৮. মধুপিণ্ডিকসুত্তৰণ্ণনা

১৯৯. জাতিৰনন্তি সযংজাতং ৰনং. তেনাহ ‘‘অরোপিম’’ন্তি. পটিসল্লানত্থাযাতি একীভাৰত্থায, পুথুত্তারম্মণতো ৰা চিত্তং পটিনিৰত্তেত্ৰা অচ্চন্তসন্তে নিব্বানে ফলসমাপত্তিৰসেন অল্লীযাপনত্থং. দণ্ডো পাণিম্হি অস্সাতি দণ্ডপাণি. যথা সো ‘‘দণ্ডপাণী’’তি ৰুচ্চতি, তং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. দণ্ডৰিত্ততাযাতি দণ্ডে সোণ্ডতায. সো হি দণ্ডপসুতো দণ্ডসিপ্পে চ সুকুসলো তত্থ পাকটো পঞ্ঞাতো, তস্মা দণ্ডং গহেত্ৰাৰ ৰিচরতি. জঙ্ঘাকিলমথৰিনোদনত্থন্তি রাজসভায চিরনিসজ্জায উপ্পন্নজঙ্ঘাপরিস্সমস্স অপনযনত্থং. অধিচ্চনিক্খমনোতি যাদিচ্ছকনিক্খমনো, ন অভিণ্হনিক্খমনো. ওলুব্ভাতি সন্নিরুম্ভিত্ৰা ঠিতো. যথা সো ‘‘ওলুব্ভা’’তি ৰুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘গোপালকদারকো ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং.

২০০. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দিট্ঠীতি আহ ‘‘কিং ৰাদীতি, কিং দিট্ঠিকো’’তি? কিমক্খাযীতি কিমাচিক্খকো, কীদিসধম্মকথো? অচিত্তীকারেনাতি অনাদরেন. তথাপুচ্ছনে কারণং দস্সেন্তো ‘‘কস্মা’’তিআদিমাহ. নস্সতেতন্তি নস্সতু এতং কুলং.

অত্থং ন জানাতীতি অত্থং চে একদেসেন জানেয্য, তং মিচ্ছা গহেত্ৰা পটিপ্ফরিত্ৰাপি তিট্ঠেয্য. তস্স দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযাতি তদস্স অত্থাজাননং ভগৰতা ইচ্ছিতং. ৰিগ্গাহিককথন্তি ৰিগ্গহকথং, সারম্ভকথন্তি অত্থো. ননু ভগৰতা সদ্ধিং লোকে পুথূ সমণব্রাহ্মণা নানাৰাদা সন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তথাগতো হী’’তিআদি. ন ৰিৰদতি ৰিৰাদহেতুকানং কামদিট্ঠিজ্ঝোসানানং মগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাতিতত্তা, তদভাৰতো পন লোকো তথাগতেন ৰিৰদতি. ধম্মৰাদী যথাভূতৰাদী ধম্মৰাদীহি ন ৰিৰদতি তেসং ৰিৰদিতুকামতায এৰ অভাৰতো, অধম্মৰাদী পন তিণাযপি নমঞ্ঞমানো তেহি কিঞ্চি ৰিৰদতি. তেনাহ ‘‘ন, ভিক্খৰে, ধম্মৰাদী কেনচি লোকস্মিং ৰিৰদতী’’তি (সং. নি. ৩.৯৪). অধম্মৰাদী পন অসমুচ্ছিন্নৰিৰাদহেতুকত্তা ৰিৰদতেৰ. তথা চাহ ‘‘অধম্মৰাদীৰ খো, ভিক্খৰে, ৰিৰদতী’’তি.

যথা চ পনাতি এত্থ যথা-সদ্দো ‘‘যথা চ অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতি, তঞ্চ পজানাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২২) ৰিয কারণত্থোতি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তি. কারণাকারো ৰা ইধ যথা-সদ্দেন ৰুত্তো, সো পন অত্থতো কারণমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘যেন কারণেনা’’তি. ‘‘ইদং কথং ইদং কথং’’তি পৰত্তনতো কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা. সা যস্স নত্থি, সো অকথংকথী, তং অকথংকথিং. ৰিপ্পটিসারকুক্কুচ্চং ভগৰতা অনাগামিমগ্গেনেৰ ছিন্নং, হত্থপাদকুক্কুচ্চং অগ্গমগ্গেন আৰেণিকধম্মাধিগমতো. অপরাপরং উপ্পজ্জনকভৰো ‘‘ভৰাভৰো’’তি ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পুনপ্পুনব্ভৰে’’তি. সংৰরাসংৰরো ফলাফলং ৰিয খুদ্দকমহন্তো ভৰো ‘‘ভৰাভৰো’’তি ৰুত্তোতি আহ ‘‘হীনপণীতে ৰা ভৰে’’তি. ভৰো ৰুড্ঢিপ্পত্তো ‘‘অভৰো’’তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১.তিকমাতিকা). কিলেসসঞ্ঞাতি কামসঞ্ঞাদিকে ৰদতি. কিলেসা এৰ ৰা সঞ্ঞানামেন ৰুত্তা ‘‘সঞ্ঞা পহায অমতং এৰ পাপুণাতী’’তিআদীসু ৰিয. অত্তনো খীণাসৰভাৰং দীপেতীতি ইমিনাৰ পরেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেতীতি অযম্পি অত্থো ৰিভাৰিতোতি দট্ঠব্বং. নীহরিত্ৰা কীল়াপেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা চেৰ কীল়াপেত্ৰা চ, নীহরণৰসেন ৰা কীল়াপেত্ৰা. তিৰিসাখন্তি তিভঙ্গভাকুটি ৰিয নলাটে জাতত্তা নলাটিকং.

২০১. কিন্তি নু খোতি কিং কারণেনাতি অত্থো. অনুসন্ধিং গহেত্ৰাতি পুচ্ছানুসন্ধিং উট্ঠপেত্ৰা. যতোনিদানন্তি যংনিদানং, যংকারণাতি ৰুত্তং হোতি. পুরিমপদে হি ৰিভত্তি অলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো, ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনাদিনিদানন্তি অযমেৰ অত্থো. সঙ্খাযন্তি সঙ্খাভাৰেন ঞাযন্তীতি সঙ্খাতি আহ ‘‘সঙ্খাতি কোট্ঠাসা’’তি. কামঞ্চেত্থ মানোপি পপঞ্চো, অভিনন্দনসভাৰে এৰ পন গণ্হন্তো ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চসম্পযুত্তা’’তি আহ. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অভিনন্দিতব্ব’’ন্তিআদি. সমুদাচরন্তীতি সব্বসো উদ্ধং উদ্ধং পরিযাদায পৰত্তন্তি. মরিযাদত্থো হি অযমাকারো, তেন চ যোগেন পুরিসন্তি উপযোগৰচনং যথা ‘‘তথাগতং, ভিক্খৰে, অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দ্ৰে ৰিতক্কা সমুদাচরন্তী’’তি (ইতিৰু. ৩৮). তণ্হাদযো চ যথাসকং পৰত্তিআকারং অৰিলঙ্ঘন্তিযো আসেৰনৰসেন উপরূপরি পৰত্তন্তি. তথা হি তা ‘‘পপঞ্চসঙ্খা’’তি ৰুত্তা.

কারণেতি পৰত্তিপচ্চযে. একাযতনম্পি …পে… নত্থীতি চক্খাযতনাদি একম্পি আযতনং অভিনন্দিতব্বং অভিৰদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বঞ্চ নত্থি চে, ননু নত্থি এৰ, কস্মা ‘‘নত্থি চে’’তি ৰুত্তন্তি? সচ্চং নত্থি, অপ্পহীনাভিনন্দনাভিৰদনঅজ্ঝোসানানং পন পুথুজ্জনানং অভিনন্দিতব্বাদিপ্পকারানি আযতনানি হোন্তীতি তেসং ন সক্কা নত্থীতি ৰত্তু, পহীনাভিনন্দনাদীনং পন সব্বথা নত্থীতি ‘‘নত্থি চে’’তি ৰুত্তং. অহং মমন্তি অভিনন্দিতব্বন্তি দিট্ঠাভিনন্দনায ‘‘অহ’’ন্তি তণ্হাভিনন্দনায ‘‘মম’’ন্তি রোচেতব্বং. অভিৰদিতব্বন্তি অভিনিৰিসনসমুট্ঠাপনৰসেন ৰত্তব্বং. তেনাহ ‘‘অহং মমন্তি ৰত্তব্ব’’ন্তি. অজ্ঝোসিত্ৰাতি দিট্ঠি তণ্হা ৰত্থুং অনুপৰিসিত্ৰা গাহদ্ৰযং অনঞ্ঞসাধারণং ৰিয কত্ৰা. তেনাহ ‘‘গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা’’তি. এতেনাতি ‘‘এত্থ চে নত্থী’’তিআদিৰচনেন. এত্থাতি আযতনেসু. তণ্হাদীনং অৰত্থুভাৰদস্সনমুখেন তণ্হাদীনংযেৰ অপ্পৰত্তিং কিলেসপরিনিব্বানং কথিতন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘এসেৰন্তো’’তিআদি, অযমেৰ অভিনন্দনাদীনং নত্থিভাৰকরো মগ্গো, তপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং ফলং, তংনিস্সরণং ৰা নিব্বানং রাগানুসযাদীনং অন্তো অৰসানং অপ্পৰত্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অযং …পে… অন্তো’’তি. সব্বত্থাতি ‘‘এসেৰন্তো পটিঘানুসযানং’’তিআদীসু সব্বপদেসু.

আদিযতীতি পহারদানাদিৰসেন গয্হতি. মত্থকপ্পত্তং কলহন্তি ভণ্ডনাদিমত্তে অট্ঠত্ৰা মুখসত্তীহি ৰিতুদনাদিৰসেন মত্থকপ্পত্তং কলহং. যায করোতীতি সম্বন্ধো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ৰিরুদ্ধগ্গাহৰসেন নানাগাহমত্তং, তথা ৰিরুদ্ধৰাদৰসেন নানাৰাদমত্তং. এৰং পৰত্তন্তি গরুকাতব্বেসুপি গারৰং অকত্ৰা ‘‘তুৰং তুৰ’’ন্তি এৰং পৰত্তং সারম্ভকথং, যায চেতনায যং করোতি, সা তুৰং তুৰং. নিস্সাযাতি পটিচ্চ, নিস্সযাদিপচ্চযে কত্ৰাতি অত্থো. কিলেসানং উপ্পত্তিনিমিত্ততা তাৰ আযতনানং হোতু তব্ভাৰে ভাৰতো, নিরোধনিমিত্ততা পন কথং. ন হেত্থ লোকুত্তরধম্মানং সঙ্গহো লোকিযানংযেৰ অধিপ্পেতত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘নিরুজ্ঝমানাপী’’তিআদি. নামমত্তেন নিমিত্ততং সন্ধায ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘যত্থুপ্পন্না, তত্থেৰ নিরুদ্ধা হোন্তী’’তি ৰত্ৰা তমত্থং সুত্তন্তরেন সাধেন্তো ‘‘স্ৰাযমত্থো’’তিআদিমাহ.

তত্থ সমুদযসচ্চপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে সমুদযসচ্চনিদ্দেসেন. সো হি ‘‘কত্থ উপ্পজ্জমানা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰসেন পৰত্তত্তা পঞ্হোতি ৰুত্তো. ননু তত্থ তণ্হায উপ্পত্তিনিরোধা ৰুত্তা, ন সব্বকিলেসানন্তি ঈদিসী চোদনা অনৰকাসাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৰ চা’’তিআদিমাহ. লদ্ধৰোহারেতি ইমিনা রাগাদীনং অপ্পৰত্তিনিমিত্ততায অন্তোতি সমঞ্ঞা নিব্বানস্সাতি দস্সেতি. এতেনেৰ অভিনন্দনাদীনং অভাৰোতি চ ইদং সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. কথং পন সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটে নিব্বানে অকুসলধম্মানং নিরোধসম্ভৰোতি আহ ‘‘যঞ্হি যত্থ নত্থি, তং তত্থ নিরুদ্ধং নাম হোতী’’তি. য্ৰাযং অপ্পৰত্তিযং নিরোধৰোহারো ৰুত্তো, স্ৰাযমত্থো নিরোধপঞ্হেন দীপেতব্বো. ন হি তত্থ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা ৰিতক্কৰিচারা পটিপ্পস্সদ্ধাতি ৰুত্তা, অথ খো অপ্পৰত্তা এৰাতি.

২০৩. এৰংসম্পদন্তি এৰংসম্পজ্জনকং এৰং পস্সিতব্বং ইদং মম অজ্ঝেসনং. তেনাহ ‘‘ঈদিসন্তি অত্থো’’তি. জানং জানাতীতি (অ. নি. টী. ৩.১০.১১৩-১১৬) সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং সব্বং জানাতি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন হি অৰিসেসগ্গহণেন চ ‘‘জান’’ন্তি ইমিনা নিরৰসেসং ঞেয্যজাতং পরিগ্গণ্হাতীতি তব্বিসযায জাননকিরিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ করণং ভৰিতুং যুত্তং. অথ ৰা পকরণৰসেন ‘‘ভগৰা’’তি সদ্দন্তরসন্নিধানেন চাযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. পস্সিতব্বমেৰ পস্সতীতি দিব্বচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-ধম্মচক্খু-বুদ্ধচক্খু-সমন্তচক্খু-সঙ্খাতেহি ঞাণচক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতি এৰ. অথ ৰা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৰিপল্লাসা কামরূপপরিঞ্ঞাৰাদিনো জানন্তাপি ৰিপল্লাসৰসেন জানন্তি, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন পহীনৰিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতি এৰ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৰা পস্সন্তো পস্সতিযেৰাতি অত্থো. দস্সনপরিণাযকট্ঠেনাতি যথা চক্খু সত্তানং দস্সনত্থং পরিণেতি, এৰং লোকস্স যাথাৰদস্সনসাধনতো দস্সনকিচ্চপরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো, পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা ৰা সযম্ভুঞাণেন পঞ্ঞাচক্খুং ভূতো পত্তোতি ৰা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৰমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা ৰা বোধিপক্খিযা তেহি উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো, অনঞ্ঞসাধারণং ৰা ধম্মং পত্তোতি ধম্মভূতো. ব্রহ্মা ৰুচ্চতি মগ্গো তেন উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনত্তা, তঞ্চ সযম্ভুঞাণেন পত্তোতি ব্রহ্মভূতো. চতুসচ্চধম্মং ৰদতীতি ৰত্তা. চিরং সচ্চপটিৰেধং পৰত্তেন্তো ৰদতীতি পৰত্তা. অত্থং নীহরিত্ৰাতি দুক্খাদিঅত্থং তত্থাপি পীল়নাদিঅত্থং উদ্ধরিত্ৰা. পরমত্থং ৰা নিব্বানং পাপযিতা, অমতসচ্ছিকিরিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৰতো ধম্মস্সামী.

২০৪. সো ৰা উদ্দেসো অত্তনোপি হোতীতি থেরো ‘‘যং খো নো’’তি আহ. সব্বলোকসাধারণা হি বুদ্ধানং দেসনাতি. ইদানি যেহি দ্ৰারারম্মণেহি পুরিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচরন্তি, তানি তাৰ দস্সেন্তো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা দস্সেতুং যেন সল়াযতনৰিভঙ্গেন নিদ্দেসো কতো, তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ নিস্সযভাৰেনাতি নিস্সযপচ্চযভাৰেন. নিস্সযপচ্চযো চ পসাদচক্খুযেৰ হোতি, ন চুদ্দসসম্ভারং, চতুচত্তালীসসম্ভারং ৰা সসম্ভারচক্খুন্তি আহ ‘‘চক্খুপসাদঞ্চ পটিচ্চা’’তি. আরম্মণভাৰেনাতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন. আরম্মণপচ্চযো চ চতুসমুট্ঠানিকরূপেসু যং কিঞ্চি হোতীতি আহ ‘‘চতুসমুট্ঠানিকরূপে চ পটিচ্চা’’তি.

এত্থ চক্খু একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপাযতনং পন অনেকমেৰ সংহতন্তি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং নিস্সযভাৰেন ‘‘চক্খুপসাদঞ্চ আরম্মণভাৰেন চতুসমুট্ঠানিকরূপে চা’’তি ৰচনভেদো কতো. কিং পন কারণং চক্খু একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপং পন অনেকমেৰাতি? পচ্চযভাৰৰিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৰেনেৰ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৰতো, অসতি অভাৰতো, যতো তং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৰুচ্চতি, তন্নিস্সিততা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৰসেন ইচ্ছিতব্বা অরূপভাৰতো. অথ খো গরুরাজাদীসু সিস্সরাজপুরিসাদীনং ৰিয তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায, ইতরে পন পচ্চযা তেন তেন ৰিসেসেন ৰেদিতব্বা.

সচাযং পচ্চযভাৰো ন একস্মিং ন সম্ভৰতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘চক্খুঞ্চাৰুসো, পটিচ্চা’’তি একৰচনৰসেন ৰুত্তং. রূপং পন যদিপি চক্খু ৰিয পুরেজাতঅত্থি-অৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুরেতরং উপ্পন্নং হুত্ৰা ৰিজ্জমানক্খণে এৰ উপকারকত্তা তথাপি অনেকমেৰ সংহতং হুত্ৰা পচ্চযো হোতি আরম্মণভাৰতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৰভূতং, পরিকপ্পিতাকারমত্তং ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৰে সো তস্স সারম্মণসভাৰতায যং কিঞ্চি অনালম্ভিত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভপৰত্তিকারণভাৰেন আলম্বনীযতো আরম্মণং নাম, তস্স যস্মা যথা তথা সভাৰূপলদ্ধি ৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপং আরব্ভ পৰত্তমানং তস্স সভাৰং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. সা চস্স ইন্দ্রিযাধীনৰুত্তিকস্স আরম্মণসভাৰূপলদ্ধি ন একদ্ৰিকলাপগতৰণ্ণৰসেন হোতি, নাপি কতিপযকলাপগতৰণ্ণৰসেন, অথ খো আভোগানুরূপং আপাথগতৰণ্ণৰসেনাতি অনেকমেৰ রূপং সংহচ্চকারিতায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি বহুৰচনৰসেনাহ.

যং পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.২ পচ্চযনিদ্দেস) ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, তং যাদিসং রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, তাদিসং সন্ধায ৰুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা যদেকে ৰদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণৰিসযা, ন দ্রব্যসল্লক্খণৰসেনা’’তি, তম্পি সুৰুত্তমেৰ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযারম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৰ অভাৰতো, সমুদিতা পন ৰণ্ণধম্মা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৰিসুং ৰিসুং অসমত্থানম্পি সিৰিকাৰহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৰণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৰ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকারিতা পরিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পরমাণুরূপং আরম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ, আৰুসো, পটিচ্চা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. চক্খুৰিঞ্ঞাণং নামাতি চক্খুনিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জতি.

তিণ্ণং সঙ্গতিযাতি চক্খু, রূপং, চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি ইমেসং তিণ্ণং সঙ্গতিযা সমোধানেন. ফস্সো নামাতি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণে ফুসনাকারেনেৰ পৰত্তনতো ফুসনলক্খণো ফস্সো নাম ধম্মো উপ্পজ্জতি. সহজাতাদিৰসেনাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞাদিৰসেন, অনন্তরায অনন্তরাদিৰসেন, ইতরায উপনিস্সযৰসেন পচ্চযভাৰতো ফস্সপচ্চযা ফস্সকারণা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. অনুভৰনসমকালমেৰ আরম্মণস্স সঞ্জাননং হোতীতি ‘‘তায ৰেদনায যং আরম্মণং ৰেদেতি, তদেৰ সঞ্ঞা সঞ্জানাতী’’তি ৰুত্তং. চক্খুদ্ৰারিকা ধম্মা ইধাধিপ্পেতাতি তদনুসারেন পন অপরাপরুপ্পন্নানং ৰেদনাদীনং গহণে সতি, যন্তি ৰা কারণৰচনং, যস্মা আরম্মণং ৰেদেতি, তস্মা তং সঞ্জানাতীতি অত্থো. ন হি অসতি ৰেদযিতে কদাচি সঞ্ঞুপ্পত্তি অত্থি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. সঞ্ঞায হি যথাসঞ্ঞাতং ৰিজ্জমানং, অৰিজ্জমানং ৰা আরম্মণং ৰিতক্কৰসেন পরিকপ্পেতি, যথাপরিকপ্পিতঞ্চ তং দিট্ঠিতণ্হামানমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো পপঞ্চেতীতি ৰুত্তো. তেনেৰাহ ‘‘পথৰিং পথৰিতো সঞ্জানা’’তি, ‘‘পথৰিং পথৰিতো সঞ্ঞত্ৰা পথৰিং মঞ্ঞতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২), ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১) চ. বলপ্পত্তপপঞ্চৰসেনেৰাযমত্থৰণ্ণনা কতা, অট্ঠকথাযং পন পরিদুব্বলৰসেন.

চক্খুরূপাদীহি কারণেহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাৰিতক্কেহি কারণভূতেহি. অকারণভূতানম্পি তেসং অত্থিতায কারণগ্গহণং. পরিঞ্ঞাতা হি তে অকারণং. তেনাহ ‘‘অপরিঞ্ঞাতকারণ’’ন্তি. তীহিপি পরিঞ্ঞাহি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকং. অভিভৰন্তীতি অজ্ঝোত্থরন্তি. সহজাতা হোন্তীতি এত্থ ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদনাক্খন্ধো অত্থি কুসলো’তিআদিৰচনতো ৰেদনাসঞ্ঞা অসহজাতাপি গহেতব্বা. যদি এৰন্তি ‘‘পপঞ্চেতী’’তি এত্থ যদি পঞ্চদ্ৰারজৰনসহজাতা পপঞ্চসঙ্খা অধিপ্পেতা তাসং পচ্চুপ্পন্নৰিসযত্তা, কস্মা অতীতানাগতগ্গহণং কতন্তি চোদেতি. ইতরো ‘‘তথা উপ্পজ্জনতো’’তিআদিনা পরিহরতি. তত্থ তথা উপ্পজ্জনতোতি যথা ৰত্তমানকালে, এৰং অতীতকালে অনাগতকালে চ চক্খুদ্ৰারে পপঞ্চসঙ্খানং উপ্পজ্জনতো অতীতানাগতগ্গহণং কতং, ন অতীতেসু, অনাগতেসু ৰা চক্খুরূপেসু চক্খুদ্ৰারিকানং তাসং উপ্পজ্জনতো.

মনঞ্জাৰুসো, পটিচ্চাতি এত্থ দুৰিধং মনং কেৰলং ভৰঙ্গং, সাৰজ্জনং ৰা. দুৰিধা হি কথা. উপ্পত্তিদ্ৰারকথাযং দ্ৰিক্খত্তুং চলিতং ভৰঙ্গং মনোদ্ৰারং নাম, চক্খাদি ৰিয রূপাদিনা যেন তং ঘট্টিতং তত্থ উপরি ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা দ্ৰারভাৰতো. পচ্চযকথাযং সাৰজ্জনভৰঙ্গং, ‘‘মনোসম্ফস্সপচ্চযা অত্থি কুসলো’’তিআদীসু হি সাৰজ্জনমনোসম্ফস্সো ইচ্ছিতো, ন ভৰঙ্গমনোসম্ফস্সো অসম্ভৰতো. তত্থ পঠমনযং সন্ধাযাহ ‘‘মনন্তি ভৰঙ্গচিত্ত’’ন্তি. ধম্মেতি তেভূমকধম্মারম্মণন্তি ইমিনা সভাৰধম্মেসু এৰ কিলেসুপ্পত্তীতি কেচি, তদযুত্তং তদুপাদানাযপি পঞ্ঞত্তিযা ধম্মারম্মণতায ৰুত্তত্তা. ইধ পন তেভূমকাপি ধম্মা লব্ভন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘তেভূমকধম্মারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তং, ন পঞ্ঞত্তিযা অনারম্মণত্তা. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা অকুসলচিত্তুপ্পাদা অনারম্মণা নাম সিযুং. উপ্পত্তিদ্ৰারকথাযং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদি ৰিয আৰজ্জনম্পি দ্ৰারপক্খিকমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণন্তি আৰজ্জনং ৰা’’তি. পচ্চযকথাযং পন আৰজ্জনং গহিতন্তি ‘‘জৰনং ৰা’’তি ৰুত্তং. নযদ্ৰযে ধম্মানং সহজাতৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘আৰজ্জনে গহিতে’’তিআদি ৰুত্তং. যুত্তমেৰাতি নিপ্পরিযাযতো যুত্তমেৰ.

সো যাৰ ন পচ্চযপটিৰেধো সম্ভৰতি, তাৰ পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ সভাৰধম্মা পঞ্ঞাযন্তি পচ্চেকং অপঞ্ঞাপনেতি আহ ‘‘ফস্সো নাম একো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি. এৰং ফস্সপঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞপেস্সতীতি পঞ্ঞপেত্ৰা তব্বিসযদস্সনং ঞাণং উপ্পাদেস্সতি. ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং চক্খুআদিকে পচ্চযে সতি ইদং ফস্সাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং হোতি. দ্ৰাদসাযতনৰসেনাতি দ্ৰাদসন্নং আযতনানং ৰসেন আগতেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযৰসেন. দ্ৰাদসাযতনপটিক্খেপৰসেনাতি ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতী’’তি পচ্চযাভাৰপচ্চযুপ্পন্নাভাৰদস্সনক্কমে দ্ৰাদসন্নং আযতনানং পটিক্খেপৰসেন.

সাৰকেন পঞ্হো কথিতোতি অযং পঞ্হো সাৰকেন কথিতো, ইতি ইমিনা কারণেন মা নিক্কঙ্খা অহুৰত্থ. অথ ৰা সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন ৰিভজন্তেন এতদগ্গে ঠপিতেন মহাসাৰকেন পঞ্হো কথিতোতি ইমিনা কারণেন এতস্মিং পঞ্হে মা নিক্কঙ্খা অহুৰত্থ, হেরঞ্ঞিকে সতি কহাপণং সযং নিচ্ছিনন্তা ৰিয অহুত্ৰা ভগৰতো এৰ সন্তিকে নিক্কঙ্খা হোথ.

২০৫. আকরোন্তি ফলং তায তায মরিযাদায নিব্বত্তেন্তীতি আকারা, কারণানি. পাটিযেক্ককারণেহীতি ছন্নং দ্ৰারানং ৰসেন ৰিসুং ৰিসুং পপঞ্চকারণস্স নিদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং. অথ ৰা যদিপি যত্তকেহি ধম্মেহি যং ফলং নিব্বত্ততি, তেসং সমুদিতানংযেৰ কারণভাৰো সামগ্গিযাৰ ফলুপ্পত্তিতো, তথাপি পচ্চেকং তস্স কারণমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পাটিযেক্ককারণেহী’’তি. পদেহীতি নামাদিপদেহি চেৰ তংসমুদাযভূতেহি ৰাক্যেহি চ. তেনাহ ‘‘অক্খরসম্পিণ্ডনেহী’’তি. অক্খরানিযেৰ হি অত্থেসু যথাৰচ্চং পদৰাক্যভাৰেন পরিচ্ছিজ্জন্তি. ব্যঞ্জনেহীতি অত্থস্স অভিব্যঞ্জনতো ব্যঞ্জনসঞ্ঞিতেহি ৰণ্ণেহি. তানি পন যস্মা পরিযাযস্স অক্খরণতো ‘‘অক্খরানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তস্মা আহ ‘‘অক্খরেহী’’তি. এত্থ চ ইমেহি আকারেহি ইমেহি পদব্যঞ্জনেহি পপঞ্চসমুদাচারস্স ৰট্টস্স চ ৰিৰট্টস্স চ দস্সনঅত্থো ৰিভত্তোতি যোজনা. পণ্ডিচ্চেনাতি পঞ্ঞায. ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৪) আদিসুত্তপদৰসেন পণ্ডিতলক্খণং দস্সেন্তো ‘‘চতূহি ৰা কারণেহী’’তিআদিমাহ. সচ্চপটিৰেধৰসেন পণ্ডিচ্চং দস্সিতন্তি পটিসম্ভিদাৰসেন মহাপঞ্ঞতং দস্সেতুং ‘‘মহন্তে অত্থে’’তিআদি ৰুত্তং.

গুল়পূৰন্তি গুল়ে মিস্সিত্ৰা কতপূৰং. বদ্ধসত্তুগুল়কন্তি মধুসক্খরাহি পিণ্ডীকতং সত্তুপিণ্ডং. অসেচিতব্বকং মধুআদিনা পগেৰ তেহি সমযোজিতব্বত্তা. চিন্তকজাতিকোতি ধম্মচিন্তায চিন্তকসভাৰো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰস্সাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰ অস্স সুত্তস্স গুণং পরিচ্ছিন্দাপেত্ৰা নামং গণ্হাপেস্সামি.

মধুপিণ্ডিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.