১০. ৰিতক্কসণ্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
২১৬. দসকুসলকম্মপথৰসেনাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ৰট্টপাদকসমাপত্তিচিত্তস্সপি ইধ অধিচিত্তভাৰেন অনিচ্ছিতত্তা. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাপাদকঅট্ঠসমাপত্তিচিত্ত’’ন্তি. অথ ৰা অনুত্তরিমনুস্সধম্মসঙ্গহিতমেৰ কেৰলং ‘‘পকতিচিত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘দসকুসলকম্মপথৰসেন উপ্পন্নং চিত্তং চিত্তমেৰা’’তি ৰত্ৰা যদেত্থ অধিচিত্তন্তি অধিপ্পেতং, তং তদেৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰিপস্সনাপাদকঅট্ঠসমাপত্তিচিত্ত’’ন্তি আহ. ইতরস্স পনেত্থ ৰিধি ন পটিসেধেতীতি দট্ঠব্বং. ৰিপস্সনায সম্পযুত্তং অধিচিত্তন্তি কেচি. অনুযুত্তেনাতি অনুপ্পন্নস্স উপ্পাদনৰসেন, উপ্পন্নস্স পরিব্রূহনৰসেন অনু অনু যুত্তেন. মূলকম্মট্ঠানন্তি পারিহারিযকম্মট্ঠানং. গহেত্ৰা ৰিহরন্তোতি ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো. ভাৰনায অপ্পনং অপ্পত্তোপি অধিচিত্তমনুযুত্তোযেৰ তদত্থেপি তংসদ্দৰোহারতো.
যেহি ফলং নাম যথা উপ্পজ্জনট্ঠানে পকপ্পিযমানং ৰিয হোতি, তানি নিমিত্তানি. তেনাহ ‘‘কারণানী’’তি. কালেন কালন্তি এত্থ কালেনাতি ভুম্মত্থে করণৰচনন্তি আহ ‘‘সমযে সমযে’’তি. ননু চ…পে… নিরন্তরং মনসি কাতব্বন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু চ ভাৰনায ৰীথিপটিপন্নত্তা অব্বুদনীহরণৰিধিং দস্সেন্তেন ভগৰতা ‘‘পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানী’’তি অযং দেসনা আরদ্ধাতি? ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেনা’’তি ৰুত্তত্তা অৰিচ্ছেদৰসেন ভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তো অধিচিত্তমনুযুত্তো নামাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. ইতরো ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্সআদিকম্মিকস্স কদাচি ভাৰনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জেয্যুং, ততো চিত্তস্স ৰিসোধনত্থায যথাকালং ইমানি নিমিত্তানি মনসি কাতব্বানীতি ‘‘কালেন কাল’’ন্তি সত্থা অৰোচাতি দস্সেন্তো ‘‘পাল়িযঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ইমানীতি ইমানি পাল়িযং আগতানি পঞ্চ নিমিত্তানি. অব্বুদন্তি উপদ্দৰং.
ছন্দসহগতা রাগসম্পযুত্তাতি তণ্হাছন্দসহগতা কামরাগসম্পযুত্তা. ইট্ঠানিট্ঠঅসমপেক্খিতেসূতি ইট্ঠেসু পিযেসু, অনিট্ঠেসু অপ্পিযেসু, অসমং অসম্মা পেক্খিতেসু. অসমপেক্খনন্তি গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৰসেন আরম্মণস্স অযোনিসো গহণং. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). তে পরিৰিতক্কা. ততো নিমিত্ততো অঞ্ঞন্তি ততো ছন্দূপসংহিতাদিঅকুসলৰিতক্কুপ্পত্তিকারণতো অঞ্ঞং নৰং নিমিত্তং. ‘‘মনসিকরোতো’’তি হি ৰুত্তং, তস্মা আরম্মণং, তাদিসো পুরিমুপ্পন্নো চিত্তপ্পৰত্তিআকারো ৰা নিমিত্তং. কুসলনিস্সিতং নিমিত্তন্তি কুসলচিত্তপ্পৰত্তিকারণং মনসি কাতব্বং চিত্তে ঠপেতব্বং, ভাৰনাৰসেন চিন্তেতব্বং, চিত্তসন্তানে ৰা সঙ্কমিতব্বং. অসুভঞ্হি অসুভনিমিত্তন্তি. সঙ্খারেসু উপ্পন্নে ছন্দূপসংহিতে ৰিতক্কেতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এৰং ‘‘দোসূপসঞ্হিতে’’তিআদীসু যথারহং তং তং পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. যত্থ কত্থচীতি ‘‘সত্তেসু সঙ্খারেসূ’’তি যত্থ কত্থচি. পঞ্চধম্মূপনিস্সযোতি পঞ্চৰিধো ধম্মূপসংহিতো উপনিস্সযো.
এৰং ‘‘ছন্দূপসঞ্হিতে’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হত্থা ৰা সোভনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ‘‘অসুভতো উপসংহরিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা উপসংহরণাকারস্স দস্সনং ‘‘কিম্হি সারত্তোসী’’তি. ছৰিরাগেনাতি ছৰিরাগতায কাল়সামাদিৰণ্ণনিভায. কুফল়পূরিতোতি পক্কেহি কুণপফলেহি পুণ্ণো. ‘‘কলিফলপূরিতো’’তি ৰা পাঠো.
অস্সামিকতাৰকালিকভাৰৰসেনাতি ইদং পত্তং অনুক্কমেন ৰণ্ণৰিকারঞ্চেৰ জিণ্ণভাৰঞ্চ পত্ৰা ছিদ্দাৰছিদ্দং ভিন্নং ৰা হুত্ৰা কপালনিট্ঠং ভৰিস্সতি. ইদং চীৰরং অনুপুব্বেন ৰণ্ণৰিকারং জিণ্ণতঞ্চ উপগন্ত্ৰা পাদপুঞ্ছনচোল়কং হুত্ৰা যট্ঠিকোটিযা ছড্ডনীযং ভৰিস্সতি. সচে পন নেসং সামিকো ভৰেয্য, ন নেসং এৰং ৰিনস্সিতুং দদেয্যাতি এৰং অস্সামিকভাৰৰসেন, ‘‘অনদ্ধনিযং ইদং তাৰকালিক’’ন্তি এৰং তাৰকালিকভাৰৰসেন চ মনসিকরোতো.
আঘাতৰিনয…পে… ভাৰেতব্বাতি – ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আঘাতপটিৰিনযা. যত্থ হি ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বো’’তিআদিনা নযেন আগতস্স আঘাতৰিনযসুত্তস্স (অ. নি. ৫.১৬১) চেৰ ককচূপমোৰাদ(ম. নি. ১.২২২-২৩৩) ছৰালাতূপমাদীনঞ্চ (ইতিৰু. ৯১) ৰসেন আঘাতং পটিৰিনোদেত্ৰা মেত্তা ভাৰেতব্বা.
গরুসংৰাসোতি গরুং উপনিস্সায ৰাসো. উদ্দেসোতি পরিযত্তিধম্মস্স উদ্দিসাপনঞ্চেৰ উদ্দিসনঞ্চ. উদ্দিট্ঠপরিপুচ্ছনন্তি যথাউগ্গহিতস্স ধম্মস্স অত্থপরিপুচ্ছা. পঞ্চ ধম্মূপনিস্সাযাতি গরুসংৰাসাদিকে পঞ্চ ধম্মে পটিচ্চ. মোহধাতূতি মোহো.
উপনিস্সিতব্বাতি উপনিস্সযিতব্বা, অযমেৰ ৰা পাঠো. যত্তপ্পটিযত্তোতি যত্তো চ গামপ্পৰেসনাপুচ্ছাকরণেসু উস্সুক্কং আপন্নো সজ্জিতো চ হোতীতি অত্থো. অথস্স মোহো পহীযতীতি অস্স ভিক্খুনো এৰং তত্থ যুত্তপ্পযুত্তস্স পচ্ছা সো মোহো ৰিগচ্ছতি. এৰম্পীতি এৰং উদ্দেসে অপ্পমজ্জনেনপি. পুন এৰম্পীতি অত্থপরিপুচ্ছায কঙ্খাৰিনোদনেপি. তেসু তেসু ঠানেসু অত্থো পাকটো হোতীতি সুয্যমানস্স ধম্মস্স তেসু তেসু পদেসু ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা’’তি সো সো অত্থো ৰিভূতো হোতি. ইদং চক্খুরূপালোকাদি ইমস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স কারণং, ইদং সালিবীজভূমিসলিলাদি ইমস্স সালিঅঙ্কুরস্স কারণং. ইদং ন কারণন্তি তদেৰ চক্খুরূপালোকাদি সোতৰিঞ্ঞাণস্স, তদেৰ সালিবীজাদি কুদ্রুসকঙ্কুরস্স ন কারণন্তি ঠানাট্ঠানৰিনিচ্ছযে ছেকো হোতি.
আরম্মণেসূতি কম্মট্ঠানেসু. ইমে ৰিতক্কাতি কামৰিতক্কাদযো. সব্বে কুসলা ধম্মা সব্বাকুসলপটিপক্খাতি কত্ৰা ‘‘পহীযন্তী’’তি ৰত্তব্বে ন সব্বে সব্বেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতাতি ‘‘পহীযন্তি এৰা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি. তেনাহ ‘‘ইমানী’’তিআদি.
কুসলনিস্সিতন্তি কুসলেন নিস্সিতং নিস্সযিতব্বং. কুসলস্স পচ্চযভূতন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং, কুসলুপ্পত্তিকারণং যথাৰুত্তঅসুভনিমিত্তাদিমেৰ ৰদতি. সারফলকেতি চন্দনমযে সারফলকে. ৰিসমাণিন্তি ৰিসমাকারেন তত্থ ঠিতং আণিং. হনেয্যাতি পহরেয্য নিক্খামেয্য.
২১৭. অট্টোতি আতুরো, দুগ্গন্ধবাধতায পীল়িতো. দুক্খিতোতি সঞ্জাতদুক্খো. ইমিনাপি কারণেনাতি অকোসল্লসম্ভূততায কুসলপটিপক্খতায গেহস্সিতরোগেন সরোগতায চ এতে অকুসলা ৰিঞ্ঞুগরহিতব্বতায জিগুচ্ছনীযতায চ সাৰজ্জা অনিট্ঠফলতায নিরস্সাদসংৰত্তনিযতায চ দুক্খৰিপাকাতি এৰং তেন তেন কারণেন অকুসলাদিভাৰং উপপরিক্খতো.
‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
উগ্ঘরন্তং পগ্ঘরন্তং, বালানং অভিনন্দিত’’ন্তি. (অপ. থেরী ২.৪.১৫৭) –
এৰমাদি কাযৰিচ্ছন্দনীযকথাদীহি ৰা. আদি-সদ্দেন –
‘‘তস্সেৰ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;
কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জয’’ন্তি. (থেরগা. ৪৪২) –
এৰমাদি পটিঘৰূপসমনকথাদিকাপি সঙ্গণ্হাতি.
২১৮. ন সরণং অসতি, অননুস্সরণং. অমনসিকরণং অমনসিকারো. কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা নিসীদিতব্বন্তি কম্মট্ঠানমনসিকারেনেৰ নিসীদিতব্বং. উগ্গহিতো ধম্মকথাপবন্ধোতি কম্মট্ঠানস্স উপকারো ধম্মকথাপবন্ধো. মুট্ঠিপোত্থকোতি মুট্ঠিপ্পমাণো পারিহারিযপোত্থকো. সমন্নানেন্তেনাতি সমন্নাহরন্তেন. ওকাসো ন হোতি আরদ্ধস্স পরিযোসাপেতব্বতো. আরদ্ধস্স অন্তগমনং অনারম্ভোৰাতি থেরৰাদো. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. পব্ভারসোধনং কাযকম্মং, আরভন্তো এৰ ৰিতক্কনিগ্গণ্হনত্থং সংযুত্তনিকাযসজ্ঝাযনং ৰচীকম্মং, দস্সনকিচ্চপুব্বকম্মকরণত্থং তেজোকসিণপরিকম্মন্তি তীণি কম্মানি আচিনোতি. থেরো তস্স আসযং কসিণঞ্চ সৰিসেসং জানিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে’’তিআদিমৰোচ. তেনস্স যথাধিপ্পাযং সব্বং সম্পাদিতং. অসতিপব্বং নাম অসতিযা ৰিতক্কনিগ্গহণৰিভাৰনতো.
২১৯. ৰিতক্কমূলভেদং পব্বন্তি ৰিতক্কমূলস্স তম্মূলস্স চ ভেদৰিভাৰনং ৰিতক্কমূলভেদং পব্বং. ৰিতক্কং সঙ্খরোতীতি ৰিতক্কসঙ্খারো, ৰিতক্কপচ্চযো সুভনিমিত্তাদীসুপি সুভাদিনা অযোনিসোমনসিকারো. সো পন ৰিতক্কসঙ্খারো সংতিট্ঠতি এত্থাতি ৰিতক্কসঙ্খারসণ্ঠানং, অসুভে সুভন্তিআদি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো. তেনাহ ‘‘ৰিতক্কানং মূলঞ্চ মূলমূলঞ্চ মনসি কাতব্ব’’ন্তি. ৰিতক্কানং মূলমূলং গচ্ছন্তস্সাতি উপপরিক্খনৰসেন মিচ্ছাৰিতক্কানং মূলং উপ্পত্তিকারণং ঞাণগতিযা গচ্ছন্তস্স. যাথাৰতো জানন্তস্স পুব্বে ৰিয ৰিতক্কা অভিণ্হং নপ্পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘ৰিতক্কচারো সিথিলো হোতী’’তি. তস্মিং সিথিলীভূতে মত্থকং গচ্ছন্তেতি ৰুত্তনযেন ৰিতক্কচারো সিথিলভূতো, তস্মিং ৰিতক্কানং মূলগমনে অনুক্কমেন থিরভাৰপ্পত্তিযা মত্থকং গচ্ছন্তে. ৰিতক্কা সব্বসো নিরুজ্ঝন্তীতি মিচ্ছাৰিতক্কা সব্বেপি গচ্ছন্তি ন সমুদাচরন্তি, ভাৰনাপারিপূরিযা ৰা অনৰসেসা পহীযন্তি.
কণ্ণমূলে পতিতন্তি সসকস্স কণ্ণসমীপে কণ্ণসক্খলিং পহরন্তং ৰিয উপপতিতং. তস্স কির সসকস্স হেট্ঠা মহামূসিকাহি খতমহাৰাটং উমঙ্গসদিসং অহোসি, তেনস্স পাতেন মহাসদ্দো অহোসি. পলাযিংসু ‘‘পথৰী উদ্রীযতী’’তি. মূলমূলং গন্ত্ৰা অনুৰিজ্জেয্যন্তি ‘‘পথৰী ভিজ্জতী’’তি যত্থাযং সসো উট্ঠিতো, তত্থ গন্ত্ৰা তস্স মূলকারণং যংনূন ৰীমংসেয্যং. পথৰিযা ভিজ্জনট্ঠানং গতে ‘‘কো জানাতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি সসো ‘‘ন সক্কোমি সামী’’তি আহ. আধিপচ্চৰতো হি যাচনং সণ্হমুদুকং. দুদ্দুভাযতীতি দুদ্দুভাতি সদ্দং করোতি. অনুরৰদস্সনঞ্হেতং. ভদ্দন্তেতি মিগরাজস্স পিযসমুদাচারো, মিগরাজ, ভদ্দং তে অত্থূতি অত্থো. কিমেতন্তি কিং এতং, কিং তস্স মূলকারণং? দুদ্দুভন্তি ইদম্পি তস্স অনুরৰদস্সনমেৰ. এৰন্তি যথা সসকস্স মহাপথৰীভেদনং রৰনায মিচ্ছাগাহসমুট্ঠানং অমূলং, এৰং ৰিতক্কচারোপি সঞ্ঞাৰিপল্লাসসমুট্ঠানো অমূলো. তেনাহ ‘‘ৰিতক্কান’’ন্তিআদি.
২২০. অভিদন্তন্তি অভিভৰনদন্তং, উপরিদন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপরিদন্ত’’ন্তি. সো হি ইতরং মুসলং ৰিয উদুক্খলং ৰিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৰত্ততি. কুসলচিত্তেনাতি বলৰসম্মাসঙ্কপ্পসম্পযুত্তেন. অকুসলচিত্তন্তি কামৰিতক্কাদিসহিতং অকুসলচিত্তং. অভিনিগ্গণ্হিতব্বন্তি যথা তস্স আযতিং সমুদাচারো ন হোতি, এৰং অভিভৰিত্ৰা নিগ্গহেতব্বং, অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বাতি অত্থো. কে চ তুম্হে সতিপি চিরকালভাৰনায এৰং অদুব্বলা কো চাহং মম সন্তিকে লদ্ধপ্পতিট্ঠে ৰিয ঠিতেপি ইদানেৰ অপ্পতিট্ঠে করোন্তো ইতি এৰং অভিভৰিত্ৰা. তং পন অভিভৰনাকারং দস্সেন্তো ‘‘কামং তচো চা’’তিআদিনা চতুরঙ্গসমন্নাগতৰীরিযপগ্গণ্হনমাহ. অত্থদীপিকন্তি একন্ততো ৰিতক্কনিগ্গণ্হনত্থজোতকং. উপমন্তি ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, বলৰা পুরিসো’’তিআদিকং উপমং.
২২১. পরিযাদানভাজনীযন্তি যং তং আদিতো ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন ভিক্খুনা পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানী’’তি নিদ্দিট্ঠং, তত্থ তস্স নিমিত্তস্স মনসিকরণকালপরিযাদানস্স ৰসেন ৰিভজনং. নিগমনং ৰা এতং, যদিদং ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে’’তিআদি. যথাৰুত্তস্স হি অত্থস্স পুন ৰচনং নিগমনন্তি. তথাপটিপন্নস্স ৰা ৰসীভাৰৰিসুদ্ধিদস্সনত্থং ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে’’তিআদি ৰুত্তং. সত্থাচরিযোতি ধনুব্বেদাচরিযো. যথা হি সসনতো অসত্থম্পি সত্থগ্গহণেনেৰ সঙ্গয্হতি, এৰং ধনুসিপ্পম্পি ধনুব্বেদপরিযাপন্নমেৰাতি.
পরিযাযতি পরিৰিতক্কেতীতি পরিযাযো. ৰারোতি আহ ‘‘ৰিতক্কৰারপথেসূ’’তি, ৰিতক্কানং ৰারেন পৰত্তনমগ্গেসু. চিণ্ণৰসীতি আসেৰিতৰসী. পগুণৰসীতি সুভাৰিতৰসী. সম্মাৰিতক্কংযেৰ যথিচ্ছিতং তথাৰিতক্কনতো, ইতরস্স পনস্স সেতুঘাতোযেৰাতি.
ৰিতক্কসণ্ঠানসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
নিট্ঠিতা চ সীহনাদৰগ্গৰণ্ণনা.