৭. চূল়হত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৮৮. সেতপরিৰারোতি সেতপটিচ্ছদো, সেতৰণ্ণালঙ্কারোতি অত্থো. পুব্বে পন ‘‘সেতালঙ্কারা’’তি অস্সালঙ্কারো গহিতো, ইধ চক্কপঞ্জরকুব্বরাদিরথাৰযৰেসু কাতব্বালঙ্কারো. এৰং ৰুত্তেনাতি এৰং ‘‘সেতায সুদ’’ন্তিআদিনা পকারেন সংযুত্তমহাৰগ্গে (সং. নি. ৫.৪) ৰুত্তেন. নাতিমহা যুদ্ধমণ্ডলে সঞ্চারসুখত্থং. যোধো সারথীতি দ্ৰিন্নং, পহরণদাযকেন সদ্ধিং তিণ্ণং ৰা.

নগরং পদক্খিণং করোতি নগরসোভনত্থং. ইদং কির তস্স ব্রাহ্মণস্স জাণুস্সোণিট্ঠানন্তরং জাতিসিদ্ধং পরম্পরাগতং চারিত্তং. তেনাহ ‘‘ইতো এত্তকেহি দিৰসেহী’’তিআদি. চারিত্তৰসেন নগরৰাসিনোপি তথা তথা পটিপজ্জন্তি. পুঞ্ঞৰাদিমঙ্গলকথনে নিযুত্তা মাঙ্গলিকা. সুৰত্থিপত্তনায সোৰত্থিকা. আদি-সদ্দেন ৰন্দীআদীনং সঙ্গহো. যসসিরিসম্পত্তিযাতি যসসম্পত্তিযা সিরিসম্পত্তিযা চ, পরিৰারসম্পত্তিযা চেৰ ৰিভৰসোভাসম্পত্তিযা চাতি অত্থো.

নগরাভিমুখো পাযাসি অত্তনো ভিক্খাচারৰেলায. পণ্ডিতো মঞ্ঞেতি এত্থ মঞ্ঞেতি ইদং ‘‘মঞ্ঞতী’’তি ইমিনা সমানত্থং নিপাতপদং. তস্স ইতি-সদ্দং আনেত্ৰা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতী’’তি আহ. অনুমতিপুচ্ছাৰসেন চেতং ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘উদাহু নো’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞতি ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিয’’ন্তি হি ৰুত্তমেৰত্থং পুন গণ্হন্তো ‘‘পণ্ডিতো মঞ্ঞে’’তি আহ. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভৰং ৰচ্ছাযনো, সমণং গোতমং পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতি, উদাহু নো’’তি, যথা তে খমেয্য, তথা নং কথেহীতি অধিপ্পাযো.

অহং কো নাম, মম অৰিসযো এসোতি দস্সেতি. কো চাতি হেতুনিস্সক্কে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘কুতো চা’’তি. তথা চাহ ‘‘কেন কারণেন জানিস্সামী’’তি, যেন কারণেন সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানেয্যং, তং কারণং মযি নত্থীতি অধিপ্পাযো. বুদ্ধোযেৰ ভৰেয্য, অবুদ্ধস্স সব্বথা বুদ্ধঞাণানুভাৰং জানিতুং ন সক্কাতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ওরমত্তকং সীলমত্তকং, যেন পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো ৰদেয্য (দী. নি. ১.৭), অত্থি, ভিক্খৰে, অঞ্ঞেৰ ধম্মা গম্ভীরা দুদ্দসা দুরনুবোধা …পে… যেহি তথাগতস্স যথাভুচ্চং ৰণ্ণং সম্মা ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি (দী. নি. ১.২৮) চ. এত্থাতি ‘‘সোপি নূনস্স তাদিসোৰা’’তি এতস্মিং পদে. পসত্থ পসত্থোতি পসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৰ সো পসত্থো, ন তস্স কিত্তিনা, পসংসাসভাৰেনেৰ পাসংসোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সব্বগুণান’’ন্তিআদি. মণিরতনন্তি চক্কৰত্তিনো মণিরতনং. সদেৰকে লোকে পাসংসানম্পি পাসংসোতি দস্সেতুং ‘‘পসত্থেহি ৰা’’তি দুতিযৰিকপ্পো গহিতো.

অরণীযতো অত্থো, সো এৰ ৰসতীতি ৰসোতি অত্থৰসো, তস্স তস্স পযোগস্স আনিসংসভূতং ফলন্তি আহ ‘‘অত্থৰসন্তি অত্থানিসংস’’ন্তি. অত্থো ৰা ৰুত্তলক্খণো ৰসো এতস্সাতি অত্থৰসো, কারণং. নাগৰনৰাসিকোতি হত্থিনাগানং ৰিচরণৰনে তেসং গহণত্থং ৰসনকো. অনুগ্গহিতসিপ্পোতি অসিক্খিতহত্থিসিপ্পো আযতৰিত্থতস্স পদমত্তস্স দস্সনেন ‘‘মহা ৰত, ভো নাগো’’তি নিট্ঠাগমনতো. পরতো পন ভগৰতা ৰুত্তট্ঠানে. উগ্গহিতসিপ্পো পুরিসো নাগৰনিকোতি আগতো আযতৰিত্থতস্স পদস্স উচ্চস্স চ নিসেৰিতস্স ব্যভিচারভাৰং ঞত্ৰা তত্তকেন নিট্ঠং অগন্ত্ৰা মহাহত্থিং দিস্ৰাৰ নিট্ঠাগমনতো. ঞাণং পজ্জতি এত্থাতি ঞাণপদানি, খত্তিযপণ্ডিতাদীনং ধম্মৰিনযে ৰিনীতত্তা ৰিনযেহি অধিগতজ্ঝানাদীনি. তানি হি তথাগতগন্ধহত্থিনো দেসনাঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানি. চত্তারীতি পন ৰিনেয্যানং ইধ খত্তিযপণ্ডিতাদিৰসেন চতুব্বিধানংযেৰ গহিতত্তা.

২৮৯. পুগ্গলেসু পঞ্ঞায চ নিপুণতা পণ্ডিতসমঞ্ঞা নিপুণত্থস্স দস্সনসমত্থতাৰসেনেৰাতি আহ ‘‘সুখুমঅত্থন্তরপটিৰিজ্ঝনসমত্থে’’তি. কত-সদ্দো ইধ নিপ্ফন্নপরিযাযো. পরে পৰদন্তি এত্থ, এতেনাতি পরপ্পৰাদো, পরসমযো. পরেহি পৰদনং পরপ্পৰাদো, ৰিগ্গাহিককথায পরৰাদমদ্দনং. তদুভযম্পি একতো কত্ৰা পাল়িযং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাতপরপ্পৰাদে চেৰ পরেহি সদ্ধিং কতৰাদপরিচযে চা’’তি, পরসমযেসু পরৰাদমদ্দনেসু চ নিপ্ফন্নেতি অত্থো. ৰালৰেধিরূপেতি ৰালৰেধিপতিরূপে. তেনাহ ‘‘ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসে’’তি. ৰালন্তি অনেকধা ভিন্নস্স ৰালস্স অংসুসঙ্খাতং ৰালং. ভিন্দন্তা ৰিযাতি ঘটাদিং সৰিগ্গহং মুগ্গরাদিনা ভিন্দন্তা ৰিয, দিট্ঠিগতানি একংসতো ভিন্দন্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্থং গুয্হং পটিচ্ছন্নং কত্ৰা পুচ্ছিস্সামা’’তি সঙ্খতং পদপঞ্হং পুচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘দুপদম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দোসো. পুচ্ছীযতীতি পঞ্হো, অত্থো. পুচ্ছতি এতেনাতি পঞ্হো, সদ্দো. তদুভযং একতো গহেত্ৰা আহ ‘‘এৰরূপে পঞ্হে’’তিআদি. ‘‘এৰং পুচ্ছেয্য, এৰং ৰিস্সজ্জেয্যা’’তি চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং সিখাৰগমনং দস্সেতি. সেয্যোতি উত্তমো, পরমো লাভোতি অধিপ্পাযো.

এৰং অত্তনো ৰাদৰিধমনভযেনপি পরে ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছিতুং ন ৰিসহন্তীতি ৰত্ৰা ইদানি ৰাদৰিধমনেন ৰিনাপি ন ৰিসহন্তি এৰাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. চিত্তং পসীদতি পরে অত্তনো অত্তভাৰম্পি ৰিস্সত্থং নিয্যাদেতুকামা হোন্তি ওধিসকমেত্তাফরণসদিসত্তা তস্স মেত্তাযনস্স. দস্সনসম্পন্নাতি দট্ঠব্বতায সম্পন্না দস্সনানুত্তরিযভাৰতো, অতিৰিয দস্সনীযাতি অত্থো.

সরণগমনৰসেন সাৰকাতি লোকিযসরণগমনেন সাৰকা, লোকুত্তরসরণগমনেন পন সাৰকত্তং পরতো আগমিস্সতি, তঞ্চ পব্বজিতৰসেন ৰুচ্চতি, ইধ গহট্ঠৰসেন, উভযত্থাপি সরণগমনেন সাৰকত্তং ৰেদিতব্বং. তে হি পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো কুলপুত্তা, আচারকুলপুত্তাপি তাদিসা ভৰন্তি. থোকেনাতি ইমিনা ‘‘মনং অনস্সামা’’তি পদস্সত্থং ৰদতি.

২৯০. উদাহরীযতি উব্বেগপীতিৰসেনাতি, তথা ৰা উদাহরণং উদানং. তেনাহ ‘‘উদাহারং উদাহরী’’তি. অস্স ধম্মস্সাতি অস্স পটিপত্তিসদ্ধম্মপুব্বকস্স পটিৰেধসদ্ধম্মস্স. সোতি হত্থিপদোপমো হত্থিপদোপমভাৰেন ৰুচ্চমানো ধম্মো. এত্তাৰতাতি এত্তকেন পরিব্বাজকেন ৰুত্তকথামগ্গমত্তেন. কামং তেন ৰুত্তকথামগ্গেনপি হত্থিপদোপমভাৰেন ৰুচ্চমানো ধম্মো পরিপুণ্ণোৰ অরহত্তং পাপেত্ৰা পৰেদিতত্তা, সো চ খো সঙ্খেপতো, ন ৰিত্থারতোতি আহ ‘‘ন এত্তাৰতা ৰিত্থারেন পরিপূরো হোতী’’তি. যদি যথা ৰিত্থারেন হত্থিপদোপমো পরিপূরো হোতি, তথা দেসনা আরদ্ধা, অথ কস্মা কুসলোতি ন ৰুত্তোতি চোদনা.

২৯১. আযামতোপীতি পি-সদ্দেন উব্বেধেনপি রস্সাতি দস্সেতি. নীচকাযা হি তা হোন্তি. উচ্চাতি উচ্চকা. নিসেৰনং, নিসেৰতি এত্থাতি ৰা নিসেৰিতং. নিসেৰনঞ্চেত্থ কণ্ডুযিতৰিনোদনত্থং ঘংসনং. তেনাহ ‘‘খন্ধপ্পদেসে ঘংসিতট্ঠান’’ন্তি. উচ্চাতি অনীচা, উব্বেধৰন্তিযোতি অত্থো. কাল়ারিকাতি ৰিরল়দন্তা, ৰিসঙ্গতদন্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দন্তান’’ন্তিআদি. কল়ারতাযাতি ৰিরল়তায. আরঞ্জিতানীতি রঞ্জিতানি, ৰিলিখিতানীতি অত্থো. কণেরুতাযাতি কুটুমলসণ্ঠানতায. অযং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো সংসযিতনিচ্ছযত্থো যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১).

নাগৰনং ৰিযাতি মহাহত্থিনো ৰামনিকাদীনঞ্চ পদদস্সনট্ঠানভূতং নাগৰনং ৰিয. আদিতো পট্ঠায যাৰ নীৰরণপ্পহানা ধম্মদেসনা তথাগতস্স বাহিরপরিব্বাজকাদীনঞ্চ পদদস্সনভাৰতো. আদিতো পট্ঠাযাতি চ ‘‘তং সুণাহী’’তি পদতো পট্ঠায. কুসলো নাগৰনিকো ৰিয যোগাৰচরো পরিযেসনৰসেন পমাণগ্গহণতো. মত্থকে ঠত্ৰাতি ইমস্স সুত্তস্স পরিযোসানে ঠত্ৰা. ইমস্মিম্পি ঠানেতি ‘‘এৰমেৰ খো ব্রাহ্মণা’’তিআদিনা উপমেয্যস্স অত্থস্স উপঞ্ঞাসনট্ঠানেপি.

স্ৰাযন্তি (দী. নি. টী. ১.১৯০) ইধ-সদ্দমত্তং গণ্হাতি, ন যথাৰিসেসিতব্বং ইধ-সদ্দং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰা’’তি. লোকং উপাদায ৰুচ্চতি লোক-সদ্দেন সমানাধিকরণভাৰেন ৰুত্তত্তা. সেসপদদ্ৰযে পন সদ্দন্তরসন্নিধানমত্তেন তং তং উপাদায ৰুত্ততা দট্ঠব্বা. ওকাসন্তি কঞ্চি পদেসং ইন্দসালগুহায অধিপ্পেতত্তা. পদপূরণমত্তমেৰ ওকাসাপদিসনস্সপি অসম্ভৰতো.

তথাগত-সদ্দাদীনং অত্থৰিসেসো মূলপরিযাযট্ঠকথা(ম. নি. অট্ঠ. ১.১২) ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাসু ৰুত্তো এৰ. তথাগতস্স সত্তনিকাযন্তোগধতায ‘‘ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো’’তি ৰত্ৰা তত্থাযং যস্মিং সত্তনিকাযে, যস্মিঞ্চ ওকাসে উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়েতি ইমিস্সা এৰ লোকধাতুযা. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধো অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৯; অ. নি. ১.২৭৮; নেত্তি. ৫৭; মি. প. ৫.১.১) এত্থ জাতিখেত্তভূতা দসসহস্সিলোকধাতু ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৰুত্তা. ইধ পন ইমংযেৰ লোকধাতুং সন্ধায ‘‘ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে’’তি ৰুত্তং. তিস্সো হি সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ৰিসযখেত্তং আণাখেত্তং জাতিখেত্তন্তি তিৰিধে খেত্তে ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. কথং? ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫; মি. প. ৪.৫.১১), একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; কথা. ৪০৫; মহাৰ. ১১) এৰমাদীনি ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা – ‘‘কিং পনাৰুসো, সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা সমসমো সম্বোধিযন্তি এৰং পুট্ঠাহং, ভন্তে, নোতি ৰদেয্য’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি.

সুজাতাযাতিআদিনা ৰুত্তেসু চতূসু ৰিকপ্পেসু পঠমো ৰিকপ্পো বুদ্ধভাৰায আসন্নতরপটিপত্তিদস্সনৰসেন ৰুত্তো. আসন্নতরায হি পটিপত্তিযং ঠিতো ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুচ্চতি উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা, পগেৰ পটিপত্তিযা মত্থকে ঠিতো. দুতিযো বুদ্ধভাৰাৰহপব্বজ্জতো পট্ঠায আসন্নপটিপত্তিদস্সনৰসেন, ততিযো বুদ্ধকরধম্মপারিপূরিতো পট্ঠায বুদ্ধভাৰায পটিপত্তিদস্সনৰসেন. ন হি মহাসত্তানং তুসিতভৰূপপত্তিতো পট্ঠায বোধিসম্ভারসম্ভরণং নাম অত্থি. চতুত্থো বুদ্ধকরধম্মসমারম্ভতো পট্ঠায. বোধিযা নিযতভাৰাপত্তিতো পভুতি হি ৰিঞ্ঞূহি ‘‘বুদ্ধো উপ্পজ্জতী’’তি ৰত্তুং সক্কা উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা, যথা পন ‘‘তিট্ঠন্তি পব্বতা, সন্দন্তি নদিযো’’তি তিট্ঠনসন্দনকিরিযানং অৰিচ্ছেদমুপাদায ৰত্তমানপযোগো, এৰং উপ্পাদত্থায পটিপজ্জনকিরিযায অৰিচ্ছেদমুপাদায চতূসু ৰিকপ্পেসু ‘‘উপ্পজ্জতি নামা’’তি ৰুত্তং. সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৰন্তি সব্বেহি উপরি ৰুচ্চমানেহি ৰিসেসেহি পঠমং তথাগতস্স উপ্পন্নতাসঙ্খাতং অত্থিতাৰিসেসং.

সো ভগৰাতি (অ. নি. টী. ২.৩.৬৪) যো ‘‘তথাগতো অরহ’’ন্তিআদিনা কিত্তিতগুণো, সো ভগৰা. ইমং লোকন্তি নযিদং মহাজনস্স সম্মুখামত্তং লোকং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো অনৰসেসং পরিযাদাযাতি দস্সেতুং ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতী’’তি. পজাতত্তাতি যথাসকং কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তত্তা. পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং পারিসেসঞাযেন ইতরেসং পদন্তরেহি সঙ্গহিতত্তা. সদেৰকন্তি চ অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো. ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেন. তত্থ হি সো জাতো তন্নিৰাসী চ. ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণন্তি নিদস্সনমত্তমেতং অপচ্চত্থিকানং অসমিতাবাহিতপাপানঞ্চ সমণব্রাহ্মণানং সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন গহিতত্তা. কামং ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদিৰিসেসনানং ৰসেন সত্তৰিসযো লোক-সদ্দোতি ৰিঞ্ঞাযতি তুল্যযোগৰিসযত্তা তেসং, ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু পন অতুল্যযোগেপি অযং সমাসো লব্ভতীতি ব্যভিচারদস্সনতো পজাগহণন্তি আহ ‘‘পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণ’’ন্তি.

অরূপিনো সত্তা অত্তনো আনেঞ্জৰিহারেন ৰিহরন্তা ‘‘দিব্বন্তীতি দেৰা’’তি ইমং নিব্বচনং লভন্তীতি আহ ‘‘সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরদেৰলোকো গহিতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যত’’ন্তি (অ. নি. ৩.১১৭). সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো গহিতো তস্স সৰিসেসং মারস্স ৰসে ৰত্তনতো. রূপী ব্রহ্মলোকো গহিতো অরূপীব্রহ্মলোকস্স ৰিসুং গহিতত্তা. চতুপরিসৰসেনাতি খত্তিযাদিচতুপরিসৰসেন. ইতরা পন চতস্সো পরিসা সমারকাদিগ্গহণেন গহিতা এৰাতি. অৰসেসসব্বসত্তলোকো নাগগরুল়াদিভেদো.

এত্তাৰতা ভাগসো লোকং গহেত্ৰা যোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তেন তেন ৰিসেসেন অভাগসোৰ লোকং গহেত্ৰা যোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতোতি উক্কংসগভিৰিজাননেন. পঞ্চসু হি গতীসু দেৰলোকোৰ সেট্ঠো. তত্থাপি অরূপিনো ‘‘দূরসমুস্সারিতকিলেসদুক্খতায, সন্তপণীতআনেঞ্জৰিহারসমঙ্গিতায, অতিৰিয দীঘাযুকতাযা’’তি এৰমাদীহি ৰিসেসেহি অতিৰিয ইতরেহি উক্কট্ঠা. ব্রহ্মা মহানুভাৰোতিআদিং দসসহস্সিযং মহাব্রহ্মুনো ৰসেন ৰদতি. ‘‘উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো’’তি হি ৰুত্তং. অনুত্তরন্তি সেট্ঠং নৰলোকুত্তরং. ভাৰানুক্কমো ভাৰৰসেন পরেসং অজ্ঝাসযৰসেন ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদীনং পদানং অনুক্কমো. তীহাকারেহীতি দেৰমারব্রহ্মসহিততাসঙ্খাতেহি তীহি পকারেহি. তীসু পদেসূতি ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদীসু তীসু পদেসু. তেন তেনাকারেনাতি সদেৰকত্তাদিনা তেন তেন পকারেন. তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নন্তি পোরাণা পনাহূতি যোজনা.

অভিঞ্ঞাতি য-কারলোপেনাযং নিদ্দেসো, অভিজানিত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰা’’তি. অনুমানাদিপটিক্খেপোতি অনুমানউপমানঅত্থাপত্তিআদিপটিক্খেপো একপ্পমাণত্তা. সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণাচারতায হি সব্বপচ্চক্খা বুদ্ধা ভগৰন্তো. অনুত্তরং ৰিৰেকসুখন্তি ফলসমাপত্তিসুখং. তেন ৰীতিমিস্সাপি কদাচি ভগৰতো ধম্মদেসনা হোতীতি আহ ‘‘হিত্ৰাপী’’তি. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো যস্মিং খণে পরিসা সাধুকারং ৰা দেতি, যথাসুতং ৰা ধম্মং পচ্চৰেক্খতি, তং খণং পুব্বভাগেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, যথাপরিচ্ছেদঞ্চ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায ধম্মং দেসেতি.

দেসকাযত্তেন আণাদিৰিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনাতি সা পরিযত্তিধম্মৰসেন ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘দেসনায তাৰ চতুপ্পদিকাযপি গাথাযা’’তিআদি. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপরাধাদিসাসিতব্বভাৰেন অনুসাসনং তদঙ্গৰিনযাদিৰসেন ৰিনযনং সাসনন্তি তং পটিপত্তিধম্মৰসেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সীলসমাধিৰিপস্সনা’’তিআদি. কুসলানন্তি মগ্গকুসলানং, কুসলানন্তি ৰা অনৰজ্জানং. তেন ফলধম্মানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. আদিভাৰো সীলদিট্ঠীনং তম্মূলকত্তা উত্তরিমনুস্সধম্মানং. তস্মিং তস্মিং অত্থে কথাৰধিসদ্দপ্পবন্ধো গাথাৰসেন সুত্তৰসেন চ ৰৰত্থিতো পরিযত্তিধম্মো, যো ইধেৰ ‘‘দেসনা’’তি ৰুত্তো. তস্স পন অত্থো ৰিসেসেন সীলাদি এৰাতি আহ ‘‘ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো…পে… নিব্বানং দস্সেতী’’তি. তত্থ সীলং দস্সেত্ৰাতি সীলগ্গহণেন সসম্ভারং সীলং গহিতং. তথা মগ্গগ্গহণেন সসম্ভারো মগ্গোতি তদুভযেন অনৰসেসতো পরিযত্তিঅত্থং পরিযাদিযতি. তেনাতি সীলাদিদস্সনেন. অত্থৰসেন হি ইধ দেসনায আদিকল্যাণাদিভাৰো অধিপ্পেতো. কথিকসণ্ঠিতীতি কথিকস্স সণ্ঠানং কথনৰসেন সমৰট্ঠানং.

ন সো সাত্থং দেসেতি নিয্যানত্থৰিরহতো তস্সা দেসনায. একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৰাতি সিথিলাদিভেদেসু ব্যঞ্জনেসু একপ্পকারেনেৰ, দ্ৰিপ্পকারেনেৰ ৰা ব্যঞ্জনেন যুত্তা ৰা দমিল়ভাসা ৰিয. সব্বত্থ নিরোট্ঠং কত্ৰা ৰত্তব্বতায সব্বনিরোট্ঠব্যঞ্জনা ৰা কিরাতভাসা ৰিয. সব্বত্থেৰ ৰিস্সজ্জনীযযুত্ততায সব্বৰিস্সট্ঠব্যঞ্জনা ৰা যৰনভাসা ৰিয. সব্বত্থেৰ সানুসারতায সব্বনিগ্গহিতব্যঞ্জনা ৰা পারসিকাদিমিলক্খভাসা ৰিয. সব্বাপেসা একদেসব্যঞ্জনৰসেনেৰ পৰত্তিযা অপরিপুণ্ণব্যঞ্জনাতি কত্ৰা ‘‘অব্যঞ্জনা’’তি ৰুত্তা. অমক্খেত্ৰাতি অপলিচ্ছেত্ৰা অৰিনাসেত্ৰা, অহাপেত্ৰাতি ৰা অত্থো.

ভগৰা যমত্থং ঞাপেতুং একগাথম্পি একৰাক্যম্পি দেসেতি, তমত্থং তায দেসনায সব্বসো পরিপুণ্ণমেৰ কত্ৰা দেসেতি, এৰং সব্বত্থাতি আহ ‘‘একদেসনাপি অপরিপুণ্ণা নত্থী’’তি. উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেনাতি সংকিলেসপক্খতো ৰট্টদুক্খতো চ উদ্ধরণসভাৰাৰট্ঠিতেন চিত্তেন. তস্মাতি যস্মা সিক্খাত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং ইধ ‘‘ব্রহ্মচরিয’’ন্তি অধিপ্পেতং, তস্মা. ব্রহ্মচরিযন্তি ইমিনা সমানাধিকরণানি সব্বপদানি যোজেত্ৰা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… পকাসেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি আহ.

দূরসমুস্সারিতমানস্সেৰ সাসনে সম্মাপটিপত্তি সম্ভৰতি, ন মান জাতিকস্সাতি আহ ‘‘নিহতমানত্তা’’তি. উস্সন্নত্তাতি বহুলভাৰতো. ভোগারোগ্যাদিৰত্থুকা মদা সুপ্পহেয্যা হোন্তি নিমিত্তস্স অনৰট্ঠানতো’ ন তথা কুলৰিজ্জামদাতি খত্তিযব্রাহ্মণকুলীনানং পব্বজিতানম্পি জাতিৰিজ্জা নিস্সায মানজপ্পনং দুপ্পজহন্তি আহ ‘‘যেভুয্যেন হি…পে… মানং করোন্তী’’তি. ৰিজাতিতাযাতি নিহীনজাতিতায. পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তীতি সুৰিসুদ্ধিং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোন্তি. সীলৰসেন হি সাসনে পতিট্ঠাতি. পতিট্ঠাতুন্তি ৰা সচ্চপটিৰেধেন লোকুত্তরায পতিট্ঠায পতিট্ঠাতুং. যেভুয্যেন হি উপনিস্সযসম্পন্না সুজাতা এৰ হোন্তি, ন দুজ্জাতা.

পরিসুদ্ধন্তি রাগাদীনং অচ্চন্তমেৰ পহানদীপনতো নিরুপক্কিলেসতায সব্বসো ৰিসুদ্ধং. সদ্ধং পটিলভতীতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৰসেন সদ্দহতি. ৰিঞ্ঞুজাতিকানঞ্হি ধম্মসম্পত্তিগহণপুব্বিকা সদ্ধাসিদ্ধি ধম্মপমাণধম্মপ্পসন্নভাৰতো. জাযম্পতিকা ৰসন্তীতি কামং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি ৰুত্তে ঘরসামিকঘরসামিনিৰসেন দ্ৰিন্নংযেৰ গহণং ৰিঞ্ঞাযতি. যস্স পন পুরিসস্স অনেকা পজাপতিযো হোন্তি, তত্থ কিং ৰত্তব্বং? একাযপি তায ৰাসো সম্বাধোতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. রাগাদিনা সকিঞ্চনট্ঠেন, খেত্তৰত্থুআদিনা সপলিবোধট্ঠেন. রাগরজাদীনং আগমনপথতাপি উপ্পজ্জনট্ঠানতা এৰাতি দ্ৰেপি ৰণ্ণনা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. অলগ্গনট্ঠেনাতি অসজ্জনট্ঠেন অপ্পটিবদ্ধভাৰেন. এৰং অকুসলকুসলপ্পৰত্তীনং ঠানভাৰেন ঘরাৰাসপব্বজ্জানং সম্বাধব্ভোকাসতং দস্সেত্ৰা ইদানি কুসলপ্পৰত্তিযা এৰ অট্ঠানঠানভাৰেন তেসং তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং.

সঙ্খেপকথাতি ৰিসুং ৰিসুং পদুদ্ধারং অকত্ৰা সঙ্খেপতো অত্থৰণ্ণনা. একম্পি দিৰসন্তি একদিৰসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৰাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৰা. কিলেসমলেন অমলীনন্তি তণ্হাসংকিলেসাদিৰসেন অসংকিলিট্ঠং কত্ৰা. পরিদহিত্ৰাতি নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ. অগারৰাসো অগারং উত্তরপদলোপেন, তস্স ৰড্ঢিআৰহং অগারস্স হিতং. ভোগক্খন্ধোতি ভোগরাসি ভোগসমুদাযো. আবন্ধনট্ঠেনাতি ‘‘পুত্তো নত্তা’’তিআদিনা পেমৰসেন সপরিচ্ছেদং সম্বন্ধনট্ঠেন. ‘‘অম্হাকমেতে’’তি ঞাযন্তীতি ঞাতী. পিতামহপিতুপুত্তাদিৰসেন পরিৰত্তনট্ঠেন পরিৰট্টো.

২৯২. সামঞ্ঞৰাচীপি সিক্খা-সদ্দো সাজীৰ-সদ্দসন্নিধানতো উপরি ৰুচ্চমানৰিসেসাপেক্খায চ ৰিসেসনিৰিট্ঠোৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা’’তি. সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা. সহ আজীৰন্তি এত্থাতি সাজীৰো. সিক্খনভাৰেনাতি সিক্খায সাজীৰে চ সিক্খনভাৰেন. সিক্খং পরিপূরেন্তোতি সীলসংৰরং পরিপূরেন্তো. সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তোতি – ‘‘নামকাযো পদকাযো নিরুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ৩৯) ৰুত্তসিক্খাপদং ভগৰতো ৰচনং অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰাতি অত্থো. ইদমেৰ চ দ্ৰযং ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ সাজীৰানতিক্কমো সিক্খাপারিপূরিযা পচ্চযো. ততো হি যাৰ মগ্গা সিক্খাপারিপূরী হোতীতি.

পজহিত্ৰাতি সমাদানৰসেন পরিচ্চজিত্ৰা. পহীনকালতো পট্ঠায…পে… ৰিরতোৰাতি এতেন পহানস্স ৰিরতিযা চ সমানকালতং দস্সেতি. যদি এৰং ‘‘পহাযা’’তি কথং পুরিমকালনিদ্দেসোতি? তথা গহেতব্বতং উপাদায. ধম্মানঞ্হি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰে অপেক্খিতে সহজাতানম্পি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহণং পুরিমপচ্ছিমভাৰেনেৰ হোতীতি গহণপৰত্তিআকারৰসেন পচ্চযভূতেসু হিরোত্তপ্পঞাণাদীসু পহানকিরিযায পুরিমকালৰোহারো, পচ্চযুপ্পন্নাসু চ ৰিরতীসু ৰিরমণকিরিযায অপরকালৰোহারো চ হোতীতি ‘‘পহায পটিৰিরতো হোতী’’তি ৰুত্তং. পহাযাতি ৰা সমাদানকালৰসেন ৰুত্তং, পচ্ছা ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুসমাযোগৰসেন পটিৰিরতোতি. পহাযাতি ৰা –

‘‘নিহন্ত্ৰান তমোখন্ধং, উদিতোযং দিৰাকরো;

ৰণ্ণপভায ভাসেতি, ওভাসেত্ৰা সমুগ্গতো’’তি চ. (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৭৮) –

এৰমাদীসু ৰিয সমানকালৰসেন ৰেদিতব্বো. অথ ৰা পাণো অতিপাতীযতি এতেনাতি পাণাতিপাতো, পাণঘাতহেতুভূতো অহিরিকানোত্তপ্পদোসমোহৰিহিং সাদিকো চেতনাপধানো সংকিলেসধম্মো, তং সমাদানৰসেন পহায. ততো…পে… ৰিরতোৰ হোতীতি অৰধারণেন তস্সা ৰিরতিযা কালাদিৰসেন অপরিযন্ততং দস্সেতি. যথা হি অঞ্ঞে সমাদিন্নৰিরতিকাপি অনৰট্ঠিতচিত্ততায লাভজীৰিকাদিহেতু সমাদানং ভিন্দন্তেৰ, ন এৰমযং. অযং পন পহীনকালতো পট্ঠায ওরতো ৰিরতোতি. অদিন্নাদানং পহাযাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

দণ্ডনং দণ্ডনিপাতনং দণ্ডো. মুগ্গরাদিপহরণৰিসেসোপি ইধ পহরণৰিসেসোতি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ঠপেত্ৰা দণ্ডং সব্বম্পি অৰসেসং উপকরণ’’ন্তি. দণ্ডনসঙ্খাতস্স পরৰিহেঠনস্স পরিৰজ্জিতভাৰদীপনত্থং দণ্ডসত্থানং নিক্খেপৰচনন্তি আহ ‘‘পরূপঘাতত্থাযা’’তিআদি. ৰিহিংসনভাৰতোতি ৰিবাধনভাৰতো. লজ্জীতি এত্থ ৰুত্তলজ্জায ওত্তপ্পম্পি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি পাপজিগুচ্ছনপাপুত্তাসরহিতং, পাপভযং ৰা অলজ্জনং অত্থি. যস্স ৰা ধম্মগরুতায ধম্মস্স চ অত্তাধীনত্তা অত্তাধিপতিভূতা লজ্জাকিচ্চকারী, তস্স লোকাধিপতিভূতং ওত্তপ্পং কিচ্চকরন্তি ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি ‘‘লজ্জী’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নোতি কস্মা ৰুত্তং, ননু দযা-সদ্দো ‘‘অদযাপন্নো’’তিআদীসু করুণায ৰত্ততীতি? সচ্চমেতং, অযং পন দযা-সদ্দো অনুরক্খণত্থং অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্তমানো মেত্তায চ করুণায চ পৰত্ততীতি ইধ মেত্তায পৰত্তমানো ৰুত্তো. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, সা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, মেত্তং চিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তচিত্তো, তস্স ভাৰো মেত্তচিত্ততা, মেত্তাইচ্চেৰ অত্থো.

সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি এতেন তস্সা ৰিরতিযা সত্তৰসেন অপরিযন্ততং দস্সেতি. পাণভূতেতি পাণজাতে. অনুকম্পকোতি করুণাযনকো. যস্মা পন মেত্তা করুণায ৰিসেসপচ্চযো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তায এৰ দযাপন্নতাযা’’তি. এৰং যেহি ধম্মেহি পাণাতিপাতা ৰিরতি সম্পজ্জতি, তেহি লজ্জামেত্তাকরুণাধম্মেহি সমঙ্গিভাৰো দস্সিতো, সদ্ধিং পিট্ঠিৰট্টকধম্মেহীতি দট্ঠব্বং. এত্থাহ – কস্মা ‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তি একৰচননিদ্দেসো কতো, ননু নিরৰসেসানং পাণানং অতিপাততো ৰিরতি ইধাধিপ্পেতা? তথা হি ৰুত্তং ‘‘সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতী’’তি. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বে পাণভূতে হিতেন অনুকম্পকো’’তি পুথুৰচননিদ্দেসোতি? সচ্চমেতং, পাণভাৰসামঞ্ঞৰসেন পনেত্থ পাল়িযং আদিতো একৰচননিদ্দেসো কতো, সব্বসদ্দসন্নিধানেন পুথুত্তং ৰিঞ্ঞাযমানমেৰাতি সামঞ্ঞনিদ্দেসং অকত্ৰা ভেদৰচনিচ্ছাৰসেন দস্সেতুং অট্ঠকথাযং বহুৰচনৰসেন অত্থো ৰুত্তো. কিঞ্চ ভিয্যো – সামঞ্ঞতো সংৰরসমাদানং, তব্বিসেসতো সংৰরভেদোতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং অযং ৰচনভেদো কতোতি ৰেদিতব্বং. ৰিহরতীতি ৰুত্তপ্পকারো হুত্ৰা একস্মিং ইরিযাপথে উপ্পন্নং দুক্খং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইরিযতি পালেতী’’তি.

ন কেৰলং কাযৰচীপযোগৰসেন আদানমেৰ, অথ খো আকঙ্খপিস্স পরিচ্চত্তৰত্থুৰিসযাৰাতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তেনপী’’তিআদি ৰুত্তং. থেনেতি থেয্যং করোতীতি থেনো, চোরো. সুচিভূতেনাতি এত্থ সুচিভাৰো অধিকারতো সদ্দন্তরসন্নিধানতো চ থেয্যসংকিলেসৰিরমণন্তি আহ ‘‘অথেনত্তাযেৰ সুচিভূতেনা’’তি. কামঞ্চেত্থ ‘‘লজ্জী দযাপন্নো’’তিআদি ন ৰুত্তং, অধিকারৰসেন পন অত্থতো ৰা ৰুত্তমেৰাতি ৰেদিতব্বং. যথা হি লজ্জাদযো পাণাতিপাতপহানস্স ৰিসেসপচ্চযো, এৰং অদিন্নাদানপহানস্সপীতি, তস্মা সাপি পাল়ি আনেত্ৰা ৰত্তব্বা. এস নযো ইতো পরেসুপি. অথ ৰা সুচিভূতেনাতি এতেন হিরোত্তপ্পাদীহি সমন্নাগমো, অহিরিকাদীনঞ্চ পহানং ৰুত্তমেৰাতি ‘‘লজ্জী’’তিআদি ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অসেট্ঠচরিযন্তি অসেট্ঠানং চরিযং, অসেট্ঠং ৰা চরিযং. মিথুনানং ৰুত্তাকারেন সদিসভূতানং অযন্তি মিথুনো, যথাৰুত্তো দুরাচারো. আরাচারী মেথুনাতি এতেন – ‘‘ইধ ব্রাহ্মণ, একচ্চো…পে… ন হেৰ খো মাতুগামেন সদ্ধিং দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, অপিচ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনপরিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনং সাদিযতি, সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৫০) ৰুত্তা সত্তৰিধমেথুনসংযোগাপি পটিৰিরতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সচ্চেন সচ্চন্তি পুরিমেন ৰচীসচ্চেন পচ্ছিমং ৰচীসচ্চং সন্দহতি অসচ্চেন অনন্তরিকত্তা. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. হলিদ্দিরাগো ৰিয ন থিরকতো হোতীতি এত্থ কথায অনৰট্ঠিতভাৰেন হলিদ্দিরাগসদিসতা ৰেদিতব্বা, ন পুগ্গলস্স. পাসাণলেখা ৰিযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সদ্ধা অযতি পৰত্ততি এত্থাতি সদ্ধাযো, সদ্ধাযো এৰ সদ্ধাযিকো যথা ‘‘ৰেনযিকো’’তি (ম. নি. ১.২৪৬; অ. নি. ৮.১১; পারা. ৮), সদ্ধায ৰা অযিতব্বো সদ্ধাযিকো, সদ্ধেয্যোতি অত্থো. ৰত্তব্বতং আপজ্জতিৰিসংৰাদনতোতি অধিপ্পাযো.

অনুপ্পদাতাতি (দী. নি. টী. ১.৯; অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অনুবলপ্পদাতা, অনুৰত্তনৰসেন ৰা পদাতা. কস্স পন অনুৰত্তনং পদানঞ্চাতি? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৰুত্তত্তা সন্ধানস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি. যস্মা পন অনুৰত্তনৰসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং, রক্খণং ৰা দল়্হীকরণং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা’’তিআদি. আরমন্তি এত্থাতি আরামো, রমিতব্বট্ঠানং. যস্মা পন আ-কারেন ৰিনাপি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰেত্থ অত্থো’’তি.

এত্থাতি –

‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একারো ৰত্ততী রথো;

অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ৪.৩৪৭; উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫;দী. নি. টী. ১.৯) –

ইমিস্সা গাথায. সীলঞ্হেত্থ ‘‘নেলঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – চিত্তো গহপতি, ‘‘নেলঙ্গন্তি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৪৭; দী. নি. টী. ১.৯). সুকুমারাতি অফরুসতায মুদুকা. পুরস্স এসাতি এত্থ পুর-সদ্দো তন্নিৰাসীৰাচকো দট্ঠব্বো ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু (দী. নি. টী. ১.৯) ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘নগরৰাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপা. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তৰুদ্ধিকরা’’তি.

কালৰাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপাপটিৰিরতস্স পটিপত্তিদস্সনং. অত্থসংহিতাপি হি ৰাচা অযুত্তকালপযোগেন অত্থাৰহা ন সিযাতি অনত্থৰিঞ্ঞাপনৰাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৰাদিতা পরিহরিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘কালৰাদী’’তি. কালে ৰদন্তেনপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পরিৰজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৰাদী’’তি. ভূতঞ্চ ৰদন্তেন যং ইধলোক-পরলোক-হিতসম্পাদকং, তদেৰ ৰত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৰাদী’’তি ৰুত্তং. অত্থং ৰদন্তেনপি লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৰ অৰত্ৰা লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰত্তব্বন্তি দস্সনত্থং ‘‘ধম্মৰাদী’’তি ৰুত্তং. যথা চ অত্থো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তংদস্সনত্থং ‘‘ৰিনযৰাদী’’তি ৰুত্তং. পঞ্চন্নঞ্হি সংৰরৰিনযানং, পঞ্চন্নঞ্চ পহানৰিনযানং ৰসেন ৰুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমহেতুভাৰতো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি. এৰং গুণৰিসেসযুত্তোৰ অত্থো ৰুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকরো চ হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি ৰুত্তং. ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৰিভাৰেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছাদিৰসেন হি ওতিণ্ণৰাচাৰত্থুস্মিং একংসাদিব্যাকরণৰিভাগং সল্লক্খেত্ৰা ঠপনাহেতুউদাহরণং সংসন্দনাদিং তংতংকালানুরূপং ৰিভাৰেন্তিযা পরিমিতপরিচ্ছিন্নরূপায ৰিপুলতর-গম্ভীরোদার-পরমত্থ-ৰিত্থারসঙ্গাহিকায কথায ঞাণবলানুরূপং পরে যাথাৰতো ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৰুচ্চতীতি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.

২৯৩. এৰং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৰিভাৰেত্ৰা সতিপি অভিজ্ঝাদিপহানইন্দ্রিযসংৰরসতিসম্পজঞ্ঞজাগরিযানুযোগাদিকে উত্তরদেসনাযং ৰিভাৰেতুং তং পরিহরিত্ৰা আচারসীলস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পাল়ি পৰত্তাতি তদত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বীজানং গামো সমূহো বীজগামো. ভূতানং জাতানং নিব্বত্তানং রুক্খগচ্ছলতাদীনং সমূহো ভূতগামো. ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিপ্ফন্দাভাৰতো ছিন্নে ৰিরুহনতো ৰিসদিসজাতিকভাৰতো চতুযোনিঅপরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুড্ঢি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদেনং, তথা দোহল়াদযো, তত্থ কস্মা বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতি ইচ্ছিতাতি? সমণসারুপ্পতো তন্নিৰাসিসত্তানুরক্খণতো চ. তেনেৰাহ – ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিস মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯).

মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলবীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহণসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজসদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘রূপরূপং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৪৯), দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩২৭; ৫.১৬৫; নেত্তি. ১১) চ যথা. কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা বীজগামো এৰ নিদ্দিট্ঠোতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হ – ‘‘মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলবীজং এতস্সাতিপি মূলবীজ’’ন্তি. তত্থ পুরিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো, দুৰিধোপেস মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্চৰিধস্সা’’তিআদি. নীলতিণরুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৰ অল্লরুক্খাদিকস্স চ. আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদীনং সঙ্গহো.

একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো. সো পন রত্তিভোজনেনপি সিযাতি তন্নিৰত্তনত্থং আহ ‘‘রত্তূপরতো’’তি. এৰম্পি অপরণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি ৰুত্তং. অরুণুগ্গমনকালতো পট্ঠায যাৰ মজ্ঝন্হিকা অযং বুদ্ধাদীনং অরিযানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৰিকালো. অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন রত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘‘অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নামা’’তি ৰুত্তং.

‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) ভগৰতো সাসনং অচ্চন্তরাগুপ্পত্তিযা নচ্চাদিদস্সনং ন অনুলোমেতীতি আহ ‘‘সাসনস্স অননুলোমত্তা’’তি. অত্তনা পযোজিযমানং, পরেহি পযোজাপিযমানঞ্চ নচ্চং নচ্চভাৰসামঞ্ঞেন পাল়িযং একেনেৰ নচ্চ-সদ্দেন গহিতং, তথা গীতৰাদিত-সদ্দেন চাতি আহ ‘‘নচ্চননচ্চাপনাদিৰসেনা’’তি. আদি-সদ্দেন গাযনগাযাপনৰাদনৰাদাপনানি সঙ্গয্হন্তি. দস্সনেন চেত্থ সৰনম্পি সঙ্গহিতং ৰিরূপেকসেসনযেন. যথাসকং ৰিসযস্স আলোচনসভাৰতায ৰা পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং সৰনকিরিযাযপি দস্সনসঙ্খেপসব্ভাৰতো ‘‘দস্সনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি. অৰিসূকভূতস্স গীতস্স সৰনং কদাচি ৰট্টতীতি আহ ‘‘ৰিসূকভূতা দস্সনা’’তি. তথা হি ৰুত্তং পরমত্থজোতিকাযং খুদ্দকট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. ২.পচ্ছিমপঞ্চসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ধম্মূপসংহিতং গীতং ৰট্টতি, গীতূপসংহিতো ধম্মো ন ৰট্টতী’’তি. যং কিঞ্চীতি গন্থিতং ৰা অগন্থিতং ৰা যং কিঞ্চি পুপ্ফং. গন্ধজাতন্তি গন্ধজাতিকং. তস্সপি ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৰচনতো পিসিতস্স অপিসিতস্সপি যস্স কস্সচি ৰিলেপনাদি ন ৰট্টতীতি দস্সেতি.

উচ্চাতি উচ্চ-সদ্দেন সমানত্থং একং সদ্দন্তরং. সেতি এত্থাতি সযনং. উচ্চাসযনং মহাসযনঞ্চ সমণসারুপ্পরহিতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পমাণাতিক্কন্তং অকপ্পিযত্থরণ’’ন্তি. আসনঞ্চেত্থ সযনেনেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. যস্মা পন আধারে পটিক্খিত্তে তদাধারা কিরিযা পটিক্খিত্তাৰ হোতি, তস্মা ‘‘উচ্চাসযনমহাসযনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, অত্থতো পন তদুপভোগভূতনিসজ্জানিপজ্জনেহি ৰিরতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা উচ্চাসযনমহাসযনঞ্চ উচ্চাসযনমহাসযনঞ্চ উচ্চাসযনমহাসযনন্তি এতস্মিং অত্থে একসেসেন অযং নিদ্দেসো কতো যথা ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১; উদা. ১), আসনকিরিযাপুব্বকত্তা ৰা সযনকিরিযায সযনগ্গহণেন আসনম্পি গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.

দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৰংপকারে দস্সেতি. অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৰ নং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতী’’তি. অথ ৰা তিৰিধং পটিগ্গহণং কাযেন ৰাচায মনসাতি. তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৰাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৰিধম্পি পটিগ্গহণং একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘পটিগ্গহণা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নেৰ নং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি. এস নযো আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতিআদীসুপি. নীৰারাদিউপধঞ্ঞস্স সালিআদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৰুত্তং ‘‘সত্তৰিধস্সা’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৰসং মচ্ছৰসং সুসুকাৰসং সুকরৰসং গদ্রভৰস’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম, তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৰট্টতি. সতি পচ্চযেতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি.

সরূপেন ৰঞ্চনং রূপকূটং, পতিরূপেন ৰঞ্চনাতি অত্থো. অঙ্গেন অত্তনো সরীরাৰযৰেন ৰঞ্চনং অঙ্গকূটং. গহণৰসেন ৰঞ্চনং গহণকূটং. পটিচ্ছন্নং কত্ৰা ৰঞ্চনং পটিচ্ছন্নকূটং. অক্কমতীতি নিপ্পীল়েতি, পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো.

হদযন্তি নাল়িআদীনং মানভাজনানং অব্ভন্তরং. তিলাদীনং নাল়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতসিখাযেৰ সিখা. সিখাভেদো তস্সাহাপনং.

কেচীতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ. ৰধোতি মুট্ঠিপহারকসাতাল়নাদীহি ৰিহেসনং, ৰিবাধনন্তি অত্থো. ৰিহেঠনত্থোপি হি ৰধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানংৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদতী’’তিআদীসু (পাচি. ৮৭৯, ৮৮১). যথা হি অপরিগ্গহভাৰসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৰত্থুৰিভাগসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমারিদাসিদাসাদযো ৰিভাগেন ৰুত্তা. এৰং পরস্স হরণভাৰতো অদিন্নাদানভাৰসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৰিসেসভাৰদস্সনত্থং ৰিভাগেন ৰুত্তা, ন এৰং পাণাতিপাতপরিযাযস্স ৰধস্স পুন গহণে পযোজনং অত্থি, তত্থ সযংকারো, ইধ পরংকারোতি চ ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি ৰচনতো. তস্মা যথাৰুত্তো এৰেত্থ অত্থো যুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰধোতি মারণ’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি পোথনমেৰ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং মারণ-সদ্দস্সপি ৰিহিংসনে দিস্সনতো.

২৯৪. চীৰরপিণ্ডপাতানং যথাক্কমং কাযকুচ্ছিপরিহরণমত্তজোতনাযং অৰিসেসতো অট্ঠন্নং পরিক্খারানং অন্তরে তপ্পযোজনতা সম্ভৰতীতি দস্সেন্তো ‘‘তে সব্বেপী’’তিআদিমাহ. এতেপীতি নৰপরিক্খারিকাদযোপি অপ্পিচ্ছাৰ সন্তুট্ঠাৰ. ন হি তত্থকেন মহিচ্ছতা, অসন্তুট্ঠিতা ৰা হোতীতি.

চতূসু দিসাসু সুখং ৰিহরতি, ততো এৰ সুখৰিহারট্ঠানভূতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতি ৰা চাতুদ্দিসো. তত্থ চাযং সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ভযেন ন পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. দ্ৰাদসৰিধস্স সন্তোসস্স ৰসেন সন্তুস্সনকো সন্তুস্সমানো. ইতরীতরেনাতি উচ্চাৰচেন. পরিস্সযানং বাহিরানং সীহব্যগ্ঘাদীনং, অব্ভন্তরানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তুপদ্দৰানং অভিভৰনতো পরিস্সযানং সহিতা. থদ্ধভাৰকরভযাভাৰেন অচ্ছম্ভী. একো অসহাযো. ততো এৰ খগ্গমিগসিঙ্গসদিসতায খগ্গৰিসাণকপ্পো চরেয্যাতি অত্থো.

ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৰা সকুণো গন্তুং ন সক্কোতীতি ‘‘পক্খী সকুণো’’তি পক্খি-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা সকুণো পাল়িযং ৰুত্তোতি আহ ‘‘পক্খযুত্তো সকুণো’’তি. যস্স সন্নিধিকারপরিভোগো কিঞ্চি ঠপেতব্বং সাপেক্খায ঠপনঞ্চ নত্থি, তাদিসো অযং ভিক্খূতি দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তিআদিমাহ. অরিযন্তি অপেন্তি ততো দোসা, তেহি ৰা আরকাতি অরিযোতি আহ ‘‘অরিযেনাতি নিদ্দোসেনা’’তি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি. নিদ্দোসসুখন্তি নিরামিসসুখং কিলেসৰজ্জরহিতত্তা.

২৯৫. যথাৰুত্তে সীলসংৰরে পতিট্ঠিতস্সেৰ ইন্দ্রিযসংৰরো ইচ্ছিতব্বো তদধিট্ঠানতো, তস্স চ পরিপালকভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খূ’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদীসু পদেসু. যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৫) ৰুত্তং, তস্মা তস্স লীনত্থপ্পকাসিনিযং সংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৫) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. রূপাদীসু নিমিত্তাদিগ্গাহপরিৰজ্জনলক্খণত্তা ইন্দ্রিযসংৰরস্স কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখতা অৰিকিণ্ণসুখতা চস্স ৰুত্তা.

২৯৬. পচ্চযসম্পত্তিন্তি পচ্চযপারিপূরিং. ইমে চত্তারোতি সীলসংৰরো সন্তোসো ইন্দ্রিযসংৰরো সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমে চত্তারো অরঞ্ঞৰাসস্স সম্ভারা. তিরচ্ছানগতেহি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি ইসিসিঙ্গস্স পিতুআদযো ৰিয. ৰনচরকেহীতি ৰনচরকমাতুগামেহি. ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি, তাৰতা অপলাযন্তানং হত্থেহি সীসং…পে… করোন্তি. পণ্ণত্তিৰীতিক্কমসঙ্খাতং কাল়কং ৰা. মিচ্ছাৰিতক্কসঙ্খাতং তিলকং ৰা. তন্তি পীতিং ৰিভূতভাৰেন উপট্ঠানতো খযতো সম্মসন্তো.

ৰিৰিত্তন্তি জনৰিৰিত্তং. তেনাহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. সা চ ৰিৰিত্ততা নিস্সদ্দভাৰেন লক্খিতব্বাতি আহ ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি. আৰসথভূতং সেনাসনং ৰিহরিতব্বট্ঠেন ৰিহারসেনাসনং. মসারকাদি মঞ্চপীঠং তত্থ অত্থরিতব্বং ভিসিউপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধিতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থরিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. রুক্খমূলাদি পটিক্কমিতব্বট্ঠানং চঙ্কমনাদীনং ওকাসভাৰতো ওকাসসেনাসনং.

‘‘অনুচ্ছৰিকং দস্সেন্তো’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অনুচ্ছৰিকভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ হী’’তিআদি ৰুত্তং. অচ্ছন্নন্তি ইট্ঠকছদনাদিনা অন্তমসো রুক্খসাখাহিপি ন ছন্নং.

ভত্তস্স পচ্ছতোতি ভত্তভুঞ্জনস্স পচ্ছতো. ঊরুবদ্ধাসনন্তি ঊরূনং অধোবন্ধনৰসেন নিসজ্জং. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকট্ঠপনং নিসজ্জাৰচনেনেৰ বোধিতন্তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযোতি আহ ‘‘উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সরূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি, ৰীথিং ন ৰিলঙ্ঘেতি. ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসপ্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. মুখসমীপেতি মুখস্স সমীপে নাসিকগ্গে ৰা উত্তরোট্ঠে ৰা. ইধ পরি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬) ৰিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো, তস্মা পরিগ্গহিতনিয্যানসতিন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.

ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৰত্তনং ন পটিপক্খেন সুপ্পহীনতা. পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৰুত্তং ঝানস্স অনধিগততা. তথাপি নযিদং চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয সভাৰতো ৰিগতাভিজ্ঝং, অথ খো ভাৰনাৰসেন. তেনাহ ‘‘ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি. এসেৰ নযোতি যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সভাৰেন ৰিগতাভিজ্ঝং অব্যাপন্নঞ্চ, ন ভাৰনায ৰিক্খম্ভিতত্তা, ন এৰমিদং. ইদং পন চিত্তং ভাৰনায পরিসোধিতত্তা অব্যাপন্নং ৰিগতথিনমিদ্ধং অনুদ্ধতং নিব্বিচিকিচ্ছঞ্চাতি অত্থো. ইদং উভযন্তি সতিসম্পজঞ্ঞমাহ.

২৯৭. উচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তীতি এত্থ উচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৰ. ইতি মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞানং একচ্চায চ পরিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৰরণা ধম্মা ইতরায চ সমত্থতং ৰিহনন্তিযেৰাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা ৰুত্তা. ইদম্পি পঠমজ্ঝানং ৰেনেয্যসন্তানে পতিট্ঠাপিযমানং ঞাণং পজ্জতি এত্থাতি ঞাণপদং. ঞাণং ৰল়ঞ্জেতি এত্থাতি ঞাণৰল়ঞ্জং.

২৯৯. ন তাৰ নিট্ঠং গতো বাহিরকানং ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানিপি সিযুন্তি. যদি এৰং অনঞ্ঞসাধারণে মগ্গঞাণপদে কথং ন নিট্ঠঙ্গতোতি আহ ‘‘মগ্গক্খণেপী’’তিআদি. তীসু রতনেসু নিট্ঠং গতো হোতীতি বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিতঞ্চ আরব্ভ ঞাণেন নিট্ঠং নিচ্ছযং উপগতো হোতি. কামঞ্চেত্থ পঠমমগ্গেনেৰ সব্বসো ৰিচিকিচ্ছায পহীনত্তা সব্বস্সপি অরিযসাৰকস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা নত্থি, তত্থ পন যথা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তস্স অরহতো সৰিসযে ঞাণং সৰিসেসং ওগাহতি, ন তথা অনাগামিআদীনন্তি রতনত্তযে সাতিসযং ঞাণনিচ্ছযগমনং সন্ধায ‘‘অগ্গমগ্গৰসেন তত্থনিট্ঠাগমনং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

চূল়হত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.