কত্ৰাতি কীল়াসহিতং কত্ৰা.

মিস্সীভূতোতি অননুলোমিকসংসগ্গৰসেন মিস্সীভূতো. ‘‘অৰণ্ণং ভাসতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তং ৰিৰরিতুং ‘‘তাপনপচনকোট্টনাদীনী’’তিআদি ৰুত্তং. অধিকরণম্পি করোতীতি এত্থ যথা সো অধিকরণায পরিসক্কতি, তংদস্সনং ‘‘ইমেসং ভিক্খূন’’ন্তিআদি. অধিকরণং আকড্ঢতীতি অধিকরণং উদ্দিস্স তে ভিক্খূ আকড্ঢতি, অধিকরণং ৰা তেসু উপ্পাদেন্তো আকড্ঢতি. উদ্দেসপদং ৰাতি পদসো উদ্দেসমত্তং ৰা. নেৰ পিযকম্যতাযাতি নেৰ অত্তনি সত্থুনো পিযভাৰকামতায. ন ভেদাধিপ্পাযেনাতি ন সত্থুনো তেন ভিক্খুনা ভেদাধিপ্পাযেন. অত্থকামতাযাতি মোল়িযফগ্গুনস্স হিতকামতায.

২২৪. অৰণ্ণভাসনেতি ভিক্খুনীনং অগুণকথনে. ছন্দাদীনং ৰত্থুভাৰতো কামগুণা গেহং ৰিয গেহং, তে চ তে সিতা নিস্সিতাতি গেহস্সিতাতি ৰুত্তা. তণ্হাছন্দাপি তাসং কত্তুকামতাপীতি উভযেপি তণ্হাছন্দা, পটিঘছন্দা পন তেসং কত্তুকামতা এৰ. ফলিকমণি ৰিয পকতিপভস্সরস্স চিত্তসন্তানস্স উপসঙ্গো ৰিয ৰিপরিণামকারণং রাগাদযোতি আহ ‘‘রত্তম্পি চিত্তং ৰিপরিণত’’ন্তিআদি. হিতানুকম্পীতি করুণায পচ্চুপট্ঠাপনমাহ. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) ৰিয অন্তর-সদ্দো চিত্তপরিযাযোতি আহ ‘‘দোসন্তরোতি দোসচিত্তো’’তি.

২২৫. দুব্বচতায ওৰাদং অসম্পটিচ্ছন্তো চিত্তেনেৰ পটিৰিরুদ্ধো অট্ঠাসি. গণ্হিংসু চিত্তং, হদযগাহিনিং পটিপজ্জিংসূতি অত্থো. পূরযিংসু অজ্ঝাসযন্তি অত্থো. একস্মিং সমযে পঠমবোধিযং. একাসনং ভোজনস্স একাসনভোজনং, একৰেলাযমেৰ ভোজনং. তঞ্চ খো পুব্বণ্হে এৰাতি আহ ‘‘একং পুরেভত্তভোজন’’ন্তিআদি. সত্তক্খত্তুং ভুত্তভোজনম্পি ইমস্মিং সুত্তে একাসনভোজনন্তেৰ অধিপ্পেতং, ন একাসনিকতায একায এৰ নিসজ্জায ভোজনং. ‘‘অপ্পডংস…পে… সম্ফস্স’’ন্তিআদীসু ৰিয অপ্প-সদ্দো অভাৰত্থোতি আহ ‘‘নিরাবাধতং, নিদ্দুক্খত’’ন্তি. পধানাদিৰসেন সল্লহুকং অকিচ্ছং উট্ঠানং সল্লহুকউট্ঠানং. ন একপ্পহারেনাতি ন একৰারেন, ন একস্মিংযেৰ কালেতি অধিপ্পাযো. দ্ৰে ভোজনানীতি ‘‘অপরণ্হে রত্তিয’’ন্তি কালৰসেন দ্ৰে ভোজনানি. পঞ্চ গুণেতি অপ্পাবাধাদিকে পঞ্চ আনিসংসে. সতুপ্পাদকরণীযমত্তমেৰাতি সতুপ্পাদমত্তকরণীযমেৰ, নিৰারেতব্বস্স পুনপ্পুনং সমাদপনঞ্চ নাহোসি.

মণ্ডভূমীতি ওজৰন্তভূমি, যত্থ পরিসিঞ্চনেন ৰিনা সস্সানি কিট্ঠানি সম্পজ্জন্তি. যুগে যোজেতব্বানি যোগ্গানি, তেসং আচরিযো যোগ্গাচরিযো, তেসং সিক্খাপনকো. গামণিহত্থিআদযোপি ‘‘যোগ্গা’’তি ৰুচ্চন্তীতি আহ পাল়িযং ‘‘অস্সদম্মসারথী’’তি. চতূসু মগ্গেসু যেন যেন মগ্গেন ইচ্ছতি. জৰসমগাদিভেদাসু গতীসু যং যং গতিং. তং তং মগ্গং আরুল়্হাৰ ওতিণ্ণাযেৰ. নেৰ ৰারেতব্বা রস্মিৰিনিগ্গণ্হনেন. ন ৰিজ্ঝিতব্বা পতোদলট্ঠিযা. গমনমেৰাতি ইমে যুত্তা মম ইচ্ছানুরূপং মন্দং গচ্ছন্তি, সমং গচ্ছন্তি, সীঘং গচ্ছন্তীতি খুরেসু নিমিত্তগ্গহণং পট্ঠপেত্ৰা সারথিনা তেসং গমনমেৰ পস্সিতব্বং হোতি, ন তত্থ নিযোজনং. তেহিপি ভিক্খূহি. পজহিংসু পজহিতব্বং. সালদূসনাতি সালরুক্খৰিসনাসকা. অঞ্ঞা চ ৰল্লিযো সালরুক্খে ৰিনন্ধিত্ৰা ঠিতা. বহি নীহরণেনাতি সালৰনতো বহি ছড্ডনেন. সুসণ্ঠিতাতি সণ্ঠানসম্পন্না, মরিযাদং বন্ধিত্ৰাতি আলৰালসম্পাদনৰসেন মরিযাদং বন্ধিত্ৰা. কিপিল্লপুটকং তম্বকিপিল্লকপুটকং. সুক্খদণ্ডকহরণং আলৰালব্ভন্তরা.

২২৬. ৰিদেহরট্ঠে জাতসংৰড্ঢতায ৰেদেহিকা. পণ্ডা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায ইতা গতা পৰত্তাতি পণ্ডিতা. গহপতানীতি গেহসামিনী. সোরচ্চেনাতি সংযমেন. নিৰাতৰুত্তীতি পণিপাতকারী. নিব্বুতাতি নিব্বুতদুচ্চরিতপরিল়াহা. উট্ঠাহিকাতি উট্ঠানৰীরিযৰতী. কিব্বিসাতি কুরূরা.

২২৭. এৰং অক্খন্তিযা দোসং দস্সেত্ৰাতি ‘‘গুণৰন্তো’’তি লোকে পত্থটকিত্তিসদ্দানম্পি অক্খন্তিনিমিত্তং অযসুপ্পত্তিগুণপরিহানিআদিং অক্খমতাযআদীনৰং পকাসেত্ৰা. ৰচনপথেতি ৰচনমগ্গে যুত্তকালাদিকে. সণ্হাভাৰোপি হি ৰচনস্স পৰত্তিআকারোতি কত্ৰা ‘‘ৰচনপথো’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তো. তেসংযেৰ কালাদীনং. মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, উপ্পন্নং মেত্তচিত্তং এতেসন্তি উপ্পন্নমেত্তচিত্তা. পুন ‘‘কালেন ৰা, ভিক্খৰে’’তিআদি (পরি. ৩৬২, ৩৬৩) পাল়ি ধম্মসভাৰদস্সনৰসেন পৰত্তা ‘‘পরং চোদনাৰসেন ৰদন্তা নাম ইমেহি আকারেহি ৰদন্তী’’তি. অধিমুঞ্চিত্ৰাতি অভিরতিৰসেন তস্মিং পুগ্গলে ভাৰনাচিত্তং মুঞ্চিত্ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা. সো পুগ্গলো আরম্মণং এতস্সাতি তদারম্মণং, মেত্তচিত্তং. যদি এৰং পদেসৰিসযং তং কথং নিপ্পদেসৰিসযং ৰিয হোতীতি চোদেন্তো ‘‘কথং তদারম্মণং সব্বাৰন্তং লোকং করোতী’’তি আহ, ইতরো ‘‘পঞ্চ ৰচনপথে’’তিআদিনা পরিহরতি. ইধ তদারম্মণঞ্চাতি তস্সেৰ মেত্তচিত্তস্স আরম্মণং কত্ৰাতি পাল়িযং ৰচনসেসো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘পুন তস্সেৰা’’তিআদি. সব্বা সত্তকাযসঙ্খাতা পজা এতস্স অত্থীতি সব্বাৰন্তোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সব্বাৰন্ত’’ন্তি আহ. ৰিপুলেনাতি মহাজনারম্মণেন. মহন্তপরিযাযো হি ৰিপুল-সদ্দো, মহত্তঞ্চেত্থ বহুকভাৰো. তেনাহ ‘‘অনেকসত্তারম্মণেনা’’তি. তঞ্চ পুগ্গলন্তি পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলং. চিত্তস্সাতি মেত্তাসহগতচিত্তস্স. এত্থ চ মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিহরিস্সামাতি সম্বন্ধো. তত্থ কথন্তি আহ ‘‘তঞ্চ পুগ্গলং সব্বঞ্চ লোকং তস্স চিত্তস্স আরম্মণং কত্ৰা অধিমুচ্চিত্ৰা’’তি.

২২৮. তদত্থদীপিকন্তি যা মেত্তং চেতোৰিমুত্তিং সম্মদেৰ ভাৰেত্ৰা ঠিতস্স নিব্বিকারতো কেনচি ৰিকারং ন আপাদেতব্বতা, তদত্থজোতিকং. অপথৰিন্তি পথৰী ন হোতীতি অপথৰী. নিপ্পথৰিন্তি সব্বেন সব্বং পথৰীভাৰাভাৰং. তিরিযং পন অপরিচ্ছিন্নাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু চক্কৰাল়পব্বতেহি তং তং চক্কৰাল়ং পরিচ্ছিন্দতি? ন, তদঞ্ঞচক্কৰাল়পথৰিযা একাবদ্ধভাৰতো. তিণ্ণঞ্হি চক্কানং অন্তরসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং লোকধাতূনং অন্তরেযেৰ পথৰী নত্থি লোকন্তরনিরযভাৰতো. চক্কৰাল়পব্বতন্তরেহি সম্বদ্ধট্ঠানে পথৰী একাবদ্ধাৰ. ৰিৰট্টকালে হি সণ্ঠহমানাপি পথৰী যথাসণ্ঠিতপথৰিযা একাবদ্ধাৰ সণ্ঠহতি. তেনাহ ‘‘তিরিযং পন অপরিচ্ছিন্না’’তি. ইমিনাৰ গম্ভীরভাৰেন ৰুত্তপরিমাণতো পরং নত্থীতি দীপিতং হোতি.

২২৯. হলিদ্দীতি হলিদ্দিৰণ্ণং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যং কিঞ্চি পীতকৰণ্ণ’’ন্তি. ৰণ্ণসঙ্খাতং রূপং অস্স অত্থীতি রূপী, ন রূপীতি অরূপীতি আহ ‘‘অরূপো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘সনিদস্সনভাৰপটিক্খেপতো’’তি.

২৩০. পঞ্চ যোজনসতানীতি হিমৰন্ততো সমুদ্দং পৰিট্ঠট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, ন অনোতত্তদহমুখতো. অঞ্ঞা নদিযো উপাদায লব্ভমানং গম্ভীরতং অপ্পমেয্যউদকতঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘গম্ভীরা অপ্পমেয্যা’’তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন তিণুক্কায তাপেতব্বত্তাভাৰদস্সনপরমেতন্তি ৰুত্তং ‘‘এতেন পযোগেনা’’তিআদি.

২৩১. তূলিনী ৰিয তূলিনীতি আহ ‘‘সিম্বলিতূললতাতূলসমানা’’তি. সস্সরন্তি এৰংপৰত্তো সদ্দো সস্সরসদ্দো. অনুরৰদস্সনঞ্হেতং. তথা ভব্ভরসদ্দো. সব্বমেতং মেত্তাৰিহারিনো চিত্তস্স দূসেতুং অসক্কুণেয্যভাৰদস্সনপরং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা মহাপথৰী কেনচি পুরিসেন অপথৰিং কাতুং ন সক্কা, যথা আকাসে কিঞ্চি রূপং পট্ঠপেতুং ন সক্কা, যথা গঙ্গায উদকং তিণুক্কায তাপেতুং ন সক্কা, যথা চ বিল়ারভস্তং থদ্ধং ফরুসঞ্চ সম্ফস্সং কাতুং ন সক্কা, এৰমেৰং মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা আসেৰিতায ভাৰিতায বহুলীকতায পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুরিসেন কেনচি পরিযাযেন চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্কাতি.

২৩২. ওচরকাতি পরূপঘাতৰসেন হীনকম্মকারিনো. তেনাহ ‘‘নীচকম্মকারকা’’তি. অনধিৰাসনেনাতি অক্খমনেন. ময্হং ওৰাদকরো ন হোতীতি পরম্হি অনত্থকারিম্হি চিত্তপদোসনেন আঘাতুপ্পাদনেন মম সাসনে সম্মাপটিপজ্জমানো নাম ন হোতি.

২৩৩. অণুন্তি অপ্পকং তনু পরিত্তকং. থূলন্তি মহন্তং ওল়ারিকং. ৰচনপথস্স পন অধিপ্পেতত্তা তং সাৰজ্জৰিভাগেন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘অপ্পসাৰজ্জং ৰা মহাসাৰজ্জং ৰা’’তি. খন্তিযা ইদং ভারিযং ন হোতীতি অৰোচুং ‘‘অনধি…পে… পস্সামা’’তি. দীঘরত্তন্তি চিরকালং, অচ্চন্তমেৰাতি অত্থো. অচ্চন্তঞ্চ হিতসুখং নাম অঞ্ঞাধিগমেনেৰাতি আহ ‘‘অরহত্তেন কূটং গণ্হন্তো’’তি.

ককচূপমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৪. বাধযিংসূতি (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৪১৭) হনিংসু. তংতংসম্পত্তিযা ৰিবন্ধনৰসেন সত্তসন্তানস্স অন্তরে ৰেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তরাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো, অনতিক্কমনট্ঠেন তস্মিং অন্তরাযে নিযুত্তা, অন্তরাযং ৰা ফলং অরহন্তি, অন্তরাযস্স ৰা করণসীলাতি অন্তরাযিকা. তেনাহ ‘‘অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা’’তি. আনন্তরিযধম্মাতি আনন্তরিযসভাৰচেতনাধম্মা. তত্রাযং ৰচনত্থো – চুতিঅনন্তরফলং অনন্তরং নাম, তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তা, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলা, অনন্তরপযোজনাতি ৰা আনন্তরিকা, তে এৰ আনন্তরিযাতি ৰুত্তা. কম্মানি এৰ অন্তরাযিকাতি কম্মন্তরাযিকা. মোক্খস্সেৰ অন্তরাযং করোতি, ন সগ্গস্স মিচ্ছাচারলক্খণাভাৰতো. ন হি ভিক্খুনিযা ধম্মরক্খিতভাৰো অত্থি. পাকতিকভিক্খুনীৰসেন চেতং ৰুত্তং, অরিযায পন পৰত্তং অপাযসংৰত্তনিযমেৰ. নন্দমাণৰকো চেত্থ নিদস্সনং. উভিন্নং সমানচ্ছন্দতাৰসেন ৰা অসগ্গন্তরাযিকতা, মোক্খন্তরাযিকতা পন মোক্খত্থপটিপত্তিযা ৰিদূসনতো, অভিভৰিত্ৰা পন পৰত্তিযং সগ্গন্তরাযিকতাপি ন সক্কা নিৰারেতুন্তি. অহেতুকদিট্ঠিঅকিরিযদিট্ঠিনত্থিকদিট্ঠিযোৰ নিযতভাৰং পত্তা নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা. পটিসন্ধিধম্মাতি পটিসন্ধিচিত্তুপ্পাদমাহ. পণ্ডকাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং সব্বাযপি অহেতুকপটিসন্ধিযা ৰিপাকন্তরাযিকভাৰতো. যা হি অরিযে উপৰদতি, সা চেতনা অরিযূপৰাদধম্মা. ততো পরন্তি খমাপনতো উপরি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং মহাসীহনাদস্স লীনত্থপকাসনে ৰুত্তমেৰ. যাৰ ভিক্খুভাৰং পটিজানাতি পারাজিকং আপন্নো. ন ৰুট্ঠাতি সেসং গরুকাপত্তিং. ন দেসেতি লহুকাপত্তিং.

অযং ভিক্খু অরিট্ঠো. রসেন রসং সংসন্দিত্ৰাতি অনৰজ্জেন পচ্চযপরিভুঞ্জনরসেন সাৰজ্জং কামগুণপরিভোগরসং সমানেত্ৰা. উপনেন্তো ৰিযাতি বন্ধনং উপনেন্তো ৰিয. ‘‘ঘটেন্তো ৰিযা’’তিপি পাঠো. উপসংহরন্তো ৰিযাতি সদিসতং উপসংহরন্তো ৰিয একন্তসাৰজ্জে অনৰজ্জভাৰপক্খেপেন. পাপকন্তি লামকট্ঠেন দুগ্গতিসম্পাপনট্ঠেন চ পাপকং. সেতুকরণৰসেন মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৰিয. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ‘‘সাৰজ্জ’’ন্তি দিট্ঠং ‘‘অনৰজ্জ’’ন্তি গহণেন তেন পটিৰিরুজ্ঝন্তো. একন্ততো অনন্তরাযিকন্তি গহণেন ৰেসারজ্জঞাণং পটিবাহন্তো. কামকণ্টকেহি অরিযমগ্গসম্মাপটিপত্তি ন উপক্কিলিস্সতীতি ৰদন্তো ‘‘অরিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো’’তি ৰুত্তো. পঠমপারাজিকসিক্খাপদসঙ্খাতে, ‘‘অব্রহ্মচরিযং পহাযা’’তি (দী. নি. ১.৮, ১৯৪) আদিদেসনাসঙ্খাতে চ আণাচক্কে.

পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. পুচ্ছা হি অনুযোগোতি. তেনাধিগতায লদ্ধিযা অনুৰজ্জনত্থং পচ্চনুভাসনেন পুন পটিজানাপনং পতিট্ঠাপনং, তং পনস্স আদায সমাদাপনং ৰিয হোতীতি আহ ‘‘সমনুগাহন্তি নামা’’তি. তস্সা পন লদ্ধিযা অনুযুঞ্জিতায ৰুচ্চমানম্পি কারণং কারণপতিরূপকমেৰাতি তস্স পুচ্ছনং সমনুভাসনং. অনুদহনট্ঠেন অনুপাযপটিপত্তিযা সম্পতি আযতিঞ্চ অনুদহনট্ঠেন. মহাভিতাপনট্ঠেন অনৰট্ঠিতসভাৰতায. ইত্তরপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন মুহুত্তরমণীযতায. তাৰকালিকট্ঠেন পরেহি অভিভৰনীযতায. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন ছেদনভেদনাদিঅধিকরণভাৰেন. উগ্ঘাটসদিসতায অধিকুট্টনট্ঠেন. অৰণে ৰণং উপ্পাদেত্ৰা অন্তো অনুপৰিসনসভাৰতায ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকঅনত্থনিমিত্ততায সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন.দিট্ঠিথামেনাতি তস্সা দিট্ঠিযা থামগতভাৰেন. দিট্ঠিপরামাসেনাতি দিট্ঠিসঙ্খাতপরামসনেন. দিট্ঠিযেৰ হি ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসনেন পরামাসো. অভিনিৰিস্সাতি তণ্হাভিনিৰেসপুব্বঙ্গমেন দিট্ঠাভিনিৰেসেন ‘‘ইদমেৰেত্থ তথ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা. যস্মা হি অভিনিৰেসনং তত্থ অভিনিৰিট্ঠং নাম হোতি.তস্মা আহ ‘‘অধিট্ঠহিত্ৰা’’তি.

২৩৫. নত্থীতি ৰত্তুকামোপীতি অত্তনো লদ্ধিং নিগুহেতুকামতায অৰজানিতুকামোপি. সম্পটিচ্ছতি পটিজানাতি. দ্ৰে কথাতি ৰিসংৰাদনকথং সন্ধায ৰদতি. অভূতকথা হি পুব্বে পৰত্তা ভূতকথায ৰসেন দ্ৰে কথাতি ৰুচ্চতি.

২৩৬. কস্স খো নামাতি ইমিনা সত্থা ‘‘ন মম তুয্হং তাদিসস্স অত্থায ধম্মদেসনা নাম ভূতপুব্বা’’তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘খত্তিযস্স ৰা’’তিআদি.

ঞাণমযা উস্মা এতস্স অত্থীতি উস্মী, তথারূপেহি পচ্চযেহি অনুস্মীকতো তস্মিং অত্তভাৰে পটিৰেধগব্ভোঅপি উস্মীকতোতি ৰিকতভাৰতো পঞ্ঞাবীজমস্স ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অপি নু অত্থীতি ভগৰা ভিক্খূ পুচ্ছতি. তে পটিক্খিপন্তা ৰদন্তি ঠানগতেন দুচ্চরিতেন ঞাণুপহতভাৰং সম্পস্সন্তা. নিত্তেজভূতোতি নিত্তেজং ভূতো তেজোহানিপ্পত্তো. ততো এৰ ভিক্খূনম্পি সম্মুখা ওলোকেতুং অসমত্থতায পত্তক্খন্ধো অধোমুখো. সহধম্মিকং কিঞ্চি ৰত্তুং অৰিসহনতো অপ্পটিভানো. সম্পত্তূপগন্তি সম্পত্তিআৰহং. পটিপ্পস্সম্ভেন্তোতি পটিসেধেন্তো.

২৩৭. অন্তরাযকরলদ্ধিযা সভাৰৰিভাৰনেন পরিসং সোধেতি. নিস্সারেতি নীহরতি অৰিসুদ্ধদিট্ঠিতায. কস্সচি বুদ্ধানুভাৰং অজানন্তস্স. তস্স হি এৰং ভৰেয্য ‘‘সহসা কথিত’’ন্তি. ন হি কদাচি বুদ্ধানং সহসা কিরিযা নাম অত্থি. অস্সাতি ‘‘কস্সচী’’তি ৰুত্তভিক্খুস্স. সুত্ৰাপি তুণ্হীভাৰং আপজ্জেয্যাতি অথাপি সিযাতি সম্বন্ধো. তং সব্বন্তি ‘‘সচে হী’’তিআদিনা ৰুত্তং সব্বং পরিকপ্পনং. ন করিস্সন্তীতি পরিসায লদ্ধিং সোধেতীতি সম্বন্ধো. লদ্ধিং পকাসেন্তোতি মহাসাৰজ্জতাৰসেন পকাসেন্তো. সঞ্ঞাৰিতক্কেহীতি সুভনিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গাহাদিৰসেন পৰত্তেহি সঞ্ঞাৰিতক্কেহি. তেনাহ ‘‘কিলেসকামসম্পযুত্তেহী’’তি. মেথুনসমাচারন্তি ইদং অধিকারৰসেন ৰুত্তং. তদঞ্ঞম্পি পন – ‘‘অপিচ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনং পরিমদ্দনং নহাপনং সম্বাহনং সাদিযতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৫০) আগতং ৰিসভাগৰত্থুৰিসযং আমিসপরিভোগং. ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র কামসঞ্ঞাহি অঞ্ঞত্র কামৰিতক্কেহি সমাচরিস্সতী’’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

২৩৮. যোনিসো পচ্চৰেক্খণেন নত্থি এত্থ ছন্দরাগোতি নিচ্ছন্দরাগো, তং নিচ্ছন্দরাগং. কদাচি উপোসথিকভাৰেন সমাদিন্নসীলাপি হোন্তি কদাচি নোতি অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং. সীলসমাদানভাৰতো অন্তরাযকরং. ৰত্থুকামানং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ. অপচ্চৰেক্খণেন ভিক্খূনং আৰরণকরং. পচ্চযানং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ. অযং অরিট্ঠো দুগ্গহিতায পরিযত্তিযা ৰসেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতীতি এৰং সঞ্ঞা মা হোন্তূতি দুগ্গহিতায পরিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো আহ. উগ্গণ্হন্তীতি সজ্ঝাযন্তি চেৰ ৰাচুগ্গতং করোন্তা ধারেন্তি চাতি অত্থো.

সুত্তন্তিআদিনা নৰপ্পভেদম্পি পরিযত্তিধম্মং পরিযাদিযতি. কথং সুত্তং নৰপ্পভেদং? সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণং, তদুভযৰিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৰিসেসসঞ্ঞাৰিরহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;

সনিমিত্তা নিরূল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নঞ্ঞতো. (দী. নি. টী. ১.নিদানকথাৰণ্ণনা; অ. নি. টী. ২.৪.৬; সারত্থ. টী. ১.বাহিরনিদানকথা);

সব্বস্সপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. ১.সঙ্গহৰার) ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২), সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৰা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণং.

এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো, ‘‘গাথাৰিরহে সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু, সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু, ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তি (ইতিৰু. ১) আদিৰচনসম্বন্ধেসু, অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথা-উদান-ইতিৰুত্তক-অব্ভুতধম্ম-সঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থা এৰাতি? ন তদৰত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্ত’’ন্তি.

যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি (খু. পা. ৫.১; সু. নি. ২৬১), তং ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৰো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৰেনেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং, সহভাৰো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা, অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি. এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো.

অত্থত্থন্তি অত্থভূতং যথাভূতং অত্থং. অনত্থম্পি কেচি ৰিপল্লাসৰসেন ‘‘অত্থো’’তি গণ্হন্তীতি ‘‘অত্থত্থ’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. কারণত্থন্তি কারণভূতং অত্থং, সীলং সমাধিস্স কারণং, সমাধি ৰিপস্সনাযাতি এৰং তস্স তস্স কারণভূতং অত্থং. তেনাহ ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীল’’ন্তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, তঞ্চ যাৰদেৰ সমাধত্থং, সমাধি ৰিপস্সনত্থো, ৰিপস্সনা মগ্গত্থা, মগ্গো ফলত্থো, ৰট্টং কথিতং যাৰদেৰ ৰিৰট্টাধিগমত্থন্তি জানিতুং ন সক্কোন্তীতি. এৰং পাল়িযং ‘‘অত্থ’’ন্তি ইমিনা ভাসিতত্থপযোজনত্থানং গহিততা ৰেদিতব্বা. ন পরিগ্গণ্হন্তীতি ন ৰিচারেন্তি, নিজ্ঝানপঞ্ঞাক্খমা ন হোন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৰা পঞ্ঞায রোচেত্ৰা গহেতব্বা ন হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতি এৰং এতায পরিযত্তিযা ৰাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপরি পরেহি আরোপিতৰাদস্স নিগ্গহস্স মোক্খপযোজনা হুত্ৰা ধম্মং পরিযাপুণন্তি. ৰাদপ্পমোক্খো ৰা নিন্দাপমোক্খো. যস্স চাতি যস্স চ সীলাদিপূরণেন পত্তব্বস্স, মগ্গস্স ৰা তদধিগমেন পত্তব্বস্স, ফলস্স ৰা তদধিগমেন পত্তব্বস্স, অনুপাদাৰিমোক্খস্স ৰা অত্থায. ধম্মং পরিযাপুণন্তি, ঞাযেন পরিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো. নানুভোন্তি ন ৰিন্দন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা উপারম্ভমানদপ্পমক্খপল়াসাদিহেতুভাৰেন দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি.

২৩৯. অলং পরিযত্তো গদো অস্সাতি অলগদ্দো অনুনাসিকলোপং দ-কারাগমঞ্চ কত্ৰা. ৰট্টদুক্খকন্তারতো নিত্থরণত্থায পরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি. ভণ্ডাগারে নিযুত্তো ভণ্ডাগারিকো, ভণ্ডাগারিকো ৰিয ভণ্ডাগারিকো, ধম্মরতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৰা ভণ্ডাগারিকস্সেৰ সতো পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি. ‘‘ৰংসানুরক্খকোৰা’’তি অৰধারণং সীহাৰলোকনঞাযেন তন্তিধারকোৰ পৰেণিপালকোৰাতি পুরিমপদদ্ৰযেপি যোজেতব্বং.

যদি তন্তিধারণাদিঅত্থং বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি, কস্মা ‘‘খীণাসৰস্সা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং, ননু একচ্চস্স পুথুজ্জনস্সপি অযং নযো লব্ভতীতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. অত্তনো ঠানেতি নিত্থরণট্ঠানে. কামং পুথুজ্জনো ‘‘পৰেণিং পালেস্সামী’’তি অজ্ঝাসযেন পরিযাপুণাতি. অত্তনো পন ভৰকন্তারতো অনিত্তিণ্ণত্তা তস্স সা পরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি এৰ নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি.

নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং খমন্তি. তত্থ তত্থ আগতে সীলাদিধম্মে নিজ্ঝাযিত্ৰা পঞ্ঞায রোচেত্ৰা যাথাৰতো গহেতব্বা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ইধ সীল’’ন্তিআদি. ন কেৰলং সুগ্গহিতং পরিযত্তিং নিস্সায মগ্গভাৰনাফলসচ্ছিকিরিযা, পরৰাদনিগ্গহসকৰাদপতিট্ঠাপনাদীনিপি ইজ্ঝন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পরৰাদে’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহং নিগ্গহিত্ৰা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৬৮). ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানন্তি দিট্ঠিৰিনিৰেঠনাদিৰসেন ইচ্ছিতং ইচ্ছিতং পাল়িপদেসং. মোচেতুন্তি অপনেতুং. অহিতায দুক্খায অসংৰত্তনম্পি তদভাৰে উপ্পজ্জনকহিতসুখস্স কারণমেৰ তস্মিং সতি ভাৰতোতি. সুগ্গহিতঅলগদ্দস্সপি হিতায সুখায সংৰত্তনতা দট্ঠব্বা.

২৪০. উত্তরন্তি এতেনাতি উত্তরো, সিনন্তি বন্ধন্তীতি সেতু, উত্তরো চ সো সেতু চাতি উত্তরসেতু. কূলং পরতীরং ৰহতি পাপেতীতি কুল্লং. কলাপং কত্ৰা বদ্ধোতি ৰেল়ুনল়াদীহি কলাপৰসেন বদ্ধো. অণুন্তি ইদং অট্ঠসমাপত্তিআরম্মণং সঞ্ঞোজনং সন্ধায ৰদতি. থূলন্তি ইতরং. দিট্ঠিন্তি যথাভূতদস্সনং, ৰিপস্সনন্তি অত্থো. এৰং পরিসুদ্ধং এৰং পরিযোদাতন্তি তেভূমকেসু ধম্মেসু ঞাতং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি, এৰং তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসাভাৰেন সব্বসো ৰিসুদ্ধং, পরিসুদ্ধত্তা এৰ পরিযোদাতং. ন অল্লীযেথাতি নিকন্তিৰসেন ন নিস্সযেথ. ন কেলাযেথাতি ন মমাযেথ. ন ধনাযেথাতি ধনং দ্রব্যং ন কযিরাথ. উভযত্থাতি সমথে ৰিপস্সনায চ.

অসদ্ধম্মেতিআদীসু অসতং হীনজ্ঝাসযানং ধম্মোতি অসদ্ধম্মো. গামৰাসীনং ধম্মোতি গামধম্মো. কিলেসানং ৰস্সনসভাৰতায ৰসলধম্মো. কিলেসেহি দূসিতত্তা থূলত্তা চ দুট্ঠুল্লো. উদকসুদ্ধিপরিযোসানতায ওদকন্তিকো. ‘‘ধম্মাপি ৰো পহাতব্বা’’তি ইমিনাপি ওৰাদেন ভিক্খূ উদ্দিস্স কথেন্তোপি অরিট্ঠংযেৰ নিগ্গণ্হাতি.

২৪১. তিৰিধগ্গাহৰসেনাতি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৰসেন. যদি এৰং ‘‘অহং মমাতি গণ্হাতী’’তি গাহদ্ৰযমেৰ কস্মা ৰুত্তন্তি? নযিদমেৰং তত্থাপি গাহত্তযস্সেৰ ৰুত্তত্তা. ‘‘অহ’’ন্তি হি ইমিনা মানদিট্ঠিগ্গাহা ৰুত্তা ‘‘অহমস্মী’’তি গাহসামঞ্ঞতো. দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং পুরিমুপ্পন্নায দিট্ঠিযা উত্তরদিট্ঠিযা সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতদিট্ঠিযা চ কারণভাৰতো. আরম্মণং পঞ্চ খন্ধা, রূপারম্মণাদীনি চ. দিট্ঠিযা পচ্চযো অৰিজ্জা-ফস্স-সঞ্ঞা-ৰিতক্ক-অযোনিসোমনসিকার-পাপমিত্তপরতোঘোসাদিকো দিট্ঠিযা উপনিস্সযাদিপচ্চযো. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১২৪)‘‘কতমানি অট্ঠ দিট্ঠিট্ঠানানি অৰিজ্জাপি ফস্সোপি সঞ্ঞাপি ৰিতক্কোপি অযোনিসোমনসিকারোপি পাপমিত্তোপি পরতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. রূপারম্মণাতি রুপ্পনসভাৰধম্মারম্মণা. রূপং পন অত্তাতি ন ৰত্তব্বং ইধ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮১, ৩৪৫) ইমস্স গাহস্স অনধিপ্পেতত্তা. সো হি ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদিনা পরতো ৰুচ্চতি. ইধ পন ‘‘রূপৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অত্তনি রূপং, রূপস্মিং অত্তান’’ন্তি ইমে তযো গাহা অধিপ্পেতাতি কেচি, তদযুত্তং. যস্মা রূপং অত্তা ন হোতি, অত্তগ্গাহস্স পন আলম্বনং হোতি, অত্তসভাৰেযেৰ ৰা রূপাদিধম্মে আরব্ভ অত্তদিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ন অত্তানং তস্স পরমত্থতো অনুপলব্ভনতো, তস্মা রূপাদিআরম্মণাৰ অত্তদিট্ঠীতি কত্ৰা ৰুত্তং, রূপং পন ‘‘অত্তা’’তি ন ৰত্তব্বন্তি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদিনা পন ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনা ৰিয দিট্ঠিঅনুপস্সনা নাম দস্সিতা.

গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনানং সম্পত্তগাহিন্দ্রিযৰিসযতায পত্ৰা গহেতব্বতা. তঞ্হি তস্স অত্তনো ৰিসযং পরিভুত্ৰা সম্বন্ধং হুত্ৰা গণ্হাতি. অৰসেসানি সত্তাযতনানি ৰিঞ্ঞাতং নাম মনসা ৰিঞ্ঞাতব্বতো. অঞ্ঞথা ইতরেসম্পি ৰিঞ্ঞাততা সিযা. পত্তন্তি অধিগতং. পরিযেসিতন্তি গৰেসিতং. অনুৰিচরিতন্তি চিন্তিতং. তেনাহ ‘‘মনসা’’তি. এত্থ চ পত্তপরিযেসনানং অপটিক্খেপস্স, ৰিসুং, একজ্ঝং পটিক্খেপস্স চ ৰসেন চতুক্কোটিকং দস্সেত্ৰা পত্তপরিযেসিতেহি অনুৰিচরিতস্স ভেদং দস্সেতুং ‘‘লোকস্মিঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. পরিযেসিত্ৰা পত্তং পঠমং চেতসা পচ্ছা কাযেন পত্তত্তা পত্তং নাম. পরিযেসিত্ৰা নোপত্তং পরিযেসিতং নাম কেৰলং পরিযেসিতভাৰতো. অপরিযেসিত্ৰা পত্তঞ্চ নোপত্তঞ্চ মনসা অনুৰিচরিতব্বতো মনসানুৰিচরিতং নাম.

অযঞ্চ ৰিকপ্পো আকুলো ৰিযাতি ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. পত্তট্ঠেনাতি পত্তভাৰেন পত্ততাসামঞ্ঞেন. অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তং মনসানুৰিচরিতং নাম পত্তিযা পরিযেসনায চ অভাৰতো. সব্বং ৰা এতন্তি ‘‘পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পী’’তিআদিনা ৰুত্তং চতুব্বিধম্পি. ইমিনাতি ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং’’তিআদিৰচনেন. ৰিঞ্ঞাণারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা পারিসেসঞাযেন. এৰং পারিসেসঞাযপরিগ্গহে কিং পযোজনন্তি আহ ‘‘দেসনাৰিলাসেনা’’তিআদি. যেসং ৰিনেয্যানং দেসেতব্বধম্মস্স সরূপং অনামসিত্ৰা আরম্মণকিচ্চ-সম্পযুত্তধম্ম-ফলৰিসেসাদি-পকারন্তরৰিভাৰনেন পটিৰেধো হোতি, তেসং তপ্পকারভেদেহি ধম্মেহি, যেসং পন যেন একেনেৰ পকারেন সরূপেনেৰ ৰা ৰিভাৰনে কতে পটিৰেধো হোতি, তেসং তং ৰত্ৰা ধম্মিস্সরত্তা তদঞ্ঞং নিরৰসেসাকারৰিভাৰনঞ্চ দেসনাৰিলাসো. তেনাহ ‘‘দিট্ঠাদিআরম্মণৰসেন ৰিঞ্ঞাণং দস্সিত’’ন্তি.

দিট্ঠিট্ঠানন্তি দিট্ঠি এৰ দিট্ঠিট্ঠানং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. যং রূপং এসা দিট্ঠি ‘‘লোকো চ অত্তা চা’’তি গণ্হাতি. তং রূপং সন্ধায ‘‘সো লোকো সো অত্তা’’তি ৰচনং ৰুত্তন্তি যোজনা. সো পেচ্চভৰিস্সামীতি উদ্ধমাঘাতনিকৰাদৰসেনাযং দিট্ঠীতি আহ ‘‘সো অহং পরলোকং গন্ত্ৰা নিচ্চো ভৰিস্সামী’’তিআদি. ধুৰোতি থিরো. সস্সতোতি সব্বদাভাৰী. অৰিপরিণামধম্মোতি জরায মরণেন চ অৰিপরিণামেতব্বসভাৰো, নিব্বিকারোতি অত্থো. তম্পি দস্সনন্তি তম্পি তথাৰুত্তং দিট্ঠিদস্সনং অত্তানং ৰিয তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৰিসেসেন গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘এতং মমা’’তিআদি. দিট্ঠারম্মণাতি দিট্ঠিৰিসযা. কথং পন দিট্ঠি দিট্ঠিৰিসযা হোতীতি আহ ‘‘ৰিপস্সনাযা’’তিআদি. পটিৰিপস্সনাকালেতি যমকতো সম্মসনাদিকালং সন্ধাযাহ. তত্থ অক্খরচিন্তকানং সদ্দে ৰিয, ৰেদজ্ঝাযীনং ৰেদসত্থে ৰিয চ দিট্ঠিযং দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠিগ্গাহপ্পৰত্তি দট্ঠব্বা.

সমনুপস্সতীতি পদস্স চ তস্সো সমনুপস্সনা অত্থোতি যোজনা. তেন সমনুপস্সনা নাম চতুব্বিধাতি দস্সেতি. তত্থ ঞাণং তাৰ সমৰিসমং সম্মা যাথাৰতো অনুপস্সতীতি সমনুপস্সনা. ইতরা পন সংকিলেসৰসেন অনু অনু পস্সন্তীতি সমনুপস্সনা. যদি এৰং হোতু তাৰ দিট্ঠিসমনুপস্সনা মিচ্ছাদস্সনভাৰতো, কথং তণ্হামানাতি? তণ্হাযপি সত্তানং পাপকরণে উপাযদস্সনৰসেন পঞ্ঞাপতিরূপিকা পৰত্তি লব্ভতেৰ, যায ৰঞ্চননিকতিসাচিযোগা সম্ভৰন্তি. মানোপি সেয্যাদিনা দস্সনৰসেনেৰ তথা অত্তানং ঊহতীতি তণ্হামানানং সমনুপস্সনাপতিরূপিকা পৰত্তি লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. অৰিজ্জমানেতি ‘‘এতং মমা’’তি এৰং গহেতব্বে তণ্হাৰত্থুস্মিং অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে অনুপলব্ভমানে ৰিনট্ঠে. ন পরিতস্সতি ভযপরিত্তাসতণ্হাপরিত্তাসানং মগ্গেন সমুগ্ঘাতিতত্তা.

২৪২. চতূহি কারণেহীতি ‘‘অসতি ন পরিতস্সতী’’তি ৰুত্তম্পি ইতরেহি তীহি সহ গহেত্ৰা ৰুত্তং. চতূহি কারণেহীতি চতুক্কোটিকসুঞ্ঞতাকথনস্স কারণেহি. বহিদ্ধা অসতীতি বাহিরে ৰত্থুস্মিং অৰিজ্জমানে. সা পনস্স অৰিজ্জমানতা লদ্ধৰিনাসেন ৰা অলদ্ধালাভেন ৰাতি পাল়িযং – ‘‘অহু ৰত মে, তং ৰত মে নত্থি, সিযা ৰত মে, তং ৰতাহং ন লভামী’’তি ৰুত্তন্তি তদুভযং পরিক্খারৰসেন ৰিভজিত্ৰা তত্থ পরিতস্সনং দস্সেতুং ‘‘বহিদ্ধা পরিক্খারৰিনাসে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যানং ‘‘রথো ৰয্হ’’ন্তি এৰমাদি. ৰাহনং হত্থিঅস্সাদি.

যেহি কিলেসেহীতি যেহি অসন্তপত্থনাদীহি কিলেসেহি. এৰং ভৰেয্যাতি এৰং ‘‘অহু ৰত মে’’তিআদিনা চোদনাদি ভৰেয্য. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপরিযুট্ঠানাভিনিৰেসানুসযানন্তি এত্থ অপরাপরং পৰত্তাসু দিট্ঠীসু যা পরতো উপ্পন্না দিট্ঠিযো, তাসং পুরিমুপ্পন্না দিট্ঠিযো কারণট্ঠেন দিট্ঠিট্ঠানানি. অধিকরণট্ঠেন দিট্ঠাধিট্ঠানানি, পরিযুট্ঠানপ্পত্তিযা সব্বাপি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানি. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.২০২, ৪২৭; ৩.২৭-২৯; উদা. ৫৫; মহানি. ২০; নেত্তি. ৫৯) পৰত্তিযা অভিনিৰেসা. অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে সযন্তীতি অনুসযাতি এৰং দিট্ঠিট্ঠানাদীনং পদানং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তণ্হাদীহি কম্পনিযতায সব্বসঙ্খারাৰ ইঞ্জিতানীতি সব্বসঙ্খারইঞ্জিতানি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধি, খন্ধাৰ উপধি খন্ধূপধি. এস নযো সেসেসুপি. তদেৰ চ আগম্ম তণ্হা খীযতি ৰিরজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি যোজনা. উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সূতিআদীসু নিপাতমত্তং, সংসযে ৰা. তাসোতি অত্তনিযাভাৰং পটিচ্চ তণ্হাপরিত্তাসো চেৰ ভযপরিত্তাসো চ. তেনাহ ‘‘তাসো হেসো’’তিআদি. নো চস্সং,নো চ মে সিযাতি ‘‘অহ’’ন্তি কির কোচি নো চস্সং, ‘‘মে’’তি চ কিঞ্চি নো সিযাতি. তাসপ্পতীকারদস্সনঞ্হেতং.

২৪৩. এত্তাৰতাতি ‘‘এৰং ৰুত্তে’’তিআদিনা, পুচ্ছানুসন্ধিৰসেন পৰত্তায ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, দিট্ঠিট্ঠানানী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪১) ৰা. সাপি হি অজ্ঝত্তখন্ধৰিনাসে পরিতস্সনকং দস্সেত্ৰা অপরিতস্সনকং দস্সেন্তী পৰত্তাতি তস্সনকস্স সুঞ্ঞতাদস্সনং অকিচ্চসাধকম্পি সুঞ্ঞতাদস্সনমেৰাতি ইমেসং ৰসেন ‘‘চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা’’তি ৰুত্তং. বহিদ্ধা পরিক্খারন্তি বাহিরং সৰিঞ্ঞাণকং অৰিঞ্ঞাণকঞ্চ সত্তোপকরণং. তঞ্হি জীৰিতৰুত্তিযা পরিক্খারকট্ঠেন ‘‘পরিক্খারো’’তি ৰুত্তং. পরিগ্গহং নাম কত্ৰাতি ‘‘মম ইদ’’ন্তি পরিগ্গহেতব্বতায পরিগ্গহিতং নাম কত্ৰা. সব্বোপি দিট্ঠিগ্গাহো ‘‘অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো, অত্তা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’’তিআদিনা অত্তদিট্ঠিসন্নিস্সযোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিযো’’তি. অযাথাৰগ্গাহিনা অভিনিৰেসনপঞ্ঞাপনানং উপত্থম্ভভাৰতো দিট্ঠি এৰ নিস্সযোতি দিট্ঠিনিস্সযো. পরিগ্গণ্হেয্যাতি নিচ্চাদিৰিসেসযুত্তং কত্ৰা পরিগ্গণ্হেয্য. কিমেৰং পরিগ্গহেতুং সক্কুণেয্য? সব্বত্থাতি ‘‘তং, ভিক্খৰে, অত্তৰাদুপাদানং উপাদিযেথ, তং, ভিক্খৰে, দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযেথা’’তি এতেসুপি.

২৪৪. অত্তনি ৰা সতীতি যস্স অত্তনো সন্তকভাৰেন কিঞ্চি অত্তনিযন্তি ৰুচ্চেয্য, তস্মিং অত্তনি সতি, সো এৰ পন অত্তা পরমত্থতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. সক্কা হি ৰত্তুং বাহিরকপরিকপ্পিতো অত্তা ‘‘পরমত্থো’’তি? সিযা খন্ধপঞ্চকং ঞেয্যসভাৰত্তা যথা তং ঘটো, যদি পন তদঞ্ঞং নাম কিঞ্চি অভৰিস্স, ন তং নিযমতো ৰিপরীতং সিযাতি? ন চ সো পরমত্থতো অত্থি পমাণেহি অনুপলব্ভমানত্তা তুরঙ্গমৰিসাণং ৰিযাতি. অত্তনিযে ৰা পরিক্খারে সতীতি ‘‘ইদং নাম অত্তনো সন্তক’’ন্তি তস্স কিঞ্চনভাৰেন নিচ্ছিতে কিস্মিঞ্চি ৰত্থুস্মিং সতি. অত্তনো ইদন্তি হি অত্তনিযন্তি. অহন্তি সতীতি ‘‘অহং নামায’’ন্তি অহংকারৰত্থুভূতে পরমত্থতো নিদ্ধারিতসরূপে কিস্মিঞ্চি সতি তস্স সন্তকভাৰেন মমাতি কিঞ্চি গহেতুং যুত্তং ভৰেয্য. মমাতি সতি ‘‘অহ’’ন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইতি পরমত্থতো অত্তনো অনুপলব্ভমানত্তা অত্তনিযং কিঞ্চি পরমত্থতো নত্থেৰাতি সব্বসঙ্খারানং অনত্ততায অনত্তনিযতং, অনত্তনিযতায চ অনত্তকতং দস্সেতি. ভূততোতি ভূতত্থতো. তথতোতি তথসভাৰতো. থিরতোতি ঠিতসভাৰতো নিব্বিকারতো.

যস্মা হুত্ৰা ন হোতীতি যস্মা পুব্বে অসন্তং পচ্চযসমৰাযেন হুত্ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা পুন ভঙ্গুপগমেন ন হোতি, তস্মা ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, অধুৰন্তি অত্থো. ততো এৰ উপ্পাদৰযৰত্তিতোতি উপ্পজ্জনৰসেন নিরুজ্ঝনৰসেন চ পৰত্তনতো. সভাৰৰিগমো ইধ ৰিপরিণামো, খণিকতা তাৰকালিকতা, নিচ্চসভাৰাভাৰো এৰ নিচ্চপটিক্খেপো. অনিচ্চধম্মা হি তেনেৰ অত্তনো অনিচ্চভাৰেন অত্থতো নিচ্চতং পটিক্খিপন্তি নাম. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ন নিচ্চন্তি অনিচ্চ’’ন্তি. উপ্পাদজরাভঙ্গৰসেন রূপস্স নিরন্তরবাধতাতি পটিপীল়নাকারেনস্স দুক্খতা. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং, ততো এৰস্স দুস্সহতায দুক্খমতা. তিস্সন্নং দুক্খতানং সংসারদুক্খস্স চ অধিট্ঠানতায দুক্খৰত্থুকতা. সুখসভাৰাভাৰো এৰ সুখপটিক্খেপো. ৰিপরিণামধম্মন্তি জরায মরণেন চ ৰিপরিণমনসভাৰং. যস্মা ইদং রূপং পচ্চযসমৰাযেন উপ্পাদং, উপ্পাদানন্তরং জরং পত্ৰা অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি, ভিন্নঞ্চ ভিন্নমেৰ, নাস্স কস্সচি সঙ্কমোতি ভৰন্তরানুপগমনসঙ্খাতেন সঙ্কমাভাৰেন ৰিপরিণামধম্মতং পাকটং কাতুং ‘‘ভৰসঙ্কন্তি উপগমনসভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং. পকতিভাৰৰিজহনং সভাৰৰিগমো নিরুজ্ঝনমেৰ. ন্তি অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং রূপং. ইমিনাতি ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি রূপস্স তণ্হাদিগ্গাহানং ৰত্থুভাৰপটিক্খেপেন. রূপঞ্হি উপ্পন্নং ঠিতিং মা পাপুণাতু, ঠিতিপ্পত্তং মা জীরতু, জরপ্পত্তং মা ভিজ্জতু, উদযব্বযেহি মা কিলমিযতূতি ন এত্থ কস্সচি ৰসীভাৰো অত্থি, স্ৰাযমস্স অৰসৰত্তনট্ঠো অনত্ততাসল্লক্খণস্স কারণং হোতীতি আহ ‘‘অৰসৰত্তনাকারেন রূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তী’’তি. নিৰাসিকারকৰেদকঅধিট্ঠাযকৰিরহেন ততো সুঞ্ঞতা সুঞ্ঞট্ঠো, সামিভূতস্স কস্সচি অভাৰো অস্সামিকট্ঠো, যথাৰুত্তৰসৰত্তিভাৰাভাৰো অনিস্সরট্ঠো, পরপরিকপ্পিতঅত্তসভাৰাভাৰো এৰ অত্তপটিক্খেপট্ঠো.

যস্মা অনিচ্চলক্খণেন ৰিয দুক্খলক্খণং, তদুভযেন অনত্তলক্খণং সুৰিঞ্ঞাপযং, ন কেৰলং, তস্মা তদুভযেনেত্থ অনত্তলক্খণৰিভাৰনং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চৰসেনাতি অনিচ্চতাৰসেন. দুক্খৰসেনাতি দুক্খতাৰসেন. ন উপপজ্জতীতি ন যুজ্জতি. তমেৰ অযুজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘চক্খুস্স উপ্পাদোপী’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা অত্তৰাদী অত্তানং নিচ্চং পঞ্ঞপেতি, চক্খুং পন অনিচ্চং, তস্মা চক্খু ৰিয অত্তাপি অনিচ্চো আপন্নো. তেনাহ ‘‘যস্স খো পনা’’তিআদি. তত্থ ৰেতীতি ৰিগচ্ছতি নিরুজ্ঝতি. ইতি চক্খু অনত্তাতি চক্খুস্স উদযব্বযৰন্ততায অনিচ্চতা, অত্তনো চ অত্তৰাদিনা অনিচ্চতায অনিচ্ছিতত্তা চক্খু অনত্তা.

কামং অনত্তলক্খণসুত্তে (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ২০) – ‘‘যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততী’’তি রূপস্স অনত্ততায দুক্খতা ৰিভাৰিতা ৰিয দিস্সতি, তথাপি ‘‘যস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি, তস্মা অনত্তা’’তি পাকটতায সাবাধতায রূপস্স অত্তসারাভাৰো ৰিভাৰিতো, ততো এৰ চ ‘‘ন লব্ভতি রূপে এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি রূপে কস্সচি অনিস্সরতা, তস্স চ অৰসৰত্তনাকারো দস্সিতোতি আহ ‘‘দুক্খৰসেন অনত্ততং দস্সেতী’’তি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি যং ৰত্থু অনিচ্চং, তং দুক্খং উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা, যং পন নিচ্চং তদভাৰতো, তং সুখং যথা তং নিব্বানন্তি অধিপ্পাযো. যং তন্তি কারণনিদ্দেসোৰাযং, যস্মা রূপং অনিচ্চং, তং তস্মাতি অত্থো. যং দুক্খং তদনত্তাতি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অনিচ্চন্তি ইমিনা ঘটাদি ৰিয পচ্চযুপ্পন্নত্তা রূপং অনিচ্চন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ইমিনাৰ নযেন ‘‘অনত্তা’’তি ৰত্তুং লব্ভমানেপি ‘‘অনত্তা’’তি ৰত্তা নাম নত্থি. এৰং দুক্খন্তি ৰদন্তীতি এত্থাপি যথারহং ৰত্তব্বং ‘‘অক্খিসূলাদিৰিকারপ্পত্তকালে ৰিয পচ্চযুপ্পন্নত্তা দুক্খং রূপ’’ন্তিআদিনা. দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তথা হি সরভঙ্গাদযোপি সত্থারো নাদ্দসংসু, কুতো পঞ্ঞাপনা. তযিদং অনত্তলক্খণং.

তস্মাতিহাতিআদিনা তিযদ্ধগতরূপং লক্খণত্তযং আরোপেত্ৰা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এতরহি অঞ্ঞদাপী’’তি. তং পন যাদিসং তাদিসম্পি তথা ৰুত্তন্তি অজ্ঝত্তাদিৰিসেসোপি ৰত্তব্বো. পি-সদ্দেন ৰা তস্সাপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

২৪৫. উক্কণ্ঠতীতি নাভিরমতি. অঞ্ঞত্থ ‘‘নিব্বিদা’’তি বলৰৰিপস্সনা ৰুচ্চতি, সানুলোমা পন সঙ্খারুপেক্খা ‘‘ৰুট্ঠানগামিনী’’তি, সা ইধ কথং নিব্বিদা নাম জাতাতি আহ ‘‘ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায হী’’তিআদি. ইমিনা সিখাপত্তনিব্বেদতায ৰুট্ঠানগামিনী ইধ নিব্বিদানামেন ৰুত্তাতি দস্সেতি.

‘‘সো অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তি (দী. নি. ১.৪১৪, ৪১৫) ৰত্ৰা ‘‘সঞ্ঞা খো পোট্ঠপাদ পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) ৰুত্তত্তা সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুত্তা লোকিযাসু পহানসঞ্ঞাসু সিখাপত্তভাৰতো. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৰুত্তা ইদপ্পচ্চযতাদস্সনস্স মত্থকপ্পত্তীতি কত্ৰা. ততো পরঞ্হি অসঙ্খতারম্মণং ঞাণং হোতি. তেনাহ – ‘‘পুব্বে খো সুসিম ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০). পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি ৰুত্তা মগ্গাধিগমস্স পরিপন্থভূতসব্বসংকিলেসৰিসুদ্ধি পধানিকস্স যোগিনো, পধানভাৰনায ৰা জাতং অঙ্গন্তি কত্ৰা. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তা পরমুক্কংসগতপটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিভাৰতো. অতম্মযতন্তি এত্থ তম্মযতা নাম তণ্হা, কামতণ্হাদীসু তায তায নিব্বত্তত্তা তম্মযং নাম তেভূমিকপ্পৰত্তং, তস্স ভাৰোতি কত্ৰা. তস্সা তণ্হায পরিযাদানতো ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অতম্মযতাতি ৰুচ্চতি. নিস্সাযাতি তং অতম্মযতং পচ্চযং কত্ৰা. আগম্মাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নানত্তাতি নানাসভাৰা বহূ অনেকপ্পকারা. নানত্তসিতাতি নানারম্মণনিস্সিতা রূপাদিৰিসযা. একত্তাতি একসভাৰা. একত্তসিতাতি একংযেৰ আরম্মণং নিস্সিতা. তং নিস্সাযাতি তং একত্তসিতং উপেক্খং পচ্চযং কত্ৰা. এতিস্সাতি এতিস্সা উপেক্খায. পহানং হোতীতি অঞ্ঞাণুপেক্খতো পভুতি সব্বং উপেক্খং পজহিত্ৰা ঠিতস্স ‘‘অতম্মযতা’’তি ৰুত্তায ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায অরূপাৰচরসমাপত্তিউপেক্খায ৰিপস্সনুপেক্খায চ পহানং হোতীতি পরিযাদানন্তি ৰুত্তাতি. সব্বসঙ্খারগতস্স মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানস্স সিখাপত্তভাৰতো ৰুট্ঠানগামিনী মুঞ্চিতুকম্যতা পটিসঙ্খানন্তি চ ৰুত্তা. মুদুমজ্ঝাদিৰসেন পৰত্তিআকারমত্তং, অত্থতো একত্থা মুঞ্চিতুকম্যতাদযো, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. দ্ৰীহি নামেহীতি গোত্রভু, ৰোদানন্তি ইমেহি দ্ৰীহি নামেহি.

ৰিরাগোতি মগ্গো, অচ্চন্তমেৰ ৰিরজ্জতি এতেনাতি ৰিরাগো, তেন. মগ্গেন হেতুভূতেন. ৰিমুচ্চতীতি পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিৰসেন ৰিমুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ফলং কথিত’’ন্তি.

মহাখীণাসৰোতি পসংসাৰচনং যথা ‘‘মহারাজা’’তি. তথা হি তং পসংসন্তো সত্থা ‘‘অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো ইতিপী’’তিআদিমাহাতি. তদত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদানি তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. যথাভূতেহীতি যাথাৰতো ভূতেহি. দুরুক্খিপনট্ঠেনাতি পচুরজনেহি উক্খিপিতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন. নিব্বাননগরপ্পৰেসে ৰিবন্ধনেন পলিঘো ৰিযাতি পলিঘোতি ৰুচ্চতি. মত্থকচ্ছিন্নো তালো পত্তফলাদীনং অনঙ্গতো তালাৰত্থু অসিৰে ‘‘সিৰা’’তি সমঞ্ঞা ৰিয. তেনাহ ‘‘সীসচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা’’তি. পুনব্ভৰস্স করণসীলো, পুনব্ভৰং ৰা ফলং অরহতীতি পোনোভৰিকো. এৰংভূতো পন পুনব্ভৰং দেতি নামাতি আহ ‘‘পুনব্ভৰদাযকো’’তি. পুনব্ভৰখন্ধানং পচ্চযোতি ইমিনা জাতিসংসারোতি ফলূপচারেন কারণং ৰুত্তন্তি দস্সেতি. পরিক্খাতি ৰুচ্চতি সন্তানস্স পরিক্খিপনতো. সংকিণ্ণত্তাতি সব্বসো কিণ্ণত্তা ৰিনাসিতত্তা. গব্ভীরানুগতট্ঠেনাতি গম্ভীরং অনুপৰিট্ঠট্ঠেন. লুঞ্চিত্ৰাতি উদ্ধরিত্ৰা. এতানীতি কামরাগসঞ্ঞোজনাদীনি. অগ্গল়াতি ৰুচ্চন্তি অৰধারণট্ঠেন. অগ্গমগ্গেন পতিতো মানদ্ধজো এতস্সাতি পতিতমানদ্ধজো. ইতরভারোরোপনস্স পুরিমপদেহি পকাসিতত্তা ‘‘মানভারস্সেৰ ওরোপিতত্তা পন্নভারোতি অধিপ্পেতো’’তি ৰুত্তং. মানসংযোগেনেৰ ৰিসংযুত্তত্তাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পঞ্চপি খন্ধে অৰিসেসতো অস্মীতি গহেত্ৰা পৰত্তমানো ‘‘অস্মিমানো’’তি অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘রূপে অস্মীতি মানো’’তিআদি.

নগরদ্ৰারস্স পরিস্সযপটিবাহনত্থঞ্চেৰ সোভনত্থঞ্চ উভোসু পস্সেসু এসিকত্থম্ভে নিখণিত্ৰা ঠপেন্তীতি আহ ‘‘নগরদ্ৰারে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে’’তি. পাকারৰিদ্ধংসনেনেৰ পরিক্খায ভূমিসমকরণং হোতীতি আহ ‘‘পাকারং ভিন্দন্তো পরিক্খং সংকিরিত্ৰা’’তি. এৰন্তিআদি উপমাসংসন্দনং. সন্তো সংৰিজ্জমানো কাযো ধম্মসমূহোতি সক্কাযো, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. দ্ৰত্তিংস কম্মকারণা দুক্খক্খন্ধে আগতা. অক্খিরোগসীসরোগাদযো অট্ঠনৰুতি রোগা. রাজভযাদীনি পঞ্চৰীসতি মহাভযানি.

২৪৬. অনধিগমনীযৰিঞ্ঞাণতন্তি ‘‘ইদং নাম নিস্সায ইমিনা নাম আকারেন পৰত্ততী’’তি এৰং দুৰিঞ্ঞেয্যচিত্ততং. অন্ৰেসন্তি পচ্চত্তে একৰচনন্তি আহ ‘‘অন্ৰেসন্তো’’তি. সত্তোপি তথাগতোতি ৰুচ্চতি ‘‘তথাগতো পরং মরণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) ৰিয. সত্তো হি যথেকো কম্মকিলেসেহি ইত্থত্তং আগতো, তথা অপরোপি আগতোতি ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. উত্তমপুগ্গলোতি ভগৰন্তং সন্ধায ৰদতি. খীণাসৰোপীতি যো কোচি খীণাসৰোপি ‘‘তথাগতো’’তি অধিপ্পেতো. সোপি হি যথেকো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সূপট্ঠিতচিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং অরহত্তং আগতো অধিগতো, তথা অপরোপি আগতোতি ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. অসংৰিজ্জমানোতি পরমত্থতো অনুপলব্ভনীযো. অৰিন্দেয্যোতি ন ৰিন্দিতব্বো, দুৰিঞ্ঞেয্যোতি অত্থো.

তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি পরমত্থতো সত্তস্সেৰ অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. কিং পঞ্ঞপেস্সামি পঞ্ঞত্তিউপাদানস্সপি ধরমানকস্স অভাৰতো. ‘‘অনুপ্পাদো খেমং, অনুপ্পত্তি খেম’’ন্তিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা পক্খন্ধনৰসেন পৰত্তং অগ্গফলসমাপত্তিঅত্থং ৰিপস্সনাচিত্তং ৰা.

তুচ্ছাতি করণে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছকেনা’’তি. ৰিনযতীতি ৰিনযো, সো এৰ ৰেনযিকো. তথা মন্তি তথাভূতং মং. পরমত্থতো ৰিজ্জমানস্স হি সত্তস্স অভাৰং ৰদন্তো সত্তৰিনাসপঞ্ঞাপকো চ নাম সিযা, অহং পন পরমত্থতো অৰিজ্জমানং তং ‘‘নত্থী’’তি ৰদামি. যথা চ লোকো ৰোহরতি, তথেৰ তং ৰোহরামি, তথাভূতং মং যে সমণব্রাহ্মণা ‘‘ৰেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৰদন্তা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি যোজনা. অপ্পটিসন্ধিকস্স খীণাসৰস্স চরিমচিত্তং নিরুপাদানতো অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো পরিনিব্বুতং ইদং নাম নিস্সিতন্তি ন পঞ্ঞাযতীতি ৰদন্তো কিমেত্তাৰতা উচ্ছেদৰাদী ভৰেয্য, নাহং কদাচিপি অত্থি, নাপি কোচি অত্থীতি ৰদামি. এৰং সন্তে কিং নিস্সায তে মোঘপুরিসা সতো সত্তস্স নাম উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেতীতি ৰদন্তা অসতা…পে… অব্ভাচিক্খন্তীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.

মহাবোধিমণ্ডম্হীতি বোধিমণ্ডগ্গহণেন সত্তসত্তাহমাহ. তেন ধম্মচক্কপৰত্তনতো (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) পুব্বে ৰুত্তং তন্তিদেসনং ৰদতি. চতুসচ্চমেৰ পঞ্ঞপেমীতি এতেন সচ্চৰিমুত্তা সত্থুদেসনা নত্থীতি দস্সেতি. এত্থ চ – ‘‘পুব্বে চেৰ এতরহি চ দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞপেমি দুক্খস্স চ নিরোধ’’ন্তি ৰদন্তো ভগৰা নাহং কদাচিপি ‘‘অত্তা উচ্ছিজ্জতি, ৰিনস্সতী’’তি ৰা, ‘‘অত্তা নাম কোচি অত্থী’’তি ৰা ৰদামি. এৰং সন্তে কিং নিস্সায তে মোঘপুরিসা ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেতী’’তি অসতা তুচ্ছেন অব্ভাচিক্খন্তীতি দস্সেতি. পরেতি অমামকা, মম ওৰাদস্স অভাজনভূতাতি অত্থোতি আহ ‘‘সচ্চানি…পে… অসমত্থপুগ্গলা’’তি. অধিপ্পাযেনাতি ইমিনা তেসং অধিপ্পাযমত্তং, রোসনৰিহেসনানি পন তথাগতস্স আকাসস্স ৰিলিখনং ৰিয ন সম্ভৰন্তিযেৰাতি দস্সেতি. আহনতি চিত্তন্তি আঘাতো. অপ্পতীতা হোন্তি এতেনাতি অপ্পচ্চযো. চিত্তং ন অভিরাধযতীতি অনভিরদ্ধি. অতুট্ঠীতি তুট্ঠিপটিপক্খো তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো, কোধো এৰ ৰা.

পরেতি অঞ্ঞে একচ্চে. আনন্দন্তি পমোদন্তি এতেনাতি আনন্দো, পীতিযা এৰেতং অধিৰচনং. সোভনমনতা সোমনস্সং, চেতসিকসুখস্সেতং অধিৰচনং. উপ্পিলতি পুরিমাৰত্থায ভিজ্জতি ৰিসেসং আপজ্জতীতি উপ্পিলং, তদেৰ উপ্পিলাৰিতং, তস্স ভাৰো উপ্পিলাৰিতত্তং. যায উপ্পন্নায কাযচিত্তং ৰাতপূরিতভত্তা ৰিয উদ্ধুমাযনাকারপ্পত্তং হোতি, তস্সা গেহস্সিতায ওদগ্গিযপীতিযা এতং অধিৰচনং. সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থাতি দুক্খমেৰ উপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতি চ, ন অঞ্ঞো সত্তো নাম অত্থীতি এৰং জানিতুং অসমত্থা ‘‘অত্তা নাম অত্থী’’তি এৰংদিট্ঠিনো অপ্পহীনৰিপল্লাসা. উত্তমং পসাদনীযট্ঠানং তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, কিমঙ্গং পন ভিক্খূতি অধিপ্পাযো.

২৪৭. অনত্তনিযেপি খন্ধপঞ্চকে মিচ্ছাগাহৰসেন অত্তনিযসঞ্ঞায পৰত্তস্স ছন্দরাগস্স পহানং. অম্হাকং নেৰ অত্তাতি যস্মা রূপৰেদনাদিযেৰ অত্তগ্গাহৰত্থু তব্বিনিমুত্তস্স লোভনেয্যস্স অভাৰতো. এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং ন অম্হাকং রূপং, ন ৰিঞ্ঞাণং, তস্মা অম্হাকং নেৰ অত্তাতি যোজনা. অজ্ঝত্তিকস্স ৰত্থুনো নেৰ অত্তাতি পটিক্খিত্তত্তা বাহিরৰত্থু অত্তনিযভাৰেন পটিক্খিত্তং হোতীতি আহ ‘‘অম্হাকং চীৰরাদিপরিক্খারোপি ন হোতী’’তি. খন্ধপঞ্চকংযেৰাতি বাহিরৰত্থুং নিদস্সনং কত্ৰা খন্ধপঞ্চকংযেৰ ন তুম্হাকন্তি পজহাপেতি. ন উপ্পাটেত্ৰা কন্দং ৰিয. ন লুঞ্চিত্ৰা ৰা কেসে ৰিযাতি. ইমিনা রূপাদীনং নামমুখেন পহানং ইচ্ছন্তি. উল্লিঙ্গিতমত্থং ছন্দরাগৰিনযেন পজহাপেতীতি সরূপতো দস্সেতি.

২৪৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা’’তিআদি দেসনা তিপরিৰট্টং. যাৰ ইমং ঠানন্তি ‘‘এৰং স্ৰাক্খাতো’’তি যাৰাযং পাল়িপদেসো. সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰেন অক্খাতত্তাপি স্ৰাক্খাতোতি আহ ‘‘সুকথিতত্তা এৰ উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো’’তি. তিরিযং ৰিদারণেন ছিন্নং, দীঘসো ফালনেন ভিন্নং, ততো এৰ তত্থ তত্থ সিব্বিতগণ্ঠিকতজিণ্ণৰত্থং পিলোতিকা, তদভাৰতো ছিন্নপিলোতিকো, পিলোতিকরহিতোতি অত্থো. ইরিযাপথ-সণ্ঠপনঅৰিজ্জমানঝান-ৰিপস্সনানি ছিন্নায অৰিজ্জমানায পটিপত্তিযা সিব্বনগণ্ঠিকরণসদিসানি, তাদিসং ইধ নত্থীতি আহ ‘‘ন হেত্থ…পে… অত্থী’’তি. পতিট্ঠাতুং ন লভতীতি পেসলেহি সদ্ধিং সংৰাসৰসেনপি পতিট্ঠাতুং ন লভতি, ৰিসেসাধিগমৰসেন পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.

কারণ্ডৰং নিদ্ধমথাতি ৰিপন্নসীলতায কচৰরভূতং পুগ্গলং কচৰরমিৰ নিরপেক্খা অপনেথ. কসম্বুঞ্চাপকস্সথাতি কসটভূতঞ্চ নং খত্তিযাদীনং মজ্ঝগতং সম্ভিন্নং পগ্ঘরিতকুট্ঠং চণ্ডালং ৰিয অপকস্সথ নিক্কড্ঢথ. কিং কারণং? সঙ্ঘারামো নাম সীলৰন্তানং কতো, ন দুস্সীলানং, যতো এতদেৰ. ততো পলাপে ৰাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনেতি যথা পলাপা অন্তোসাররহিতা অতণ্ডুলা বহি থুসেন ৰীহি ৰিয দিস্সন্তি, এৰং পাপভিক্খূ অন্তোসীলরহিতাপি বহি কাসাৰাদিপরিক্খারেন ভিক্খূ ৰিয দিস্সন্তি, তস্মা ‘‘পলাপা’’তি ৰুচ্চন্তি, তে পলাপে ৰাহেথ ওধুনাথ ৰিধমথ. পরমত্থতো অস্সমণে ৰেসমত্তেন সমণমানিনে এৰং নিদ্ধমিত্ৰান…পে…পতিস্সতাতি. তত্থ কপ্পযৰ্হোতি কপ্পেথ, করোথাতি ৰুত্তং হোতি. পতিস্সতাতি পতি পতি সতা সম্পজানন্তা সুট্ঠু পজানন্তা. পতিস্সতা ৰা সপ্পতিস্সা অঞ্ঞমঞ্ঞং সগারৰা. অথেৰং সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৰাসং কপ্পেন্তা দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সমগ্গা. অনুক্কমেন পরিপাকগতপঞ্ঞতায নিপকা. সব্বস্সেৰিমস্স দুক্খৰট্টস্স অন্তং করিস্সথ, পরিনিব্বানং পাপুণিস্সথাতি অত্থো.

ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায সব্বসো সমুচ্ছিন্নৰট্টমূলকত্তা.

ধম্মং অনুস্সরন্তি, ধম্মস্স ৰা অনুস্সরণসীলাতি ধম্মানুসারিনো. এৰং সদ্ধানুসারিনোপি ৰেদিতব্বা. পটিপন্নস্সাতি পটিপজ্জমানস্স, সোতাপত্তিমগ্গট্ঠোপি অধিপ্পেতো. অধিমত্তন্তি বলৰং. পঞ্ঞাৰাহীতি পঞ্ঞং ৰাহেতি, পঞ্ঞা ৰা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি পঞ্ঞাৰাহীতিপি ৰদন্তি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞং পুরেচারিকং কত্ৰা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মেন সরতি অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. সদ্ধাৰাহীতি সদ্ধং ৰাহেতি, সদ্ধা ৰা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি সদ্ধাৰাহীতিপি ৰদন্তি. সদ্ধাপুব্বঙ্গমন্তি সদ্ধং পুরেচারিকং কত্ৰা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো সদ্ধায সরতি অনুস্সরতীতি সদ্ধানুসারী. সদ্ধামত্তন্তি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্দহনমত্তং. মত্ত-সদ্দেন অৰেচ্চপ্পসাদং নিৰত্তেতি. পেমমত্তন্তি যথাৰুত্তসদ্ধানুসারেন উপ্পন্নং তুট্ঠিমত্তং. সিনেহোতি কেচি. এৰং ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নানন্তি কলাপসম্মসনাদিৰসেন আরদ্ধৰিপস্সনানং. একা সদ্ধাতি ৰিপস্সনানুসারেন স্ৰাক্খাতধম্মতা সিদ্ধা, ততো এৰ একা সেট্ঠা উল়ারা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. একং পেমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সগ্গে ঠপিতা ৰিয হোন্তীতি তেসং সদ্ধাপেমানং সগ্গসংৰত্তনিযতায অব্যভিচারীভাৰমাহ. চূল়সোতাপন্নোতি ৰদন্তি একদেসেন সচ্চানুবোধে ঠিতত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. ৰম্মিকসুত্তৰণ্ণনা

২৪৯. পিযৰচনন্তি পিযসমুদাচারো. ৰিঞ্ঞুজাতিকা হি পরং পিযেন সমুদাচরন্তা ‘‘ভৰ’’ন্তি ৰা, ‘‘দেৰানং পিযো’’তি ৰা, ‘‘আযস্মা’’তি ৰা সমুদাচরন্তি, তস্মা সম্মুখা সম্বোধনৰসেন ‘‘আৰুসো’’তি, তিরোক্খং ‘‘আযস্মা’’তি অযম্পি সমুদাচারো. মহাকস্সপউরুৰেলকস্সপাদযো অঞ্ঞেপি কস্সপনামকা অত্থীতি ‘‘কতরস্স কস্সপস্সা’’তি পুচ্ছন্তি. রঞ্ঞাতি কোসলরঞ্ঞা. ‘‘সঞ্জানিংসূ’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি আরদ্ধং. অস্সাতি কুমারকস্সপস্স, ‘‘সঞ্জানিংসূ’’তি ৰুত্তসঞ্জাননস্স ৰা. পুঞ্ঞানি করোন্তোতি কপ্পসতসহস্সং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ নিব্বত্তিত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি ভাৰেন্তো. ওসক্কন্তেতি পরিহাযমানে. পঠমন্তি কুমারিকাকালে. সত্থা উপালিত্থেরং পটিচ্ছাপেসি তং অধিকরণং ৰিনযকম্মেনেৰস্সা ভিক্খুনিযা পব্বজ্জায অরোগভাৰং.

পঞ্ঞত্তিৰিভাৰনাতি ‘‘অন্ধৰন’’ন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযমানস্স ৰিভাৰনা. ওলীযতীতি সঙ্কুচতি সণিকং ৰত্ততি. ভাণকোতি সরভাণকো. যং অত্থি, তং গহেত্ৰাতি ইদানি পরিযেসিতব্বট্ঠানং নত্থি, যথাগতং পন যং অত্থি, তং গহেত্ৰা. বলৰগুণেতি অধিমত্তগুণে. কস্সপভগৰতো কালে নিরুল়্হসমঞ্ঞাৰসেন ৰচনসন্ততিযা অৰিচ্ছেদেন চ ইমস্মিম্পি বুদ্ধুপ্পাদে তং ‘‘অন্ধৰন’’ন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ, উপরূপরিৰড্ঢমানায পথৰিযা উপরি রুক্খগচ্ছাদীসু সঞ্জাযন্তেসুপীতি. সেক্খপটিপদন্তি সেক্খভাৰাৰহং ৰিসুদ্ধিপটিপত্তিং.

অঞ্ঞতর-সদ্দো অপাকটে ৰিয পাকটেপি ৰত্ততি এক-সদ্দেন সমানত্থত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অভিজানাতী’’তিআদি ৰুত্তং. ভযভেরৰদস্সিতম্পি অভিক্কন্ত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারং ইধ দস্সেন্তো এৰং হেট্ঠা তত্থ তত্থ কতা অত্থসংৰণ্ণনা পরতো তস্মিং তস্মিং সুত্তপদেসে যথারহং ৰত্তব্বাতি নযদস্সনং করোতি. কঞ্চনসন্নিভত্তচতা সুৰণ্ণৰণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ছৰিয’’ন্তি. ছৰিগতা পন ৰণ্ণধাতু এৰ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো’’তি এত্থ ৰণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অপরে. ৰণ্ণীযতি কিত্তীযতি উগ্ঘোসনন্তি ৰণ্ণো, থুতি. ৰণ্ণীযতি অসঙ্করতো ৰৰত্থপীযতীতি ৰণ্ণো, কুলৰগ্গো. ৰণ্ণীযতি ফলং এতেন যথাসভাৰতো ৰিভাৰীযতীতি ৰণ্ণো, কারণং. ৰণ্ণনং দীঘরস্সাদিৰসেন সণ্ঠহনন্তি ৰণ্ণো, সণ্ঠানং. ৰণ্ণীযতি অণুমহন্তাদিৰসেন পমীযতীতি ৰণ্ণো, পমাণং. ৰণ্ণেতি ৰিকারমাপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি ৰণ্ণো, রূপাযতনং. এৰং তেন তেন পৰত্তিনিমিত্তেন ৰণ্ণ-সদ্দস্স তস্মিং তস্মিং অত্থে পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

অনৰসেসত্তং সকলতা কেৰলতা. কেৰলকপ্পাতি এত্থ কেচি ঈসং অসমত্তা কেৰলা কেৰলকপ্পাতি ৰদন্তি, এৰং সতি অনৰসেসত্থো এৰ কেৰল-সদ্দো সিযা. অনত্থন্তরেন পন কপ্প-সদ্দেন পদৰড্ঢনং কত্ৰা কেৰলা এৰ কেৰলকপ্পা. তথা ৰা কপ্পনীযত্তা পঞ্ঞপেতব্বত্তা কেৰলকপ্পা. যেভুয্যতা বহুলভাৰো. অব্যামিস্সতা ৰিজাতিযেন অসঙ্করো সুদ্ধতা. অনতিরেকতা তংমত্ততা ৰিসেসাভাৰো. কেৰলকপ্পন্তি কেৰলং দল়্হং কত্ৰাতি অত্থো. কেৰলং ৰুচ্চতি নিব্বানং সব্বসঙ্খতৰিৰিত্তত্তা. তেনাহ ‘‘ৰিসংযোগাদিঅনেকত্থো’’তি. কেৰলং এতস্স অধিগতং অত্থীতি কেৰলী, সচ্ছিকতনিরোধো খীণাসৰো.

কপ্প-সদ্দো পনাযং সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চাতি অধিপ্পাযেন ওকপ্পনীযপদে লব্ভমানং ওকপ্পসদ্দমত্তং নিদস্সেতি, অঞ্ঞথা কপ্প-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারে ওকপ্পনীযপদং অনিদস্সনমেৰ সিযা. সমণকপ্পেহীতি ৰিনযসিদ্ধেহি সমণৰোহারেহি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. পঞ্ঞত্তীতি নামং. নামঞ্হেতং তস্স আযস্মতো, যদিদং কপ্পোতি. কপ্পিতকেসমস্সূতি কত্তরিকায ছেদিতকেসমস্সু. দ্ৰঙ্গুলকপ্পোতি মজ্ঝন্হিকৰেলায ৰীতিক্কন্তায দ্ৰঙ্গুলতাৰিকপ্পো. লেসোতি অপদেসো. অনৰসেসং ফরিতুং সমত্থস্সপি ওভাসস্স কেনচি কারণেন একদেসফরণম্পি সিযা, অযং পন সব্বসোৰ ফরীতি দস্সেতুং সমন্তত্থো কপ্প-সদ্দো গহিতোতি আহ ‘‘অনৰসেসং সমন্ততো’’তি.

সমণসঞ্ঞাসমুদাচারেনাতি ‘‘অহং সমণো’’তি এৰং উপ্পন্নসঞ্ঞাসমুট্ঠিতেন সমুদাচারেন, তন্নিমিত্তেন ৰা তব্বোহারেন. পুব্বযোগেতি পুব্বযোগকথাযং. পপঞ্চো এসাতি এসো তুম্হেসু আগতেসু যথাপৰত্তো পটিসন্থারো কথাসমুদাচারো চ অম্হাকং পপঞ্চো. এত্তকম্পি অকত্ৰা সমণধম্মমেৰ করোমাতি অধিপ্পাযো.

অরিযভূমিং পত্তোতি অনাগামিফলং অধিগতো. পক্কুসাতিকুলপুত্তং সন্ধায ৰদতি. ৰিভজিত্ৰাতি ৰিভাগং কত্ৰা. তুরিতালপনৰসেনাতি তুরিতং আলপনৰসেন. তেন দুল্লভো অযং সমণো, তস্মা সীঘমস্স পঞ্হো কথেতব্বো, ইমিনা চ সীঘং গন্ত্ৰা সত্থা পুচ্ছিতব্বোতি তুরিতং আলপীতি দস্সেতি. ‘‘যথা ৰা’’তিআদিনা পন ৰচনালঙ্কারৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং আলপতি. এৰমাহাতি ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তি এৰং দ্ৰিক্খত্তুং অৰোচ.

ৰম্মিকপরিযাযেন করজকাযং পচ্চক্খং কত্ৰা দস্সেন্তী দেৰতা ‘‘অযং ৰম্মিকো’’তি আহ. তায পন ভাৰত্থস্স অভাসিতত্তা সদ্দত্থমেৰ দস্সেন্তো ‘‘পুরতো ঠিতং…পে… অযন্তি আহা’’তি অৰোচ. সেসেসুপি এসেৰ নযো. মণ্ডূকন্তি থলমণ্ডূকং. সো হি উদ্ধুমাযিকাতি ৰুচ্চতি, ন উদকমণ্ডূকো. তস্স নিৰাসতো ৰাতো মা খো বাধযিত্থাতি ‘‘উপরিৰাততো অপগম্মা’’তি ৰুত্তং. কথং পনাযং দেৰতা ইমিনা নীহারেন ইমে পঞ্হে থেরস্স আচিক্খীতি? কেচি তাৰ আহু – যথাসুতমত্থং উপমাভাৰেন গহেত্ৰা অত্তনো পটিভানেন উপমেয্যত্থং মনসা চিন্তেত্ৰা তং ভগৰাৰ ইমস্স আচিক্খিস্সতি. সা চ দেসনা অত্থায হিতায সুখায হোতীতি ‘‘অযং ৰম্মিকো’’তিআদিনা উপমাৰসেনেৰ পন্নরস পঞ্হে থেরস্স আচিক্খি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কির বারাণসিযং একো সেট্ঠি অড্ঢো মহদ্ধনো মহন্তং নিধানং নিদহিত্ৰা পলিঘাদিআকারানি কানিচিপি লঙ্গানি তত্থ ঠপেসি. সো মরণকালে অত্তনো সহাযস্স ব্রাহ্মণস্স আরোচেসি – ‘‘ইমস্মিং ঠানে মযা নিধানং নিদহিতং, তং মম পুত্তস্স ৰিঞ্ঞুতং পত্তস্স দস্সেতী’’তি ৰত্ৰা কালমকাসি. ব্রাহ্মণো সহাযকপুত্তস্স ৰিঞ্ঞুতং পত্তকালে তং ঠানং দস্সেসি. সো নিখনিত্ৰা সব্বপচ্ছা নাগং পস্সি, নাগো অত্তনো পুত্তং দিস্ৰা ‘‘সুখেনেৰ ধনং গণ্হতূ’’তি অপগচ্ছি. স্ৰাযমত্থো তদা লোকে পাকটো জাতো. অযং পন দেৰতা তদা বারাণসিযং গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে উরং দত্ৰা সাসনে পব্বজিতো পঞ্চহি সহাযকভিক্খূহি সদ্ধিং সমণধম্মমকাসি. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পঞ্চ ভিক্খূ নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা’’তিআদি. তেন ৰুত্তং ‘‘যথাসুতমত্থং উপমাভাৰেন গহেত্ৰা’’তিআদি. অপরে পন ‘‘দেৰতা অত্তনো পটিভানেন ইমে পঞ্হে এৰং অভিসঙ্খরিত্ৰা থেরস্স আচিক্খী’’তি ৰদন্তি. দেৰপুত্তে নিস্সক্কং দেৰপুত্তপঞ্হত্তা তস্স অত্থস্স.

২৫১. চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তোতি চাতুমহাভূতিকো. তেনাহ ‘‘চতুমহাভূতমযস্সা’’তি. ৰমতি উগ্গিরন্তো ৰিয হোতীতি অত্থো. ৰন্তকোতি উচ্ছড্ডকো. ৰন্তুস্সযোতি উপচিকাহি ৰন্তস্স মত্তিকাপিণ্ডস্স উস্সযভূতো. ৰন্তসিনেহসম্বদ্ধোতি ৰন্তেন খেল়সিনেহেন সম্পিণ্ডিতো. অসুচিকলিমলং ৰমতীতি এত্থ মুখাদীহি পাণকানং নিগ্গমনতো পাণকে ৰমতীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতেৰ. অরিযেহি ৰন্তকোতি কাযভাৰসামঞ্ঞেন ৰুত্তং. দুক্খসচ্চপরিঞ্ঞায ৰা সব্বস্সপি তেভূমকধম্মজাতস্স পরিঞ্ঞাতত্তা সব্বোপি কাযো অরিযেহি ছন্দরাগপ্পহানেন ৰন্তো এৰ. তং সব্বন্তি যেহি তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো, যেহি ন্হারূহি সম্বদ্ধো, যেহি মংসেহি অৰলিত্তো, যেন অল্লচম্মেন পরিযোনদ্ধো, যায ছৰিযা রঞ্জিতো, তং অট্ঠিআদিসব্বং অচ্চন্তমেৰ জিগুচ্ছিত্ৰা ৰিরত্ততাযৰন্তমেৰ. ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৰত্তব্বোপমতোপি ৰম্মিকো ৰিয ৰম্মিকোতি ইমমত্থং দস্সেতি.

সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰো, মাতাপেত্তিকো সম্ভৰো এতস্সাতি মাতাপেত্তিকসম্ভৰো. তস্স. উপচিযতি এতেনাতি উপচযো’ ওদনকুম্মাসং উপচযো এতস্সাতি ওদনকুম্মাসূপচযো. তস্স. অধুৰসভাৰতায অনিচ্চধম্মস্স, সেদগূথ-পিত্ত-সেম্হাদি-ধাতুক্খোভ-গরুভাৰদুগ্গন্ধানং ৰিনোদনায উচ্ছাদেতব্বধম্মস্স, পরিতো সম্বাহনেন পরিমদ্দিতব্বধম্মস্স, খণে খণে ভিজ্জনসভাৰতায ভেদনধম্মস্স, ততো এৰ ৰিকিরণসভাৰতায ৰিদ্ধংসনধম্মস্সাতি ধম্ম-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তনুৰিলেপনেনাতি কাযাৰলেপনেন উচ্ছাদনৰিলেপনেন. অঙ্গপচ্চঙ্গাবাধৰিনোদনত্থাযাতি তাদিসসমুট্ঠান-সরীরৰিকারৰিগমায. যস্মা সুক্কসোণিতং আহারো, উচ্ছাদনং পরিমদ্দনঞ্চ যথারহং উপ্পাদস্স, ৰুড্ঢিযা চ পচ্চযো, তস্মা আহ ‘‘মাতাপেত্তিক…পে… কথিতো’’তি. উচ্চাৰচভাৰোতি যথারহং যোজেতব্বো – ওদনকুম্মাসূপচয-উচ্ছাদনপরিমদ্দনগ্গহণেহি উচ্চভাৰো, ৰড্ঢী. মাতাপেত্তিকসম্ভৰগ্গহণেন সমুদযো. ইতরেহি অৰচভাৰো, পরিহানি, অত্থঙ্গমো পকাসিতো. অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠপনম্পি হি ৰট্টপচ্চযত্তা ৰট্টন্তি.

কোধো ধূমোতি এত্থ ধূমপরিযাযেন কোধস্স ৰুত্তত্তা ধূম-সদ্দো কোধে ৰত্ততীতি ৰুত্তং ‘‘ধূমো ৰিয ধূমো’’তি. ভস্মনীতি ভস্মং. মোসৰজ্জন্তি মুসাৰাদো. ধূমো এৰ ধূমাযিতং. ইচ্ছা ধূমাযিতং এতিস্সাতি ইচ্ছাধূমাযিতা, পজা. ইচ্ছাধূমাযিতসদ্দস্স তণ্হায ৰুত্তি ৰুত্তনযো এৰ. ধূমাযন্তোতি ৰিতক্কসন্তাপেন সংতপ্পেন্তো, ৰিতক্কেন্তোতি অত্থো. পলিপোতি দুক্করমহাকদ্দমং. তিমূলন্তি তীহি মূলেহি পতিট্ঠিতং ৰিয অচলং পৰত্তন্তি ৰুত্তং. রজো চ ধূমো চ মযা পকাসিতাতি রজসভাৰকরণট্ঠেন ‘‘রজো’’তি চ ধূমসভাৰকরণট্ঠেন ‘‘ধূমো’’তি চ মযা পকাসিতা. পকতিধূমো ৰিয অগ্গিস্স কিলেসগ্গিজালস্স পঞ্ঞাণভাৰতো. ধম্মদেসনাধূমো ঞাণগ্গিসন্ধীপনস্স পুব্বঙ্গমভাৰতো. অযং রত্তিং ধূমাযনাতি যা দিৰা কত্তব্বকম্মন্তে উদ্দিস্স রত্তিযং অনুৰিতক্কনা, অযং রত্তিং ধূমাযনা.

সত্তন্নং ধম্মানন্তি ইদং সুত্তে (চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৮) আগতনযেন ৰুত্তং. সুত্তঞ্চ তথা আরাধনৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন. তদেকট্ঠতায ৰা তদঞ্ঞকিলেসানং. সুন্দরপঞ্ঞোতি ঞাততীরণপহানপরিঞ্ঞায পঞ্ঞায সুন্দরপঞ্ঞো.

এতন্তি ‘‘সত্থ’’ন্তি এতং অধিৰচনং সংকিলেসধম্মানং সসনতো সমুচ্ছিন্দনতো. ন্তি ৰীরিযং. পঞ্ঞাগতিকমেৰ পঞ্ঞায হিতস্সেৰ অধিপ্পেতত্তা. লোকিযায পঞ্ঞায আরম্ভকালে লোকিযৰীরিযং গহেতব্বং, লোকুত্তরায পঞ্ঞায পৰত্তিক্খণে লোকুত্তরৰীরিযং গহেতব্বন্তি যোজনা. অত্থদীপনাতি উপমেয্যত্থদীপনী উপমা.

গামতোতি অত্তনো ৰসনগামতো. মন্তেতি আথব্বনমন্তে. তে হি ব্রাহ্মণা অরঞ্ঞে এৰ ৰাচেন্তি ‘‘মা অঞ্ঞে অস্সোসু’’ন্তি. তথা অকাসীতি চত্তারো কোট্ঠাসে অকাসি. এৰমেত্থ ৰম্মিকপঞ্হস্সেৰ ৰসেন উপমা আগতা, সেসানং ৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.

লঙ্গনট্ঠেন নিৰারণট্ঠেন লঙ্গী, পলিঘো. ঞাণমুখেতি ৰিপস্সনাঞাণৰীথিযং. পততীতি পৰত্ততি. কম্মট্ঠানউগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনেন তস্স অত্থপরিপুচ্ছাৰসেন চেৰ ৰিপস্সনাসঙ্খাত-অত্থৰিনিচ্ছয-পরিপুচ্ছাৰসেন চ. সব্বসো ঞাতুং ইচ্ছা হি পরিপুচ্ছা. ৰিপস্সনা চ অনিচ্চাদিতো সব্বতেভূমকধম্মানং ঞাতুং ইচ্ছতি. এৰং ৰিপস্সনাৰসেন অৰিজ্জাপহানমাহ, উপরিকত্তব্বসব্ভাৰতো ন তাৰ মগ্গৰসেন.

ৰল্লিঅন্তরে ৰাতি ৰা-সদ্দো পংসুঅন্তরে ৰা মত্তিকন্তরে ৰাতি অৰুত্তৰিকপ্পত্থো. চিত্তাৰিলমত্তকোৰাতি চিত্তক্খোভমত্তকোৰ. অনিগ্গহিতোতি পটিসঙ্খানবলেন অনিৰারিতো. মুখৰিকুলনং মুখসঙ্কোচো. হনুসঞ্চোপনং পাপেতি অন্তোজপ্পনাৰত্থাযং. দিসা ৰিলোকনং পাপেতি যত্থ বাধেতব্বো ঠিতো, তংদস্সনত্থং নিৰারকপরিৰারণত্থং. দণ্ডসত্থাভিনিপাতন্তি দণ্ডসত্থানং পরস্স উপরি নিপাতনাৰত্থং. যেন কোধেন অনিগ্গহিতেন মাতাদিকং অঘাতেতব্বং উগ্ঘাতেত্ৰা ‘‘অযুত্তং ৰত মযা কত’’ন্তি অত্তানম্পি হনতি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘পরঘাতনম্পি অত্তঘাতনম্পি পাপেতী’’তি. যেন ৰা পরস্স হঞ্ঞমানস্স ৰসেন ঘাতকোপি ঘাতনং পাপুণাতি, তাদিসস্স ৰসেনাযমত্থো ৰেদিতব্বো. কোধসামঞ্ঞেন হেতং ৰুত্তং ‘‘পরং ঘাতেত্ৰা অত্তানং ঘাতেতী’’তি. পরমুস্সদগতোতি পরমুক্কংসগতো. দল়্হং পরিস্সযমাৰহতায কোধোৰ কোধূপাযাসো. তেনাহ ‘‘বলৰপ্পত্তো’’তিআদি.

দ্ৰেধাপথসমা হোতি অপ্পটিপত্তিহেতুভাৰতো.

কুসলধম্মো ন তিট্ঠতি নীৰরণেহি নিৰারিতপরমত্তা. সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰযতো পঠমং সমথেন নীৰরণৰিক্খম্ভনং হোতি, ৰিপস্সনা পন তদঙ্গৰসেনেৰ তানি নীহরতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰসেনা’’তি.

‘‘কুম্মোৰ অঙ্গানি সকে কপালে’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৭) কুম্মস্স অঙ্গভাৰেন ৰিসেসতো পাদসীসানি এৰ ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘পঞ্চেৰ অঙ্গানি হোন্তী’’তি. ৰিপস্সনাচারস্স ৰুচ্চমানত্তা অধিকারতো সম্মসনীযানমেৰ ধম্মানং ইধ গহণন্তি ‘‘সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা’’তি ৰিসেসং কত্ৰাৰ ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি.

সুনন্তি কোট্টন্তি এত্থাতি সূনা, অধিকুট্টনন্তি আহ ‘‘সূনায উপরী’’তি. অসিনাতি মংসকন্তনেন. ঘাতিযমানাতি হঞ্ঞমানা ৰিবাধিযমানা. ৰত্থুকামানং উপরি কত্ৰাতি ৰত্থুকামেসু ঠপেত্ৰা তে অচ্চাধানং কত্ৰা. কন্তিতাতি ছিন্দিতা. কোট্টিতাতি বিলসো ৰিভজিতা. ছন্দরাগপ্পহানন্তি ছন্দরাগস্স ৰিক্খম্ভনপ্পহানং.

সম্মত্তাতি মুচ্ছিতা সম্মূল়্হা. নন্দীরাগং উপগম্ম ৰট্টং ৰড্ঢেন্তীতি সম্মূল়্হত্তা এৰআদীনৰং অপস্সন্তা নন্দীরাগস্স আরম্মণং উপগন্ত্ৰা তং পরিব্রূহেন্তি. নন্দীরাগবদ্ধাতি নন্দীরাগে লগ্গত্তা তেন বদ্ধা. ৰট্টে লগ্গন্তীতি তেভূমকে ৰট্টে সজ্জন্তি. তত্থ সজ্জত্তা এৰ দুক্খং পত্ৰাপি ন উক্কণ্ঠন্তি ন নিব্বিন্দন্তি. ইধ অনৰসেসপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘চতুত্থমগ্গেন নন্দীরাগপ্পহানং কথিত’’ন্তি.

অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৩) পকাসিতো এৰ ‘‘ছন্দাদীহি ন গচ্ছন্তী’’তিআদিনা. ‘‘বুদ্ধো সো ভগৰা’’তিআদি ‘‘নমো করোহী’’তি (ম. নি. ১.২৪৯, ২৫১) ৰুত্তনমক্কারস্স করণাকারদস্সনং. বোধাযাতি চতুসচ্চসম্বোধায. তথা দমথসমথতরণপরিনিব্বানানি অরিযমগ্গৰসেন ৰেদিতব্বানি. সমথপরিনিব্বানানি পন অনুপাদিসেসৰসেনপি যোজেতব্বানি. কম্মট্ঠানং অহোসীতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং অহোসি. এতস্স পঞ্হস্সাতি এতস্স পন্নরসমস্স পঞ্হস্স অত্থো. এৰং ইতরেসুপি ৰত্তব্বং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং খীণাসৰগুণেহি মত্থকং পাপেন্তো যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসি, ন পুচ্ছিতানুসন্ধিনাতি অধিপ্পাযো. ননু চ পুচ্ছাৰসেনাযং দেসনা আরদ্ধাতি? সচ্চং আরদ্ধা, এৰং পন ‘‘পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো’’তি ৰত্তব্বং, ন ‘‘পুচ্ছানুসন্ধিৰসেন নিট্ঠপিতা’’তি. অন্তরপুচ্ছাৰসেন দেসনায অপরিৰত্তিতত্তা আরম্ভানুরূপমেৰ পন দেসনা নিট্ঠপিতা.

ৰম্মিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. রথৰিনীতসুত্তৰণ্ণনা

২৫২. মহাগোৰিন্দেন পরিগ্গহিততাকিত্তনং তদা মগধরাজেন পরিগ্গহিতূপলক্খণং. তস্স হি সো পুরোহিতো. মহাগোৰিন্দোতি পুরাতনো একো মগধরাজাতি কেচি. গয্হতীতি গহো, রাজূনং গহো রাজগহং. নগর-সদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. অঞ্ঞেপেত্থ পকারেতি রাজূহি দিস্ৰা সম্মা পতিট্ঠাপিতত্তা তেসং গহং গেহভূতন্তিপি রাজগহং. আরক্খসম্পত্তিআদিনা অনত্থুপ্পত্তিহেতুতায উপগতানং পটিরাজূনং গহং গহভূতন্তিপি রাজগহং, আরামরামণীযকাদীহি রাজতে, নিৰাসসুখতাদিনা সত্তেহি মমত্তৰসেন গয্হতি, পরিগ্গয্হতীতি ৰা রাজগহন্তি এৰমাদিকে পকারে. বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চাতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. ৰেল়ূহি পরিক্খিত্তং অহোসি, ন পন কেৰলং কট্ঠকপৰনমেৰ. রঞ্ঞো উয্যানকালে পতিট্ঠাপিতঅট্টালকৰসেন অট্টালকযুত্তং.

জননং জাতি, জাতিযা ভূমি জাতিভূমং, জাযি ৰা মহাবোধিসত্তো এত্থাভি জাতি, সা এৰ ভূমীতি জাতিভূমং, সা ইমেসং নিৰাসোতি জাতিভূমকাতি আহ ‘‘জাতিভূমকাতি জাতিভূমিৰাসিনো’’তি. কস্স পনাযং জাতিভূমীতি আহ ‘‘তং খো পনা’’তিআদি. তেন অনঞ্ঞসাধারণায জাতিযা অধিপ্পেতত্তা সদেৰকে লোকে সুপাকটভাৰতো ৰিসেসনেন ৰিনাপি ৰিসিট্ঠৰিসযোৰ ইধ জাতি-সদ্দো ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স জাতট্ঠানসাকিযজনপদো’’তি. তত্থপি কপিলৰত্থুসন্নিস্সযো পদেসোতি আহ ‘‘কপিলৰত্থাহারো’’তি.

গরুধম্মভাৰৰণ্ণনা

সাকিযমণ্ডলস্সাতি সাকিযরাজসমূহস্স. দসন্নং অপ্পিচ্ছকথাদীনং ৰত্থু দসকথাৰত্থু, অপ্পিচ্ছতাদি. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিততায তস্স লাভী দসকথাৰত্থুলাভী. তত্থাতি দসকথাৰত্থুস্মিং.

গরুকরণীযতায ধম্মো গরু এতস্সাতি ধম্মগরু, তস্স ভাৰো ধম্মগরুতা, তায. ‘‘অজ্ঝাসযেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলং অজ্ঝাসযেনেৰ, অথ খো কাযৰচীপযোগেহিপি ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মগরুতাযেৰ হী’’তিআদিমাহ. তিযামরত্তিং ধম্মকথং কত্ৰাতি এত্থ ‘‘কুম্ভকারস্স নিৰেসনে তিযামরত্তিং ৰসন্তো ধম্মকথং কত্ৰা’’তি এৰং ৰচনসেসৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞথা যথালাভৰসেন অত্থে গয্হমানে তিযামরত্তিং ধম্মকথা কতাতি আপজ্জতি, ন চ তং অত্থি. ৰক্খতি হি ‘‘বহুদেৰ রত্তিন্তি দিযড্ঢযামমত্ত’’ন্তি. দসবলাদিগুণৰিসেসা ৰিয ধম্মগারৰহেতুকা পরহিতপটিপত্তিপি সব্ববুদ্ধানং মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয সদিসা এৰাতি ইমস্স ভগৰতো ধম্মগারৰকিত্তনে ‘‘কস্সপোপি ভগৰা’’তিআদিনা কস্সপভগৰতো ধম্মগারৰং দস্সেতি.

চারিকং নিক্খমীতি জনপদচারিকং চরিতুং নিক্খমি. জনপদচারিকায অকালে নিক্খন্তত্তা কোসলরাজাদযো ৰারেতুং আরভিংসু. পৰারেত্ৰা হি চরণং বুদ্ধাচিণ্ণং. পুণ্ণায সম্মাপটিপত্তিং পচ্চাসীসন্তো ভগৰা ‘‘কিং মে করিস্সসী’’তি আহ.

অনহাতোৰাতি ধম্মসৰনুস্সুক্কেন সাযন্হে বুদ্ধাচিণ্ণং ন্হানং অকত্ৰাৰ. অত্তহিতপরহিতপটিপত্তীসু একিস্সা দ্ৰিন্নঞ্চ অত্থিতাসিদ্ধা চতুব্বিধতা পটিপত্তিকতা এৰ নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পটিপন্নকো চ নাম…পে… চতুব্বিধো হোতী’’তি. পটিক্খেপপুব্বকোপি হি পটিপন্নো অত্থতো পটিপন্নত্থো এৰাতি. কামং অত্তহিতায পটিপন্নো তায সম্মাপটিপত্তিযা সাসনং সোভতি, ন পন সাসনং ৰড্ঢেতি অপ্পোস্সুক্কভাৰতো, ন চ কারুণিকস্স ভগৰতো সব্বথা মনোরথং পূরেতি. তথা হি ভগৰা পঠমবোধিযং একসট্ঠিযা চ অরহন্তেসু জাতেসু – ‘‘চরথ, ভিক্খৰে, বহুজনহিতাযা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৮৬-৮৮; মহাৰ. ৩২) ভিক্খূ পরহিতপটিপত্তিযং নিযোজেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰরূপং ভিক্খুং ভগৰা ন পুচ্ছতি, কস্মা? ন ময্হং সাসনস্স ৰুড্ঢিপক্খে ঠিতো’’তি.

সমুদাযো অপ্পকেন ঊনোপি অনূনো ৰিয হোতীতি বাকুলত্থেরং চতুত্থরাসিতো বহি কত্ৰাপি ‘‘অসীতিমহাথেরা ৰিযা’’তি ৰুত্তং. অসীতিমহাথেরসমঞ্ঞা ৰা অৰযৰেপি অট্ঠসমাপত্তিসামঞ্ঞা ৰিয দট্ঠব্বা. ঈদিসে ঠানে বহূনং একতো কথনং মহতা কণ্ঠেন চ কথনং সত্থু চিত্তারাধনমেৰাতি তেহি ভিক্খূহি তথা পটিপন্নন্তি দস্সেন্তো ‘‘তে ভিক্খূ মেঘসদ্দং সুত্ৰা’’তিআদিমাহ. গুণসম্ভাৰনাযাতি ৰক্খমানগুণহেতুকায সম্ভাৰনায সম্ভাৰিতো, ন যেন কেনচি কিচ্চসমত্থতাদিনা.

গরুধম্মভাৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পিচ্ছতাদিৰণ্ণনা

অপ্প-সদ্দস্স পরিত্তপরিযাযতং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিযা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হি তস্সা’’তিআদি. অপ্প-সদ্দো পনেত্থ অভাৰত্থোতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং ‘‘অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫; ২.১৩৪) ৰিয.

অত্রিচ্ছতা নাম (অ. নি. টী. ১.১.৬৩) অত্র অত্র ইচ্ছাতি কত্ৰা. অসন্তগুণসম্ভাৰনতাতি অত্তনি অৰিজ্জমানং গুণানং ৰিজ্জমানানং ৰিয পরেসং পকাসনা. সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ৰত্তপটিপত্তিকারকৰিসেসলাভীতি জানাতু ‘‘ৰত্তপটিপত্তিআপাথকজ্ঝাযিতা’’তি এৰমাদিনা. সন্তগুণসম্ভাৰনাতি ইচ্ছাচারে ঠত্ৰা অত্তনি ৰিজ্জমানসীলধুতধম্মাদিগুণৰিভাৰনা. তাদিসস্স হি পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতাপি হোতি.

গণ্হন্তোযেৰ উম্মুজ্জি অঞ্ঞেসং অজানন্তানংযেৰাতি অধিপ্পাযো.

অপ্পিচ্ছতাপধানং পুগ্গলাধিট্ঠানেন চতুব্বিধং ইচ্ছাপভেদং দস্সেত্ৰা পুনপি পুগ্গলাধিট্ঠানেন চতুব্বিধং ইচ্ছাপভেদং দস্সেন্তো ‘‘অপরোপি চতুব্বিধো অপ্পিচ্ছো’’তিআদিমাহ. দাযকস্স ৰসন্তি দাযকস্স চিত্তৰসং. দেয্যধম্মস্স ৰসন্তি দেয্যধম্মস্স অপ্পবহুভাৰং. অত্তনো থামন্তি অত্তনো যাপনমত্তকথামং.

একভিক্খুপি ন অঞ্ঞাসি সোসানিকৰত্তে সম্মদেৰ ৰুত্তিত্তা. অব্বোকিণ্ণন্তি অৰিচ্ছেদং. দুতিযো মং ন জানেয্যাতি দুতিযো সহাযভূতোপি যথা মং জানিতুং ন সক্কুণেয্য, তথা সট্ঠি ৰস্সানি নিরন্তরং সুসানে ৰসামি, তস্মা অহং অহো সোসানিকুত্তমো.

ধম্মকথায জনতং খোভেত্ৰাতি লোমহংসনসাধুকারদানচেলুক্খেপাদিৰসেন সন্নিপতিতং ইতরঞ্চ ‘‘কথং নু খো অয্যস্স সন্তিকেৰ ধম্মং সোস্সামা’’তি কোলাহলৰসেন মহাজনং খোভেত্ৰা. গতোতি ‘‘অযং সো, তেন রত্তিযং ধম্মকথা কতা’’তি জাননভযেন পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছতায পরিৰেণং গতো.

তযো কুলপুত্তা ৰিযাতি পাচীনৰংসদাযে সমগ্গৰাসং ৰুত্থা তযো কুলপুত্তা ৰিয. পহাযাতি পুব্বভাগে তদঙ্গাদিৰসেন পচ্ছা অগ্গমগ্গেনেৰ পজহিত্ৰা.

অপ্পিচ্ছতাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দ্ৰাদসৰিধসন্তোসৰণ্ণনা

পকতিদুব্বলাদীনং গরুচীৰরাদীনি নফাসুভাৰাৰহানি সরীরখেদাৰহানি চ হোন্তীতি পযোজনৰসেন নঅত্রিচ্ছতাদিৰসেন তানি পরিৰত্তেত্ৰা লহুকচীৰরপরিভোগো ন সন্তোসৰিরোধীতি আহ ‘‘লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতী’’তি. মহগ্ঘচীৰরং, বহূনি ৰা চীৰরানি লভিত্ৰাপি তানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা তদঞ্ঞস্স গহণং যথাসারুপ্পনযে ঠিতত্তা ন সন্তোসৰিরোধীতি আহ ‘‘তেসং…পে… ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতী’’তি. এৰং সেসপচ্চযেসুপি যথাবলযথাসারুপ্পসন্তোসনিদ্দেসেসু অপিসদ্দগ্গহণে অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. যথাসারুপ্পসন্তোসোযেৰ অগ্গো অলোভজ্ঝাসযস্স উক্কংসনতো.

দ্ৰাদসৰিধসন্তোসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তিৰিধপৰিৰেকৰণ্ণনা

একোতি একাকী. গচ্ছতীতি চুণ্ণিকইরিযাপথৰসেন ৰুত্তং. চরতীতি ৰিহারতো বহি সঞ্চারৰসেন, ৰিহরতীতি দিৰাৰিহারাদিৰসেন. কাযৰিৰেকোতি চ নেক্খম্মাধিমুত্তস্স ভাৰনানুযোগৰসেন ৰিৰেকট্ঠকাযতা, ন ঝানৰিৰেকমত্তং. তেনাহ ‘‘নেক্খম্মাভিরতান’’ন্তি. পরিসুদ্ধচিত্তানন্তি নীৰরণাদিসংকিলেসতো ৰিসুদ্ধচিত্তানং. পরমৰোদানপ্পত্তানন্তি ৰিতক্কাদিতংতংঝানপটিপক্খৰিগমেন পরমং উত্তমং ৰোদানং পত্তানং. নিরুপধীনন্তি কিলেসুপধিআদীনং ৰিগমেন নিরুপধীনং.

তিৰিধপৰিৰেকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চৰিধসংসগ্গৰণ্ণনা

সংসীদতি এতেনাতি সংসগ্গো, রাগো. সৰনহেতুকো, সৰনৰসেন ৰা পৰত্তো সংসগ্গো সৰনসংসগ্গো. এস নযো সেসেসুপি. কাযসংসগ্গো পন কাযপরামাসো. ইত্থী ৰাতি ৰধূ, যুৰতী ৰা. সন্ধানেতুন্তি পুব্বেনাপরং ঘটেতুং. সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেনাতি ইদং মূলভূতং সৰনং সন্ধায ৰুত্তং, তস্স পিট্ঠিৰত্তকমনোদ্ৰারিকজৰনৰীথীসু উপ্পন্নোপি রাগো সৰনসংসগ্গোযেৰ. দস্সনসংসগ্গেপি এসেৰ নযো. অনিত্থিগন্ধবোধিসত্তো পরেহি কথিযমানৰসেন পৰত্তসৰনসংসগ্গস্স নিদস্সনং. তিস্সদহরো অত্তনা সুয্যমানৰসেন. তত্থ পঠমং জাতকে ৰেদিতব্বন্তি ইতরং দস্সেন্তো ‘‘দহরো কিরা’’তিআদিমাহ. কামরাগেন ৰিদ্ধোতি রাগসল্লেন হদযে অপ্পিতো অন্তো অনুৰিদ্ধো.

সোতি দস্সনসংসগ্গো. এৰং ৰেদিতব্বোতি ৰত্থুৰসেন পাকটং করোতি. তস্মিং কির গামে যেভুয্যেন ইত্থিযো অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা, তস্মা থেরো ‘‘সচে অন্তোগামে ন চরিস্সসী’’তি আহ. কালস্সেৰ পৰিট্ঠত্তা যাগুং অদাসি, তস্মা যাগুমেৰ গহেত্ৰা গচ্ছন্তং ‘‘নিৰত্তথ, ভন্তে, ভিক্খং গণ্হাহী’’তি আহংসু. যাচিত্ৰাতি ‘‘ন মযং, ভন্তে, ভিক্খং দাতুকামা নিৰত্তেম, অপিচ ইদং ভন্তে কারণ’’ন্তি যাচিত্ৰা.

আদিতো লপনং আলাপো, ৰচনপটিৰচনৰসেন পৰত্তো লাপো সল্লাপো. ভিক্খুনিযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং. যায কাযচিপি ইত্থিযা সন্তকপরিভোগৰসেন উপ্পন্নরাগোপি সম্ভোগসংসগ্গোৰ.

পঞ্চৰিধসংসগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গাহগাহকাদিৰণ্ণনা

ভিক্খুনো ভিক্খূহি কাযপরামাসো কাযসম্বাহনাদিৰসেন. কাযসংসগ্গন্তি কাযপরামাসসংসগ্গং. গাহগাহকোতি গণ্হনকানং গণ্হনকোতি অত্থো. গাহমুত্তকোতি অযোনিসো আমিসেহি সঙ্গণ্হনকেহি সযং মুচ্চনকো. মুত্তগাহকোতি যথাৰুত্তসঙ্গহতো মুত্তানং সঙ্গণ্হনকো. মুত্তমুত্তকোতি মুচ্চনকেহি সযম্পি মুচ্চনকো. গহণৰসেন সঙ্গণ্হনৰসেন. উপসঙ্কমন্তি ততো কিঞ্চি লোকামিসং পচ্চাসীসন্তা, ন দক্খিণেয্যৰসেন. ভিক্খুপক্খে গহণৰসেনাতি পচ্চযলাভায সঙ্গণ্হনৰসেনাতি যোজেতব্বং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘আমিসেনা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

ঠানন্তি অত্তনো ঠানাৰত্থং. পাপুণিতুং ন দেতি উপ্পন্নমেৰ তং পটিসঙ্খানবলেন নীহরন্তো ৰিক্খম্ভেতি. তেনাহ ‘‘মন্তেনা’’তিআদি. যথা জীৰিতুকামো পুরিসো কণ্হসপ্পেন, অমিত্তেন ৰা সহ ন সংৰসতি, এৰং খণমত্তম্পি কিলেসেহি সহ ন সংৰসতীতি অত্থো.

চতুপারিসুদ্ধিসীলং লোকিযং লোকুত্তরঞ্চ. তথা সমাধিপি. ৰিপস্সনায পাদকা ৰিপস্সনাপাদকাতি অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণেন যথা লোকিযসমাধি গহিতো, এৰং ৰিপস্সনাপাদকা এতেসন্তি ৰিপস্সনাপাদকাতি অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণেনেৰ লোকুত্তরো সমাধি গহিতো. যথা হি চত্তারি রূপজ্ঝানানি অধিট্ঠানং কত্ৰা পৰত্তো মগ্গসমাধি ৰিপস্সনাপাদকো, এৰং চত্তারি অরূপজ্ঝানানি অধিট্ঠানং কত্ৰা পৰত্তোপি. সমাপত্তিপরিযাযো পন পুব্বৰোহারেন ৰেদিতব্বো. পটিপক্খসমুচ্ছেদনেন সম্মা আপজ্জনতো ৰা যথা ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো’’তি. এৰমেত্থ সীলসমাধীনম্পি মিস্সকভাৰো ৰেদিতব্বো, ন পঞ্ঞায এৰ. ৰিমুত্তীতি অরিযফলন্তি ৰুত্তং ‘‘ৰিমুত্তিসম্পন্নো’’তি ৰুত্তত্তা. তঞ্হি নিপ্ফাদনট্ঠেন সম্পাদেতব্বং, ন নিব্বানন্তি.

এত্থ চ অপ্পিচ্ছতায লদ্ধপচ্চযেন পরিতুস্সতি, সন্তুট্ঠতায লদ্ধা তে অগধিতো অমুচ্ছিতোআদীনৰদস্সী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি, এৰংভূতো চ কত্থচি অলগ্গমানসতায পৰিৰেকং পরিব্রূহেন্তো কেনচি অসংসট্ঠো ৰিহরতি গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. সো এৰং অজ্ঝাসযসম্পন্নো ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা, অনধিগমস্স অধিগমায. আরভন্তো চ যথাসমাদিন্নং অত্তনো সীলং পচ্চৰেক্খতি, তস্স সীলস্স সুপরিসুদ্ধতং নিস্সায উপ্পজ্জতি অৰিপ্পটিসারো, অযমস্স সীলসম্পদা. তস্স অৰিপ্পটিসারমূলকেহি পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধিসুখেহি সম্মা ব্রূহিতং চিত্তং সম্মদেৰ সমাধিযতি, অযমস্স সমাধিসম্পদা. ততো যথাভূতং জানং পস্সং নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, অযমস্স পঞ্ঞাসম্পদা. ৰিমুত্তচিত্ততা পনস্স ৰিমুত্তিসম্পদা, ততো ৰিমুত্তিতো ঞাণদস্সনন্তি এতেসং দসন্নং কথাৰত্থূনং অনুপুব্বী ৰেদিতব্বা. তস্স যো দসহি কথাৰত্থূহি সমন্নাগমো, অযং অত্তহিতায পটিপত্তি. যা নেসং পরেসং সংকিত্তনং, অযং পরহিতায পটিপত্তি. তাসু পুরিমা ঞাণপুব্বঙ্গমা ঞাণসম্পযুত্তা চ, ইতরা করুণাপুব্বঙ্গমা করুণাসম্পযুত্তা চাতি সব্বং ঞাণকরুণাকণ্ডং ৰত্তব্বং.

দসহি কথাৰত্থূহি করণভূতেহি ভিক্খূনং ওৰাদং দেতি, ‘‘ভিক্খুনা নাম অত্রিচ্ছতাদিকে দূরতো ৰজ্জেত্ৰা সম্মদেৰ অপ্পিচ্ছেন ভৰিতব্ব’’ন্তিআদিনা তং তং কথাৰত্থুং ভিক্খূনং উপদিসতীতি অত্থো. উপদিসন্তো হি তানি ‘‘তেহি ভিক্খূ ওৰদতী’’তি ৰুত্তো. ওৰদতিযেৰ সরূপদস্সনমত্তেন. সুখুমং অত্থং পরিৰত্তেত্ৰাতি এৰম্পি অপ্পিচ্ছতা হোতি এৰম্পীতি অপ্পিচ্ছতাদিৰসেন অপরাপরং অপ্পিচ্ছতাৰুত্তিং দস্সেত্ৰা তত্থ সুখুমনিপুণং অপ্পিচ্ছতাসঙ্খাতং অত্থং জানাপেতুং ন সক্কোতি. ৰিঞ্ঞাপেতীতি যথাৰুত্তেহি ৰিসেসেহি ৰিঞ্ঞাপেতি. কারণন্তি যেন কারণেন অপ্পিচ্ছতা ইজ্ঝতি, তং পন ‘‘মহিচ্ছতাদীসু এতে দোসা, অপ্পিচ্ছতায অযমানিসংসো’’তিআদীনৰানিসংসদস্সনং দট্ঠব্বং. সম্মা হেতুনা অপ্পিচ্ছতং দস্সেতীতি সন্দস্সকো. গাহেতুন্তি যথা গণ্হতি, তথা কাতুং, তত্থ পট্ঠপেতুন্তি অত্থো. উস্সাহজননৰসেনাতি যথা তং সমাদানং নিচ্চলং হোতি, এৰং উস্সোল়্হিযা উপ্পাদনৰসেন সম্মদেৰ উত্তেজেতীতি সমুত্তেজকো. উস্সাহজাতেতি অপ্পিচ্ছতায জাতুস্সাহে. ৰণ্ণং ৰত্ৰা তত্থ সম্পত্তিং আযতিঞ্চ লব্ভমানগুণং কিত্তেত্ৰা সম্পহংসেতি সম্মদেৰ পকারেহি তোসেতীতি সম্পহংসকো. এৰং সন্তুট্ঠিআদীসু যথারহং যোজনা কাতব্বা.

গাহগাহকাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চলাভৰণ্ণনা

২৫৩. সত্থু সম্মুখা এৰং ৰণ্ণো অব্ভুগ্গতোতি. ইমিনা তস্স ৰণ্ণস্স যথাভূতগুণসমুট্ঠিততং দস্সেতি. মন্দমন্দো ৰিযাতি অতি ৰিয অছেকো ৰিয. অবলবলো ৰিযাতি অতি ৰিয অবলো ৰিয. ভাকুটিকভাকুটিকো ৰিযাতি অতি ৰিয দুম্মুখো ৰিয. অনুমস্সাতি অনুমসিত্ৰা, দস কথাৰত্থূনি সরূপতো ৰিসেসতো চ অনুপরিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. পরিগ্গণ্হনং পন নেসং অনুপৰিসনং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনুপৰিসিত্ৰা’’তি. সব্রহ্মচারীহি ৰণ্ণভাসনং একো লাভোতি যোজনা. এৰং সেসেসুপি. পত্থযমানো এৰমাহ ধম্মগরুতাযাতি অধিপ্পাযো.

পঞ্চলাভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চারিকাদিৰণ্ণনা

২৫৪. অভিরমনং অভিরতং, তদেৰ অনুনাসিকলোপং অকত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অভিরন্ত’’ন্তি. ভাৰনপুংসকঞ্চেতং. অনভিরতি নাম নত্থি, অভিরমিত্ৰা চিরৰিহারোপি নত্থি সম্মদেৰ পরিঞ্ঞাতৰত্থুকত্তা. সব্বসহা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো অসয্হলাভিনো.

পুব্বে ধম্মগরুতাকিত্তনপসঙ্গেন গহিতং অগ্গহিতঞ্চ মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদিং একদেসেন দস্সেত্ৰা ৰনৰাসিতিস্সসামণেরস্স ৰত্থুং ৰিত্থারেত্ৰা জনপদচারিকং কথেতুং ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি আরদ্ধং. আকাসগামীহি সদ্ধিং গন্তুকামো ‘‘ছল়ভিঞ্ঞানং আরোচেহী’’তি আহ. সঙ্ঘকম্মেন সিজ্ঝমানাপি উপসম্পদা সত্থু আণাৰসেনেৰ সিজ্ঝনতো ‘‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সস্সেৰ তস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো সত্থা ‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’তি অৰোচা’’তি ৰদন্তি. উপসম্পাদেত্ৰাতি ধম্মসেনাপতিনা উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেত্ৰা.

নৰযোজনসতিকং মজ্ঝিমদেসপরিযাপন্নমেৰ, ততো পরং নাধিপ্পেতং দন্ধতাৰসেন গমনতো. সমন্তাতি গতগতট্ঠানস্স চতূসু পস্সেসু. অঞ্ঞেনপি কারণেনাতি ভিক্খূনং সমথৰিপস্সনাতরুণভাৰতো অঞ্ঞেনপি মজ্ঝিমমণ্ডলে ৰেনেয্যানং ঞাণপরিপাকাদিকারণেন নিক্খমতি, অন্তোমণ্ডলং ওতরতি. সত্তহি ৰাতিআদি ‘‘একং মাসং ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তানুক্কমেন যোজেতব্বং.

সরীরফাসুকত্থাযাতি একস্মিংযেৰ ঠানে নিবদ্ধৰাসেন উস্সন্নধাতুকস্স সরীরস্স ৰিরেচনেন ফাসুভাৰত্থায. অট্ঠুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থাযাতি অগ্গিক্খন্ধূপমসুত্ত (অ. নি. ৭.৭২) মঘদেৰজাতকাদিদেসনানং (জা. ১.১.৯) ৰিয ধম্মদেসনায অট্ঠুপ্পত্তিকালস্স আকঙ্খনেন. সুরাপানসিক্খাপদপঞ্ঞাপনে (পাচি. ৩২৬) ৰিয সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থায. বোধনেয্যসত্তে অঙ্গুলিমালাদিকে বোধনত্থায. নিবদ্ধৰাসঞ্চ পুগ্গলং উদ্দিস্স চারিকা নিবদ্ধচারিকা.

২৫৫. অপরিগ্গহভাৰং কত্থচি অলগ্গভাৰং দস্সেতুং ‘‘যূথং পহায…পে… মত্তহত্থী ৰিযা’’তি ৰুত্তং. অসহাযকিচ্চোতি সহাযকিচ্চরহিতো সীহো ৰিয. তেনস্স একৰিহারিতং তেজৰন্ততঞ্চ দস্সেতি. তদা পন কাযৰিৰেকো ন সক্কা লদ্ধুন্তি ইদমেত্থ কারণং দট্ঠব্বং. বহূহীতিআদি পন সভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং. থেরস্স পরিসা সুৰিনীতা চিণ্ণগরুৰাসা গরুনো ইচ্ছানুরূপমেৰ ৰত্ততি.

ৰুত্তকারণযুত্তে অদ্ধানগমনে চারিকানং ৰোহারো সাসনে নিরুল়্হোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. কেনচিদেৰ নিমিত্তেন কিস্মিঞ্চি অত্থে পৰত্তায সঞ্ঞায তন্নিমিত্তরহিতেপি অঞ্ঞস্মিং পৰত্তি রুল়্হী নাম. ৰিজিতমারত্তা সঙ্গামৰিজযমহাযোধো ৰিয. অঞ্ঞং সেৰিত্ৰাতি ‘‘মম আগতভাৰং সত্থু আরোচেহী’’তি আরোচনত্থং অঞ্ঞং ভিক্খুং সেৰিত্ৰা.

ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো তংতংপুগ্গলজ্ঝাসযানুরূপং তদনুচ্ছৰিকমেৰ ধম্মিং কথং করোতীতি দস্সেন্তো ‘‘চূল়গোসিঙ্গসুত্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সামগ্গিরসানিসংসন্তি ‘‘কচ্চি পন ৰো, অনুরুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩২৬) সামগ্গিরসানিসংসং কথেসি. আৰসথানিসংসন্তি ‘‘সীতং উণ্হং পটিহনতী’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ২৯৫, ৩১৫) আৰসথপটিসংযুত্তং আনিসংসং. সতিপটিলাভিকন্তি জোতিপালত্থেরে লামকং ঠানং ওতিণ্ণমত্তে মহাবোধিপল্লঙ্কে পন সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিজ্ঝিতুং পত্থনং কত্ৰা পারমিযো পূরেন্তো আগতো. তাদিসস্স নাম পমাদৰিহারো ন যুত্তোতি যথা কস্সপো ভগৰা বোধিসত্তস্স সতিং পটিলভিতুং ধম্মিং কথং কথেসি, তথা অযং ভগৰা তমেৰ পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তকথং ভিক্খূনং ঘটিকারসুত্তং (ম. নি. ২.২৮২) কথেসি. চত্তারো ধম্মুদ্দেসেতি – ‘‘উপনীযতি লোকো অদ্ধুৰো, অতাণো লোকো অনভিস্সরো, অস্সকো লোকো সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো চা’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ইমে চত্তারো ধম্মুদ্দেসে কথেসি. কামঞ্চেতে ধম্মুদ্দেসা রট্ঠপালসুত্তে (ম. নি. ২.৩০৪) আযস্মতা রট্ঠপালত্থেরেন রঞ্ঞো কোরব্যস্স কথিতা, তে পন ভগৰতো এৰ আহরিত্ৰা থেরেন তত্থ কথিতাতি ৰুত্তং ‘‘রট্ঠপালসুত্তে’’তিআদি. তথা হি ৰুত্তং সুত্তে – ‘‘অত্থি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা’’তিআদি (ম. নি. ২.৩০৫) পানকানিসংসকথন্তি ‘‘অগ্গিহুত্তং মুখং যঞ্ঞা’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৪০০; সু. নি. ৫৭৩) অনুমোদনং ৰত্ৰা পুন পকিণ্ণককথাৰসেন পানকপটিসংযুত্তং আনিসংসকথং কথেসি. একীভাৰে আনিসংসং কথেসি, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ভগুং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসী’’তিআদি (ম. নি. ৩.২৩৮). অনন্তনযন্তি অপরিমাণদেসনানযং অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং. তেনাহ ‘‘পুণ্ণ, অযম্পি অপ্পিচ্ছকথাযেৰা’’তিআদি বহূহি পরিযাযেহি নানানযং দেসেতি. কথং তথা দেসিতং থেরো অঞ্ঞাসীতি আহ ‘‘পটিসম্ভিদাপত্তস্স…পে… অহোসী’’তি.

চারিকাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সত্তৰিসুদ্ধিপঞ্হৰণ্ণনা

২৫৬. ততো পট্ঠাযাতি. যদা জাতিভূমকা ভিক্খূ সত্থু সম্মুখা থেরস্স ৰণ্ণং ভাসিংসু, ততো পট্ঠায. সীসানুলোকী হুত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং থেরেন সমাগমে আদরৰসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ৰুত্তং পাঠে ‘‘অপ্পেৰ নামা’’তিআদি, ‘‘তরমানরূপো’’তি চ. যং পন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘একস্মিং ঠানে নিলীন’’ন্তিআদি, তং অকারণং. ন হি ধম্মসেনাপতি তস্স থেরস্স নিসিন্নট্ঠানং অভিঞ্ঞাঞাণেন জানিতুং ন সক্কোতি. ‘‘কচ্চি নু খো মং অদিস্ৰাৰ গমিস্সতী’’তি অযম্পি চিন্তা আদরৰসেনেৰাতি যুত্তং. ন হি সত্থারং দট্ঠুং আগতো সাৰকো অপি আযস্মা অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞো সত্থুকপ্পং ধম্মসেনাপতিং তত্থ ৰসন্তং অদিস্ৰাৰ গচ্ছনকো নাম অত্থি. দিৰাৰিহারন্তি সম্পদানে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘দিৰাৰিহারত্থাযা’’তি.

২৫৭. পুরিমকথাযাতি পঠমালাপে. অপ্পতিট্ঠিতাযাতি নপ্পৰত্তিতায. পচ্ছিমকথা ন জাযতীতি পচ্ছা ৰত্তব্বকথায অৰসরো ন হোতি. সত্ত ৰিসুদ্ধিযো পুচ্ছি দিট্ঠসংসন্দনৰসেন. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম অরিযমগ্গো. যস্মা ততো উত্তরিম্পি পত্তব্বং অত্থেৰ, তস্মা ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলাদীসু ঠিতস্সপি ব্রহ্মচরিযৰাসো মত্থকং ন পাপুণাতী’’তি ৰুত্তং. তস্মাতি ব্রহ্মচরিযৰাসস্স মত্থকং অপ্পত্তত্তা. সব্বং পটিক্খিপীতি সত্তমম্পি পঞ্হং পটিক্খিপি, ইতরেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.

অপ্পচ্চযপরিনিব্বানন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানমাহ. ইদানি পকারন্তরেনপি অনুপাদাপরিনিব্বানং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰেধা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ গহণূপাদানন্তি দল়্হগ্গহণভূতং উপাদানং. তেনাহ ‘‘কামুপাদানাদিক’’ন্তি. পচ্চযূপাদানন্তি যং কিঞ্চি পচ্চযমাহ. সো হি অত্তনো ফলং উপাদিযতি উপাদানৰসেন গণ্হতীতি উপাদানন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পচ্চযূপাদানং নাম…পে… পচ্চযা’’তি. ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি ৰচনতো (মহাৰ. ২৮, ৩০) অরহত্তফলং অনুপাদাপরিনিব্বানন্তি কথেন্তি. ন চ উপাদানসম্পযুত্তন্তি উপাদানেহি এতং ন সহিতং নাপি উপাদানেহি সহ পৰত্তি হুত্ৰা. ন চ কঞ্চি ধম্মং উপাদিযতীতি কস্সচি ধম্মস্স আরম্মণকরণৰসেন ন উপাদিযতি. পরিনিব্বুতন্তেতি অগ্গমগ্গেন কাতব্বকিলেসপরিনিব্বানপরিযোসানন্তে জাতত্তা. অমতধাতুমেৰ অনুপাদাপরিনিব্বানং কথেন্তি, কথেন্তানঞ্চ যথা তস্স কোচি পচ্চযো নাম নত্থি, এৰং অধিগতোপি যথা কোচি পচ্চযো নাম ন হোতি, তথা পরিনিব্বানং অপচ্চযপরিনিব্বানন্তি দস্সেন্তো ‘‘অযং অন্তো’’তিআদিমাহ. পুন পুচ্ছং আরভি অনুপাদাপরিনিব্বানং সরূপতো পতিট্ঠাপেতুকামো.

২৫৮. সব্বপরিৰত্তেসূতি সব্বেসু পঞ্হপরিৰত্তনেসু, পঞ্হৰারেসূতি অত্থো. সগহণধম্মমেৰাতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা গণ্হতীতি গহণং, সহ গহণেনাতি সগহণং, উপাদানিযন্তি অত্থো. ৰিৰট্টসন্নিস্সিতস্স অভাৰতো ৰট্টমেৰ অনুগতোতি ৰট্টানুগতো. তেনাহ ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলমত্তস্সপি অভাৰতো’’তি. যো পন চতুব্বিধে ৰিৰট্টূপনিস্সযে সীলে ঠিতো, সোপি ‘‘অঞ্ঞত্র ইমেহি ধম্মেহী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি.

সত্তৰিসুদ্ধিপঞ্হৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সত্তরথৰিনীতৰণ্ণনা

২৫৯. নিস্সক্কৰচনমেতং ‘‘যাৰ হেট্ঠিমসোপানকল়েৰরা’’তিআদীসু ৰিয. অত্থোতি পযোজনং. চিত্তৰিসুদ্ধি হেত্থ সীলৰিসুদ্ধিং পযোজেতি তস্স তদত্থত্তা. সীলৰিসুদ্ধিকিচ্চং কতং নাম হোতি সমাধিসংৰত্তনতো. সমাধিসংৰত্তনিকা হি সীলৰিসুদ্ধি নাম. সব্বপদেসূতি ‘‘চিত্তৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ দিট্ঠিৰিসুদ্ধত্থা’’তিআদীসু সব্বপদেসু, দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযং ঠিতস্স চিত্তৰিসুদ্ধকিচ্চং কতং নাম হোতীতিআদিনা যোজেতব্বং.

সাৰত্থিনগরং ৰিয সক্কাযনগরং অতিক্কমিতব্বত্তা. সাকেতনগরং ৰিয নিব্বাননগরং পাপুণিতব্বত্তা. অচ্চাযিকস্স কিচ্চস্স উপ্পাদকালো ৰিয নৰমেনেৰ খণেন পত্তব্বস্স অভিসমযকিচ্চস্স উপাদকালো. যথা রঞ্ঞো সত্তমেন রথৰিনীতেন সাকেতে অন্তেপুরদ্ৰারে ওরুল়্হস্স ন তাৰ কিচ্চং নিট্ঠিতং নাম হোতি, সংৰিধাতব্বসংৰিধানং ঞাতিমিত্তগণপরিৰুতস্স সুরসভোজনপরিভোগে নিট্ঠিতং নাম সিযা, এৰমেতং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা কিলেসে খেপেত্ৰা তেসংযেৰ পটিপ্পস্সদ্ধিপহানসাধকঅরিযফলসমঙ্গিকালে অভিসমযকিচ্চং নিট্ঠিতং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘যোগিনো…পে… কালো দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা নাম চিত্তুপ্পাদপরিযাপন্না ফস্সাদযো পরোপণ্ণাস অনৰজ্জধম্মা. নিরোধসযনেতি নিব্বানসযনে.

‘‘ৰিসুদ্ধিযো’’তি ৰা ‘‘কথাৰত্থূনী’’তি ৰা অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰ নানন্তি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইতী’’তি আরদ্ধং. আযস্মা পুণ্ণো দস কথাৰত্থূনি ৰিস্সজ্জেসীতি সত্ত ৰিসুদ্ধিযো নাম ৰিস্সজ্জন্তোপি দস কথাৰত্থূনি ৰিস্সজ্জেসি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা. এতেনেৰ ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো সত্ত ৰিসুদ্ধিযো পুচ্ছন্তো দস কথাৰত্থূনি পুচ্ছীতি অযম্পি অত্থো ৰুত্তোৰাতি ৰেদিতব্বো. ন্তি পঞ্হং. কিং জানিত্ৰা পুচ্ছীতি ৰিসুদ্ধিপরিযাযেন কথাৰত্থূনি পুচ্ছামীতি কিং জানিত্ৰা পুচ্ছি. দসকথাৰত্থুলাভিনং থেরং ৰিসুদ্ধিযো পুচ্ছন্তো পুচ্ছিতট্ঠানেযেৰ পুচ্ছনেন কিং তিত্থকুসলো ৰা পন হুত্ৰা ৰিসযস্মিং পুচ্ছি, উদাহু পানীযত্থিকমতিত্থেহি ছিন্নতটেহি পাতেন্তো ৰিয অতিত্থকুসলো হুত্ৰা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে অৰিসযস্মিং পুচ্ছীতি যোজনা. ইমিনা নযেন ৰিস্সজ্জনপক্খেপি অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. যদত্থমস্স ৰিচারণা আরদ্ধা, তং দস্সেন্তেন ‘‘তিত্থকুসলো হুত্ৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা ৰিসুদ্ধিকথাৰত্থূনং অত্থতো অনঞ্ঞত্তেপি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তদমিনাতি যং ‘‘সংখিত্তং, ৰিত্থিণ্ণ’’ন্তি চ ৰুত্তং, তং ইমিনা ইদানি ৰুচ্চমানেন নযেন ৰিধিনা ৰেদিতব্বং.