৪. মহাযমকৰগ্গো
১. চূল়গোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৩২৫. ঞাতীনং (অ. নি. টী. ৩.৬.১৯) নিৰাসট্ঠানভূতো গামো ঞাতিকো, সো এৰ নাতিকো. সো কির গামো যেসং সন্তকো, তেসং পুব্বপুরিসেন অত্তনো ঞাতীনং সাধারণভাৰেন নিৰেসিতো, তেন ‘‘নাতিকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ পচ্ছা তত্থ দ্ৰীহি দাযাদেহি দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা পরিভুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৰিন্নং চূল়পিতিমহাপিতিপুত্তানং দ্ৰে গামা’’তি. গিঞ্জকা ৰুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহিযেৰ কতো আৰসথো গিঞ্জকাৰসথো. তস্মিং কির পদেসে মত্তিকা সক্খরমরুম্বৰালিকাদীহি অসম্মিস্সা অকঠিনা সণ্হা সুখুমা, তায কতানি কুলালভাজনানিপি সিলামযানি ৰিয দল়্হানি, তস্মা তে উপাসকা তায মত্তিকায দীঘপুথুলইট্ঠকা কারেত্ৰা তাহি ঠপেত্ৰা দ্ৰারবাহৰাতপানকৰাটতুলাযো সেসং সব্বং দব্বসম্ভারেন ৰিনা ইট্ঠকাহি এৰ পাসাদং কারেসুং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠকাহেৰা’’তিআদি.
গোসিঙ্গসালৰনদাযন্তি গোসিঙ্গসালৰনন্তি লদ্ধনামং রক্খিতং অরঞ্ঞং. জেট্ঠকরুক্খস্সাতি ৰনপ্পতিভূতস্স সালরুক্খস্স. সামগ্গিরসন্তি সমগ্গভাৰাদিগুণং ৰিৰেকসুখং. উপরিপণ্ণাসকে উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৭-২৩৮) পুথুজ্জনকালো কথিতো, ইধ চূল়গোসিঙ্গসুত্তে খীণাসৰকালো কথিতো. কতকিচ্চাপি হি তে মহাথেরা অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং পরেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনঞ্চ সম্পস্সন্তা পরমঞ্চ ৰিৰেকং অনুব্রূহন্তা সামগ্গিরসং অনুভৰমানা তত্থ ৰিহরন্তি. তদাতি তস্মিং উপক্কিলেসসুত্তদেসনাকালে. তেতি অনুরুদ্ধপ্পমুখা কুলপুত্তা. লদ্ধস্সাদাতি ৰিপস্সনায ৰীথিপটিপত্তিযা অধিগতস্সাদা. ৰিপস্সনা হি পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহন্তী পৰত্তমানা সাতিসযং পীতিসোমনস্সং আৰহতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতি পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
লদ্ধপতিট্ঠা মগ্গফলাধিগমনেন. সতি হি মগ্গফলাধিগমে সাসনে পতিট্ঠা লদ্ধা নাম হোতি, নো অঞ্ঞথা.
কামং সারিপুত্তমোগ্গল্লানাপি মহাসাৰকপরিযাপন্নাৰ, অগ্গসাৰকভাৰেন পন নেসং ৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেরেসু ৰা’’তি ৰিসুং গহণং. সতিপি হি সামঞ্ঞযোগে ৰিসেসৰন্তো ৰিসুং গয্হন্তি যথা ‘‘ব্রাহ্মণা আগতা, ৰাসিট্ঠোপি আগতো’’তি. তেসু পন ৰিসুং গহিতেসুপি ‘‘অসীতিমহাসাৰকেসূ’’তি অসীতিগ্গহণং অপ্পকং ঊনমধিকং ৰা গণনুপগং ন হোতীতি. অন্তমসোতি ইদং ধম্মভণ্ডাগারিকস্স উপট্ঠাকভাৰেন আসন্নচারিতায ৰুত্তং. অনীকাতি হত্থানীকা, হত্থানীকতো হত্থিসমূহতোতি অত্থো. কাল়সীহো যেভুয্যেন যূথচরোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘যূথা নিস্সটো কাল়সীহো ৰিযা’’তি. কেসরী পন একচরোৰ. ৰাতচ্ছিন্নো ৰলাহকো ৰিযাতি ৰাতচ্ছিন্নো পব্বতকূটপ্পমাণো ৰলাহকচ্ছেদো ৰিয. তেসং পগ্গণ্হনতোতি যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে, উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতে, দুক্খিতস্স সুখে অভিরুচি উপ্পজ্জতি, এৰমেৰং ভগৰতো কোসম্বকে ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদাপন্নে দিস্ৰা অপরে সমগ্গাৰাসং ৰসন্তে আৰজ্জিতস্স ইমে তযো কুলপুত্তা আপাথং আগমিংসু, অথ নে পগ্গণ্হিতুকামো উপসঙ্কমি, এৰাযং পটিপত্তিঅনুক্কমেন কোসম্বকানং ভিক্খূনং ৰিনযনুপাযো হোতীতি. তেনাহ ‘‘তেসং পগ্গণ্হনতো’’তি. এতেনেৰ পচ্ছিমজনতং অনুকম্পনতোতি ইদম্পি কারণং একদেসেন সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. উক্কংসিত্ৰাতি যথাভূতেহি গুণেহি সম্পহংসনেন ৰিসেসেত্ৰা ৰিসিট্ঠে কত্ৰা পসংসাৰসেন চেতং আমেডিতৰচনং.
তং অরঞ্ঞং রক্খতি ৰনসামিনা আণত্তো. রক্খিতগোপিতং ৰনসণ্ডং, ন মহাৰনাদি ৰিয অপরিগ্গহিতং. সীলাদিপ্পভেদায অত্তত্থায পটিপন্না অত্তকামা, ন অপরিচ্চত্তসিনেহাতি আহ ‘‘অত্তনো হিতং কামযমানা’’তি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. ভিন্দেয্যাতি ৰিনাসেয্য.
দুব্বলমনুস্সাতি পঞ্ঞায দুব্বলা অৰিদ্দসুনো মনুস্সা. তানীতি অভিজাতিআদীসু উপ্পন্নপাটিহারিযানি. চীৰরগব্ভেন পটিচ্ছাদেত্ৰাতি চীৰরসঙ্খাতে ওৰরকে নিগূহিত্ৰা ৰিয. ন হি চীৰরপারুপনমত্তেন বুদ্ধানুভাৰো পটিচ্ছন্নো হোতি. ‘‘মা সুধ কোচিমং বুদ্ধানুভাৰং অঞ্ঞাসী’’তি পন তথারূপেন ইদ্ধাভিসঙ্খারেন তং ছাদেত্ৰা গতো ভগৰা তথা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতকৰেসেন অগমাসী’’তি.
অভিক্কমথাতি পদং অভিমুখভাৰেন ৰিধিমুখেন ৰদতীতি আহ ‘‘ইতো আগচ্ছথা’’তি. বুদ্ধানং কাযো নাম সুৰিসুদ্ধজাতিমণি ৰিয সোভনো, কিঞ্চি মলং অপনেতব্বং নত্থি, কিমত্থং ভগৰা পাদে পক্খালেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি.
৩২৬. অনুরুদ্ধাতি ৰা একসেসনযেন ৰুত্তং ৰিরূপেকসেসস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা, এৰঞ্চ কত্ৰা বহুৰচননিদ্দেসোপি সমত্থিতো হোতি. ইরিযাপথো খমতীতি সরীরস্স লহুট্ঠানতায চতুব্বিধোপি ইরিযাপথো সুখপ্পৰত্তিকো. জীৰিতং যাপেতীতি যাপনালক্খণং জীৰিতং ইমং সরীরযন্তং যাপেতি সুখেন পৰত্তেতি. উল়ুঙ্কযাগুং ৰা কটচ্ছুভিক্খং ৰাতি ইদং মকরৰুত্তিযা মিস্সকভত্তেন যাপনং ৰত্তন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ভিক্খাচারৰত্তং পুচ্ছতী’’তি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসন্দতীতি সতিপি উভযেসং কলাপানং পরমত্থতো ভেদে পচুরজনেহি দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তং খীরোদকসম্মোদিতং অচ্চন্তমেৰ সংসট্ঠং ৰিয হুত্ৰা তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘ৰিসুং ন হোতি, একত্তং ৰিয উপেতী’’তি. পিযভাৰদীপনানি চক্খূনি পিযচক্খূনি. পিযাযতি, পিযাযিতব্বোতি ৰা পিযোতি. সমগ্গৰাসস্স যং একন্তকারণং, তং পুচ্ছন্তো ভগৰা ‘‘যথা কথং পনা’’তিআদিমাহাতি ‘‘কথন্তি কারণপুচ্ছা’’তি ৰুত্তং. যো নেসং মেত্তাসহিতানংযেৰ কম্মাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং পচ্চুপট্ঠানাকারো, তং সন্ধায ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা. তথা হি পরতো ‘‘এৰং খো মযং, ভন্তে’’তিআদিনা থেরেহি ৰিস্সজ্জনং কথিতং.
মিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তং, কাযকম্মং. আৰীতি পকাসং. রহোতি অপ্পকাসং. যঞ্হি উদ্দিস্স মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠপেতি, তং তস্স সম্মুখা চে, পকাসং হোতি, পরম্মুখা চে, অপ্পকাসং. তেনাহ ‘‘আৰি চেৰ রহো চাতি সম্মুখা চেৰ পরম্মুখা চা’’তি. ইতরানীতি পরম্মুখা কাযৰচীকম্মানি. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মজ্জনাদিৰসেন পটিজগ্গিতব্বযুত্তং ঠানং ৰা. তথেৰাতি যথা সম্মুখা কতে মেত্তাকাযকম্মে ৰুত্তং, তথেৰ. ‘‘কচ্চি খমনীয’’ন্তি এৰমাদিকা কথা সম্মোদনীযকথা. যথা পরেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি, তথা পটিসন্থারৰসেন পৰত্তা কথা পটিসন্থারকথা. ‘‘অহো তদা থেরেন ময্হং দিন্নো ওৰাদো, দিন্না অনুসাসনী’’তি এৰং কালন্তরে সরিতব্বযুত্তা, ছসারণীযপটিসংযুত্তা ৰা কথা সারণীযকথা. সুত্তপদং নিক্খিপিত্ৰা তস্স অত্থনিদ্দেসৰসেন সীলাদিধম্মপটিসংযুত্তা কথা ধম্মীকথা. সরেন সুত্তস্স উচ্চারণং সরভঞ্ঞং. পঞ্হস্স ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স পুচ্ছনং পঞ্হপুচ্ছনং. তস্স যথাপুচ্ছিতস্সআদিসনং পঞ্হৰিস্সজ্জনং. এৰং সমন্নাহরতোতি এৰং মনসিকরোতো, এৰং মেত্তং উপসংহরতোতি অত্থো.
একতো কাতুং ন সক্কা, তস্মা নানা. হিতট্ঠেনাতি অত্তনো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হিতভাৰেন. নিরন্তরট্ঠেনাতি অন্তরাভাৰেন ভেদাভাৰেন. অৰিগ্গহট্ঠেনাতি অৰিরোধভাৰেন. সমগ্গট্ঠেনাতি সহিতভাৰেন. পরিভণ্ডং কত্ৰাতি বহলতনুমত্তিকালেপেহি লিম্পেত্ৰা. চীৰরং ৰা ধোৰন্তীতি অত্তনো চীৰরং ৰা ধোৰন্তি. পরিভণ্ডং ৰাতি অত্তনো পণ্ণসালায পরিভণ্ডং ৰা করোন্তি.
৩২৭. পটিৰিরুদ্ধা এৰাতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেসং অপ্পমাদলক্খণন্তি তেসং অপ্পমজ্জনসভাৰং. কচ্চি পন ৰো অনুরুদ্ধা সমগ্গাতি এত্থাপি ৰোতি নিপাতমত্তং, পচ্চত্তৰচনং ৰা, কচ্চি তুম্হেতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. সমুগ্গপাতিন্তি সমুগ্গপুটসদিসং পাতিং.
পণ্ণসালাযং অন্তো বহি চ সম্মজ্জনেন সোধিতঙ্গণতা ৰত্তপটিপত্তি. পটিৰিসমত্তমেৰাতি অত্তনো যাপনপটিৰিসমত্তমেৰ. ওসাপেত্ৰাতি পক্খিপিত্ৰা. পমাণমেৰাতি অত্তনো যাপনপমাণমেৰ. ৰুত্তনযেন জহিত্ৰাতি পাল়িযং ৰুত্তনযেন জহিত্ৰা.
হত্থেন হত্থং সংসিব্বন্তাতি অত্তনো হত্থেন ইতরস্স হত্থং দল়্হগ্গহণৰসেন বন্ধন্তা. ৰিলঙ্ঘেতি দেসন্তরং পাপেতি এতেনাতি ৰিলঙ্ঘকো, হত্থো. হত্থো এৰ ৰিলঙ্ঘকো হত্থৰিলঙ্ঘকো, তেন হত্থৰিলঙ্ঘকেন.
তং অখণ্ডং কত্ৰাতি তং তীসুপি দিৰসেসু ধম্মস্সৰনং পৰত্তনৰসেন অখণ্ডিকং কত্ৰা. এতন্তি ‘‘পঞ্চাহিকং খো পনা’’তিআদিৰচনং. পঞ্চমে পঞ্চমে অহনি ভৰতীতি পঞ্চাহিকং. ভগৰতা পুচ্ছিতেন অনুরুদ্ধত্থেরেন. পমাদট্ঠানেসুযেৰাতি অঞ্ঞেসং পমাদট্ঠানেসুযেৰ. ‘‘পমাদট্ঠানেসুযেৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘অঞ্ঞেসঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. পপঞ্চকরণট্ঠানানীতি কথাপপঞ্চস্স করণট্ঠানানি ৰিস্সট্ঠকথাপৰত্তনেন কম্মট্ঠানে পমজ্জনট্ঠানানি. তত্থাপি ‘‘মযং, ভন্তে, কম্মট্ঠানৰিরুদ্ধং ন পটিপজ্জামা’’তি সিখাপ্পত্তং অত্তনো অপ্পমাদলক্খণং থেরো দস্সেতি. এত্তকং ঠানং মুঞ্চিত্ৰাতি পন ইদং তদা ৰিহারসমাপত্তীনং ৰল়ঞ্জাভাৰেন ৰুত্তং.
৩২৮. ঝানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. অত্তনো সম্মাপটিপন্নতায সত্থু চিত্তারাধনত্থং তস্স চ ৰিসেসাধিগমস্স সত্থু পচ্চক্খভাৰতো থেরো ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে’’তি আহ. যাৰদেৰাতি যত্তকং কালং একং দিৰসভাগং ৰা সকলরত্তিং ৰা যাৰ সত্ত ৰা দিৰসে.
৩২৯. সমতিক্কমাযাতি সম্মদেৰ অতিক্কমনায. সতি হি উপরি ৰিসেসাধিগমে হেট্ঠিমজ্ঝানং সমতিক্কন্তং নাম হোতি পটিপ্পস্সদ্ধি চ. তেনাহ ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি. ঞাণদস্সনৰিসেসোতি কারণূপচারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ৰেদযিতসুখতোতি ৰেদনাসহিতজ্ঝানসুখতো ৰা ফলসুখতো ৰা. অৰেদযিতসুখন্তি নিব্বানসুখং ৰিয ৰেদনারহিতং সুখং. অৰেদযিতসুখন্তি চ নিদস্সনমত্তমেতং, তং পন অফস্সং অসঞ্ঞং অচেতনন্তি সব্বচিত্তচেতসিকরহিতমেৰ. ততো চ সতিপি রূপধম্মপ্পৰত্তিযং তস্স অচেতনত্তা সব্বসো সঙ্খারদুক্খৰিরহিততায সন্ততরা পণীততরা চ নিরোধসমাপত্তীতি ৰুচ্চতে. তেনাহ ‘‘অৰেদযিতসুখং সন্ততরং পণীততরং হোতী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমম্হা চা’’তিআদি.
৩৩০. সামগ্গিরসানিসংসমেৰ নেসং ভগৰা কথেসি অজ্ঝাসযানুকূলত্তা তস্স. অনুসাৰেত্ৰাতি অনুপগমনৰসেন সম্মদেৰ আরোচেত্ৰা. ‘‘অনুসংসাৰেত্ৰা’’তি ৰা পাঠো, সো এৰত্থো. ততো পটিনিৰত্তিত্ৰাতি এতরহি ভগৰতো একৰিহারে অজ্ঝাসযোতি সত্থু মনং গণ্হন্তা ‘‘ইধেৰ তিট্ঠথা’’তি ৰিস্সজ্জিতট্ঠানতো নিৰত্তিত্ৰা. পব্বজ্জাদীনীতি আদি-সদ্দেন উপসম্পদা-ৰিসুদ্ধি-ধুতকম্মট্ঠানানুযোগ-ঝানৰিমোক্খ-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনা-ফলসচ্ছিকিরিযাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অধিগন্ত্ৰাপীতি পি-সদ্দেন যথাধিগতানম্পি. অত্তনো গুণকথায অট্টিযমানাতি ভগৰন্তং নিস্সায অধিগন্ত্ৰাপি ধম্মাধিকরণং সত্থুৰিহেসাভাৰদীপনে ভগৰতো পাকটগুণানং কথায অট্টিযমানাপীতি যোজনা. দেৰতাতি তংতংসমাপত্তিলাভিনিযো দেৰতা. মুখং মে সজ্জন্তি মুখং মে কথনে সমত্থং, কথনে যোগ্যন্তি অত্থো.
৩৩১. এৰং আগতোতি এৰং আটানাটিযসুত্তে আগতো. পলিৰেঠেন্তেতি চোদেন্তে. মচ্ছরাযন্তীতি অত্তনো গুণানং ভগৰতোপি আরোচনং অসহমানা মচ্ছরাযন্তীতি সো চিন্তেতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.
০১. তেসং লাভাতি তেসং ৰজ্জিরাজূনং ৰজ্জিরট্ঠৰাসীনঞ্চ মনুস্সত্তং, পতিরূপদেসৰাসাদিকো, ভগৰতো তিণ্ণঞ্চ কুলপুত্তানং দস্সনৰন্দনদানধম্মস্সৰনাদযো লাভা. সুলদ্ধা লাভাতি যোজনা. পসন্নচিত্তং অনুস্সরেয্যাতি তং কুলঞ্হেতং সীলাদিগুণে চিত্তং পসাদেত্ৰা অনুস্সরেয্য. ৰুত্তং তেসং ‘‘অনুস্সরণম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহূপকারং ৰদামী’’তি (ইতিৰু. ১০৪; সং. নি. ৫.১৮৪).
চূল়গোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. মহাগোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৩৩২. কোচিদেৰাতি গোসিঙ্গসালৰনসামন্ততো নিৰিট্ঠেসু যো কোচি গামো গোচরগামো ভৰিস্সতি, তস্মা অনিবদ্ধভাৰতো গোচরগামো ন গহিতো, ৰসনট্ঠানমেৰ পরিদীপিতং, ততো এৰ অরঞ্ঞনিদানকং নামেতং. সব্বত্থাতি দেৰলোকে মনুস্সলোকে চ. থিরকারকেহীতি সাসনে থিরভাৰকারকেহি. সৰনন্তে জাতত্তাতি চতুসচ্চগব্ভস্স ধম্মস্সৰনস্স পরিযোসানে অরিযায জাতিযা জাতত্তা. যথা পটিৰেধবাহুসচ্চং ইজ্ঝতি, তথা ধম্মস্স সৰনতো সাৰকা. সূরিযো ৰিয ভাসুরগুণরংসিতায মোহন্ধকারৰিধমনতো. চন্দো ৰিয রমণীযমনোহরসীতলগুণতায কিলেসপরিল়াহৰূপসমতো. সাগরো ৰিয গম্ভীরথিরৰিপুলানেকগুণতায ঠিতধম্মসভাৰতো. গুণমহন্ততায থেরস্স অভিঞ্ঞাততা, গুণমহন্ততা চ সুত্তেসু আগতনযেনেৰ ঞাতব্বাতি তং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সীহনাদসুত্তন্তি মজ্ঝিমনিকাযে আগতং মহাসীহনাদসুত্তং (ম. নি. ১.১৪৬). থেরপঞ্হসুত্তন্তি সুত্তনিপাতে অট্ঠকৰগ্গে আগতং সারিপুত্তসুত্তং (সু. নি. ৯৬১-৯৮১). থেরসীহনাদসুত্তন্তি ইমস্স চ থেরস্স জনপদচারিকায সত্থু সম্মুখা সীহনাদসুত্তং. অভিনিক্খমনন্তি থেরস্সেৰ মহতা ঞাতিপরিৰট্টেন মহতা চ ভোগপরিৰট্টেন সহ ঘরাৰাসপরিচ্চাগো অভিনিক্খমনং. এস নযো ইতো পরেসুপি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো.
মহাপঞ্ঞে ভিক্খূ গহেত্ৰাতি আযস্মতো কির সারিপুত্তত্থেরস্স পরিৰারভিক্খূপি মহাপঞ্ঞা এৰ অহেসুং. ধাতুসো হি সত্তা সংসন্দন্তি. সযং ইদ্ধিমাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পনত্থো ধাতুসংযুত্তেন (সং. নি. ২.৯৯) দীপেতব্বো – গিজ্ঝকূটপব্বতে গিলানসেয্যায নিসিন্নো ভগৰা আরক্খত্থায পরিৰারেত্ৰা ৰসন্তেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদীসু একমেকং অত্তনো পরিসায সদ্ধিং চঙ্কমন্তং ৰোলোকেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, সারিপুত্তং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং চঙ্কমন্তন্তি. এৰং, ভন্তে. সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি সব্বং ৰিত্থারেতব্বং.
ৰনন্তেতি উপৰনন্তে. মেঘৰণ্ণাযাতি নীলাভায. সমুদ্দকুচ্ছিতো উগ্গচ্ছন্তস্স ৰিয উপট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং. চক্কৰাল়পব্বতমত্থকসমীপে আভাফরণৰসেন পৰত্তিযা ‘‘পাচীনচক্কৰাল়পব্বতমত্থকে’’তি ৰুত্তং, ন চক্কৰাল়পব্বতমত্থকে চন্দমণ্ডলস্স ৰিচরণতো. তথা সতি লোকন্তরিকনিরযেসুপি চন্দিমসূরিযানং আভা ফরেয্য. উব্বেধৰসেন হি চক্কৰাল়পব্বতস্স ৰেমজ্ঝতো চন্দিমসূরিযা ৰিচরন্তি. সালকুসুমপভানং অতিরত্ততায ৰুত্তং ‘‘লাখারসেন সিঞ্চমানং ৰিযা’’তি. উপগাযমানা ৰিযাতি পযিরুপাসনৰসেন উপেচ্চ গাযমানা ৰিয. কায নু খো অজ্জ রতিযাতি অজ্জ ঝানসমাপত্তিরতিযা এৰ নু খো, উদাহু ধম্মসাকচ্ছারতিযা ধম্মদেসনারতিযাতি চিন্তেসি.
দ্ৰে চন্দমণ্ডলানি ৰিয পরমসোভগ্গপ্পত্তায কন্তিযা. দ্ৰে সূরিযমণ্ডলানি ৰিয অতিৰিয সুৰিসুদ্ধসমুজ্জলায গুণৰিভূতিযা. দ্ৰে ছদ্দন্তনাগরাজানো ৰিয মহানুভাৰতায. দ্ৰে সীহা ৰিয তেজুস্সদতায. দ্ৰে ব্যগ্ঘা ৰিয অনোলীনৰুত্তিতায. সব্বপালিফুল্লমেৰাতি সব্বমেৰ সমন্ততো ৰিকসিতং.
৩৩৩. কথা উপচরতি পৰত্ততি এত্থাতি কথাউপচারো, সৰনূপচারো পদেসো, তং কথাউপচারং. রমণীযমেৰ রামণেয্যকং. উজ্জঙ্গলেতি লূখপদেসে কঠিনপদেসে. দোসেহি ইতা অপগতাতি দোসিনা ত-কারস্স ন-কারং কত্ৰা. দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধাতি দেৰলোকে গন্ধা ৰিয. দিৰি ভৰাতি দিব্বা. দ্ৰে থেরাতি সারিপুত্তত্থেরআনন্দত্থেরা. আনন্দত্থেরো তাৰ মমাযতু অখীণাসৰভাৰতো, সারিপুত্তত্থেরো কথন্তি? ন ইদং মমাযনং গেহস্সিতপেমৰসেন, অথ খো গুণভত্তিৰসেনাতি নাযং দোসো.
অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা, অনুমতিগ্গহণত্থং পুচ্ছনং. তত্থ যস্মা অধম্মিকম্পি ৰুদ্ধস্স অনুমতিং ইতরো পটিক্খিপিতুং ন লভতি, তেন সা অনুজানিতব্বাৰ হোতি, তস্মা সঙ্ঘখুদ্দকতো পট্ঠায অনুমতি পুচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘অনুমতিপুচ্ছা নামেসা’’তিআদি. খুদ্দকতো পট্ঠাযাতি কণিট্ঠতো পট্ঠায. পটিভাতি উপট্ঠাতীতি পটিভানং, যথাধিপ্পেতো অত্থো, তং পটিভানং. সিখাপ্পত্তা ৰেপুল্লপ্পত্তা ন ভৰিস্সতি পদেসঞাণে ঠিতেহি ভাসিতত্তা. সিখাপ্পত্তা ৰেপুল্লপ্পত্তা ভৰিস্সতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সংসন্দিতত্তা. ৰুত্তমেৰত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পচ্চত্থিকা অট্টিযন্তি দুক্খাযন্তি এতেনাতি অট্টো, ৰিনিচ্ছিতব্বৰোহারো. গামভোজকন্তি যস্মিং গামে সো উপ্পন্নো, তং গামভোজকং. জনপদভোজকন্তি যস্মিং জনপদে সো উপ্পন্নো, তং জনপদভোজকং. মহাৰিনিচ্ছযঅমচ্চন্তি যস্মিং রজ্জে সো জনপদো, তস্স রাজধানিযং মহাৰিনিচ্ছযঅমচ্চং. সেনাপতিন্তি যস্স রঞ্ঞো সো অমচ্চো, তস্স সেনাপতিং. তথা উপরাজন্তি. ইদং পনেত্থ পকতিচারিত্তৰসেন ৰুত্তং উপমেয্যত্থানুরূপতোতি দট্ঠব্বং. অপরাপরং ন সঞ্চরতি ৰিনিচ্ছযনারহেন ৰিনিচ্ছিতভাৰতো.
পকট্ঠানং (অ. নি. টী. ২.৪.২২) উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো, সভাৰনিরুত্তিৰসেন বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা চ পকট্ঠানং ৰচনপ্পবন্ধানং আল়ীতি পাল়ি, পরিযত্তিধম্মো. পুরিমস্স অত্থস্স পচ্ছিমেন অত্থেন অনুসন্ধানং অনুসন্ধি. অত্থমুখেন পন পাল়িপদেসানম্পি অনুসন্ধি হোতিযেৰ, সো চ পুব্বাপরানুসন্ধি-পুচ্ছানুসন্ধি-অজ্ঝাসযানুসন্ধি-যথানুসন্ধিৰসেন চতুব্বিধো. তংতংদেসনানং পন পুব্বাপরসংসন্দনং পুব্বাপরং. পাল়িৰসেন অনুসন্ধিৰসেন পুব্বাপরৰসেনাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. উগ্গহিতন্তি ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উদ্ধং উদ্ধং গহিতং, পরিযাপুণনৰসেন চেৰ পরিপুচ্ছাৰসেন চ হদযেন গহিতন্তি অত্থো. ৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থিকেহি সোতব্বতো সুতং, পরিযত্তিধম্মো, তং ধারেতীতি সুতধরো. যো হি সুতধরো, সুতং তস্মিং পতিট্ঠিতং হোতি সুপ্পতিট্ঠিতং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সুতস্স আধারভূতো’’তি. তেনাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. একপদং একক্খরম্পি অৰিনট্ঠং হুত্ৰা সন্নিচীযতীতি সন্নিচযো, সুতং সন্নিচযো এতস্মিন্তি সুতসন্নিচযো. অজ্ঝোসাযাতি অনুপৰিসিত্ৰা. তিট্ঠতীতি ন মুস্সতি.
ঠিতা পগুণাতি পগুণা ৰাচুগ্গতা. নিচ্চলিতন্তি অপরিৰত্তিতং. সংসন্দিত্ৰাতি অঞ্ঞেহি সংসন্দিত্ৰা. সমনুগ্গাহিত্ৰাতি পরিপুচ্ছাৰসেন অত্থং ওগাহেত্ৰা. পবন্ধস্স ৰিবন্ধাভাৰতো গঙ্গাসোতসদিসং, ‘‘ভৰঙ্গসোতসদিস’’ন্তি ৰা পাঠো, অকিত্তিমং সুখপ্পৰত্তীতি অত্থো. সুত্তেকদেসস্স সুত্তস্স চ ৰচসা পরিচযো ইধ নাধিপ্পেতো, ৰগ্গাদিৰসেন পন অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সুত্তদসক…পে… সজ্ঝাযিতা’’তি, ‘‘দস সুত্তানি গতানি, দস ৰগ্গাগতা’’তিআদিনা সল্লক্খেত্ৰা ৰাচায সজ্ঝাযিতাতি অত্থো. মনসা অনু অনু পেক্খিতা ভাগসো নিজ্ঝাযিতা চিন্তিতা মনসানুপেক্খিতা. রূপগতং ৰিয পঞ্ঞাযতীতি রূপগতং ৰিয চক্খুস্স ৰিভূতং হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি. সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা সুট্ঠু যাথাৰতো পটিৰিদ্ধা.
পজ্জতি অত্থো ঞাযতি এতেনাতি পদং, তদেৰ অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনন্তি আহ ‘‘পদমেৰ অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পদব্যঞ্জন’’ন্তি. অক্খরপারিপূরিযা পদব্যঞ্জনস্স পরিমণ্ডলতা, সা পন পারিপূরী এৰং ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘দসৰিধব্যঞ্জনবুদ্ধিযো অপরিহাপেত্ৰা’’তি. অঞ্ঞং উপারম্ভকরন্তি যথানিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞং তস্স অননুলোমকং সুত্তং আহরতি. তদত্থং ওতারেতীতি তস্স আহটসুত্তস্সেৰ অত্থং ৰিচারেতি. তস্স কথা অপরিমণ্ডলা নাম হোতি অত্থস্স অপরিপুণ্ণভাৰতো. যথানিক্খিত্তস্স সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনাৰসেনেৰ সুত্তন্তরম্পি আনেন্তো বহি একপদম্পি ন গচ্ছতি নাম. অমক্খেন্তোতি অৰিনাসেন্তো. তং তং অত্থং সুট্ঠু ৰৰত্থিতং কত্ৰা দস্সেন্তো তুলিকায পরিচ্ছিন্দন্তো ৰিয. গম্ভীরতরমত্থং গমেন্তো গম্ভীরমাতিকায উদকং পেসেন্তো ৰিয. উত্তানমাতিকায হি মরিযাদং ওত্থরিত্ৰা উদকং অঞ্ঞথা গচ্ছেয্য. একংযেৰ পদং অনেকেহি পরিযাযেহি পুনপ্পুনং সংৰণ্ণেন্তো পদং কোট্টেন্তো সিন্ধৰাজানীযো ৰিয. সো হি ৰগ্গিতায গতিযা পদে পদং কোট্টেন্তো গচ্ছতি. কথামগ্গেন তস্স কথা পরিমণ্ডলা নাম হোতি ধম্মতো অত্থতো অনুসন্ধিতো পুব্বাপরতো আচরিযুগ্গহতোতি সব্বসো পরিপুণ্ণভাৰতো.
অনুপ্পবন্ধেহীতি ৰিস্সট্ঠেহি আসজ্জমানেহি. নাতিসীঘং নাতিসণিকং নিরন্তরং একরসঞ্চ কত্ৰা পরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ধম্মং কথেন্তো ৰিস্সট্ঠায কথায কথেতি নাম, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেন্তো ‘‘যো ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. অরণিং মন্থেন্তো ৰিয, উণ্হখাদনীযং খাদন্তো ৰিযাতি সীঘং সীঘং কথনস্স উদাহরণং, গহিতং গহিতমেৰাতিআদি লঙ্ঘেত্ৰা কথনস্স. পুরাণপণ্ণন্তরেসু হি পরিপাতিযমানগোধা কদাচি দিস্সতি, এৰমেকচ্চস্স অত্থৰণ্ণনা কত্থচি ন দিস্সতি. ওহাযাতি ঠপেত্ৰা. যোপীতিআদিনা একরূপেন কথায অকথনং দস্সেতি. পেতগ্গি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতস্স মুখতো নিচ্ছরণকঅগ্গি. ৰিত্থাযতীতি অপ্পটিতানতমাপজ্জতি. কেনচি রোগেন দুক্খং পত্তো ৰিয নিত্থুনন্তো. কন্দন্তো ৰিযাতি উক্কুট্ঠিং করোন্তো ৰিয. অপ্পবন্ধা নাম হোতি সুখেন অপ্পৰত্তভাৰতো. আচরিযেহি দিন্ননযে ঠিতোতি আচরিযুগ্গহং অমুঞ্চন্তো, যথা চ আচরিযা তং তং সুত্তং সংৰণ্ণেসুং, তেনেৰ নযেন সংৰণ্ণেন্তোতি অত্থো. অচ্ছিন্নধারং কত্ৰাতি ‘‘নাতিসীঘং নাতিসণিক’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অৰিচ্ছিন্নং কথাপবন্ধং কত্ৰা. অনুসযসমুগ্ঘাতাযাতি ইমিনা তস্সা কথায অরহত্তপরিযোসানতং দস্সেতি. এৰরূপেনাতি নযিদং একৰচনং তত্তকৰসেন গহেতব্বং, অথ খো লক্খণে পৰত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথারূপেনেৰ ভিক্খুসতেন ভিক্খুসহস্সেন ৰা’’তি ৰুত্তং. পল্লঙ্কেনাতি পল্লঙ্কপদেসেন, পল্লঙ্কাসনন্তেনাতি অত্থো. ইমিনা নযেনাতি ৰারন্তরসাধারণং অত্থং অতিদিসতি, অসাধারণং পন ৰক্খতেৰাতি.
৩৩৪. আরমতি এতেনাতি আরামো.
৩৩৫. ধুৰসেৰনন্তি নিযতসেৰিতং. পাসাদপরিৰেণেতি পাসাদঙ্গণে. নাভিযা পতিট্ঠিতানন্তি নাভিযা ভূমিযং পতিট্ঠিতানং. অরন্তরানীতি অরৰিৰরানি তংতংঅরানং ৰেমজ্ঝট্ঠানানি.
৩৩৬. সমাদিন্নঅরঞ্ঞধুতঙ্গো আরঞ্ঞিকো, ন অরঞ্ঞৰাসমত্তেন.
৩৩৭. ন ওসাদেন্তীতি ন অৰসাদেন্তি, ন অৰসাদনাপেক্খা অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি অত্থো. পৰত্তিনীতি পগুণা.
৩৩৮. লোকুত্তরা ৰিহারসমাপত্তি নাম থেরস্স অরহত্তফলসমাপত্তিযো, পরিযাযতো পন নিরোধসমাপত্তিপি ৰেদিতব্বা.
৩৩৯. সাধুকারো আনন্দত্থেরস্স দিন্নো. তেনাহ ভগৰা ‘‘যথা তং আনন্দোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তিআদি. সম্মাতি সুট্ঠু, যথাঅজ্ঝাসযন্তি অধিপ্পাযো. যেন হি যং যথাচিত্তং কথিতং, তং সম্মা কথিতং নাম হোতি. সম্পত্তৰসেন হি যথাকারী তথাৰাদী সোভতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো অনুচ্ছৰিকমেৰা’’তিআদি. বহুস্সুতো ভিক্খু তত্থ তত্থ সুত্তে সীলাদীনং আগতট্ঠানে তেসং সুৰিদিতত্তা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো তানি পরিপূরেতীতি আহ ‘‘সীলস্স আগতট্ঠানে’’তিআদি. মগ্গাদিপসৰনায ৰিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেত্ৰা পরিপাকং গমেত্ৰাতি অত্থো.
৩৪০. ‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদেসৰসেন সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘আযস্মা হি রেৰতো’’তিআদিমাহ.
৩৪২. অপরেপি নানপ্পকারে কিলেসেতি অপরেপি নানপ্পকারে দোসমোহাদিকিলেসে. ধুনিত্ৰাতি ৰিধমেত্ৰা.
৩৪৩. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এৰং ব্যাকাসীতি সম্বন্ধো. সকলম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিগতং চিত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি অগ্গহেত্ৰা চক্খুসন্নিস্সিতমেৰ পন ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তদনন্তরং সম্পটিচ্ছনং, তদনন্তরং সন্তীরণন্তিআদিনা সণ্হং সুখুমং অতিইত্তরখণৰন্তং চিত্তন্তরং চিত্তনানত্তং. খন্ধাদীনঞ্চ নানত্তসঙ্খাতং খন্ধন্তরাদি. পথৰীকসিণে পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তথেৰ ততিযং ঝানন্তিআদিনা আরম্মণং অনুক্কমিত্ৰা ঝানস্সেৰ একন্তরিকভাৰেন উক্কমনং ঝানোক্কন্তিকং নাম. পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পুন তদেৰ তেজোকসিণেতিআদিনা ঝানং অনুক্কমিত্ৰা আরম্মণস্সেৰ একন্তরিকভাৰেন উক্কমনং আরম্মণোক্কন্তিকং নাম. ‘‘পঠমজ্ঝানং পঞ্চঙ্গিক’’ন্তিআদিনা যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দুৰঙ্গিকন্তি ঝানঙ্গমত্তস্সেৰ ৰৰত্থাপনং অঙ্গৰৰত্থানং. ‘‘ইদং পথৰীকসিণং…পে… ইদং ওদাতকসিণ’’ন্তি আরম্মণমত্তস্সেৰ ৰৰত্থাপনং আরম্মণৰৰত্থানং. পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তত্থেৰ ইতরেসম্পি সমাপজ্জনং অঙ্গসঙ্কন্তি. পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তদেৰ আপোকসিণেতি এৰং সব্বকসিণেসু একস্সেৰ ঝানস্স সমাপজ্জনং আরম্মণসঙ্কন্তি. একতোৰড্ঢনং উভতোৰড্ঢনন্তি ইদং খন্ধাদিদেসনাযং লব্ভতি. অভিধম্মভাজনীযে হি ৰেদনাক্খন্ধং ভাজেন্তো ভগৰা তিকে গহেত্ৰা দুকেসু পক্খিপি, দুকে গহেত্ৰা তিকেসু পক্খিপি, ইদং একতোৰড্ঢনং. তিকে চ দুকে চ উভতোৰড্ঢননীহারেন কথেসি, ইদং উভতোৰড্ঢনং. এৰং সেসখন্ধেসু ধাতাযতনাদীসু চ যথারহং ৰিভঙ্গপ্পকরণে (ৰিভ. ৩২-৩৩; ১৫৫-১৫৬, ১৮৩-১৮৪) অভিধম্মভাজনীযে আগতনযেন ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘আভিধম্মিকধম্মকথিকস্সেৰ পাকট’’ন্তি. খন্ধাদীসু সভাৰধম্মেসু তীসু লক্খণেসু পঞ্ঞত্তিযং সমযন্তরেসু চ কোসল্লাভাৰতো অযং সকৰাদো অযং পরৰাদোতি ন জানাতি. ততো এৰ সকৰাদং…পে… ধম্মন্তরং ৰিসংৰাদেতি. খন্ধাদীসু পন কুসলতায আভিধম্মিকো সকৰাদং…পে… ন ৰিসংৰাদেতি.
৩৪৪. চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতুং সক্কোতি পটিসঙ্খানভাৰনাবলেহি পরিগ্গণ্হনসমত্থত্তা. ইদানি তমত্থং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘দুপ্পঞ্ঞো হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বানস্সাতি সব্বানি অস্স. ৰিসেৰিতৰিপ্ফন্দিতানীতি কিলেসৰিসূকাযিকানি চেৰ দুচ্চরিতৰিপ্ফন্দিতানি চ. ভঞ্জিত্ৰাতি মদ্দিত্ৰা. বহীতি কম্মট্ঠানতো বহি পুথুত্তারম্মণে.
৩৪৫. পরিযাযেনাতি এত্থ পরিযায-সদ্দো ‘‘অত্থি খ্ৰেস, ব্রাহ্মণ, পরিযাযো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.১১; পারা. ৩-৯) ৰিয কারণত্থোতি আহ ‘‘সোভনকারণং অত্থী’’তি. যদি ভগৰা – ‘‘ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো’’তিআদিনা অত্তনো মহাবোধিপল্লঙ্কং সন্ধাযাহ, এৰং সন্তে সম্মাসম্বুদ্ধেহেৰ সঙ্ঘারামো সোভেতব্বো, ন অঞ্ঞেহীতি আপন্নন্তি আহ ‘‘অপিচ পচ্ছিমং জনত’’ন্তিআদি. নিব্বানত্থায পটিপত্তিসারং এতস্সাতি পটিপত্তিসারো, তং পটিপত্তিসারং. নিপ্পরিযাযেনেৰাতি কেনচি পরিযাযেন লেসেন ৰিনা মুখ্যেন নযেনেৰ. যো ‘‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা ন ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি দল়্হসমাদানং কত্ৰা নিসিন্নো তং অধিগন্ত্ৰাৰ উট্ঠহতি. এৰরূপেন ইদং গোসিঙ্গসালৰনং সোভতি, সাসনে সব্বারম্ভানং তদত্থত্তাতি অত্থো. আসৰক্খযাৰহং পটিপত্তিং আরভিত্ৰা আসৰক্খযেনেৰ দেসনায পরিযোসাপিতত্তা যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
মহাগোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. মহাগোপালকসুত্তৰণ্ণনা
৩৪৬. তত্থাতি গোপালকসুত্তে. তিস্সো কথাতি (অ. নি. টী. ৩.১১.১৭) তিস্সো অট্ঠকথা, তিৰিধা সুত্তস্স অত্থৰণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাল়ং মূলং এতিস্সাতি এৰংসঞ্ঞিতা একনাল়িকা, একেকং ৰা পদং নাল়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাল়িকা. তেনাহ ‘‘একেকপদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তারো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুরস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৰা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আরদ্ধস্স ৰত্তো সংৰত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৰত্তিকা, যথারদ্ধস্স অত্থস্স ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতং গোপালকং দস্সেত্ৰা’’তিআদি. একেকপদস্সাতি পিণ্ডত্থদস্সনৰসেন বহুন্নং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৰা একমেকস্স পদস্স অত্থৰণ্ণনা. অযং সব্বত্থেৰ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৰাতি কণ্হপক্খে উপমূপমেয্যদ্ৰযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৰা. অযং ঈদিসেসু এৰ সুত্তেসু লব্ভতি. পরিযোসানগমনন্তি কেচি তাৰ আহু – ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৰা উপমা চ নাম যাৰদেৰ উপমেয্যসম্পটিদানত্থাতি উপমেয্যত্থং আহরিত্ৰা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৰোদানপক্খৰিভাৰনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমূপমেয্যৰিভাগেন আহরিত্ৰা সুত্তত্থস্স পরিযোসাপন’’ন্তি. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৰা পরিযোসানগমনাদীসুপি এসেৰ নযো. অপরে পন ‘‘কণ্হপক্খে সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপেত্ৰাৰ কথনং পরিযোসানগমন’’ন্তি ৰদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৰত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচরিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচরিযেহি আচরিতা সংৰণ্ণিতা, তথা চেৰ পাল়ি পৰত্তাতি.
অঙ্গীযন্তি অৰযৰভাৰেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, ভাগা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৰজ্জসভাৰানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পরিহরিতুন্তি রক্খিতুং. তং পন পরিহরণং পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরণন্তি আহ ‘‘পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরিতু’’ন্তি. ৰড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৰং বহুগোরসতাসঙ্খাতং পরিৰুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি রূপীযতীতি রূপং, পরিমানপরিচ্ছেদোপি সরীররূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা’’তি. ন পরিযেসতি ৰিনট্ঠভাৰস্সেৰ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৰণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.
ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচরিযানং গাৰীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমারভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সরভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন রামৰাসুদেৰগণাদীনং গাৰীসু কতং ফরসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.
নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দমক্খিকা এৰ ৰা. সটতি রুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৰদ্ধা সাটিকাতি আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৰড্ঢন্তী’’তিআদি.
ৰাকেনাতি ৰাকপত্তেন. চীরকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৰস্সেতি ৰস্সকালস্স অব্ভন্তরে. নিগ্গাহন্তি সুসুমারাদিগ্গাহরহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৰং. সীহব্যগ্ঘাদিপরিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.
পঞ্চ অহানি ভূতানি এতস্সাতি পঞ্চাহিতো, সো এৰ ৰারোতি পঞ্চাহিকৰারো. এৰং সত্তাহিকৰারোতি ৰেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চরিতট্ঠানং গোচরগ্গহিতট্ঠানং.
পিতুট্ঠানন্তি পিতরা কাতব্বট্ঠানং, পিতরা কাতব্বকরণন্তি অত্থো. যথারুচিং গহেত্ৰা গচ্ছন্তীতি গুন্নং রুচিঅনুরূপং গোচরভূমিযং ৰা নদিপারং ৰা গহেত্ৰা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং, ভত্তগ্গহণেনেৰ যাগুপি গহিতা.
৩৪৭. ‘‘দ্ৰীহাকারেহী’’তি ৰুত্তং আকারদ্ৰযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৰা সমুট্ঠানতো ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰং পাল়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা হদযৰত্থুং অগ্গহেত্ৰা ‘‘দস আযতনানি পঞ্চদস সুখুমরূপানী’’তি এৰং রূপকণ্ডপাল়িযং (ধ. স. ৬৫১-৬৫৫) আগতা. পঞ্চৰীসতি রূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰতো রূপভাগা. রূপকোট্ঠাসাতি ৰা ৰিসুং ৰিসুং অপ্পৰত্তিত্ৰা কলাপভাৰেনেৰ পৰত্তনতো রূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা, অৰযৰাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৰা সরীরং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৰযৰা কোট্ঠাসা ৰিয কোট্ঠাসা. সেয্যথাপীতি উপমাসংসন্দনং. তত্থ রূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি যথাৰুত্তং রূপং সলক্খণতো ঞাণেন পরিগ্গণ্হিত্ৰা. অরূপং ৰৰত্থপেত্ৰাতি তং রূপং নিস্সায আরম্মণঞ্চ কত্ৰা পৰত্তমানে ৰেদনাদিকে চত্তারো খন্ধে ‘‘অরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা. রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি পুন তত্থ যং রুপ্পনলক্খণং, তং রূপং, তদঞ্ঞং অরূপং, উভযৰিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰাতি এৰং রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা. তদুভযঞ্চ অৰিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপ্পচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৰা অনিচ্চাদিলক্খণং আরোপেত্ৰা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৰড্ঢতীতি যোজনা.
এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতঘানজিৰ্হাকাযাযতনং ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযন্তি অট্ঠৰিধং কম্মৰসেন, কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৰযং চিত্তৰসেনাতি এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানং. রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারৰসেন তিসমুট্ঠানং. রূপগন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু কবল়ীকারো আহারোতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারকম্মৰসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো সন্ততি জরতা রূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং রূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো রূপং অজানন্তোতিআদীসু ৰত্তব্বং ‘‘গণনতো রূপং অজানন্তো’’তিআদেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকারী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.২; নেত্তি. ১১৬). অত্তনা কতং সুচরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকারী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩; নেত্তি. ১১৬). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং পণ্ডিতমাললক্খণ’’ন্তি. বালে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতে ন সেৰতীতি যং বালপুগ্গলে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতসেৰনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন করোতি. তথাভূতস্স অযমাদীনৰোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৰজ্জেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং ভগৰতা ‘‘ইদং ৰো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৰো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৰ সাৰজ্জং, কুসলং অনৰজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা গরুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৰজ্জং গরুকং, অপ্পসাৰজ্জং লহুকং. সপ্পটিকারং সতেকিচ্চং, অপ্পটিকারং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কারণং, ইতরং অকারণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং গরুকলহুকং সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৰিসুদ্ধং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোতি, কুসলাকুসলং সাৰজ্জানৰজ্জং কারণাকারণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায রূপারূপপরিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.
গোৰণসদিসে অত্তভাৰে উপ্পজ্জিত্ৰা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৰিতক্কা আসাটিকা ৰিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৰিতক্কং আসাটিকং অহারেত্ৰা’’তি.
‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি ৰচনতো (অ. নি. ৮.৫৬) ছহি ৰণমুখেহি ৰিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৰিয পিলোতিকখণ্ডেন ছহি দ্ৰারেহি ৰিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৰৰণো সতিসংৰরেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৰং ন করোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৰণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৰং সংৰরং ন সম্পাদেতী’’তি.
যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো তং তং ৰিৰরং অনুপৰিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, অগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৰং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং রূপারূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তরং আযতনন্তরঞ্চ অনুপৰিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৰিতক্কাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমোতি ধূমো ৰিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৰিয ধম্মদেসনাধূমং ন করোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৰিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নকথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকরণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৰা’’তি ন জানন্তীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৰাতি? সচ্চং, ন কাতব্বমেৰ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননতং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা –
‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;
ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি. (সং. নি. ২.২৪১);
তরন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদীতল়াকাদীনং নহানাদিঅত্থং ওতরণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সরীরমলং পৰাহেতি, পরিস্সমং ৰিনোদেতি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৰং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মূদকেন চিত্তমলং পৰাহেন্তি, পরিস্সমং ৰিনোদেন্তি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৰিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং রোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে রোপেতব্বো, কেন পকারেন ইমস্স অত্থস্স ৰাচকো জাতো. ‘‘নিরূপেতব্ব’’ন্তি ৰা পাঠো, নিরূপেতব্বং অযং সভাৰনিরুত্তি কথমেত্থ নিরুল়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাল়িপদেসে. পাল়ি কিং ৰদেতীতি ভাৰত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৰত্থং ৰা সঙ্কেতত্থং ৰা. ন পরিপুচ্ছতীতি ৰিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৰসেন সব্বসো পুচ্ছং ন করোতি. ন পরিপঞ্হতীতি পরি পরি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি ন ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৰিৰরণং নাম অত্থস্স ৰিভজিত্ৰা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৰা ন দস্সেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানীকরোন্তীতি সিনেরুমূলকং ৰালিকং উদ্ধরন্তো ৰিয পথৰীসন্ধারোদকং ৰিৰরিত্ৰা দস্সেন্তো ৰিয চ উত্তানং ন করোন্তি. এৰং যস্স ধম্মস্স ৰসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুত্তা পরিযাযতো, ইদানি তমেৰ ধম্মং নিপ্পরিযাযতো তিত্থন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. ধম্মো হি তরন্তি এতেন নিব্বানং নাম তল়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ভগৰা সুমেধভূতো –
‘‘এৰং কিলেসমলধোৰং, ৰিজ্জন্তে অমতন্তল়ে;
ন গৰেসতি তং তল়াকং, ন দোসো অমতন্তল়ে’’তি. (বু. ৰং. ২.১৪);
ধম্মস্সেৰ নিব্বানস্সোতরণতিত্থভূতস্স ওতরণপকারং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৰুত্তো.
পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোরূপং ন জানাতি ন ৰিন্দতি. অৰিন্দন্তো হি ন লভতীতি ৰুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৰিন্দতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অৰিন্দনাকারং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৰনগ্গং গন্ত্ৰা’’তিআদিমাহ.
অযং লোকুত্তরোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অরিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তরৰিধিপ্পটিসেধো ৰা, অরিয-সদ্দো ৰা নিদ্দোসপরিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৰিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৰঞ্চ কত্ৰা সত্তঙ্গস্সপি অরিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.
চত্তারো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৰিসেসেন সতিপট্ঠানা ৰুত্তা. তত্থ কাযৰেদনাচিত্তধম্মারম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তা নিব্বানারম্মণা লোকুত্তরাতি এৰং ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তরাতি যথাভূতং ন পজানাতি.
অনৰসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৰসেসং দুহতি. ৰাচায অভিহারো ৰাচাভিহারো. পচ্চযানং অভিহারো পচ্চযাভিহারো.
ইমে অম্হেসু গরুচিত্তীকারং ন করোন্তীতি ইমিনা নৰকানং ভিক্খূনং ধম্মসম্পটিপত্তিযা অভাৰং দস্সেতি আচরিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো. তেন চ সিক্খাগারৰতাভাৰদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৰং, তেন থেরানং তেসু অনুগ্গহাভাৰং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিরভাৰপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্রহ্মচারী অনুগ্গণ্হন্তি, নিরত্থকং ৰা অনুগ্গহং করোন্তি. তেনাহ ‘‘নৰকে ভিক্খূ’’তি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৰেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপটিসন্ধিপচ্চযাকারপটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুয্হগন্থং. ৰুত্তৰিপল্লাসৰসেনাতি ‘‘ন রূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৰুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৰসেন অগ্গহণৰসেন. যোজেত্ৰাতি ‘‘রূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনাতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা রূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পরিহাযতি, পঞ্চগোরসপরিভোগতোপি ন পরিবাহিরো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৰা. ৰেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদেসে যথারহং অত্থো ৰেদিতব্বো.
মহাগোপালকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. চূল়গোপালকসুত্তৰণ্ণনা
৩৫০. চেলুক্কাহীতি চেলমযাহি উক্কাহি. উক্কভূতানি চেলানি এত্থাতি উক্কচেলা, নগরং. সব্বা গঙ্গা পাকটা হুত্ৰা পঞ্ঞাযতীতি পকতিচক্খুস্স পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠাতি, দিব্বচক্খুস্স পন সমন্তচক্খুস্স ৰা যত্থ কত্থচি নিসিন্নস্সপি ভগৰতো পাকটা হুত্ৰা পঞ্ঞাযতেৰ. সোত্থীতি অনুপদ্দৰো. ৰড্ঢীতি অপরিহানি. আরোগ্যন্তি অরোগতা আবাধাভাৰো.
মগধো জনপদো নিৰাসো এতস্সাতি মাগধো, মাগধোৰ মাগধিকো. পঞ্ঞায নাম দুট্ঠুভাৰো নত্থি একন্তানৰজ্জতায, তস্মা দু-সদ্দো অভাৰৰাচী ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৰিয, জাতি-সদ্দো চ সভাৰত্থোতি আহ ‘‘নিপ্পঞ্ঞসভাৰো’’তি. -সদ্দো আরম্ভত্থোতি আহ ‘‘পতারেসীতি তারেতুং আরভী’’তি পরতীরং গাৰীনং অপ্পত্তত্তা. সুৰিদেহানন্তি সুন্দরৰিদেহানং. ৰিদেহরট্ঠং কির ভূমিভাগদস্সনসম্পত্তিযা চ ৰনরামণেয্যকাদিনা চ সুন্দরং. আমণ্ডলিকং করিত্ৰাতি আৰত্তে পতিতা তেমণ্ডলাকারেন পরিব্ভমিত্ৰা. কতিপযাপি গাৰিযো অসেসেত্ৰা নদীসোতেন ৰূল়্হত্তা ৰুত্তং ‘‘অৰড্ঢিং ৰিনাসং পাপুণিংসূ’’তি. কতিপযাসুপি হি অৰসিট্ঠাসু গাৰীসু অনুক্কমেনপি সিযা গোগণস্স ৰড্ঢীতি. ৰিস্সমট্ঠানন্তি পরিস্সমৰিনোদনট্ঠানং. তিত্থা ভট্ঠাতি গহেতুং অসমত্থতায তিত্থং অপ্পত্তা. অরোগো নাম নাহোসীতি লোমমত্তম্পি অসেসেত্ৰা সব্বা গাৰিযো নদীসোতে ৰিনট্ঠাতি অত্থো.
যেসু খন্ধাযতনধাতূসু ইধ লোকসমঞ্ঞা, তে অজানন্তা ‘‘অকুসলা ইমস্স লোকস্সা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘ইধলোকে খন্ধধাতাযতনেসু অকুসলা অছেকা’’তি. অযমেৰ নযো ‘‘অকুসলা পরস্স লোকস্সা’’তি এত্থাপীতি আহ ‘‘পরলোকেপি এসেৰ নযো’’তি. মারো এত্থ ধীযতীতি মারধেয্যং. মারোতি চেত্থ কিলেসমারো ৰেদিতব্বো. খন্ধাভিসঙ্খারা হি তস্স পৰত্তনভাৰেন গহিতা, মচ্চুমারো ৰিসুং গহিতো এৰ, কিলেসমারৰসেনেৰ চ দেৰপুত্তমারস্স কামভৰে আধিপচ্চন্তি. তেসন্তি যে ইধলোকাদীসু অছেকা, তেসং. তে পন উক্কট্ঠনিদ্দেসেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ইমিনা ছ সত্থারো দস্সিতা’’তি.
৩৫১. বলৰগাৰোতি বলৰন্তে গোরূপে. তে পন দম্মতং উপগতগোণা চেৰ ধেনুযো চাতি আহ ‘‘দন্তগোণে চেৰ ধেনুযো চা’’তি. অৰিজাতগাৰোতি ন ৰিজাতগাৰিযো. ৰচ্ছকেতি খুদ্দকৰচ্ছে. অপ্পত্থো হি অযং ক-সদ্দো. তেনাহ ‘‘তরুণৰচ্ছকে’’তি. কিসাবলকেতি দুব্বলে.
৩৫২. মারস্স তণ্হাসোতং ছেত্ৰাতি খন্ধমারসম্বন্ধীতণ্হাসঙ্খাতং সোতং সমুচ্ছিন্দিত্ৰা. তযো কোট্ঠাসে খেপেত্ৰা ঠিতাতি অনাগামিনো সন্ধাযাহ. সব্বৰারেসূতি সকদাগামিসোতাপন্নঅট্ঠমকৰারেসু. তত্থ পন যথাক্কমং চতুমগ্গৰজ্ঝানং কিলেসানং দ্ৰে কোট্ঠাসে খেপেত্ৰা ঠিতা, এককোট্ঠাসং খেপেত্ৰা ঠিতা, পঠমং কোট্ঠাসং খেপেন্তোতি ৰত্তব্বং. ধম্মং অনুস্সরন্তি, ধম্মস্স ৰা অনুস্সরণসীলাতি ধম্মানুসারিনো. ধম্মোতি চেত্থ পঞ্ঞা অধিপ্পেতা. সদ্ধং অনুস্সরন্তি, সদ্ধায ৰা অনুস্সরণসীলাতি সদ্ধানুসারিনো.
জানতাতি এত্থ জাননকিরিযাৰিসযস্স অৰিসেসিতত্তা অধিকারৰসেন অনৰসেসঞেয্যৰিসেসা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘সব্বধম্মে জানন্তেনা’’তি. অন্তোসারৰিরহতো অব্ভুগ্গতট্ঠেন চ নল়ো ৰিযাতি নল়ো, মানোতি আহ ‘‘ৰিগতমাননল়ং কত’’ন্তি. খেমং পত্থেথাতি এত্থ চতূহি যোগেহি অনুপদ্দৰত্তা ‘‘খেম’’ন্তি অরহত্তং অধিপ্পেতং. পত্থনা চ ছন্দপত্থনা, ন তণ্হাপত্থনাতি আহ ‘‘কত্তুকম্যতাছন্দেন অরহত্তং পত্থেথা’’তি. পত্তাযেৰ নাম তস্স পত্তিযা ন কোচি অন্তরাযো. সোত্থিনা পারগমনং উদ্দিস্স দেসনং আরভিত্ৰা খেমপ্পত্তিযা দেসনায পরিযোসাপিতত্তা যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠাপেসীতি.
চূল়গোপালকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. চূল়সচ্চকসুত্তৰণ্ণনা
৩৫৩. হংসৰট্টকচ্ছন্নেনাতি হংসৰট্টকপটিচ্ছন্নেন, হংসমণ্ডলাকারেনাতি অত্থো.
ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, মগ্গো. কিং ৰদন্তি? উত্তরং. ৰাদানং সতানি ৰাদসতানি. ‘‘নিগণ্ঠো পঞ্চৰাদসতানি, নিগণ্ঠী পঞ্চৰাদসতানী’’তি এৰং নিগণ্ঠো চ নিগণ্ঠী চ পঞ্চ পঞ্চ ৰাদসতানি উগ্গহেত্ৰা ৰিচরন্তা. কিরিযতো তে পুচ্ছিংসু, লিঙ্গতো পন নিগণ্ঠভাৰো ঞাতো. তেনাহ ‘‘অহং ৰাদং আরোপেস্সামী’’তি.
জগ্গন্তো সম্মজ্জনাদিৰসেন. দিৰাতরন্তি অতিদিৰং. ‘‘কস্স পুচ্ছা, কস্স ৰিস্সজ্জনং হোতূ’’তি পরিব্বাজিকাহি ৰুত্তে থেরো আহ ‘‘পুচ্ছা নাম অম্হাকং পত্তা’’তি. পুচ্ছা ৰাদানং পুব্বপক্খো, যস্মা তুম্হে ৰাদপসুতা ৰাদাভিরতা ধজং পগ্গয্হ ৰিচরথ, তস্মা ৰাদানং পুব্বপক্খো অম্হাকং পত্তো, এৰং সন্তেপি তুম্হাকং মাতুগামভাৰতো পুব্বপক্খং দেমাতি আহ ‘‘তুম্হে পন মাতুগামা নাম পঠমং পুচ্ছথা’’তি. তা পরিব্বাজিকা একেকা অড্ঢতেয্যসতৰাদমগ্গং পুচ্ছন্তিযো ৰাদসহস্সং পুচ্ছিংসু. যথা নিসিতস্স খগ্গস্স কুমুদনাল়চ্ছেদনে কিমত্থি ভারিযং, এৰং পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্স সাৰকেসু পঞ্ঞৰন্তানং অগ্গভাৰে ঠিতস্স ধম্মসেনাপতিনো পুথুজ্জনপরিকপ্পিতপঞ্হৰিস্সজ্জনে কিমত্থি ভারিযং. তেনাহ ‘‘থেরো খগ্গেনা’’তিআদি. তত্থ নিজ্জটং নিগ্গণ্ঠিং কত্ৰাতি যথা তা পুন তত্থ জটং গণ্ঠিং কাতুং ন ৰিসহন্তি, তথা ৰিজটেত্ৰা কথেসি. অযং থেরো চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে সহস্সৰট্টিকং দীপেন্তো ৰিয অঞ্ঞেসং অৰিসযে অন্ধকারভূতে পঞ্হে পুচ্ছিতমত্তেযেৰ ৰিস্সজ্জেসীতি থেরস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং দিস্ৰা সযঞ্চ অন্তিমভৰিকতায কোহঞ্ঞে ঠাতুং অসক্কোন্তিযো ‘‘এত্তকমেৰ, ভন্তে, মযং জানামা’’তি আহংসু. থেরস্স ৰিসযন্তি থেরস্স পঞ্ঞাৰিসযং.
নেৰ অন্তং ন কোটিং অদ্দসংসূতি একন্তি ৰত্তব্বস্স বহুভাৰতো তস্সা পুচ্ছায অত্থো এৰমন্তো এৰমৰসানকোটীতি ন পস্সিংসু ন জানিংসু. থেরো তাসং অজ্ঝাসযং ওলোকেন্তো পব্বজ্জারুচিং দিস্ৰা আহ ‘‘ইদানি কিং করিস্সথা’’তি? উত্তরিতরপঞ্ঞোতি ৰাদমগ্গপরিচযেন মেধাৰিতায চ যাদিসা তাসং পঞ্ঞা, ততো উত্তরিতরপঞ্ঞো.
কথামগ্গোতি ৰাদমগ্গো. তস্মা তেহি তেহি পরপ্পৰাদাদীহি ভস্সং ৰাদমগ্গং পকারেহি ৰদেতীতি ভস্সপ্পৰাদকো. পণ্ডিতৰাদোতি অহং পণ্ডিতো নিপুণো বহুস্সুতোতি এৰংৰাদী. যং যং নক্খত্তাচারেন আদিসতীতি নক্খত্তগতিযা কালঞাণেন ‘‘অসুকদিৰসে চন্দগ্গাহো ভৰিস্সতি, সূরিযগ্গাহো ভৰিস্সতী’’তিআদিনা যং যং আদেসং ভণতি. সাধুলদ্ধিকো ঞাণসম্পত্তিযা সুন্দরো. আরোপিতোতি পটিঞ্ঞাহেতুনিদস্সনাদিদোসং উপরি আরোপিতো ৰাদো স্ৰারোপিতো. দোসপদং আরোপেন্তেন ৰাদিনা পরৰাদিম্হি অভিভুয্য তস্স ধাতুক্খোভোপি সিযা, চিত্তৰিক্খেপেন যেন দোসো তেন সঙ্কপ্পিতো সম্পৰেধিতোতি. থূণন্তি সরীরং খোভিতন্তি কত্ৰা. থূণন্তি হি লোহিতপিত্তসেম্হানং অধিৰচনং সব্বঙ্গসরীরধারণতো. অপিচ থূণপদো নাম অত্থি কথামগ্গো ৰাদমগ্গং গণ্হন্তানং. সচ্চকো পন কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা অত্তনো ৰাদপ্পভেদৰসেন পরে ৰিম্হাপেন্তো ‘‘থূণং চেপাহ’’ন্তিআদিমাহ. সাৰকানং ৰিনযং নাম সিক্খাপদং, তঞ্চ ধম্মদেসনা হোতীতি এসা এৰ চস্স অনুসাসনীতি ৰিনযনাদিমুখেন সম্মাসম্বুদ্ধস্স মতং সাসনং পুচ্ছন্তো সচ্চকো ‘‘কথং পন, ভো, অস্সজী’’তিআদিমাহ. অথস্স থেরো ‘‘লক্খণত্তযকথা নাম অনঞ্ঞসাধারণা বুদ্ধাৰেণিকা ধম্মদেসনা, তত্র চ মযা অনিচ্চকথায সমুট্ঠাপিতায তং অসহন্তো সচ্চকো তুচ্ছমানেন পটপটাযন্তো কুরুমানো লিচ্ছৰী গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং আগমিস্সতি, অথস্স ভগৰা ৰাদং মদ্দিত্ৰা অনিচ্চন্তি পতিট্ঠপেন্তো ধম্মং কথেস্সতি, তদা ভৰিস্সতি ৰিজহিতৰাদো সম্মাপটিপত্তিযা পতিট্ঠিতো’’তি চিন্তেত্ৰা অনিচ্চানত্তলক্খণপটিসংযুত্তং ভগৰতো অনুসাসনং দস্সেন্তো ‘‘এৰং, ভো, অগ্গিৰেস্সনা’’তিআদিমাহ.
কস্মা পনেত্থ দুক্খলক্খণং অগ্গহিতন্তি আহ ‘‘থেরো পনা’’তিআদি. ‘‘উপারম্ভস্স ওকাসো হোতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তং ৰিৰরিতুং ‘‘মগ্গফলানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরিযাযেনাতি সঙ্খারদুক্খতাপরিযাযেন. অযন্তি সচ্চকো. নযিদং তুম্হাকং সাসনং নামাতি যত্থ তুম্হে অৰট্ঠিতা, ইদং তুম্হাকং সব্বঞ্ঞুসাসনং নাম ন হোতি দুক্খতো অনিস্সরণত্তা, অথ খো মহাআঘাতনং নামেতং, মহাদুক্খনিদ্দিট্ঠত্তা পন নিরযুস্সদো নাম উস্সদনিরযো নাম, তস্মা নত্তি নাম তুম্হাকং সুখাসা. উট্ঠাযুট্ঠাযাতি উস্সুক্কং কত্ৰা, দুক্খমেৰ জীরাপেন্তা সব্বসো দুক্খমেৰ অনুভৰন্তা, আহিণ্ডথ ৰিচরথাতি. সব্বমিদং তস্স মিচ্ছাপরিকপ্পিতমেৰ. কস্মা? দুক্খসচ্চূপসঞ্হিতাযেৰ হেত্থ নিপ্পরিযাযকথা নাম. তস্স হি পরিঞ্ঞত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি. মগ্গফলানি সঙ্খারভাৰেন ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি পরিযাযতো দুক্খং, ন নিপ্পরিযাযতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. সোতুং অযুত্তং মিচ্ছাৰাদত্তাতি অধিপ্পাযো.
৩৫৪. সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তি সন্ধাগারং, রাজকুলানং সন্থাপনঅগারন্তিপি সন্ধাগারং, তস্মিং সন্থাগারেতি অত্থো. একস্মিং কালে তাদিসে কালে রাজকিচ্চানং সন্থানমেত্থ ৰিচারেন্তীতি সন্ধাগারং, তস্মিং সন্থাগারেতিপি অত্থো. পতিট্ঠিতন্তি ‘‘অনিচ্চং অনত্তা’’তি চ পটিঞ্ঞাতং. ইদানেৰ পিট্ঠিং পরিৰত্তেন্তোতি ভগৰতো নলাটং অনোলোকেত্ৰা ৰিমুখভাৰং আপজ্জন্তো. সুরাঘরেতি সুরাসম্পাদকগেহে. পিট্ঠকিলঞ্জন্তি পিট্ঠঠপনকিল়ঞ্জং. ৰালন্তি চঙ্গৰারং. সাণসাটককরণত্থন্তি সাণসাটকং করোন্তি এতেনাতি সাণসাটককরণং, সুত্তং, তদত্থং. সাণৰাকা এতেসু সন্তীতি সাণৰাকা, সাণদণ্ডা. তে গহেত্ৰা সাণানং ধোৰনসদিসং কীল়িতজাতং যথা ‘‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা, সাণভঞ্জিকা’’তি চ. কিং সো ভৰমানোতি কীদিসো হুত্ৰা সো ভৰমানো, কিং হোন্তো লোকে অগ্গপুগ্গলস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰাদারোপনং নাম ততো উত্তরিতরসূরগুণো এৰ যক্খাদিভাৰেন সো ভৰমানো অভিসম্ভুণেয্য. অযং পন অপ্পানুভাৰতায পিসাচরূপো কিং এত্তকং কালং নিদ্দাযন্তো অজ্জ পবুজ্ঝিত্ৰা এৰং ৰদতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কিং যক্খো’’তিআদি.
৩৫৫. মহামজ্ঝন্হিকসমযেতি মহতি মজ্ঝন্হিককালে, গগনমজ্ঝে সূরিযগতৰেলায. দিৰাপধানিকা পধানানুযুঞ্জকা. ৰত্তং দস্সেত্ৰাতি পচ্ছাভত্তং দিৰাৰিহারূপগমনতো পুব্বে কাতব্বৰত্তং দস্সেত্ৰা পটিপজ্জিত্ৰা. ভগৰন্তং দস্সেন্তোতি ভগৰতি গারৰবহুমানং ৰিভাৰেন্তো উভো হত্থে কমলমকুলাকারে কত্ৰা উক্খিপ্প ভগৰন্তং দস্সেন্তো.
তং সন্ধাযাতি তং অপরিচ্ছিন্নগণনং সন্ধায এৰং ‘‘মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসাযা’’তি ৰুত্তং. কিং সীসেন ভূমিং পহরন্তেনেৰ ৰন্দনা কতা হোতি? কেরাটিকাতি সঠা. মোচেন্তাতি ভিক্খাদানতো মোচেন্তা. অৰক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৰিযাতি হেট্ঠাখিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৰিয. যত্থ কত্থচীতি অত্তনো অনুরূপং ৰচনং অসল্লপেন্তো যত্থ কত্থচি.
৩৫৬. দিস্সতি ‘‘ইদং ইমস্স ফল’’ন্তি অপদিস্সতি এতেনাতি দেসো, কারণং, তদেৰ তস্স পৰত্তিট্ঠানতায ওকাসোতি আহ ‘‘কঞ্চিদেৰ দেসন্তি কঞ্চি ওকাসং কিঞ্চি কারণ’’ন্তি. ওকাসো ঠানন্তি চ কারণং ৰুচ্চতি ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৮-১৩১; অ. নি. ১.২৬৮-২৯৫; ৰিভ. ৮০৯). যদাকঙ্খসীতি ন ৰদন্তি অনৰসেসধম্মৰিসযত্তা পটিঞ্ঞায. তুম্হন্তি তুম্হাকং. যক্খ…পে… পরিব্বাজকানন্তি এত্থ ‘‘পুচ্ছাৰুসো, যদাকঙ্খসী’’তিআদীনি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. আল়ৰকসুত্ত) পুচ্ছাৰচনানি যথাক্কমং যোজেতব্বানি.
ঞত্ৰা সযং লোকমিমং পরঞ্চাতি ইদং মহাসত্তো নিরযং সগ্গঞ্চ তেসং পচ্চক্খতো দস্সেত্ৰা আহ.
তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথাতি যথা পকারেন সুকুসলো সব্বঞ্ঞূ জানাতি কথেতি, তথা অহং কথেস্সামি. তস্স পন কারণং অকারণঞ্চ অৰিজানন্তো রাজানং করোতু ৰা মা ৰা, অহং পন তে অক্খিস্সামীতি আহ ‘‘রাজা চ খো…পে… ন ৰা’’তি.
কথিতনিযামেনেৰ কথেন্তোতি তেপরিৰট্টকথায দুক্খলক্খণম্পেস কথেস্সতি, ইধ পন অঞ্ঞথা সাৰকেন অস্সজিনা কথিতং, অঞ্ঞথা সমণেন গোতমেনাতি ৰচনোকাসপরিহরণত্থং দুক্খলক্খণং অনামসিত্ৰা থেরেন কথিতনিযামেনেৰ অনিচ্চানত্তলক্খণমেৰ কথেন্তেন ভগৰতা – ‘‘রূপং অনত্তা যাৰ ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা’’তি ৰুত্তে সচ্চকো তং অসম্পটিচ্ছন্তো উপমায অত্থঞাপনে উপমাপমাণং যথা ‘‘গো ৰিয গৰযো’’তি অত্তানং উপমেয্যং কত্ৰা উপমাপমাণেন পতিট্ঠাপেতুকামো আহ ‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি, উপমং তে করিস্সামি, উপমাযপিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তীতি অধিপ্পাযো. ভগৰা উপমাসতেন, অঞ্ঞেন ৰাপি পমাণেন তৰ অত্তা পতিট্ঠাপেতুং ন লব্ভা অত্তনো ৰিয পমাণস্সপি অনুপলব্ভনতোতি আহ ‘‘পটিভাতু তং অগ্গিৰেস্সনা’’তি. যথা হি অত্তা নাম কোচি পরমত্থতো ন উপলব্ভতি একংসেন অনুপলদ্ধিতো, এৰস্স ঞাপকপুগ্গলং পমাণম্পি ন উপলব্ভতি. তেনাহ ‘‘আহর তং উপমং ৰিস্সত্থো’’তি, ন তেন তৰ অত্তৰাদো পতিট্ঠং লভতীতি অধিপ্পাযো.
যং দিট্ঠং কাযিকং ৰা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞং পুরিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, তেন ৰিঞ্ঞাযতি রূপত্তাযং পুরিসপুগ্গলো, তথা যং দিট্ঠং সুখদুক্খপটিসংৰেদনং পুরিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, যং দিট্ঠং নীলাদিসঞ্জাননং, যং দিট্ঠং রজ্জনদুস্সনাদি, যং দিট্ঠং আরম্মণপটিৰিজাননং পুরিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, তেন ৰিঞ্ঞাযতি ৰিঞ্ঞাণত্তাযং পুরিসপুগ্গলোতি. এৰং রূপাদিলক্খণো অত্তা তত্থ তত্থ কাযে কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতি, এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কম্মফলসম্বন্ধো ন যুজ্জেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা কিং দীপেতী’’তিআদিমাহ. তত্থ তেতি সত্তা. পতিট্ঠাযাতি নিস্সায. ‘‘রূপত্তাযং পুরিসপুগ্গলো’’তিআদিনা রূপাদিধম্মে ‘‘অত্তা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘রূপে পতিট্ঠাযা’’তিআদিং ৰদন্তো অযং নিগণ্ঠো অত্তনো ৰাদং ভিন্দতি পতিট্ঠানস্স, পতিট্ঠাযকস্স চ অভেদদীপনতো. রূপাদযো ৰেদনাদিসভাৰা অত্তা তন্নিস্সযেন পুঞ্ঞাদিকিরিযাসমুপলদ্ধিতো ইধ যং নিস্সায পুঞ্ঞাদিকিরিযা সমুপলব্ভতি, তে রূপাদযো সত্তসঞ্ঞিতা অত্তসভাৰা দিট্ঠা যথা তং দেৰতাদীসু, যে পন সত্তসঞ্ঞিতা ততো অঞ্ঞে অসত্তসভাৰা দিট্ঠা যথা তং কট্ঠকলিঙ্গরাদীসূতি এৰং সাধেতব্বং অত্থং সহেতুং কত্ৰা দস্সেন্তো নিগণ্ঠো নিদস্সনং আনেসীতি আহ ‘‘অতিৰিয সকারণং কত্ৰা উপমং আহরী’’তি. তস্স পন ‘‘বলকরণীযা’’তি ৰুত্তপুরিসপ্পযোগা ৰিয বীজগামভূতগামাপি সজীৰা এৰাতি লদ্ধীতি তে সদিসূদাহরণভাৰেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. সচে পন যে জীৰস্স আধারণভাৰেন সহিতেন পৰত্তেতব্বভাৰেন সল্লক্খেতব্বা, তে সজীৰাতি ইচ্ছিতা, ন কেৰলেন পৰত্তেতব্বভাৰেন. এৰং সতি ‘‘বলকরণীযা কম্মন্তা’’তি ৰদন্তেন ৰিসদিসূদাহরণভাৰেন উপনীতন্তি দট্ঠব্বং.
সমত্থো নাম নত্থি অত্তৰাদভঞ্জনস্স অনত্ততাপতিট্ঠাপনস্স চ সুগতাৰেণিকত্তা. যং পনেতরহি সাসনিকা যথাসত্তি তদুভযং করোন্তি, তং বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৰা তেসং দেসনানুসারতো. নিৰত্তেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা, ৰিসুং কত্ৰাতি অত্থো. সকলং ৰেসালিন্তি সব্বৰেসালিৰাসিনং জনং নিস্সযূপচারেন নিস্সিতং ৰদতি যথা ‘‘গামো আগতো’’তি. সংৰট্টিত্ৰাতি সম্পিণ্ডিত্ৰা, একজ্ঝং গহেত্ৰাতি অত্থো.
৩৫৭. পতিট্ঠপেত্ৰাতি যথা তং ৰাদং ন অৰজানাতি, এৰং পটিঞ্ঞং কারেত্ৰাতি অত্থো. ঘাতি-সদ্দো হিংসনত্থো, ততো চ সদ্দৰিদূ অরহত্থং তায-সদ্দং উপ্পাদেত্ৰা ঘাতেতাযন্তি রূপসিদ্ধিং ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘ঘাতারহ’’ন্তি. জাপেতাযন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰত্তিতুঞ্চ মরহতীতি ম-কারো পদসন্ধিকরো. ৰিসেসেত্ৰা দীপেতীতি ‘‘ৰত্ততি’’ইচ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘ৰত্তিতুঞ্চ মরহতী’’তি দুতিযেন পদেন ভগৰতা ৰুত্তং ৰিসেসেত্ৰা দীপেতি.
পাসাদিকং অভিরূপন্তি অভিমতরূপসম্পন্নং সব্বাৰযৰং. ততো এৰ সুসজ্জিতং সব্বকালং সুট্ঠু সজ্জিতাকারমেৰ. এৰংৰিধন্তি যাদিসং সন্ধায ৰুত্তং, তং দস্সেতি ‘‘দুব্বণ্ণ’’ন্তিআদিনা. ইমস্মিং ঠানেতি ‘‘ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো’’তি এতস্মিং কারণগ্গহণে. কারণঞ্হেতং ভগৰতা গহিতং ‘‘ৰত্ততি…পে… মা অহোসী’’তি. তেনেতং দস্সেতি রূপং অনত্তা অৰসৰত্তনতো, যঞ্হি ৰসে ন ৰত্ততি, তং অনত্তকমেৰ দিট্ঠং যথা তং সম্পত্তি. ৰাদন্তি দোসং নিগ্গহং আরোপেস্সতি. সত্তধা মুদ্ধা ফলতীতি সহধম্মিকসাকচ্ছাহি তথাগতে, পুচ্ছন্তে অব্যাকরণেন ৰিহেসায কযিরমানত্তা ততিযে ৰারে ধম্মতাৰসেন ৰিহেসকস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতি যথা তং সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞায ভগৰতো সম্মুখভাৰূপগমনে. ৰজিরপাণি পন কস্মা ঠিতো হোতীতি? ভগৰা ৰিয অনুকম্পমানো মহন্তং ভযানকং রূপং মাপেত্ৰা তাসেত্ৰা ইমং দিট্ঠিং ৰিস্সজ্জাপেমীতি তস্স পুরতো আকাসে ৰজিরং আহরন্তো তিট্ঠতি, ন মুদ্ধং ফালেতুকামো. ন হি ভগৰতো পুরতো কস্সচি অনত্থো নাম হোতি. যস্মা পন ভগৰা একংসতো সহধম্মিকমেৰ পঞ্হং পুচ্ছতি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছিতে’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
আদিত্তন্তি দিপ্পমানং. অক্খিনাসাদীনীতি আদি-সদ্দেন এল়কসীসসদিসকেসমস্সুআদীনং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘দিট্ঠিৰিস্সজ্জাপনত্থ’’ন্তি ৰত্ৰা নযিদং যদিচ্ছাৰসেন আগমনং, অথ খো আদিতো মহাব্রহ্মানং পুরতো কত্ৰা অত্তনা কতপটিঞ্ঞাৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ন্তি ৰজিরপাণিং. তং সচ্চকস্স পটিঞ্ঞায পরিৰত্তনকারণং. অঞ্ঞেপি নু খোতিআদি সচ্চকস্স ৰীমংসকভাৰদস্সনং. অৰীমংসকেন হি তং দিস্ৰা মহাযক্খোতি ৰদেয্য, তেনস্স অসারুপ্পং সিযা, অযং পন অঞ্ঞেসং অভীতভাৰং উপধারেত্ৰা ‘‘অদ্ধামে যক্খং ন পস্সন্তি, তস্মা ময্হমেৰ ভযং উপ্পন্ন’’ন্তি তীরেত্ৰা যুত্তপ্পত্তৰসেন পটিপজ্জি.
৩৫৮. উপধারেত্ৰাতি ব্যাকাতব্বমত্থং সল্লক্খেত্ৰা. এসেৰ নযোতি সঙ্খারৰিঞ্ঞাণেসুপি সঞ্ঞায ৰিয নযোতি অত্থো. ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি ‘‘অকুসলা দুক্খা ৰেদনা মা অহোসি, অকুসলা দোমনস্সসম্পযুত্তা সঞ্ঞা মা অহোসী’’তিআদিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সপ্পদট্ঠৰিসন্তি সব্বসত্তানং সপ্পদট্ঠট্ঠানে সরীরপদেসে পতিতং ৰিসং. অল্লীনোতি সংসিলিট্ঠো. উপগতোতি ন অপগতো. অজ্ঝোসিতোতি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা ঠিতো. পরিতো জানেয্যাতি সমন্ততো সব্বসো কিঞ্চিপি অসেসেত্ৰা জানেয্য. পরিক্খেপেত্ৰাতি আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৰসেন সব্বসো খেপেত্ৰা. তথাভূতো চস্স খযৰযং উপনেতি নামাতি আহ ‘‘খযং ৰযং অনুপ্পাদং উপনেত্ৰা’’তি.
৩৫৯. অত্তনো ৰাদস্স অসারভাৰতো, যথাপরিকপ্পিতস্স ৰা সারস্স অভাৰতো অন্তোসারৰিরহিতো রিত্তো. ৰিপ্পকারন্তি দিট্ঠিযা সীলাচারস্স চ ৰসেন ৰিরূপতং সাপরাধতং সাৰজ্জতং তেসং উপরি আরোপেত্ৰা. সিন্নপত্তোতি তনুকপত্তো. ৰিফারিতন্তি ৰিফাল়িতং.
অসারকরুক্খপরিচিতোতি পলাসাদিঅসাররুক্খকোট্টনে কতপরিচযো. থদ্ধভাৰন্তি ৰিপক্কভাৰং, তিক্খভাৰন্তি অত্থো. নত্থীতি সদা নত্থীতি ন ৰত্তব্বং. পরিসতীতি চতুপরিসমজ্ঝে. তথা হি ‘‘গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চিত্ৰা পটিচ্ছন্নসরীরা’’তি ৰুত্তং. যন্তারুল়্হস্স ৰিযাতি ব্যাকরণত্থং ৰাযমযন্তং আরুল়্হস্স ৰিয.
৩৬০. দিট্ঠিৰিসূকানীতি দিট্ঠিকিঞ্চকানি. দিট্ঠিসঞ্চরিতানীতি দিট্ঠিতাল়নানি. দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতানীতি দিট্ঠিইঞ্জিতানি. তেসং অধিপ্পাযং ঞত্ৰাতি তেসং লিচ্ছৰিকুমারানং ইঞ্জিতেনেৰ অজ্ঝাসযং জানিত্ৰা. তেনাহ ‘‘ইমে’’তিআদি.
৩৬১. যস্মিং অধিগতে পুগ্গলো সত্থুসাসনে ৰিসারদো হোতি পরেহি অসংহারিযো, তং ঞাণং ৰিসারদস্স ভাৰোতি কত্ৰা ৰেসারজ্জন্তি আহ ‘‘ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ঞাণপ্পত্তো’’তি. ততো এৰমস্স ন পরো পচ্চেতব্বো এতস্স অত্থীতি অপরপ্পচ্চযো. ন পরো পত্তিযো সদ্দহাতব্বো এতস্স অত্থীতি অপরপ্পত্তিযো. কামং সচ্চকো সেক্খভূমি অসেক্খভূমীতি ইদং সাসনৰোহারং ন জানাতি. পস্সতীতি পন দস্সনকিরিযায ৰিপ্পকতভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘ন এত্তাৰতা ভিক্খুকিচ্চং পরিযোসিত’’ন্তি অঞ্ঞাসি, তস্মা পুন ‘‘কিত্তাৰতা পনা’’তি পুচ্ছং আরভি. তেন ৰুত্তং ‘‘পস্সতীতি ৰুত্তত্তা’’তিআদি.
যথাভূতং পস্সতীতি দস্সনং, ৰিসিট্ঠট্ঠেন অনুত্তরিযং, দস্সনমেৰ অনুত্তরিযন্তি দস্সনানুত্তরিযং, দস্সনেসু ৰা অনুত্তরিযং দস্সনানুত্তরিযং. লোকিযপঞ্ঞাতি চেত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. সা হি সব্বলোকিযপঞ্ঞাহি ৰিসিট্ঠট্ঠেন ‘‘অনুত্তরা’’তি ৰুত্তা. লোকিযপটিপদানুত্তরিযেসুপি এসেৰ নযো. ইদানি নিপ্পরিযাযতোৰ তিৰিধম্পি অনুত্তরিযং দস্সেতুং ‘‘সুদ্ধলোকুত্তরমেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সতিপি সব্বেসম্পি লোকুত্তরধম্মানং অনুত্তরভাৰে উক্কট্ঠনিদ্দেসেন অগ্গমগ্গপঞ্ঞা ততো উত্তরিতরস্স অভাৰতো দস্সনানুত্তরিযং. তেনাহ ‘‘অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠী’’তি. সেসানি মগ্গঙ্গানীতি সেসানি অরহত্তমগ্গঙ্গানি. তানি হি মত্থকপ্পত্তানি নিব্বানগামিনী পটিপদাতি. অগ্গফলৰিমুত্তীতি অগ্গমগ্গস্স ফলৰিমুত্তি অরহত্তফলং. খীণাসৰস্সাতি সব্বসো খীযমানাসৰস্স. নিব্বানদস্সনন্তি অগ্গমগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সচ্ছিকিরিযাভিসমযমাহ. তত্থ মগ্গঙ্গানীতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি. চতুসচ্চন্তোগধত্তা সব্বস্স ঞেয্যধম্মস্স ‘‘চত্তারি সচ্চানি বুদ্ধো’’তি ৰুত্তং. সচ্চানুগতসম্মোহৰিদ্ধংসনেনেৰ হি ভগৰতো সব্বসো ঞেয্যাৰরণপ্পহানং. নিব্বিসেৰনোতি নিরুদ্ধকিলেসৰিসেৰনো.
৩৬২. ধংসীতি অনুদ্ধংসনসীলা. অনুপহতন্তি অৰিক্খিত্তং. সকলন্তি অনূনং. কাযঙ্গন্তি কাযমেৰ অঙ্গন্তি ৰদন্তি, কাযসঙ্খাতং অঙ্গং সীসাদিঅৰযৰন্তি অত্থো. তথা ‘‘হোতু, সাধূ’’তি এৰমিদং ৰাচায অৰযৰো ৰাচঙ্গন্তি.
৩৬৩. আহরন্তীতি অভিহরন্তি. পুঞ্ঞন্তি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতো আনুভাৰো. পুঞ্ঞফলম্পি হি উত্তরপদলোপেন ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতি – ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০). তেনাহ ‘‘আযতিং ৰিপাকক্খন্ধা’’তি. পুঞ্ঞমহীতি মহতি পুঞ্ঞফলৰিভূতি সেতচ্ছত্তমকুটচামরাদি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিপাকক্খন্ধানংযেৰ পরিৰারো’’তি. লিচ্ছৰীহি পেসিতেন খাদনীযভোজনীযেন সমণো গোতমো সসাৰকসঙ্ঘো মযা পরিৰিসিতো, তস্মা লিচ্ছৰীনমেৰ তং পুঞ্ঞং হোতীতি. তেনাহ ‘‘তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. যস্মা পন ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সচ্চকেন দানং দিন্নং, ন লিচ্ছৰীহি, তস্মা ভগৰা সচ্চকস্স সতিং পরিৰত্তেন্তো ‘‘যং খো’’তিআদিমাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতি ভগৰা’’তিআদি. নিগণ্ঠস্স মতেন ৰিনাযেৰাতি সচ্চকস্স চিত্তেন ৰিনা এৰ তস্স দক্খিণং খেত্তগতং কত্ৰা দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো দিন্নং দক্খিণং…পে… নিয্যাতেসী’’তি.
চূল়সচ্চকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. মহাসচ্চকসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৪. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতীতি ইমিনা তদা ভগৰতো ৰেসালিযং নিৰাসপরিচ্ছিন্নো পুব্বণ্হাদিভেদো সব্বো সমযো সাধারণতো গহিতো, তথা তেন খো পন সমযেনাতি চ ইমিনা. পুব্বণ্হসমযন্তি পন ইমিনা তব্বিসেসো, যো ভিক্খাচারত্থায পচ্চৰেক্খণকালো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘তীহি পদেহি একোৰ সমযো ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং ৰিসেসস্স সামঞ্ঞন্তোগধত্তা. মুখধোৰনস্স পুব্বকালকিরিযাভাৰসামঞ্ঞতো ৰুত্তং ‘‘মুখং ধোৰিত্ৰা’’তি. মুখং ধোৰিত্ৰা এৰ হি ৰাসধুরো চে, ৰেলং সল্লক্খেত্ৰা যথাচিণ্ণং ভাৰনানুযোগং, গন্থধুরো চে, গন্থপরিচযে কতিপযে নিসজ্জৰারে অনুযুঞ্জিত্ৰা পত্তচীৰরং আদায ৰিতক্কমাল়ং উপগচ্ছতি.
কারণং যুত্তং, অনুচ্ছৰিকন্তি অত্থো. পুব্বে যথাচিন্তিতং পঞ্হং অপুচ্ছিত্ৰা অঞ্ঞং পুচ্ছন্তো মগ্গং ঠপেত্ৰা উম্মগ্গতো পরিৰত্তেন্তো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘পস্সেন তাৰ পরিহরন্তো’’তি.
৩৬৫. ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতীতি এত্থ নাম-সদ্দো ৰিম্হযত্থোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰিম্হযত্থৰসেনা’’তিআদি. ‘‘অন্ধো নাম পব্বতং অভিরুহিস্সতী’’তিআদীসু ৰিয ৰিম্হযৰাচীসদ্দযোগেন হি ‘‘ভৰিস্সতী’’তি অনাগতৰচনং. কাযন্ৰযন্তি কাযানুগতং. ‘‘অযম্পি খো কাযো এৰংধম্মো এৰংভাৰী এৰংঅনতীতো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২; ম. নি. ৩.১৫৪) কাযস্স অসুভানিচ্চাদিতায অনুপস্সনা কাযভাৰনাতি আহ ‘‘কাযভাৰনাতি পন ৰিপস্সনা ৰুচ্চতী’’তি. অনাগতরূপন্তি অভীতে অত্থে অনাগতসদ্দারোপনং অনাগতপ্পযোগো ন সমেতি. অত্থোপীতি ‘‘ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতী’’তি ৰুত্তঅত্থোপি ন সমেতি. অযন্তি অত্তকিলমথানুযোগো. তেসন্তি নিগণ্ঠানং.
৩৬৬. অত্তনো অধিপ্পেতকাযভাৰনং ৰিত্থারেন্তো ৰিত্থারতো দস্সেন্তো যে তং অনুযুত্তা, তে নামগোত্ততো ৰিভাৰেন্তো ‘‘নন্দো ৰচ্ছো’’তিআদিমাহ. কিলিট্ঠতপানন্তি কাযস্স কিলেসনতপানং পুগ্গলানং. জাতমেদন্তি মেদভাৰাপত্তিৰসেন উপ্পন্নমেদং. পুরিমং পহাযাতি কালপরিচ্ছেদেন অনাহারঅপ্পাহারতাদিৰসেন কাযস্স অপচিননং খেদনং পরিচ্চজিত্ৰা. কাযভাৰনা পন ন পঞ্ঞাযতীতি নিযমং পরমত্থতো কাযভাৰনাপি তৰ ঞাণেন ন ঞাযতি, সেসতোপি ন দিস্সতি.
৩৬৭. ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘কাযভাৰনম্পি খো ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, ন অঞ্ঞাসি, কুতো পন ত্ৰং চিত্তভাৰনং জানিস্সসী’’তি ইমস্মিং ঠানে. তথা ‘‘যো ত্ৰং এৰং ওল়ারিকং দুব্বলং কাযভাৰনং ন জানাসি, সো ত্ৰং কুতো সন্তসুখুমং চিত্তভাৰনং জানিস্সসী’’তি এতস্মিং অত্থৰণ্ণনাঠানে. অবুদ্ধৰচনং নামেতং পদন্তি কাযভাৰনাসঞ্ঞিতৰিপস্সনাতো চিত্তভাৰনা সন্তা, ৰিপস্সনা পন পাদকজ্ঝানতো ওল়ারিকা চেৰ দুব্বলা চাতি অযঞ্চ এতস্স পদস্স অত্থো. ‘‘অবুদ্ধৰচনং নামেতং ৰচনং সিযা’’তি ৰত্ৰা থেরো পক্কমিতুং আরভতি. অথ নং মহাসীৰত্থেরো ‘‘ৰিপস্সনা নামেসা ন আদিতো সুব্রূহিতা বলৰতী তিক্খা ৰিসদা হোতি, তস্মা তরুণৰসেনাযমত্থো ৰেদিতব্বো’’তি দস্সেন্তো ‘‘দিস্সতি, ভিক্খৰে’’তি সুত্তপদং (সং. নি. ২.৬২) আহরি. তত্থ আদানন্তি পটিসন্ধি. নিক্খেপনন্তি চুতি. ওল়ারিকন্তি অরূপধম্মেহি দুট্ঠুল্লভাৰত্তা ওল়ারিকং. কাযন্তি চতুসন্ততিরূপসমূহভূতং কাযং. ওল়ারিকন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, ওল়ারিকাকারেনাতি অত্থো. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘আদানম্পি নিক্খেপনম্পী’’তি.
৩৬৮. সুখসারাগেন সমন্নাগতোতি সুখৰেদনায বলৰতররাগেন সমঙ্গীভূতো. পট্ঠানে পটিসিদ্ধা অৰচনেনেৰ. তস্মাতি সুখে ঠিতে এৰ দুক্খস্সানুপ্পজ্জনতো. এৰং ৰুত্তন্তি ‘‘সুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা’’তি এৰং ৰুত্তং, ন অনন্তরাৰ উপ্পজ্জনতো. খেপেত্ৰাতি কুসলানি খেপেত্ৰা. গণ্হিত্ৰা অত্তনো এৰ ওকাসং গহেত্ৰা. উভতোপক্খং হুত্ৰাতি ‘‘কদাচি সুখৰেদনা, কদাচি দুক্খৰেদনা’’তি পক্খদ্ৰযৰসেনপি ৰেদনা চিত্তস্স পরিযাদায হোতি যথাক্কমং অভাৰিতকাযস্স অভাৰিতচিত্তস্স.
৩৬৯. ৰিপস্সনা চ সুখস্স পচ্চনীকাতি সুক্খৰিপস্সকস্সআদিকম্মিকস্স মহাভূতপরিগ্গহাদিকালে বহি চিত্তচারং নিসেধেত্ৰা কম্মট্ঠানে এৰ সতিং সংহরন্তস্স অলদ্ধস্সাদং কাযসুখং ন ৰিন্দতি, সম্বাধে ৰজে সন্নিরুদ্ধো গোগণো ৰিয ৰিহঞ্ঞতি ৰিপ্ফন্দতি, অচ্চাসন্নহেতুকঞ্চ সরীরে দুক্খং উপ্পজ্জতেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘দুক্খস্স আসন্না’’তি. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা’’তিআদি. অদ্ধানে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তেতি মহাভূতপরিগ্গহাদিৰসেন কালে গচ্ছন্তে. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সরীরপদেসে. দুক্খং দূরাপগতং হোতি সমাপত্তিবলেন ৰিক্খম্ভিতত্তা অপ্পনাভাৰতো. অনপ্পকং ৰিপুলং. সুখন্তি ঝানসুখং. ওক্কমতীতি ঝানসমুট্ঠানপণীতরূপৰসেন রূপকাযং অনুপৰিসতি, নামকাযোক্কমনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. কাযপস্সদ্ধিকম্মিকস্সপি সম্মসনভাৰনা পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নস্স কস্সচি আদিতোৰ কাযকিলমথচিত্তুপঘাতাপি সম্ভৰন্তি, সমাধিস্স পন অপচ্চনীকত্তা সিনিদ্ধভাৰতো চ ন সুক্খৰিপস্সনা ৰিয সুখস্স ৰিপচ্চনীকো, অনুক্কমেন চ দুক্খং ৰিক্খম্ভেতীতি আহ ‘‘যথা সমাধী’’তি. যথা সমাধি, ৰিপস্সনায পনেতং নত্থীতি আহ ‘‘ন চ তথা ৰিপস্সনা’’তি. তেন ৰুত্তন্তি যস্মা ৰিপস্সনা সুখস্স পচ্চনীকা, সা চ কাযভাৰনা, তেন ৰুত্তং ‘‘উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি, ভাৰিতত্তা কাযস্সা’’তি. তথা যস্মা সমাধি দুক্খস্স পচ্চনীকো, সো চ চিত্তভাৰনা, তেন ৰুত্তং ‘‘উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি, ভাৰিতত্তা চিত্তস্সা’’তি যোজনা.
৩৭০. গুণে ঘট্টেত্ৰাতি অপদেসেন ৰিনা সমীপমেৰ নেত্ৰা. তং ৰত মম চিত্তং উপ্পন্না সুখা ৰেদনা পরিযাদায ঠস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি যোজনা.
৩৭১. কিং ন ভৰিস্সতি, সুখাপি দুক্খাপি ৰেদনা যথাপচ্চযং উপ্পজ্জতেৰাতি অত্থো. তমত্থন্তি সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তিযা অত্তনো চিত্তস্স অনভিভৰনীযতাসঙ্খাতং অত্থং. তত্থ তাৰ পাসরাসিসুত্তে বোধিপল্লঙ্কে নিসজ্জা ‘‘তত্থেৰ নিসীদি’’ন্তি ৰুত্তা. ইধ মহাসচ্চকসুত্তে দুক্করকারিকায দুক্করচরণে নিসজ্জা ‘‘তত্থেৰ নিসীদি’’ন্তি ৰুত্তা.
৩৭৪. ছন্দকরণৰসেনাতি তণ্হাযনৰসেনাতি অত্থো. সিনেহকরণৰসেনাতি সিনেহনৰসেন. মুচ্ছাকরণৰসেনাতি মোহনৰসেন পমাদাপাদনেন. ৰিপাসাকরণৰসেনাতি পাতুকম্যতাৰসেন. অনুদহনৰসেনাতি রাগগ্গিনা অনুদহনৰসেন. লোকুত্তরমগ্গৰেৰচনমেৰ ৰট্টনিস্সরণস্স অধিপ্পেতত্তা.
অল্লগ্গহণেন কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নভাৰং দস্সেতি, সস্নেহগ্গহণেন অৰিক্খম্ভিতভাৰং, উদকে পক্খিত্তভাৰগ্গহণেন সমুদাচারাৰত্থং, উদুম্বরকট্ঠগ্গহণেন অত্তভাৰস্স অসারকত্তং. ইমিনাৰ নযেনাতি ‘‘অল্লং উদুম্বরকট্ঠ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেন. সপুত্তভরিযপব্বজ্জাযাতি পুত্তভরিযেহি সদ্ধিং কতপরিব্বাজকপব্বজ্জাৰসেন ৰেদিতব্বা. কুটীচকবহূদকহংস-পরমহংসাদিভেদা ব্রাহ্মণপব্বজ্জা.
৩৭৬. কুতোপি ইমস্স আপোসিনেহো নত্থীতি কোল়াপং. তেনাহ ‘‘ছিন্নসিনেহং নিরাপ’’ন্তি. কোল়ন্তি ৰা সুক্খকলিঙ্গরং ৰুচ্চতি, কোল়ং কোল়ভাৰং আপন্নন্তি কোল়াপং. পটিপন্নস্স উপক্কমমহত্তনিস্সিততা পকতিযা কিলেসেহি অনভিভূততায. অতিন্ততা পটিপক্খভাৰনায. তথা হি সুক্খকোল়াপভাৰো, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তভাৰো চ নিদস্সিতো. ওপক্কমিকাহীতি কিলেসঅতিনিগ্গণ্হনুপক্কমপ্পভৰাহি. ৰেদনাহীতি পটিপত্তিৰেদনাহি. দুক্খা পটিপদা হি ইধাধিপ্পেতা.
৩৭৭. কিং পন ন সমত্থো, যতো এৰং পরেহি চিন্তিতুম্পি অসক্কুণেয্যং দুক্করচরিযং ছব্বস্সানি অকাসীতি অধিপ্পাযো. কত্ৰাপি অকত্ৰাপি সমত্থোৰ কারণস্স নিপ্ফন্নত্তা. ‘‘যথাপি সব্বেসম্পি খো বোধিসত্তানং চরিমভৰে অন্তমসো সত্তাহমত্তম্পি ধম্মতাৰসেন দুক্করচরিযা হোতিযেৰ, এৰং ভগৰা সমত্থো দুক্করচরিযং কাতুং, এৰঞ্চ নং অকাসি, ন পন তায বুদ্ধো জাতো, অথ খো মজ্ঝিমায এৰ পটিপত্তিযা’’তি তস্সা ব্যতিরেকমুখেন সদেৰকস্স লোকস্স বোধায অমগ্গভাৰদীপনত্থং, ইমস্স পন ভগৰতো কম্মৰিপাকৰসেন ছব্বস্সানি দুক্করচরিযা অহোসি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অৰচাহং জোতিপালো, কস্সপং সুগতং তদা;
কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পরমদুল্লভা.
তেন কম্মৰিপাকেন, অচরিং দুক্করং বহুং;
ছব্বস্সানুরুৰেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.
নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;
কুমগ্গেন গৰেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৰারিতো’’তি.
দুক্করচরিযায বোধায অমগ্গভাৰদস্সনত্থং দুক্করচরিযং অকাসীতি কেচি. অথ ৰা লোকনাথস্স অত্তনো পরক্কমসম্পত্তিদস্সনত্থায দুক্করচরিযা. পণীতাধিমুত্তিযা হি পরমুক্কংসগতভাৰতো অভিনীহারানুরূপং সম্বোধিযং তিব্বছন্দতায সিখাপ্পত্তিযা তদত্থং ঈদিসম্পি নাম দুক্করচরিযং অকাসীতি লোকে অত্তনো ৰীরিযানুভাৰং ৰিভাৰেতুং – ‘‘সো চ মে পচ্ছা পীতিসোমনস্সাৰহো ভৰিস্সতী’’তি লোকনাথো দুক্করচরিযং অকাসি. তেনাহ ‘‘সদেৰকস্স লোকস্সা’’তিআদি. তত্থ ৰীরিযনিম্মথনগুণোতি ৰীরিযস্স সংৰড্ঢনসম্পাদনগুণো. যথাৰুত্তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘পাসাদে’’তিআদি ৰুত্তং. সঙ্গামে দ্ৰে তযো সম্পহারেতি দ্ৰিক্খত্তুং তিক্খত্তুং ৰা পরসেনায পহারপযোগে. পধানৰীরিযন্তি সম্মপ্পধানেহি আসেৰনৰীরিযং, সব্বং ৰা পুব্বভাগৰীরিযং.
অভিদন্তন্তি অভিভৰনদন্তং, উপরিদন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপরিদন্ত’’ন্তি. সো হি ইতরং মুসলং ৰিয উদুক্খলং ৰিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৰত্ততি. কুসলচিত্তেনাতি বলৰসম্মাসঙ্কপ্পযুত্তেন কুসলচিত্তেন. অকুসলচিত্তন্তি কামৰিতক্কাদিসহিতং অকুসলচিত্তং. অকুসলচিত্তস্স পৰত্তিতুং অপ্পদানং নিগ্গহো. তংতংপটিক্খেপৰসেন ৰিনোদনং অভিনিপ্পীল়নং. ৰীরিযতাপেন ৰিক্খম্ভনং অভিসন্তাপনং. সদরথোতি সপরিল়াহো. পধানেনাতি পদহনেন, কাযস্স কিলমথুপ্পাদকেন ৰীরিযেনাতি অত্থো. ৰিদ্ধস্সাতি তুদস্স. সতোতি সমানস্স.
৩৭৮. সীসৰেঠনন্তি সীসং রজ্জুযা বন্ধিত্ৰা দণ্ডকেন পরিৰত্তকৰেঠনং. অরহন্তো নাম এৰরূপা হোন্তীতি ইমিনা যথাযং, এৰং ৰিসঞ্ঞীভূতাপি হুত্ৰা ৰিহরন্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মতকসদিসা’’তি, ৰেদনাপ্পত্তা ৰিয হোন্তীতি অত্থো. সুপিনপ্পটিগ্গহণতো পট্ঠাযাতি পটিসন্ধিগ্গহণে সেতৰারণসুপিনং পস্সিত্ৰা ব্রাহ্মণেহি ব্যাকতকালতো পট্ঠায.
৩৭৯. ধম্মসরীরস্স অরোগভাৰেন সাধূতি মরিসনিযোতি মারিসো, পিযাযনৰচনমেতং. তেনাহ ‘‘সম্পিযাযমানা’’তিআদি. অজজ্জিতন্তি এৰং অভুঞ্জিতং ভকারস্স জকারাদেসং কত্ৰা. তেনাহ ‘‘অভোজন’’ন্তি. এৰং মা করিত্থাতি ‘‘লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেস্সাম অনুপ্পৰেসেস্সামা’’তি যথা তুম্হেহি ৰুত্তং, এৰং মা করিত্থ. কস্মা? যাপেস্সামহন্তি অহঞ্চ যাৰদত্থং আহারমত্তং ভুঞ্জন্তো যথা যাপেস্সামি, এৰং আহারং পটিসেৰিস্সামি.
৩৮০-৮১. এতাৰ পরমন্তি এত্তকং পরমং, ন ইতো পরং ওপক্কমিকদুক্খৰেদনাৰেদিযনং অত্থীতি অত্থো. রঞ্ঞো গহেতব্বনঙ্গলতো অঞ্ঞানি সন্ধায ‘‘একেন ঊন’’ন্তি ৰুত্তং. তং সুৰণ্ণপরিক্খতং, ইতরানি রজতপরিক্খতানি. তেনাহ ‘‘অমচ্চা একেনূনঅট্ঠসতরজতনঙ্গলানী’’তি. আল়ারুদকসমাগমে লদ্ধজ্ঝানানি ৰট্টপাদকানি, আনাপানসমাধি পন কাযগতাসতিপরিযাপন্নত্তা সব্বেসঞ্চ বোধিসত্তানং ৰিপস্সনাপাদকত্তা ‘‘বোধায মগ্গো’’তি ৰুত্তো. বুজ্ঝনত্থাযাতি চতুন্নং অরিযসচ্চানং, সব্বস্সেৰ ৰা ঞেয্যধম্মস্স অভিসম্বুজ্ঝনায. সতিযা অনুস্সরণকৰিঞ্ঞাণং সতানুসারিৰিঞ্ঞাণং. কস্সা পন সতিযাতি তং দস্সেতুং ‘‘নযিদ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৩৮২. পচ্চুপট্ঠিতাতি তংতংৰত্তকরণৰসেন পতিউপট্ঠিতা উপট্ঠাযকা. তেনাহ ‘‘পণ্ণসালা’’তিআদি. পচ্চযবাহুল্লিকোতি পচ্চযানং বাহুল্লায পটিপন্নো. আৰত্তোতি পুব্বে পচ্চযগেধপ্পহানায পটিপন্নো, ইদানি ততো পটিনিৰত্তো. তেনাহ ‘‘রসগিদ্ধো…পে… আৰত্তো’’তি. ধম্মনিযামেনাতি ধম্মতায. তমেৰ ধম্মতং দস্সেতুং ‘‘বোধিসত্তস্সা’’তিআদিমাহ. বারাণসিমেৰ তত্থাপি চ সব্ববুদ্ধানং অৰিজহিতধম্মচক্কপৰত্তনট্ঠানমেৰ অগমংসু. পঞ্চৰগ্গিযা কির ৰিসাখমাসস্স অদ্ধমাসিযং গতা. তেনাহ ‘‘তেসু গতেসু অড্ঢমাসং কাযৰিৰেকং লভিত্ৰা’’তি.
৩৮৭. ‘‘অদ্ধাভোতো গোতমস্স সাৰকাচিত্তভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো কাযভাৰন’’ন্তি ইমং সন্ধাযাহ ‘‘একং পঞ্হং পুচ্ছি’’ন্তি. ইমং ধম্মদেসনন্তি ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিকং ধম্মদেসনং. অসল্লীনো তণ্হাদিট্ঠিকিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তেহি সব্বসো ন লিত্তো. অনুপলিত্তোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং তণ্হানন্দিযা অভাৰেন. গোচরজ্ঝত্তমেৰাতি গোচরজ্ঝত্তসঞ্ঞিতে ফলসমাপত্তিযা আরম্মণে, নিব্বানেতি অত্থো. যং সন্ধায পাল়িযং ‘‘পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে’’তি ৰুত্তং সন্নিসীদাপেমীতি ফলসমাপত্তিসমাধিনা অচ্চন্তসমাদানৰসেন চিত্তং সম্মদেৰ নিসীদাপেমি. পুব্বাভোগেনাতি সমাপজ্জনতো পুব্বে পৰত্তআভোগেন. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি সমাপজ্জনক্খণং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. তেনাহ ‘‘সাধুকার…পে… অৰিচ্ছিন্নেযেৰা’’তি. এৰমস্স পরিচ্ছিন্নকালসমাপজ্জনং যথাপরিচ্ছিন্নকালং ৰুট্ঠানঞ্চ বুদ্ধানং ন ভারিযং ৰসীভাৰস্স তথাসুপ্পগুণভাৰতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘বুদ্ধানং হী’’তিআদি. ধম্মসম্পটিগ্গাহকানং অস্সাসৰারে ৰা. তদা হি দেসিযমানং ধম্মং উপধারেতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তস্মিং খণে দেসিতদেসনা নিরত্থকা সিযা. ন হি বুদ্ধানং নিরত্থকা কিরিযা অত্থি.
ওকপ্পনীযমেতন্তি ‘‘তস্সা এৰ কথাযা’’তিআদিনা ৰুত্তং অতিৰিয অচ্ছরিযগতং অট্ঠুপ্পত্তিং সুত্ৰা ঈদিসী পটিপত্তি সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৰ হোতীতি উপৰাদৰসেন ৰদতি, ন সভাৰেন. তেনাহ ‘‘সত্থরি পসাদমত্তম্পি ন উপ্পন্ন’’ন্তি. কাযদরথোতি পচ্চযৰিসেসৰসেন রূপকাযস্স পরিস্সমাকারো. উপাদিন্নকেতি ইন্দ্রিযবদ্ধে. অনুপাদিন্নকেতি অনিন্দ্রিযবদ্ধে. ৰিকসন্তি সূরিযরস্মিসম্ফস্সেন. তদভাৰেন মকুলানি হোন্তি. কেসঞ্চি তিন্তিনিকাদিরুক্খানং. পতিলীযন্তি নিস্সযরূপধম্মঅৰিপ্ফারিকতায. অরূপধম্মতায পঞ্চৰিঞ্ঞাণানঞ্চেৰ কিরিযামযৰিঞ্ঞাণানঞ্চ অপ্পৰত্তিসঞ্ঞিতা অৰিপ্ফারিকতা হোতি, যত্থ নিদ্দাসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দরথৰসেন ভৰঙ্গসোতঞ্চ ইধ নিদ্দাতি অধিপ্পেত’’ন্তি. তত্থ দরথৰসেনাতি দরথৰসেনেৰ, ন থিনমিদ্ধৰসেনাতি অৰধারণং অৰধারণফলঞ্চ নিদ্ধারেতব্বং. তং সন্ধাযাতি কাযস্স দরথসঙ্খাতসরীরগিলানহেতুকং নিদ্দং সন্ধায. সরীরগিলানঞ্চ ভগৰতো নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০০; ম. নি. ২.২২; চূল়ৰ. ৩৪৫) ৰচনতো. সম্মোহৰিহারস্মিন্তি পচ্চত্তে এতং ভুম্মৰচনন্তি আহ ‘‘সম্মোহৰিহারোতি ৰদন্তী’’তি, সম্মোহৰিহারস্মিং ৰা পরিযাপন্নং এতং ৰদন্তি, যদিদং দিৰা নিদ্দোক্কমনন্তি যোজনা.
৩৮৯. উপনীতেহীতি দোসমগ্গং নিন্দাপথং উপনীতেহি. অভিনন্দিত্ৰাতি সম্পিযাযিত্ৰা. তেনাহ ‘‘চিত্তেন সম্পটিচ্ছন্তো’’তি. অনুমোদিত্ৰাতি ‘‘সাধু সাধূ’’তি দেসনায থোমনৰসেন অনুমোদিত্ৰা. তেনাহ ‘‘ৰাচাযপি পসংসন্তো’’তি. সম্পত্তে কালেতি পব্বজ্জাযোগ্গে কালে অনুপ্পত্তে.
গণং ৰিনোদেত্ৰাতি গণং অপনেত্ৰা গণপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা. পপঞ্চন্তি অৰসেসকিলেসং. ‘‘পুঞ্ঞৰা রাজপূজিতো’’তি ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তস্মিঞ্হি কালে’’তিআদি ৰুত্তং. ছন্দৰাসহরণেন উপোসথকম্মং করোন্তো.
সকলং রত্তিং বুদ্ধগুণানংযেৰ কথিতত্তা থেরস্স ঞাণং দেসনাৰিভৰঞ্চ ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘এত্তকাৰ, ভন্তে, বুদ্ধগুণা’’তি. ইমায, ভন্তে, তুম্হাকং ধম্মকথায অনৰসেসতো বুদ্ধগুণা কথিতা ৰিয জাযন্তি, এৰং সন্তেপি অনন্তাপরিমেয্যাৰ তে, কিং ইতো পরেপি ৰিজ্জন্তেৰাতি থেরং তত্থ সীহনাদং নদাপেতুকামো আহ ‘‘উদাহু অঞ্ঞেপি অত্থী’’তিআদি. রজ্জস্স পদেসিকত্তা, যথাৰুত্তসুভাসিতস্স চ অনগ্ঘত্তা ৰুত্তং ‘‘অযং মে দুগ্গতপণ্ণাকারো’’তি. তিযোজনসতিকন্তি ইদং পরিক্খেপৰসেন ৰুত্তং, তঞ্চ খো মনুস্সানং পরিভোগৰসেনাতি দট্ঠব্বং.
মহাসচ্চকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. চূল়তণ্হাসঙ্খযসুত্তৰণ্ণনা
৩৯০. তত্রাতি তস্মিং পুব্বারামমিগারমাতুপাসাদানং অত্থৰিভাৰনে অযং ইদানি ৰুচ্চমানা অনুপুব্বী কথা. মণীনন্তি এত্থ পদুমরাগমণীনং অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘অঞ্ঞেহি চা’’তি. তেন ইন্দনীলাদিমণীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরকবরৰণ্ণৰসেন সত্তৰণ্ণেহি.
তণ্হা সব্বসো খীযন্তি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো (অ. নি. টী. ৩.৭.৬১), তস্মিং. তণ্হাসঙ্খযেতি চ ৰিসযে ইদং ভুম্মন্তি আহ ‘‘তং আরম্মণং কত্ৰা’’তি. ৰিমুত্তচিত্ততাযাতি সব্বসংকিলেসেহি ৰিমুত্তচিত্ততায. অপরভাগপটিপদা নাম অরিযসচ্চাভিসমযো, সা সাসনচারিগোচরা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বতোতি আহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপদং সংখিত্তেন দেসেথাতি পুচ্ছতী’’তি. অকুপ্পধম্মতায খযৰযসঙ্খাতং অন্তং অতীতাতি অচ্চন্তা, সো এৰ অপরিহানসভাৰত্তা অচ্চন্তা নিট্ঠা এতস্সাতি অচ্চন্তনিট্ঠো. তেনাহ ‘‘একন্তনিট্ঠো সততনিট্ঠোতি অত্থো’’তি. ন হি পটিৰিদ্ধস্স লোকুত্তরধম্মস্স দস্সনং কুপ্পনং নাম অত্থি. অচ্চন্তমেৰ চতূহি যোগেহি খেমো এতস্স অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমী. মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ৰুসিতত্তা, তস্স চ অপরিহানসভাৰত্তা অচ্চন্তং ব্রহ্মচারীতি অচ্চন্তব্রহ্মচারী. তেনাহ ‘‘নিচ্চব্রহ্মচারীতি অত্থো’’তি. পরিযোসানন্তি ব্রহ্মচরিযস্স পরিযোসানং.
ৰেগাযতীতি তুরিতাযতি. সল্লক্খেসীতি চিন্তেসি, অত্তনা যথা সুতায সত্থু দেসনায অনুস্সরণৰসেন উপধারেসি. অনুগ্গণ্হিত্ৰাৰাতি অত্থৰিনিচ্ছযৰসেন অনুগ্গহেত্ৰা এৰ. ছসু দ্ৰারেসু নিযুত্তাতি ছদ্ৰারিকা, তেহি.
পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. সক্কাযসব্বঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৰুত্তং ৰিপস্সনাৰিসযস্স অধিপ্পেতত্তা, তস্মা আযতনধাতুযোপি তগ্গতিকা এৰ দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৰা ‘‘নালং অভিনিৰেসাযা’’তি. ন যুত্তা অভিনিৰেসায ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসানায. ‘‘অলমেৰ নিব্বিন্দিতুং অলং ৰিরজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪-১২৫, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৰিয অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ন যুত্তা’’তি. সম্পজ্জন্তীতি ভৰন্তি. যদিপি ‘‘ততিযা, চতুত্থী’’তি ইদং ৰিসুদ্ধিদ্ৰযং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা, তস্সা পন সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনভাৰতো, সতি চ পচ্চযপরিগ্গহে সপ্পচ্চযত্তা (নামরূপস্স অনিচ্চতা, অনিচ্চং দুক্খং, দুক্খঞ্চ অনত্তাতি অত্থতো) লক্খণত্তযং সুপাকটমেৰ হোতীতি আহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি ঞাতপরিঞ্ঞায অভিজানাতী’’তি. তথেৰ তীরণপরিঞ্ঞাযাতি ইমিনা অনিচ্চাদিভাৰেন নালং অভিনিৰেসাযাতি নামরূপস্স উপসংহরতি, ন অভিঞ্ঞাপঞ্ঞানং সম্ভারধম্মানং. পুরিমায হি অত্থতো আপন্নলক্খণত্তযং গণ্হাতি সলক্খণসল্লক্খণপরত্তা তস্সা, দুতিযায সরূপতো তস্সা লক্খণত্তযারোপনৰসেন সম্মসনভাৰতো. একচিত্তক্খণিকতায অভিনিপাতমত্ততায চ অপ্পমত্তকম্পি. রূপপরিগ্গহস্স ওল়ারিকভাৰতো অরূপপরিগ্গহং দস্সেতি. দস্সেন্তো চ ৰেদনায আসন্নভাৰতো, ৰিসেসতো সুখসারাগিতায, ভৰস্সাদগধিতমানসতায চ সক্কস্স ৰেদনাৰসেন নিব্বত্তেত্ৰা দস্সেতি.
উপ্পাদৰযট্ঠেনাতি উদযব্বযসভাৰেন উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনেন. অনিচ্চাতি অদ্ধু ৰা. অনিচ্চলক্খণং অনিচ্চতা উদযৰযতা. তস্মাতি যস্মা পঞ্চন্নং খন্ধানং খযতো ৰযতো দস্সনঞাণং অনিচ্চানুপস্সনা, তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো অনিচ্চানুপস্সী, তস্মা. খযৰিরাগোতি খযসঙ্খাতো ৰিরাগো সঙ্খারানং পলুজ্জনা. যং আগম্ম সব্বসো সঙ্খারেহি ৰিরজ্জনা হোতি, তং নিব্বানং অচ্চন্তৰিরাগো. নিরোধানুপস্সিম্হিপীতি নিরোধানুপস্সিপদেপি. ‘‘এসেৰ নযো’’তি অভিদিসিত্ৰা তং একদেসেন ৰিৰরন্তো ‘‘নিরোধোপি হি…পে… দুৰিধোযেৰা’’তি আহ. সব্বাসৰসংৰরে ৰুত্তৰোস্সগ্গোৰ ইধ ‘‘পটিনিস্সগ্গো’’তি ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘পটিনিস্সগ্গো ৰুচ্চতি ৰোস্সগ্গো’’তিআদিমাহ. পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো ৰিপস্সনা. পক্খন্দনৰসেন অপ্পনতো পক্খন্দনৰোস্সগ্গো মগ্গো অঞ্ঞস্স তদভাৰতো. সোতি মগ্গো. আরম্মণতোতি কিচ্চসাধনৰসেন আরম্মণকরণতো. এৰঞ্হি মগ্গতো অঞ্ঞেসং নিব্বানারম্মণানং পক্খন্দনৰোস্সগ্গাভাৰো সিদ্ধো হোতি. পরিচ্চজনেন পক্খন্দনেন চাতি দ্ৰীহিপি ৰা কারণেহি. সব্বেসং খন্ধানং ৰোস্সজ্জনং তপ্পটিবদ্ধসংকিলেসপ্পহানেন দট্ঠব্বং. চিত্তং পক্খন্দতীতি মগ্গসম্পযুত্তং চিত্তং সন্ধাযাহ. উভযম্পেতং ৰোস্সজ্জনং. তদুভযসমঙ্গীতি ৰিপস্সনাসমঙ্গী মগ্গসমঙ্গী চ. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিৰচনতো (পটি. ম. ১.৫২) যথা ৰিপস্সনায কিলেসানং পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো লব্ভতি, এৰং আযতিং তেহি কিলেসেহি উপ্পাদেতব্বখন্ধানম্পি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো ৰত্তব্বো, পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো পন মগ্গে লব্ভমানায একন্তকারণভূতায ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায ৰসেন ৰেদিতব্বো, মগ্গে পন তদুভযম্পি ঞাযাগতমেৰ নিপ্পরিযাযতোৰ লব্ভমানত্তা. তেনাহ ‘‘তদুভযসমঙ্গী পুগ্গলো’’তিআদি.
পুচ্ছন্তস্স অজ্ঝাসযৰসেন ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি এত্থ কামুপাদানৰসেন উপাদিযনং পটিক্খিপীযতীতি আহ ‘‘তণ্হাৰসেন ন উপাদিযতী’’তি. তণ্হাৰসেন ৰা অসতি উপাদিযনে দিট্ঠিৰসেন উপাদিযনং অনৰকাসমেৰাতি ‘‘তণ্হাৰসেন’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ন পরামসতীতি নাদিযতি, দিট্ঠিপরামাসৰসেন ৰা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ন পরামসতি. সংখিত্তেনেৰ খিপ্পং কথেসীতি তস্স অজ্ঝাসযৰসেন পপঞ্চং অকত্ৰা কথেসি.
৩৯১. অভিসমাগন্ত্ৰাতি অভিমুখঞাণেন ঞেয্যং সমাগন্ত্ৰা যাথাৰতো ৰিদিত্ৰা. তেনাহ ‘‘জানিত্ৰা’’তি. যথাপরিসৰিঞ্ঞাপকত্তাতি যথাপরিসং ধম্মসম্পটিগ্গাহিকায মহতিযা, অপ্পকায ৰা পরিসায অনুরূপমেৰ ৰিঞ্ঞাপনতো. পরিযন্তং ন নিচ্ছরতীতি ন পৰত্ততি. মা নিরত্থকা অগমাসীতি ইদং ধম্মতাৰসেন ৰুত্তং, ন সত্থু অজ্ঝাসযৰসেন. একঞ্হেতং সত্থু ৰচীঘোসস্স অট্ঠসু অঙ্গেসু, যদিদং পরিসপরিযন্ততা. ছিদ্দৰিৰরোকাসোতি ছিদ্দভূতো, ৰিৰরভূতো ৰা ওকাসোপি নত্থি, ভগৰতো সদ্দাসৰনকারণং ৰুত্তমেৰ. তস্মাতি যথাৰুত্তকারণতো.