৬. পাসরাসিসুত্তৰণ্ণনা

২৭২. সাধুমযন্তি এত্থ সাধু-সদ্দো আযাচনত্থো, ন ‘‘সাধাৰুসো’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮২) ৰিয অভিনন্দনাদিঅত্থোতি আহ ‘‘আযাচন্তা’’তি. তেনাহ পাল়িযং ‘‘লভেয্যামা’’তিআদি ৰুত্তং. ন সক্কোন্তি, কস্মা? বুদ্ধা হি গরূ হোন্তি, পরমগরূ উত্তমং গারৰট্ঠানং, ন যথা তথা উপসঙ্কমনীযা. তেনাহ ‘‘একচারিকো সীহো’’তিআদি.

‘‘পাকটকিরিযাযা’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তং ৰিৰরিতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৰুত্তং. ভগৰা সব্বকালং কিমেৰমকাসীতি? ন সব্বকালমেৰমকাসি. যদা পন অকাসি, তং দস্সেতুং ‘‘ভগৰা পঠমবোধিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. মনুস্সত্তভাৰেতি ইমিনা পুরিসত্তভাৰং উল্লিঙ্গেতি. ধনপরিচ্চাগো কতো নাম নত্থি ভগৰতো ধরমানকালেতি অধিপ্পাযো.

মালাকচৰরন্তি মিলাতমালাকচৰরং. রজোজল্লং ন উপলিম্পতি অচ্ছতরছৰিভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সুখুমত্তা ছৰিযা কাযে রজোজল্লং ন লিম্পতী’’তি. যদি এৰং কস্মা ভগৰা নহাযতীতি আহ ‘‘উতুগ্গহণত্থ’’ন্তি.

ৰিহারোতি জেতৰনৰিহারো. ৰীসতিউসভং গাৰুতস্স চতুত্থো ভাগোতি ৰদন্তি. কদাচীতি কস্মিঞ্চি বুদ্ধুপ্পাদে. অচলমেৰাতি অপরিৰত্তমেৰ অনঞ্ঞভাৰতো, মঞ্চানং পন অপ্পমহন্ততাহি পাদানং পতিট্ঠিতট্ঠানস্স হানিৰড্ঢিযো হোন্তিযেৰ.

যন্তনাল়িকাহি পরিপুণ্ণসুৰণ্ণরসধারাহি. ন্হানৰত্তন্তি ‘‘পব্বজিতেন নাম এৰং ন্হাযিতব্ব’’ন্তি নহানচারিত্তং দস্সেত্ৰা. যস্মা ভগৰতো সরীরং সুধন্তচামীকরসমানৰণ্ণং সুপরিসোধিতপৰাল়রুচিরকরচরণাৰরং সুৰিসুদ্ধনীলরতনাৰল়িসদিসকেসতনুরুহং, তস্মা তহং তহং ৰিনিস্সতজাতিহিঙ্গুলকরসূপসোভিতং উপরি মহগ্ঘরতনাৰল়িসঞ্ছাদিতং জঙ্গমমিৰ কনকগিরিসিখরং ৰিরোচিত্থ. তস্মিঞ্চ সমযে দসবলস্স সরীরতো নিক্খমিত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পমাণে পদেসে আধাৰন্তী ৰিধাৰন্তী রতনাৰল়িরতনদাম-রতনচুণ্ণ-ৰিপ্পকিণ্ণং ৰিয, পসারিতরতনচিত্তকঞ্চনপট্টমিৰ, আসিঞ্চমানলাখারসধারা-চিতমিৰ, উক্কাসতনিপাতসমাকুলমিৰ, নিরন্তরং ৰিপ্পকিণ্ণ-কণিকার-কিঙ্কিণিক-পুপ্ফমিৰ, ৰাযুৰেগসমুদ্ধত-চিনপিট্ঠচুণ্ণ-রঞ্জিতমিৰ, ইন্দধনু-ৰিজ্জুলতা-ৰিতানসন্থতমিৰ, গগনতলং তং ঠানং পৰনঞ্চ সম্মা ফরন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰণ্ণভূমি নামেসা’’তিআদি. অত্থন্তি উপমেয্যত্থং. উপমাযোতি ‘‘ঈদিসো চ হোতী’’তি যথারহং তদনুচ্ছৰিকা উপমা. কারণানীতি উপমুপমেয্যসম্বন্ধৰিভাৰনানি কারণানি. পূরেত্ৰাতি ৰণ্ণনং পরিপুণ্ণং কত্ৰা. থামো ৰেদিতব্বো ‘‘অতিত্থে পক্খন্দো’’তি অৰত্তব্বত্তা.

২৭৩. কণ্ণিকাতি সরীরগতবিন্দুকতানি মণ্ডলানি. পরিক্খারভণ্ডন্তি উত্তরাসঙ্গং সঙ্ঘাটিঞ্চ সন্ধায ৰদতি. কিং পনাযং নযো বুদ্ধানম্পি সরীরে হোতীতি? ন হোতি, ৰত্তদস্সনত্থং পনেতং কতন্তি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. গমনৰসেন কাযস্সাভিনীহরণং গমনাভিহারো. যথাধিপ্পাযাৰত্তনং অধিপ্পাযকোপনং.

অঞ্ঞতরায পারমিযাতি নেক্খম্মপারমিযা. ৰীরিযপারমিযাতি অপরে. মহাভিনিক্খমনস্সাতি মহন্তস্স চরিমভৰে অভিনিক্খমনস্স. তঞ্হি মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহন্তঞ্চ ঞাতিপরিৰট্টং মহন্তঞ্চ চক্কৰত্তিসিরিং পজহিত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স চ অচিন্তেয্যাপরিমেয্যভেদস্স মহতো অত্থায হিতায সুখায পৰত্তত্তা মহনীযতায চ মহন্তং অভিনিক্খমনন্তি ৰুচ্চতি.

পুরিমোতি ‘‘কতমায নু কথায সন্নিসিন্না ভৰথা’’তি এৰং ৰুত্তঅত্থো. কা চ পন ৰোতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিরেকে. তেন যথাপুচ্ছিতায কথায ৰক্খমানং ৰিপ্পকতভাৰং জোতেতি. পন-সদ্দো ৰচনালঙ্কারে. যায হি কথায তে ভিক্খূ সন্নিসিন্না, সা এৰ অন্তরাকথাভূতা ৰিপ্পকতা ৰিসেসেন পুন পুচ্ছীযতি. অঞ্ঞাতি অন্তরা-সদ্দস্স অত্থমাহ. অঞ্ঞত্থো হি অযং অন্তরা-সদ্দো ‘‘ভূমন্তরং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) সমযন্তর’’ন্তিআদীসু ৰিয, অন্তরাতি ৰা ৰেমজ্ঝেতি অত্থো. দসকথাৰত্থুনিস্সিতাতি ‘‘কিং সীলং নাম, কথঞ্চ পূরেতব্বং, কানি চস্স সংকিলেসৰোদানানী’’তিআদিনা অপ্পিচ্ছাদিনিস্সিতা সীলাদিনিস্সিতা চ কথা. অরিযোতি নিদ্দোসো. অথ ৰা অত্থকামেহি অরণীযোতি অরিযো, অরিযানং অযন্তি ৰা অরিযোতি. ভাৰনামনসিকারৰসেন তুণ্হী ভৰন্তি, ন একচ্চবাহিরকপব্বজিতা ৰিয মূগব্বতসমাদানেন. দুতিযজ্ঝানম্পি অরিযো তুণ্হীভাৰো ৰচীসঙ্খারপহানতো. মূলকম্মট্ঠানন্তি পারিহারিয কম্মট্ঠানম্পি. ঝানন্তি দুতিযজ্ঝানং.

২৭৪. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰয’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭৩; উদা. ১২, ২৮, ২৯) অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন দেসনা পৰত্তাতি তস্সা উপরিদেসনায সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিযেসনাতি কো অনুসন্ধী’’তি অনুসন্ধিং পুচ্ছতি. অযং তুম্হাকং পরিযেসনাতি যা মহাভিনিক্খমনপটিবদ্ধা ধম্মী কথা, সা তুম্হাকং ধম্মপরিযেসনা ধম্মৰিচারণা অরিযপরিযেসনা নাম. অপাযমগ্গন্তি অনত্থাৰহং মগ্গং. উদ্দেসানুক্কমং ভিন্দিত্ৰাতি উদ্দেসানুপুব্বিং লঙ্ঘিত্ৰা. ধম্ম-সদ্দো ‘‘অমোসধম্মং নিব্বান’’ন্তিআদীসু ৰিয পকতিপরিযাযো. জাযনসভাৰোতি জাযনপকতিকোতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

সব্বত্থাতি যথা ‘‘পুত্তভরিয’’ন্তি দ্ৰন্দসমাসৰসেন একত্তং, এস নযো সব্বত্থ ‘‘দাসিদাস’’ন্তিআদীসু সব্বপদেসু. পরতো ৰিকারং অনাপজ্জিত্ৰা সব্বদা জাতরূপমেৰ হোতীতি জাতরূপং, সুৰণ্ণং. ধৰলসভাৰতায রঞ্জীযতীতি রজতং, রূপিযং. ইধ পন সুৰণ্ণং ঠপেত্ৰা যং কিঞ্চি উপভোগপরিভোগারহং রজতংতেৰ গহিতং. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধযো. চুতীসঙ্খাতং মরণন্তি একভৰপরিযাপন্নং খন্ধনিরোধসঙ্খাতং মরণমাহ. খণিকনিরোধো পন খণে খণে. তেনাহ ‘‘সত্তানং ৰিযা’’তি. সংকিলিস্সতীতি দূসৰিসেন ৰিয অত্তানং দূসিস্সতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, জাতরূপস্স উপক্কিলেসা অযো লোহ’’ন্তিআদি (অ. নি. ৫.২৩). মলং গহেত্ৰাতি যেহি সহযোগতো মলিনং হোতি, তেসং মলিনভাৰপচ্চযানং ৰসেন মলং গহেত্ৰা. জীরণতো জরাধম্মৰারে জাতরূপং গহিতন্তি যোজনা. যে পন জাতিধম্মৰারেপি জাতরূপং ন পঠন্তি, তেসং ইতরেসং ৰিয জীরণধম্মৰারে সরূপতো অনাগতম্পি উপধিগ্গহণেন গহিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. পরিগ্গহে ঠিতানং পন ৰসেন ৰুচ্চমানে অপাকটানম্পি জাতিজরামরণানং ৰসেন যোজনা লব্ভতেৰ. জাতরূপসীসেন চেত্থ সব্বস্সপি অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স গহণং দট্ঠব্বং, পুত্তভরিযাদিগ্গহণেন ৰিয মিত্তামচ্চাদিগ্গহণং.

২৭৫. অরিযেহি পরিযেসনা, অরিযানং পরিযেসনাতি ৰা অরিযপরিযেসনাতি সমাসদ্ৰযং দস্সেতি ‘‘অযং, ভিক্খৰে’’তিআদিনা.

২৭৬. মূলতো পট্ঠাযাতি যং মহাভিনিক্খমনস্স মূলভাৰেসুআদীনৰদস্সনং, ততো পট্ঠায. যস্মা তে ভিক্খূ তত্থ মহাভিনিক্খমনকথায সন্নিসিন্না, সা চ নেসং অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা, তস্মা ভগৰা তেসং মূলতো পট্ঠায মহাভিনিক্খমনকথং কথেতুং আরভি. অহম্পি পুব্বেতি ৰিসেসৰচনং অপরিপক্কঞাণেন সযং চরিমভৰে তীসু পাসাদেসু তিৰিধনাটকপরিৰারস্স দিব্বসম্পত্তিসদিসায মহাসম্পত্তিযা অনুভৰনং, অভিনিক্খমিত্ৰা পধানপদহনৰসেন অত্তকিলমথানুযোগঞ্চ সন্ধাযাহ. অনরিযপরিযেসনং পরিযেসিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. পঞ্চৰগ্গিযাপীতি যথাসকং গিহিভোগং অনুযুত্তা তং পহায পব্বজিত্ৰা অত্তকিলমথানুযোগে ঠিতা সত্থু ধম্মচক্কপৰত্তনদেসনায (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) তম্পি পহায অরিযপরিযেসনং পরিযেসিংসূতি.

২৭৭. কামং দহর-সদ্দো ‘‘দহরং কুমারং মন্দং উত্তানসেয্যক’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৯৬) এত্থ বালদারকে আগতো, ‘‘ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো’’তি পন ৰক্খমানত্তা যুৰাৰত্থা ইধ দহর-সদ্দেন ৰুত্তাতি আহ ‘‘তরুণোৰ সমানো’’তি. পঠমৰযেন একূনতিংসৰযত্তা. জাতিযা হি যাৰ তেত্তিংসৰযা পঠমৰযো. অনাদরত্থে সামিৰচনং যথা ‘‘দেৰদত্তস্স রুদন্তস্স পব্বজী’’তি. কামং অস্সুমুচ্চনং রোদনং, তং অস্সুমুখানন্তি ইমিনা পকাসিতং, তং পন ৰত্ৰা ‘‘রুদন্তান’’ন্তি ৰচনং বলৰসোকসমুট্ঠানং আরোদনৰত্থুং পকাসেতীতি আহ ‘‘কন্দিত্ৰা রোদমানান’’ন্তি. কিং কুসলন্তি গৰেসমানোতি কিন্তি সব্বসো অৰজ্জরহিতং একন্ত নিয্যানিকং পরিযেসমানো. ৰরপদন্তি ৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থিকেহি একন্তেন ৰরণীযট্ঠেন ৰরং, পজ্জিতব্বট্ঠেন পদং. তুঙ্গসরীরতায দীঘো, পিঙ্গলচক্খুতায পিঙ্গলোতি দীঘপিঙ্গলো. ধম্মোতি ৰিনযো, সমযোতি অত্থো. সুত্ৰাৰ উগ্গণ্হিন্তি তেন ৰুচ্চমানস্স সৰনমত্তেনেৰ উগ্গণ্হিং ৰাচুগ্গতং অকাসিং.

পটিলপনমত্তকেনাতি পুন লপনমত্তকেন. জানাতীতি ঞাণো, ঞাণোতি ৰাদো ঞাণৰাদো, তং ঞাণৰাদং. ‘‘ৰদামী’’তি আগতত্তা অট্ঠকথাযং ‘‘জানামী’’তি উত্তমপুরিসৰসেন অত্থো ৰুত্তো. অঞ্ঞেপি বহূতি অঞ্ঞেপি বহূ মম তথাভাৰং জানন্তা ‘‘অযং ইমং ধম্মং জানাতী’’তি, ‘‘অকম্পনীযতায থিরো’’তি ৰা এৰং ৰদন্তি. লাভীতি অঞ্ঞাসীতি ধম্মস্স উদ্দিসনেন মহাপঞ্ঞতায ‘‘অযং অত্তনা গতমগ্গং পৰেদেতি, ন অনুস্সুতিকো’’তি অঞ্ঞাসি. অস্সাতি বোধিসত্তস্স. এতদহোসীতি এতং ‘‘ন খো আল়ারো কালামো’’তিআদি মনসি অহোসি, চিন্তেসীতি অত্থো.

হেট্ঠিমসমাপত্তীহি ৰিনা উপরিমসমাপত্তীনং সম্পাদনস্স অসম্ভৰতো ‘‘সত্ত সমাপত্তিযো মং জানাপেসী’’তি আহ. পযোগং করেয্যন্তি ভাৰনং অনুযুঞ্জেয্যন্তি অত্থো. এৰমাহাতি এৰং ‘‘অহং, আৰুসো’’তিআদিমাহ, সত্তন্নং সমাপত্তীনং অধিগমং পচ্চঞ্ঞাসীতি অত্থো.

অনুসূযকোতি অনিস্সুকী. তেন মহাপুরিসে পসাদং পৰেদেসি. বোধিসত্তস্স তা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা ঠিতস্স পুরিমজাতিপরিচযেন ঞাণস্স চ মহন্ততায তাসং গতি চ অভিসম্পরাযো চ উপট্ঠাসি. তেন ‘‘ৰট্টপরিযাপন্না এৰেতা’’তি নিচ্ছযো উদপাদি. তেনাহ ‘‘নাযং ধম্মো নিব্বিদাযা’’তিআদি. একচ্চানং ৰিরাগভাৰনাসমতিক্কমাৰহোপি নেৰ তেসম্পি অচ্চন্তায সমতিক্কমাৰহো, সযঞ্চ ৰট্টপরিযাপন্নোযেৰ, তস্মা নেৰ ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থায, যদগ্গেন ন নিব্বিদায, তদগ্গেন ন ৰিরজ্জনত্থায, রাগাদীনং পাপধম্মানং ন নিরুজ্ঝনত্থায, ন উপসমত্থায, তস্মা তং অভিঞ্ঞেয্যধম্মং ন অভিজাননত্থায…পে… সংৰত্ততীতি যোজনা.

যাৰদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনুপপত্তিযাতি সত্তসু সমাপত্তীসু উক্কট্ঠং গহেত্ৰা ৰদতি. উট্ঠায সমুট্ঠায অচুতিধম্মং পরিযেসিতুং যুত্তত্তা তঞ্চ অনতিক্কন্তজাতিধম্মমেৰাতি মহাসত্তো পজহতীতি আহ ‘‘যঞ্চ ঠানং পাপেতী’’তিআদি. ততো পট্ঠাযাতি যদা সমাপত্তিধম্মস্স গতিঞ্চ অভিসম্পরাযঞ্চ অব্ভঞ্ঞাসি, ততো পট্ঠায. মক্খিকাৰসেনাতি ভোজনস্স মক্খিকামিস্সতাৰসেন. মনং ন উপ্পাদেতি ভুঞ্জিতুন্তি অধিপ্পাযো. মহন্তেন উস্সাহেনাতি ইদং কতিপাহং তত্থ ভাৰনানুযোগমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন অঞ্ঞেসং ৰিয কসিণপরিকম্মাদিকরণং. ন হি অন্তিমভৰিকবোধিসত্তানং সমাপত্তিনিব্বত্তনে ভারিযং নাম. অনলঙ্করিত্ৰাতি অনু অনু অলংকত্ৰা পুনপ্পুনং ‘‘ইমিনা ন কিঞ্চি পযোজন’’ন্তি কত্ৰা.

২৭৮. ৰাচায উগ্গহিতমত্তোৰাতি এত্থ পুব্বে ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

২৭৯. মহাৰেলা ৰিয মহাৰেলা, ৰিপুলৰালিকপুঞ্জতায মহন্তো ৰেলাতটো ৰিযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মহাৰালিকরাসীতি অত্থো’’তি. উরু মরু সিকতা ৰালুকা ৰণ্ণু ৰালিকাতি ইমে সদ্দা সমানত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং.

সেনা নিগচ্ছি নিৰিসি এত্থাতি সেনানিগমো, সেনায নিৰিট্ঠট্ঠানং. সেনানিগামোতি পন অযং সমঞ্ঞা অপরকালিকা. গোচরগামনিদস্সনঞ্চেতং. উপরিসুত্তস্মিন্তি মহাসচ্চকসুত্তে. ইধ পন বোধিপল্লঙ্কো অধিপ্পেতো অরিযপরিযেসনায ৰুচ্চমানত্তা.

২৮০. ‘‘ঞাণদস্সন’’ন্তি চ একজ্ঝং গহিতপদদ্ৰযৰিসযৰিসেসস্স অনামট্ঠত্তা ‘‘মে’’তি চ গহিতত্তা অনৰসেসঞেয্যাৰবোধনসমত্থমেৰ ঞাণৰিসেসং বোধেতি, ন ঞাণমত্তং, ন দস্সনমত্তন্তি আহ ‘‘সব্বধম্মদস্সনসমত্থঞ্চ মে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উদপাদী’’তি. অকুপ্পতাযাতি ৰিমোক্খন্ততায সব্বসো পটিপক্খধম্মেহি অসঙ্খোভনীযতায. তেনাহ ‘‘রাগাদীহি ন কুপ্পতী’’তি. আরম্মণসন্ততাযপি তদারম্মণানং অত্থি ৰিসেসো যথা তং ‘‘আনেঞ্জৰিহারে’’তি আহ ‘‘অকুপ্পারম্মণতায চা’’তি. পচ্চৰেক্খণঞাণম্পীতি ন কেৰলং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ, অথ খো যথাধিগতে পটিৰেধসদ্ধম্মে একূনৰীসতিৰিধপচ্চৰেক্খণঞাণম্পি.

২৮১. পটিৰিদ্ধোতি (দী. নি. টী. ২.৬৪; সং. নি. টী. ১.১.১৭২; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৭) সযম্ভুঞাণেন ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পটিমুখং নিব্বিজ্ঝনৰসেন পত্তো, যথাভূতং অৰবুদ্ধোতি অত্থো. গম্ভীরোতি মহাসমুদ্দো ৰিয মকসতুণ্ডসূচিযা অঞ্ঞত্র সমুপচিতপরিপক্কঞাণসম্ভারেহি অঞ্ঞেসং ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো. তেনাহ ‘‘উত্তানভাৰপটিক্খেপৰচনমেত’’ন্তি. যো অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো, সো ওগাহিতুমসক্কুণেয্যতায সরূপতো চ পস্সিতুং ন সক্কাতি আহ ‘‘গম্ভীরত্তাৰ দুদ্দসো’’তি. দুক্খেন দট্ঠব্বোতি কিচ্ছেন কেনচিদেৰ দট্ঠব্বো. যং পন দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তস্স ওগাহেত্ৰা অনু অনু বুজ্ঝনে কথা এৰ নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তাৰ দুরনুবোধো’’তি. দুক্খেন অৰবুজ্ঝিতব্বো অৰবোধস্স দুক্করভাৰতো. ইমস্মিং ঠানে – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো দুক্করতরং ৰা দুরভিসম্ভৰতরং ৰা’’তি সুত্তপদং (সং. নি. ৫.১১১৫) ৰত্তব্বং. সন্তারম্মণতায ৰা সন্তো. নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায নিব্বুতো. পধানভাৰং নীতোতি ৰা পণীতো. অতিত্তিকরট্ঠেন অতপ্পকো সাদুরসভোজনং ৰিয. এত্থ চ নিরোধসচ্চং সন্তং আরম্মণন্তি সন্তারম্মণং, মগ্গসচ্চং সন্তং সন্তারম্মণঞ্চাতি সন্তারম্মণং. অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায সন্তপণীতভাৰেনেৰ চ অসেচনকতায অতপ্পকতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘ইদং দ্ৰযং লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. উত্তমঞাণৰিসযত্তা ন তক্কেন অৰচরিতব্বো, ততো এৰ নিপুণঞাণগোচরতায চ সণ্হো. সুখুমসভাৰত্তা চ নিপুণো, বালানং অৰিসযত্তা পণ্ডিতেহি এৰ ৰেদিতব্বোতি পণ্ডিতৰেদনীযো. আলীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰীযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণা. আলযন্তি অল্লীযন্তী অভিরমণৰসেন সেৰন্তীতি আলযা, তণ্হাৰিচরিতানি. রমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি কীল়ন্তি লল়ন্তি. আলযরতাতি আলযনিরতা.

ঠানং সন্ধাযাতি ঠান-সদ্দং সন্ধায. অত্থতো পন ঠানন্তি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো এৰ অধিপ্পেতো. তিট্ঠতি ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, সঙ্খারাদীনং পচ্চযভূতা অৰিজ্জাদযো. ইমেসং সঙ্খারাদীনং পচ্চযাতি ইদপ্পচ্চযা, অৰিজ্জাদযোৰ. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা যথা ‘‘দেৰো এৰ দেৰতা’’তি, ইদপ্পচ্চযানং ৰা অৰিজ্জাদীনং অত্তনো ফলং পতি পচ্চযভাৰো উপ্পাদনসমত্থতা ইদপ্পচ্চযতা. তেন সমত্থপচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো হোতি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি ফলং এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পদদ্ৰযেনপি ধম্মানং পচ্চযট্ঠো এৰ ৰিভাৰিতো. তেনাহ ‘‘সঙ্খারাদিপচ্চযানং এতং অধিৰচন’’ন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৭২-৫৭৩) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

সব্বসঙ্খারসমথোতিআদি সব্বন্তি সব্বসঙ্খারসমথাদিসদ্দাভিধেয্যং সব্বং অত্থতো নিব্বানমেৰ. ইদানি তস্স নিব্বানভাৰং দস্সেতুং ‘‘যস্মা হী’’তিআদি ৰুত্তং. ন্তি নিব্বানং. আগম্মাতি পটিচ্চ অরিযমগ্গস্স আরম্মণপচ্চযভাৰহেতু. সম্মন্তীতি অপ্পটিসন্ধিকূপসমৰসেন সম্মন্তি. তথা সন্তা সৰিসেসং উপসন্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ৰূপসম্মন্তী’’তি. এতেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা সম্মন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খারসমথো, নিব্বান’’ন্তি দস্সেতি. সব্বসঙ্খতৰিসংযুত্তে চ নিব্বানে সব্বসঙ্খারৰূপসমপরিযাযো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. পটিনিস্সট্ঠাতি সমুচ্ছেদৰসেন পরিচ্চত্তা হোন্তি. সব্বা তণ্হাতি অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা. সব্বে কিলেসরাগাতি কামরাগরূপরাগাদিভেদা সব্বেপি কিলেসভূতা রাগা, সব্বেপি ৰা কিলেসা ইধ ‘‘কিলেসরাগা’’তি ৰেদিতব্বা, ন লোভৰিসেসা এৰ চিত্তস্স ৰিপরিণতভাৰাপাদনতো. যথাহ ‘‘রত্তম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং, দুট্ঠম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং, মূল়্হম্পি চিত্তং ৰিপরিণত’’ন্তি (পারা. ২৭১). ৰিরজ্জন্তীতি পলুজ্জন্তি.

চিরনিসজ্জাচিরভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুগলসোসাদিৰসেন কাযকিলমথো চেৰ কাযৰিহেসা চ ৰেদিতব্বা. সা চ খো দেসনায অত্থং অজানন্তানং ৰসেন ৰুত্তা, জানন্তানং পন দেসনায কাযপরিস্সমোপি সত্থু অপরিস্সমোৰ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসী’’তি (উদা. ১০). তেনেৰাহ ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্সা’’তি. উভযন্তি চিত্তকিলমথো চেৰ চিত্তৰিহেসা চাতি উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি বোধিমূলেযেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা.

অনুব্রূহনং সম্পিণ্ডনং. সোতি ‘‘অপিস্সূ’’তি নিপাতো. মন্তি পটি-সদ্দযোগেন সামিঅত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘মমা’’তি. ৰুদ্ধিপ্পত্তা ৰা অচ্ছরিযা অনচ্ছরিযা. ৰুদ্ধিঅত্থোপি হি অ-কারো হোতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১.তিকমাতিকা). কপ্পানং সতসহস্সং চত্তারি চ অসঙ্খ্যেয্যানি সদেৰকস্স লোকস্স ধম্মসংৰিভাগকরণত্থমেৰ পারমিযো পূরেত্ৰা ইদানি অধিগতধম্মরজ্জস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিদীপনতা, গাথাত্থস্স অচ্ছরিযতা, তস্স ৰুদ্ধিপ্পত্তি চাতি ৰেদিতব্বং. অত্থদ্ৰারেন হি গাথানং অনচ্ছরিযতা. গোচরা অহেসুন্তি উপট্ঠহেসুং. উপট্ঠানঞ্চ ৰিতক্কেতব্বতাতি আহ ‘‘পরিৰিতক্কযিতব্বতং পাপুণিংসূ’’তি.

যদি সুখাপটিপদাৰ, কথং কিচ্ছতাতি আহ ‘‘পারমীপূরণকালে পনা’’তিআদি. এৰমাদীনি দুপ্পরিচ্চজানি দেন্তস্স. হ-ইতি ৰা ‘‘ব্যত্ত’’ন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. একংসত্থেতি কেচি. হ ব্যত্তং, একংসেন ৰা অলং নিপ্পযোজনং এৰং কিচ্ছেন অধিগতস্স ধম্মস্স দেসিতন্তি যোজনা. হলন্তি ৰা ‘‘অল’’ন্তি ইমিনা সমানত্থং পদং ‘‘হলন্তি ৰদামী’’তিআদীসু (দী. নি. টী. ২.৬৫; সং. নি. টী. ১.১.১৭২) ৰিয. রাগদোসপরিফুট্ঠেহীতি ফুট্ঠৰিসেন ৰিয সপ্পেন রাগেন দোসেন চ সম্ফুট্ঠেহি অভিভূতেহি. রাগদোসানুগতেহীতি রাগেন চ দোসেন চ অনুবন্ধেহি.

কামরাগরত্তা ভৰরাগরত্তা চ নীৰরণেহি নিৰুততায, দিট্ঠিরাগরত্তা ৰিপরীতাভিনিৰেসেন. ন দক্খন্তীতি যাথাৰতো ধম্মং ন পটিৰিজ্ঝিস্সন্তি. এৰং গাহাপেতুন্তি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা সভাৰেন যাথাৰতো ধম্মং জানাপেতুং. রাগদোসপরেততাপি নেসং সম্মূল়্হভাৰেনেৰাতি আহ ‘‘তমোখন্ধেন আৰুটা’’তি.

২৮২. ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা কারণং ৰিভাৰেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা সযমেৰ চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞাতৰেসেনাতি ইমস্স ভগৰতো সাৰকভাৰূপগমনেন অঞ্ঞাতরূপেন. তাপসৰেসেনাতি কেচি. সো পন অরহত্তাধিগমেনেৰ ৰিগচ্ছেয্য. তিৰিধং কারণং অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা পটিপক্খস্স বলৰভাৰো, ধম্মস্স গম্ভীরতা, তত্থ চ সাতিসযং গারৰন্তি, ত দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি আরদ্ধং. (তত্থ পটিপক্খা নাম রাগাদযো কিলেসা সম্মাপটিপত্তিযা অন্তরাযকরত্তা. তেসং বলৰভাৰতো চিরপরিভাৰনায সত্তসন্তানতো দুব্বিসোধিযতায তে সত্তে মত্তহত্থিনো ৰিয দুব্বলপুরিসং অধিভৰিত্ৰা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অনযব্যসনং আপাদেন্তা অনেকসতযোজনাযামৰিত্থারং সুনিচিতং ঘনসন্নিৰেসং কণ্টকদুগ্গম্পি অধিসেন্তি. দূরপ্পভেদদুচ্ছেজ্জতাহি দুব্বিসোধিযতং পন দস্সেতুং ‘‘অথস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চ অন্তো অমট্ঠতায কঞ্জিযপুণ্ণা লাবু. চিরপারিৰাসিকতায তক্কভরিতা চাটি. স্নেহতিন্তদুব্বলভাৰেন ৰসাপীতপিলোতিকা. তেলমিস্সিততায অঞ্জনমক্খিতহত্থো দুব্বিসোধনীযা ৰুত্তা, হীনূপমা চেতা রূপপবন্ধভাৰতো অচিরকালিকত্তা চ মলীনতায, কিলেসসংকিলেসো এৰ পন দুব্বিসোধনীযতরো অনাদিকালিকত্তা অনুসযিতত্তা চ. তেনাহ ‘‘অতিসংকিলিট্ঠা’’তি. যথা চ দুব্বিসোধনীযতরতায, এৰং গম্ভীরদুদ্দসদুরনুবোধানম্পি ৰুত্তউপমা হীনূপমাৰ).

পটিপক্খৰিগমনেন গম্ভীরোপি ধম্মো সুপাকটো ভৰেয্য. পটিপক্খৰিগমনং পন সম্মাপটিপত্তিপটিবদ্ধং, সা সদ্ধম্মস্সৰনাধীনা. তং সত্থরি ধম্মে চ পসাদাযত্তং, সো গরুট্ঠানিযানং অজ্ঝেসনহেতুকোতি পনাল়িকায সত্তানং ধম্মসম্পটিপত্তিযা ব্রহ্মযাচনানিমিত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

উপক্কিলেসভূতং অপ্পং রাগাদিরজং এতস্সাতি অপ্পরজং, অপ্পরজং অক্খি পঞ্ঞাচক্খু যেসং তে তংসভাৰাতি কত্ৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতো ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদিনা. অপ্পং রাগাদিরজং যেসং তংসভাৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি এৰম্পি সদ্দত্থো সম্ভৰতি. দানাদিদসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সরণগমনপরহিতপরিণামনেহি সদ্ধিং (দ্ৰাদস হোন্তীতি) ‘‘দ্ৰাদসপুঞ্ঞকিরিযৰসেনা’’তি ৰুত্তং.

রাগাদিমলেন সমলেহি পূরণাদীহি ছহি সত্থারেহি সত্থুপটিঞ্ঞেহি কব্বরচনাৰসেন চিন্তাকৰিআদিভাৰে ঠত্ৰা তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং চিন্তিতো. তে কির বুদ্ধকোলাহলানুস্সৰেন সঞ্জাতকুতূহলং লোকং ৰঞ্চেত্ৰা কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পটিজানন্তা যং কিঞ্চি অধম্মংযেৰ ধম্মোতি দীপেসুং. তেনাহ ‘‘তে হি পুরেতরং উপ্পজ্জিত্ৰা’’তিআদি. অপাপুরেতন্তি এতং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পভুতি পিহিতং নিব্বাননগরস্স মহাদ্ৰারং অরিযমগ্গং সদ্ধম্মদেসনাহত্থেন অপাপুর ৰিৰর.

সেলপব্বতো উচ্চো হোতি থিরো চ, ন পংসুপব্বতো মিস্সকপব্বতো চাতি আহ ‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনী’’তি. ধম্মমযং পাসাদন্তি লোকুত্তরধম্মমাহ. সো হি সব্বসো পসাদাৰহো, সব্বধম্মে অতিক্কম্ম অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদসদিসো চ. পঞ্ঞাপরিযাযো ৰা ইধ ধম্ম-সদ্দো. সা হি অব্ভুগ্গতট্ঠেন ‘‘পাসাদো’’তি অভিধম্মে (ধ. স. অট্ঠ. ১৬) নিদ্দিট্ঠা. তথা চাহ –

‘‘পঞ্ঞাপাসাদমারুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;

পব্বতট্ঠোৰ ভূমট্ঠে, ধীরো বালে অৰেক্খতী’’তি. (ধ. প. ২৮);

উট্ঠেহীতি ৰা ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাসঙ্খাতসঙ্কোচাপত্তিতো কিলাসুভাৰতো উট্ঠহ.

২৮৩. গরুট্ঠানিযং পযিরুপাসিত্ৰা গরুতরং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, সাপি অত্থতো যাচনাৰ হোতীতি আহ ‘‘অজ্ঝেসনন্তি যাচন’’ন্তি. পদেসৰিসযং ঞাণদস্সনং অহুত্ৰা বুদ্ধানংযেৰ আৰেণিকভাৰতো ইদং ঞাণদ্ৰযং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ইমেসঞ্হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং বুদ্ধচক্খূতি নাম’’ন্তি. তিণ্ণং মগ্গঞাণানন্তি হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি নামং চতুসচ্চধম্মদস্সনমত্তভাৰতো. যতো তানি ঞাণানি ৰিজ্জূপমভাৰেন ৰুত্তানি, অগ্গমগ্গঞাণং পন ঞাণকিচ্চস্স সিখাপ্পত্তিযা ন দস্সনমত্তং হোতীতি ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি ন ৰুচ্চতি, ততো তং ৰজিরূপমভাৰেন ৰুত্তং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অপ্পরজক্খা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন. যস্মা মন্দকিলেসা ‘‘অপ্পরজক্খা’’তি ৰুত্তা, তস্মা বহলকিলেসা ‘‘মহারজক্খা’’তি ৰেদিতব্বা. পটিপক্খৰিধমনসমত্থতায তিক্খানি সূরানি ৰিসদানি, ৰুত্তৰিপরিযাযেন মুদূনি. সদ্ধাদযো আকারাতি সদ্দহনাদিপ্পকারে ৰদতি. সুন্দরাতি কল্যাণা. সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৮১৪) পন ‘‘যেসং আসযাদযো কোট্ঠাসা সুন্দরা, তে স্ৰাকারা, ৰিপরীতা দ্ৰাকারা’’তি ৰুত্তং, তং ইমায অত্থৰণ্ণনায অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতীতি দট্ঠব্বং. কারণং নাম পচ্চযাকারো, সচ্চানি ৰা.

অযং পনেত্থ পাল়ীতি এত্থ অপ্পরজক্খাদিপদানং অত্থৰিভাৰনে অযং তস্সত্থস্স ৰিভাৰনী পাল়ি. সদ্ধাদীনং ৰিমুত্তিপরিপাচকধম্মানং বলৰভাৰো তপ্পটিপক্খানং পাপধম্মানং দুব্বলভাৰেনেৰ হোতি, তেসঞ্চ বলৰভাৰো সদ্ধাদীনং দুব্বলভাৰেনাতি ৰিমুত্তিপরিপাচকধম্মানং অত্থিতানত্থিতাৰসেন অপ্পরজক্খমহারজক্খতাদযো পাল়িযং ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা. খন্ধাদযো এৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. সম্পত্তিভৰভূতো লোকো সম্পত্তিভৰলোকো, সুগতিসঙ্খাতো উপপত্তিভৰো. সম্পত্তি সম্ভৰতি এতেনাতি সম্পত্তিসম্ভৰলোকো. সুগতিসংৰত্তনিযো কম্মভৰো. দুগ্গতি সঙ্খাতউপপত্তিভৰদুগ্গতি সংৰত্তনিযকম্মভৰা ৰিপত্তিভৰলোকৰিপত্তিসম্ভৰলোকা.

পুন এককদুকাদিৰসেন লোকং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘একো লোকো’’তিআদি ৰুত্তং. আহারাদযো ৰিয হি আহারট্ঠিতিকা সঙ্খারা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি. এত্থ একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকাতি যাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বসঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তি, তায সব্বে সঙ্খারা একোৰ লোকো একৰিধো পকারন্তরস্স অভাৰতো. দ্ৰে লোকাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নামগ্গহণেন চেত্থ নিব্বানস্স অগ্গহণং তস্স অলোকসভাৰত্তা. ননু চ আহারট্ঠিতিকাতি এত্থ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায মগ্গফলানম্পি লোকতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি পরিঞ্ঞেয্যানং দুক্খসচ্চধম্মানং ইধ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা. অথ ৰা ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তং-গহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. উপাদানানং আরম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. দসাযতনানীতি দস রূপাযতনানি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ৰিৰট্টজ্ঝাসযস্স অধিপ্পেতত্তা তস্স চ সব্বং তেভূমককম্মং গরহিতব্বং ৰজ্জিতব্বঞ্চ হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বে অভিসঙ্খারা ৰজ্জং, সব্বে ভৰগামিকম্মা ৰজ্জ’’ন্তি. অপ্পরজক্খমহারজক্খাদীসু পঞ্চসু দুকেসু একেকস্মিং দস দস কত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাসায আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি জানাতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তং জানাতীতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং. এত্থ চ অপ্পরজক্খাদিভব্বাদিৰসেন আৰজ্জেন্তস্স ভগৰতো তে সত্তা পুঞ্জপুঞ্জাৰ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, ন একেকা.

উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনী, গচ্ছোপি জলাসযোপি, ইধ পন জলাসযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপ্পলৰনে’’তি. যানি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৰ হুত্ৰা পুসন্তি ৰড্ঢন্তি, তানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি. দীপিতানীতি অট্ঠকথাযং পকাসিতানি, ইধেৰ ৰা ‘‘অঞ্ঞানিপী’’তিআদিনা ভাসিতানি.

উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটিতং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণে উগ্ঘটিতমত্তে এৰ জানাতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতমেৰ অত্থং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. সহ উদাহটৰেলাযাতি উদাহারে উদাহটমত্তেযেৰ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমযো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স, উদ্দিসাপেন্তস্স ৰাতি অত্থো. পরিপুচ্ছতোতি অত্থং পরিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অরহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পদপরমোতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৰ পরমং অস্সাতি পদপরমোতি ৰুচ্চতি.

কম্মাৰরণেনাতি (ৰিভ. অট্ঠ. ৮২৬) পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অরিযমগ্গপটিৰেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ‘‘ৰিপাকাৰরণমেৰা’’তি ৰেদিতব্বা. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দরহিতা. উত্তরকুরুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞায পরিহীনা. ভৰঙ্গপঞ্ঞায পন পরিপুণ্ণাযপি যস্স ভৰঙ্গং লোকুত্তরস্স পচ্চযো ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞো এৰ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং মগ্গং ওক্কমিতুং অধিগন্তুং অভব্বা. ন কম্মাৰরণেনাতিআদীনি ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বানি.

নিব্বানস্স দ্ৰারং পৰিসনমগ্গো. ৰিৰরিত্ৰা ঠপিতো মহাকরুণূপনিস্সযেন সযম্ভুঞাণেন অধিগতত্তা. সদ্ধং পমুঞ্চন্তূতি অত্তনো সদ্ধং পৰেসেন্তু, সদ্দহনাকারং উপট্ঠপেন্তূতি অত্থো. সুখেন অকিচ্ছেন পৰত্তনীযতায সুপ্পৰত্তিতং. ন ভাসিং ন ভাসিস্সামীতি চিন্তেসিং.

২৮৪. ধম্মং দেসেস্সামীতি এৰং পৰত্তিতধম্মদেসনাপটিসংযুত্তস্স ৰিতক্কস্স সত্তমসত্তাহতো পরং অট্ঠমসত্তাহেযেৰ উপ্পন্নত্তা ৰুত্তং ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তি. ন ইতরসত্তাহানি ৰিয পটিনিযতকিচ্চলক্খিতস্স অট্ঠমসত্তাহস্স নাম পৰত্তিতস্স সব্ভাৰা.

ৰিৰটন্তি দেৰতাৰিগ্গহেন ৰিৰটঅঙ্গপচ্চঙ্গনিদ্দায জনানং পাকটং ৰিপ্পকারন্তি অত্থো. ‘‘বুদ্ধত্তং অনধিগন্ত্ৰা ন পচ্চাগমিস্সামী’’তি উপ্পন্নৰিতক্কাতিসযহেতুকেন পথৰীপরিৰত্তনচেতিযং নাম দস্সেত্ৰা. সাকিযকোলিযমল্লরজ্জৰসেন তীণি রজ্জানি. রুক্খমূলেতি নিগ্রোধমূলে. ৰত্ৰা পক্কামি, পক্কমন্তিযা চস্সা মহাসত্তো আকারং দস্সেসি সুৰণ্ণথালগ্গহণায, সা ‘‘তুম্হাকং তং পরিচ্চত্তমেৰা’’তি পক্কামি.

দিৰাৰিহারং কত্ৰাতি নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জনেন দিৰাৰিহারং ৰিহরিত্ৰা. ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, উপসুস্সতু সরীরে মংসলোহিত’’ন্তিআদিনা সুত্তে (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২৩৭; অ. নি. ২.৫; ৮.১৩; মহানি. ১৭, ১৯৬) আগতনযেন চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠহিত্ৰা.

নৰযোজনন্তি উব্বেধতো ৰুত্তং, পুথুলতো দ্ৰাদসযোজনা, দীঘতো যাৰ চক্কৰাল়া আযতাতি ৰদন্তি. অজ্ঝোত্থরন্তো উপসঙ্কমিত্ৰা – ‘‘উট্ঠেহি সো, সিদ্ধত্থ, অহং ইমস্স পল্লঙ্কস্স অনুচ্ছৰিকো’’তি ৰত্ৰা তত্থ সক্খিং ওতারেন্তো অত্তনো পরিসং নিদ্দিসি. একপ্পহারেনেৰ – ‘‘অযমেৰ অনুচ্ছৰিকো, অযমেৰ অনুচ্ছৰিকো’’তি কোলাহলমকাসি, তং সুত্ৰা মহাসত্তো…পে… হত্থং পসারেতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অচেতনাযং পথৰী, অৰিঞ্ঞায সুখং দুখং;

সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চরিযা. ১.১২৪);

পুব্বেনিৰাসঞাণং ৰিসোধেত্ৰাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো সীহাৰলোকনঞাযেন. ৰট্টৰিৰট্টং সম্মসিত্ৰাতি চতুসচ্চমনসিকারং সন্ধাযাহ. ইমস্স পল্লঙ্কস্স অত্থাযাতি পল্লঙ্কসীসেন অধিগতৰিসেসং দস্সেতি. তত্থ হি সিখাপ্পত্তৰিমুত্তিসুখং অৰিজহন্তো অন্তরন্তরা চ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গং মনসিকরোন্তো একপল্লঙ্কেন নিসীদি. একচ্চানন্তি যা অধিগতমগ্গা সচ্ছিকতনিরোধা একদেসেন চ বুদ্ধগুণে জানন্তি, তা ঠপেত্ৰা তদঞ্ঞেসং দেৰতানং. অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তকরাতি ৰিসাখাপুণ্ণমতো পট্ঠায রত্তিন্দিৰং এৰং নিচ্চসমাহিতভাৰহেতুকানং বুদ্ধগুণানং উপরি অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তসাধকা, ‘‘অযং বুদ্ধো’’তি বুদ্ধভাৰস্স পরেসং ৰিভাৰনা ধম্মা কিং নু খো অত্থীতি যোজনা.

অনিমিসেহীতি ধম্মপীতিৰিপ্ফারৰসেন পসাদৰিকসিতনিচ্চলতায নিমেসরহিতেহি. রতনচঙ্কমেতি দেৰতাহি মাপিতে রতনমযচঙ্কমে. রতনভূতানং সত্তন্নং পকরণানং তত্থ চ অনন্তনযস্স ধম্মরতনস্স সম্মসনেন তং ঠানং রতনঘরচেতিযং নাম জাতন্তিপি ৰদন্তি. এৰন্তি ৰক্খমানাকারেন. ছব্বণ্ণানং রস্মীনং দন্তেহি নিক্খমনতো ছদ্দন্তনাগকুলং ৰিযাতি নিদস্সনং ৰুত্তং.

হেট্ঠা লোহপাসাদপ্পমাণোতি নৰভূমকস্স সব্বপঠমস্স লোহপাসাদস্স হেট্ঠা লোহপাসাদপ্পমাণো. খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৫) পন তত্থ ‘‘ভণ্ডাগারগব্ভপ্পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং.

পচ্চগ্ঘেতি অভিনৰে. পচ্চেকং মহগ্ঘতায পচ্চগ্ঘেতি কেচি, তং ন সুন্দরং. ন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো মহগ্ঘং পটিগ্গণ্হন্তি পরিভুঞ্জন্তি ৰা. পিণ্ডপাতন্তি এত্থ মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ সন্ধায ৰদতি. অযং ৰিতক্কোতি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি অযং পরিৰিতক্কো.

পণ্ডিচ্চেনাতি সমাপত্তিপটিলাভসংসিদ্ধেন অধিগমবাহুসচ্চসঙ্খাতেন পণ্ডিতভাৰেন. ৰেয্যত্তিযেনাতি সমাপত্তিপটিলাভপচ্চযেন পারিহারিযপঞ্ঞাসঙ্খাতেন ব্যত্তভাৰেন. মেধাৰীতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতায তংতংইতিকত্তব্বতাপঞ্ঞাসঙ্খাতায চ মেধায সমন্নাগতোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. মহাজানিযোতি মহাপরিহানিকো. আগমনপাদাপি নত্থীতি ইদং পঠমং ৰত্তব্বং, অথাহং তত্থ গচ্ছেয্যং, গন্ত্ৰা দেসিযমানং ধম্মম্পিস্স সোতুং সোতপসাদোপি নত্থীতি যোজনা. কিং পন ভগৰতা অত্তনো বুদ্ধানুভাৰেন তে ধম্মং ঞাপেতুং ন সক্কাতি? আম, ন সক্কা. ন হি পরতো ঘোসং অন্তরেন সাৰকানং ধম্মাভিসমযো সম্ভৰতি, অঞ্ঞথা ইতরপচ্চযরহিতস্সপি ধম্মাভিসমযেন ভৰিতব্বং, ন চ তং অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অজ্ঝত্তঞ্চ যোনিসোমনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৭). পাল়িযং রামস্সেৰ সমাপত্তিলাভিতা আগতা, ন উদকস্স, তং তস্স বোধিসত্তেন সমাগতকালৰসেন ৰুত্তং. সো হি পুব্বেপি তত্থ যুত্তপ্পযুত্তো ৰিহরন্তো মহাপুরিসেন খিপ্পঞ্ঞেৰ সমাপত্তীনং নিব্বত্তিতভাৰং সুত্ৰা সংৰেগজাতো মহাসত্তে ততো নিব্বিজ্জ পক্কন্তে ঘটেন্তো ৰাযমন্তো নচিরস্সেৰ অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি অদ্দসা’’তি. এতে অট্ঠ ব্রাহ্মণাতি সম্বন্ধো. ছল়ঙ্গৰাতি ছল়ঙ্গৰিদুনো. মন্তন্তি মন্তপদং. ‘‘নিজ্ঝাযিত্ৰা’’তি ৰচনসেসো, মন্তেত্ৰাতি অত্থো. ৰিযাকরিংসূতি কথেসুং.

যথামন্তপদন্তি লক্খণমন্তসঙ্খাতৰেদৰচনানুরূপং. গতাতি পটিপন্না. ‘‘দ্ৰেৰ গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ২.৩৩; ৩.১৯৯-২০০; ম. নি. ২.৩৮৪, ৩৯৮) ৰুত্তনিযামেন নিচ্ছিনিতুং অসক্কোন্তা ব্রাহ্মণা ৰুত্তমেৰ পটিপজ্জিংসু, ন মহাপুরিসস্স বুদ্ধভাৰপ্পত্তিং পচ্চাসীসিংসু. ইমে পন কোণ্ডঞ্ঞাদযো পঞ্চ ‘‘একংসতো বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি জাতনিচ্ছযত্তা মন্তপদং অতিক্কন্তা. পুণ্ণপত্তন্তি তুট্ঠিদানং. নিব্বিতক্কাতি নিব্বিকপ্পা, ন দ্ৰেধা তক্কা.

ৰপ্পকালেতি ৰপনকালে. ৰপনত্থং বীজানি নীহরণন্তেন তত্থ অগ্গং গহেত্ৰা দানং বীজগ্গদানং নাম. লাযনগ্গাদীসুপি এসেৰ নযো. ধঞ্ঞফলস্স নাতিপরিণতকালে পুথুককালে. লাযনেতি সস্সলাযনে. যথা লূনং হত্থকং কত্ৰা ৰেণিৰসেন বন্ধনং ৰেণিকরণং. ৰেণিযো পন পুরিসভারৰসেন বন্ধনং কলাপো. খলে কলাপানং ঠপনদিৰসে অগ্গং গহেত্ৰা দানং খলগ্গং. মদ্দিত্ৰা ৰীহীনং রাসিকরণদিৰসে অগ্গং গহেত্ৰা দানং ভণ্ডগ্গং. কোট্ঠাগারে ধঞ্ঞস্স পক্খিপনদিৰসে দানং কোট্ঠগ্গং. উদ্ধরিত্ৰাতি খলতো ধঞ্ঞস্স উদ্ধরিত্ৰা. নৰন্নং অগ্গদানানং দিন্নত্তাতি ইদং তস্স রত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৰত্থায কতাভিনীহারানুরূপং পৰত্তিতসাৰকপারমিযা চিণ্ণন্তে পৰত্তিতত্তা ৰুত্তং. তিণ্ণম্পি হি বোধিসত্তানং তংতংপারমিযা সিখাপ্পত্তকালে পৰত্তিতং পুঞ্ঞং অপুঞ্ঞং ৰা গরুতরৰিপাকমেৰ হোতি, ধম্মস্স চ সব্বপঠমং সচ্ছিকিরিযায ৰিনা কথং রত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৰসিদ্ধীতি. বহুকারা খো ইমে পঞ্চৰগ্গিযাতি ইদং পন উপকারানুস্সরণমত্তকমেৰ পরিচযৰসেন আল়ারুদকানুস্সরণং ৰিয.

২৮৫. ৰিৰরেতি মজ্ঝে. তেনাহ ‘‘তিগাৰুতন্তরে ঠানে’’তি. অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনস্স পসঙ্গে অন্তরা-সদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনাহ ‘‘অন্তরাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কত’’ন্তি.

সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৰিত্ৰা পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন অতিক্কমিত্ৰা. চতুভূমকধম্মং অনৰসেসং ঞেয্যং সব্বসো ঞেয্যাৰরণস্স পহীনত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অৰেদিং. রজ্জনদুস্সনমুয্হনাদিনা কিলেসেন. অপ্পহাতব্বম্পি কুসলাব্যাকতং তপ্পটিবদ্ধকিলেসমথনেন পহীনত্তা ন হোতীতি আহ ‘‘সব্বং তেভূমকধম্মং জহিত্ৰা ঠিতো’’তি. আরম্মণতোতি আরম্মণকরণৰসেন.

কিঞ্চাপি লোকিযধম্মানম্পি যাদিসো লোকনাথস্স অধিগমো, ন তাদিসো অধিগমো পরূপদেসো অত্থি, লোকুত্তরধম্মে পনস্স লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘লোকুত্তরধম্মে ময্হং আচরিযো নাম নত্থী’’তি. পটিভাগপুগ্গলোতি সীলাদীহি গুণেহি পটিনিধিভূতো পুগ্গলো. সহেতুনাতি সহধম্মেন সপাটিহীরকতায. নযেনাতি অভিজাননতাদিৰিধিনা. চত্তারি সচ্চানীতি ইদং তব্বিনিমুত্তস্স ঞেয্যস্স অভাৰতো ৰুত্তং. সযং বুদ্ধোতি সযমেৰ সযম্ভুঞাণেন বুদ্ধো. ৰিগতপরিল়াহতায সীতিভূতো. ততো এৰ নিব্বুতো. আহঞ্ছন্তি আহনিস্সামি. ৰেনেয্যানং অমতাধিগমায উগ্ঘোসনাদিং কত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনা অমতদুন্দুভীতি ৰুত্তা.

অনন্তঞাণো জিতকিলেসোতি অনন্তজিনো. এৰম্পি নাম ভৰেয্যাতি এৰংৰিধে নাম রূপরতনে ঈদিসেন ঞাণেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অযং হিস্স পব্বজ্জায পচ্চযো জাতো, কতাধিকারো চেস. তথা হি ভগৰা তেন সমাগমত্থং পদসাৰ তং মগ্গং পটিপজ্জি.

কোট্ঠাসসম্পন্নাতি অঙ্গপচ্চঙ্গসঙ্খাতঅৰযৰসম্পন্না. অট্টীযতীতি অট্টো হোতি, দোমনস্সং আপজ্জতীতি অত্থো.

অৰিহং উপপন্নাসেতি অৰিহেসু নিব্বত্তা. ৰিমুত্তাতি অগ্গফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তা. তে হিত্ৰা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপজ্ঝগুন্তি তে উপকা দযো মানুসং অত্তভাৰং জহিত্ৰা ওরম্ভাগিযসংযোজনপ্পহানেন অৰিহেসু নিব্বত্তমত্তাৰ অগ্গমগ্গাধিগমেন দিব্বযোগং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনং সমতিক্কমিংসু.

২৮৬. সণ্ঠপেসুন্তি ‘‘নেৰ অভিৰাদেতব্বো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১২) সণ্ঠং কিরিযাকারং অকংসু. তেনাহ ‘‘কতিকং অকংসূ’’তি. পধানতোতি পুব্বে অনুট্ঠিতদুক্করচরণতো. পভাৰিতন্তি ৰাচাসমুট্ঠানং, ৰচীনিচ্ছারণন্তি অত্থো. ‘‘অযং ন কিঞ্চি ৰিসেসং অধিগমিস্সতী’’তি অনুক্কণ্ঠনত্থং. ‘‘মযং যত্থ কত্থচি গমিস্সামা’’তি মা ৰিতক্কযিত্থ. ওভাসোতি ৰিপস্সনোভাসো. নিমিত্তন্তি কম্মট্ঠাননিমিত্তং. একপদেনেৰাতি একৰচনেনেৰ. ‘‘অনেন পুব্বেপি ন কিঞ্চি মিচ্ছা ৰুত্তপুব্ব’’ন্তি সতিং লভিত্ৰা. যথাভূতৰাদীতি উপ্পন্নগারৰা.

অন্তোৰিহারেযেৰ অহোসি দহরকুমারো ৰিয তেহি ভিক্খূহি পরিহরিতো. মলেতি সংকিলেসে. গামতো ভিক্খূহি নীহটং উপনীতং ভত্তং এতস্সাতি নীহটভত্তো, তেন নীহটভত্তেন ভগৰতা. এত্তকং কথামগ্গন্তি – ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিযেসনা’’তি আরভিত্ৰা যাৰ – ‘‘নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি পদং, এত্তকং দেসনামগ্গং. কামঞ্চেত্থ – ‘‘তুম্হেপি মমঞ্চেৰ পঞ্চৰগ্গিযানঞ্চ মগ্গং আরূল়্হা, অরিযপরিযেসনা তুম্হাকং পরিযেসনা’’তি অট্ঠকথাৰচনং. তেন পন – ‘‘সো খো অহং, ভিক্খৰে, অত্তনা জাতিধম্মো সমানো…পে… অসংকিলিট্ঠং অনুত্তরং যোগক্খেমং নিব্বানং অজ্ঝগমন্তি, অথ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ মযা এৰং ওৰদিযমানা…পে… অনুত্তরং যোগক্খেমং নিব্বানং অজ্ঝগমংসু…পে… নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি ইমস্সেৰ সুত্তপদস্স অত্থো ৰিভাৰিতোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ভগৰা যং পুব্বে অৰচ তুম্হেপি মমঞ্চেৰ পঞ্চৰগ্গিযানঞ্চ মগ্গং আরুল়্হা, অরিযপরিযেসনা তুম্হাকং পরিযেসনাতি. ইমং একমেৰ অনুসন্ধিং দস্সেন্তো আহরী’’তি.

২৮৭. অনগারিযানম্পীতি পব্বজিতানম্পি. পঞ্চকামগুণৰসেন অনরিযপরিযেসনা হোতি গধিতাদিভাৰেন পরিভুঞ্জনতো. মিচ্ছাজীৰৰসেনপি অনরিযপরিযেসনা হোতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘পঞ্চকামগুণৰসেনা’’তি ৰুত্তং সচ্ছন্দরাগপরিভোগস্স অধিপ্পেতত্তা. ইদানি চতূসু পচ্চযেসু কামগুণে নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিভোগরসোতি পরিভোগপচ্চযপীতিসোমনস্সং. অযং পন রসসমানতাৰসেন গহণং উপাদায ‘‘রসো’’তি ৰুত্তো, ন সভাৰতো. সভাৰেন গহণং উপাদায পীতিসোমনস্সং ধম্মারম্মণং সিযা, ন রসারম্মণং. অপ্পচ্চৰেক্খণপরিভোগোতি পচ্চৰেক্খণরহিতো পরিভোগো, ইদমত্থিতং অনিস্সায গধিতাদিভাৰেন পরিভোগোতি অত্থো. গধিতাতি তণ্হায বদ্ধা. মুচ্ছিতাতি মুচ্ছং মোহং পমাদং আপন্না. অজ্ঝোগাল়্হাতি অধিওগাল়্হা, তং তং আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ঠিতা. আদীনৰং অপস্সন্তাতি সচ্ছন্দরাগপরিভোগে দোসং অজানন্তা. অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগহেতুআদীনৰং নিস্সরতি অতিক্কমতি এতেনাতি নিস্সরণং, পচ্চৰেক্খণঞাণং.

পাসরাসিন্তি পাসসমুদাযং. লুদ্দকো হি পাসং ওড্ডেন্তো ন একংযেৰ, ন চ একস্মিংযেৰ ঠানে ওড্ডেতি, অথ খো তংতংমিগানং আগমনমগ্গং সল্লক্খেত্ৰা তত্থ তত্থ ওড্ডেন্তো বহূযেৰ ওড্ডেতি, তস্মা তে চিত্তেন একতো গহেত্ৰা ‘‘পাসরাসী’’তি ৰুত্তং. ৰাগুরস্স ৰা পাসপদেসানং বহুভাৰতো ‘‘পাসরাসী’’তি ৰুত্তং.

পাসরাসিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.