৪. ভযভেরৰসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. এৰং মে সুতন্তি ভযভেরৰসুত্তং. কো নিক্খেপো? কেচি তাৰ এৰমাহু ‘‘পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো’’তি. দুৰিধা হি পুচ্ছা পাকটাপাকটভেদতো. তত্থ যস্সা দেসনায নিমিত্তভূতো ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো কিং-সদ্দপুব্বকেন পকাসীযতি, সা পাকটা পুচ্ছা যথা ‘‘কিংসূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি এৰমাদি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৩). যস্সা পন দেসনায নিমিত্তভূতো ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো কিং-সদ্দরহিতেন কেৰলেনেৰ সদ্দপযোগেন পকাসীযতি, সা অপাকটা পুচ্ছা. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো ‘‘পঞ্হা, পুচ্ছা’’তি ৰুচ্চতি, তস্মাযেৰ ইধ ‘‘যে মে ভো গোতমা’’তিআদিকা অপাকটাতি ‘‘পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো’’তি. তযিদং অকারণং, যস্মা সো ব্রাহ্মণো ‘‘যেমে ভো গোতমা’’তিআদীনি ৰদন্তো ন তত্থ কঙ্খী ৰিচিকিচ্ছী সংসযমাপন্নো অৰোচ, অথ খো অত্তনা যথানিচ্ছিতমত্থং ভগৰতি পসাদভাৰবহুমানং পৰেদেন্তো কথেসি. তেনাহ ‘‘ভগৰতি পসাদং অলত্থা’’তিআদি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩৪). ৰিহারেতি ৰিহারকে নিৰাসে. অৰিচ্ছিন্নেযেৰাতি পৰত্তমানেযেৰ. পদদ্ৰযস্সপি ৰসন্তে এৰাতি অত্থো. এতং পুরোহিতট্ঠানং উণ্হীসাদিককুধভণ্ডেহি সদ্ধিং লদ্ধং, তথা চ ‘‘অস্স রঞ্ঞা দিন্ন’’ন্তি ৰদন্তি. তেনাহ ‘‘তং তস্স রঞ্ঞা দিন্ন’’ন্তি. ব্রহ্মন্তি ৰেদং. সো পন মন্তব্রহ্মকপ্পৰসেন তিৰিধো. তত্থ মন্তা পধানং মূলভাৰতো, যে অট্ঠকাদীহি পৰুত্তা, ইতরে তন্নিস্সযেন জাতা, তেন তেসংযেৰ গহণং ‘‘মন্তে সজ্ঝাযতী’’তি. তে হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. ইদমেৰ হীতি অৰধারণেন ‘‘ব্রহ্মতো জাতা’’তিআদিকং নিরুত্তিং পটিক্খিপতি.
যেন ৰা কারণেনাতি (সারত্থ. টী. ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনাযং ২; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ২.২.১৬) হেতুম্হি ইদং করণৰচনং. হেতুঅত্থো হি কিরিযাকারণং, ন করণং ৰিয কিরিযত্থো, তস্মা নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিরিযাতি ‘‘অন্নেন ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থমেৰেতং করণৰচনং যুত্তং, ন করণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৰুত্তং ‘‘যেন ৰা কারণেনা’’তিআদি. ভগৰতো সততপ্পৰত্তনিরতিসযসাদুৰিপুলামতরসসদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহারুক্খেন ভগৰা উপমিতো, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ হি মহারুক্খস্স সাদুফলতা গহিতাতি.
উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তো. সম্পত্তুকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি ৰা ৰত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতোতি ৰুত্তং হোতী’’তি, উপগতোতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৰুত্তো, ততো উপগতট্ঠানতো. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি (সং. নি. টী. ১.১.১১২) যথা ভগৰা ‘‘কচ্চি তে ব্রাহ্মণ খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, তদনুকরণেন এৰং সোপি ব্রাহ্মণো ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৰত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং. একীভাৰন্তি সম্মোদনকিরিযায সমানতং একরূপতং. খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং খণভঙ্গুরতায সভাৰতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি পচ্চযাযত্তৰুত্তিকং চিরপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসরোগাদিআবাধাভাৰেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৰিকাভাৰেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকরণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনরূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৰিহারসব্ভাৰেন কচ্চি ফাসুৰিহারো অত্থীতি তত্থ তত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.
বলৰপ্পত্তা পীতি পীতিযেৰ. তরুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদনং জনেতি করোতীতি সম্মোদনিকং, তদেৰ সম্মোদনীযন্তি আহ ‘‘সম্মোদজননতো’’তি. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো’’তি আহ. সরিতব্বভাৰতোতি অনুস্সরিতব্বভাৰতো. ‘‘সরণীয’’ন্তি ৰত্তব্বে দীঘং কত্ৰা ‘‘সারণীয’’ন্তি ৰুত্তং. সুয্যমানসুখতোতি আপাথমধুরতং আহ, অনুস্সরিযমানসুখতোতি ৰিমদ্দরমণীযতং. ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতাযাতি সভাৰনিরুত্তিভাৰেন তস্সা কথায ৰচনচাতুরিযমাহ, অত্থপরিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিরুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পরিযাযেহীতি অনেকেহি কারণেহি.
অভিদূরঅচ্চাসন্নপটিক্খেপেন নাতিদূরনাচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৰকংসতো উভিন্নং পসারিতহত্থসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৰং পসারেত্ৰাতি গীৰং পরিৰত্তনৰসেন পসারেত্ৰা.
যেমেতি এত্থ সন্ধিৰসেন ইকারলোপোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ইমে’’তিআদিমাহ. উচ্চাকুলীনতায জাতিৰসেন অভিজাতা জাতিকুলপুত্তা. তেনাহ ‘‘উচ্চাকুলপ্পসুতা’’তি. আচারসম্পত্তিযা অভিজাতা আচারকুলপুত্তা. তেনাহ ‘‘আচারসম্পন্না’’তি. যত্থ কত্থচি অপাকটেপি কুলে. তেন ব্রাহ্মণেন অধিপ্পেতা ভিক্খূসু দুৰিধাপি সংৰিজ্জন্তীতি আহ ‘‘ইধ পন দ্ৰীহিপি কারণেহি কুলপুত্তাযেৰা’’তি.
সদ্ধাতি ইদং করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘সদ্ধাযা’’তি, সদ্ধাতি ৰা সদ্দহিত্ৰাতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে পাল়িযং য-কারলোপেন নিদ্দেসোতি দট্ঠব্বং. অগারতোতি অগারৰাসতো, উত্তরপদলোপেন, নিস্সযূপচারেন ৰা অযং নিদ্দেসোতি. ভিক্খনসীলতাদিলক্খণো ভিক্খুভাৰো পব্বজ্জাসহচরিতায সদ্ধিং ভিক্খুভাৰং অন্ৰাচিনন্তোতি আহ ‘‘পব্বজ্জং ভিক্খুভাৰঞ্চা’’তি. কম্মৰাচালক্খণে পন ভিক্খুভাৰে অধিপ্পেতে সমুচ্চযত্থো চ-সদ্দো দট্ঠব্বো. অনগারস্স ভাৰোতি এতেন পব্বজ্জানিস্সিতো সুৰিসুদ্ধো সীলাচারগুণৰিসেসো গহিতো, কসিগোরক্খাদিকম্মপটিক্খেপো ইধ অনুপ্পাদাদীহি ৰেদিতব্বো. সেসগ্গহণে পন সরণগমনাদিৰসেন পব্বজ্জায, সরণগমনাদিৰসেন উপসম্পদায চ অনেকভেদত্তা আহ ‘‘সব্বথাপী’’তি, তেন তেন পকারেনাতি অত্থো. পুরতোগামিতা পটিপত্তিগমনেন, ন কাযগমনেনাতি আহ ‘‘নাযকো’’তি, সম্মাপটিপত্তিযা নিব্বানসম্পাপকোতি অত্থো. হিতকিরিযাযাতি দিট্ঠধম্মিকাদিহিতচরিযায. গাহণং অধিসীলাদীসু অচ্চন্তায নিযোজনং, ন কথনমত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘গাহেতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সিক্খাপেতা’’তি আহ. দিট্ঠানুগতিন্তি দিট্ঠিযা অনুগমনন্তি দস্সেন্তো ‘‘দস্সনানুগতি’’ন্তি ৰত্ৰা সিক্খাত্তযসঙ্গহং ভগৰতো সাসনং তেন দিট্ঠত্তা দিট্ঠি, তস্স তস্সেৰ খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, তংদিট্ঠিখন্তিরুচিকাৰ ভগৰতো সাৰকাতি আহ ‘‘যংদিট্ঠিকো’’তিআদি.
এস কির অলত্থাতি সম্বন্ধো. দেৰপুত্তে ৰিযাতিআদি কস্সচি পারিজুঞ্ঞস্স অভাৰদীপনতো ‘‘সদ্ধাযা’’তিআদিনা ৰুত্তস্স পব্বজিতভাৰস্স পাকটীকরণং. সদ্ধায ঘরা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰাতি ইদং হট্ঠপহট্ঠাদিভাৰস্স কারণৰচনং. ঘাসচ্ছাদনপরমতায সন্তুট্ঠেতি ইদং অনুস্সঙ্কিতাপরিসঙ্কিততায কারণৰচনন্তি দট্ঠব্বং.
এৰমেতন্তিআদিনা আমেডিতৰচনং সম্পহংসনৰসেন, পসাদৰসেন ৰা কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি এৰং-সদ্দো সম্পটিচ্ছনত্থো অব্ভনুমোদনত্থো চ ৰুত্তো. মমন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, নিপাতপদং ৰা এতং ‘‘ম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি দট্ঠব্বং. আদীনীতি আদি-সদ্দেন নজীৰিকাপকতাদিং সঙ্গণ্হাতি ঈদিসানংযেৰাতি সদ্ধাপব্বজ্জায ৰিভাৰিতঅনভিজ্ঝালুআদিসভাৰানংযেৰ, ন ইতরেসং অভিজ্ঝালুসভাৰানং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণে চেপি মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু গহেত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পদে পদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসারাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকটিন্দ্রিযো, অথ খো আরকাৰ মম অহঞ্চ তস্সা’’তি (ইতিৰু. ৯২).
অজ্ঝোগাহেত্ৰা অধিপ্পেতত্থং সম্ভৰিতুং সাধেতুং দুক্খানীতি দুরভিসম্ভৰানি. অট্ঠকথাযং পন তত্থ নিৰাসোযেৰ দুক্খোতি দস্সেতুং ‘‘সম্ভৰিতুং দুক্খানি দুস্সহানী’’তি ৰুত্তং. অরঞ্ঞৰনপত্থানীতি অরঞ্ঞলক্খণপ্পত্তানি ৰনসণ্ডানি. ৰনপত্থ-সদ্দো হি সণ্ডভূতে রুক্খসমূহেপি ৰত্ততীতি অরঞ্ঞগ্গহণং. কিঞ্চাপীতি অনুজাননসম্ভাৰনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি? নিপ্পরিযাযতো অরঞ্ঞাভাৰং ‘‘গামতো বহি অরঞ্ঞ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনা’’তিআদি. কিং সম্ভাৰেতি? আরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকত্তং. যঞ্হি আরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং, তং ৰিসেসতো ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তন্তি. তেনেৰাহ ‘‘যং তং পঞ্চধনুসতিক’’ন্তিআদি. নিক্খমিত্ৰা বহিইন্দখীলাতি ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰা, ততো বহি পট্ঠাযাতি অত্থো. বহি ইন্দখীলাতি যত্থ দ্ৰে তীণি ইন্দখীলানি, তত্থ বহিদ্ধা ইন্দখীলতো পট্ঠায, যত্থ তং নত্থি, তত্থ তদরহট্ঠানতো পট্ঠাযাতি ৰদন্তি. যস্মা বহি ইন্দখীলতো পট্ঠায মনুস্সূপচারে ভযভেরৰং নত্থি, তস্মা ইধ নাধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং.
গামন্তন্তি গামসমীপং. অনুপচারট্ঠানন্তি নিচ্চকিচ্চৰসেন নুপচরিতব্বট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ ন কসীযতি ন ৰপীযতী’’তি. পন্তানীতি ইমিনা ‘‘পরিযন্তান’’ন্তি ইমস্স পরিযাযস্স ইধ পাল়িযং গহিতত্তা ৰুত্তং ‘‘পরিযন্তানন্তি ইমমেকং পরিযাযং ঠপেত্ৰা’’তি. দূরানন্তি পন অযং পরিযাযো ঠপেতব্বো সিযা তস্সাপি ‘‘পন্তানী’’তি ইমিনাৰ অত্থতো গহিতত্তা, তথা সতি ‘‘ন মনুস্সূপচারান’’ন্তি এদিসানম্পি ঠপেতব্বতা আপজ্জতি, তস্মা সদ্দতো এৰ ঠপনং দট্ঠব্বং. পৰিৰেকন্তি পকারতো, পকারেহি ৰা ৰিৰেচনং, রূপাদিপুথুত্তারম্মণে পকারতো গমনাদিইরিযাপথপ্পকারেহি অত্তনো কাযস্স ৰিৰেচনং গচ্ছতোপি তিট্ঠতোপি নিসজ্জতোপি একস্সেৰ পৰত্ততি. তেনেৰ হি ৰিৰেচেতব্বানং ৰিৰেচনাকারস্স চ ভেদতো বহুৰিধত্তা তে একত্তেন গহেত্ৰা ‘‘পৰিৰেক’’ন্তি একৰচনেন ৰুত্তং. দুক্করং পৰিৰেকন্তি ৰা পৰিৰেকং কত্তুং ন সুখন্তি অত্থো. একীভাৰেতি একিকভাৰে. দ্ৰযংদ্ৰযারামোতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ভাৰাভিরতো. হরন্তি ৰিযাতি সংহরন্তি ৰিয ৰিঘাতুপ্পাদনেন. তেনাহ ‘‘ঘসন্তি ৰিযা’’তি, ভযসন্তাসুপ্পাদনেন খাদিতুং আগতা যক্খরক্খসপিসাচাদযো ৰিযাতি অধিপ্পাযো. ঈদিসস্সাতি অলদ্ধসমাধিনো. তিণপণ্ণমিগাদিসদ্দেহীতি ৰাতেরিতানং তিণপণ্ণাদীনং মিগপক্খিআদীনঞ্চ ভিংসনকেহি ভেরৰেহি সদ্দেহি ৰিৰিধেহি চ অঞ্ঞেহি খাণুআদীহি যক্খাদিআকারেহি উপট্ঠিতেহি ভিংসনকেহি. এৰং দুক্করং দুরভিসম্ভৰং নাম করোন্তো অহো অচ্ছরিযা এতেতি ৰিম্হিতো.
কাযকম্মন্তৰারকথাৰণ্ণনা
৩৫. সোল়সসু ঠানেসূতি ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা পাল়িযং ৰক্খমানেসু সোল়সসু কারণেসু. অপরিসুদ্ধকাযকম্মন্ততাদযো অরঞ্ঞে ৰিহরন্তানং চিত্তুত্রাসনিমিত্ততায ৰিসেসতো ৰিক্খেপাৰহা, পরিসুদ্ধকাযকম্মন্ততাদযো পন তদভাৰতো তেসং অৰিক্খেপাৰহা. তেনাহ ‘‘অপরিসুদ্ধকাযকম্মন্তসন্দোসহেতূ’’তিআদি. সোল়সসূতি চ ৰোদানপক্খংযেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং. সংকিলেসগ্গহণম্পি যাৰদেৰ ৰোদানদস্সনত্থন্তি. আরম্মণপরিগ্গহরহিতানন্তি অপরিসুদ্ধকাযকম্মন্তাদিকস্স অরঞ্ঞে দিট্ঠস্স তস্স আরম্মণস্স ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা পাল়িযং আগতনযেন পরিগ্গণ্হনঞাণরহিতানং. আরম্মণপরিগ্গহযুত্তানন্তি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তনাতি ভগৰন্তং সন্ধায ৰদতি, সযন্তি অত্থো. তাদিসোতি আরম্মণপরিগ্গহযুত্তো.
সম্বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘অরিযমগ্গপ্পত্তিতো’’তি. অগ্গমগ্গাধিগমাধীনো বুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমোতি আহ ‘‘অনভিসম্বুদ্ধস্সাতি অপ্পটিৰিদ্ধচতুসচ্চস্সা’’তি. অনৰসেসতো ঞেয্যং, বুজ্ঝিতুং অরহতীতি বোধি, মহাৰীরিযতাদিনা তত্থ ৰিসেসযোগতো সত্তোতি আহ ‘‘বুজ্ঝনকসত্তস্সা’’তি. তেনাহ ‘‘সম্মাসম্বোধি’’ন্তিআদি. নিযতভাৰপ্পত্তিতো পট্ঠায মহাসত্তা যথা মহাবোধিযানপটিপদা হানভাগিযা, ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোতি, অথ খো ৰিসেসভাগিযা নিব্বেধভাগিযা চ হোতি, তথা পটিপজ্জনতো বোধিযং নিন্নগোণপব্ভারা এৰাতি আহ ‘‘বোধিযা ৰা সত্তস্সেৰ লগ্গস্সেৰা’’তি. তেনাহ ‘‘দীপঙ্করস্স হী’’তিআদি. অট্ঠধম্মসমোধানেনাতি –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
ইমেসং অভিনীহারস্স অঙ্গভূতানং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমোধানেন সমৰধানেন.
পব্বজ্জূপগতাতি পব্বজ্জং উপগতা. তেন পব্বজ্জামত্তেন সমণা, ন সমিতপাপতাযাতি দস্সেতি. জাতিমত্তেন ইধ ব্রাহ্মণাতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ভোৰাদিনো ৰা’’তি. তে হি ‘‘ভো ভো’’তি ৰদনসীলা, তেনাহ ‘‘ভোৰাদী নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). পাণাতিপাতাদিনাতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানং অব্রহ্মচরিযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপরিসুদ্ধেনাতি চ ৰিসেসনং কাযকম্মন্তাপেক্খায, ন পাণাতিপাতাদিঅপেক্খায. ন হি পাণাতিপাতাদিকো তস্স পুব্বভাগপযোগো চ কোচি পরিসুদ্ধো নাম অত্থি. ভাযনট্ঠেন ভযং, ভীরুতাৰহট্ঠেন ভেরৰং. সন্দোসহেতূতি সদোসহেতু. স-সদ্দো হি ইধ সানুসারো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘অত্তনো দোসস্স হেতূ’’তি. একন্তেন চিত্তুত্রাসলক্খণস্স ভযস্স ৰসেন ‘‘সাৰজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. চিত্তুত্রাসো হি একন্তসাৰজ্জো ভাযনট্ঠেন ভযঞ্চাতি. অক্খেমন্তি ইদং উভযৰসেন. চিত্তুত্রাসোপি হি সরীরচিত্তানং অনত্থাৰহতো অক্খেম, তথা ভযানকারম্মণম্পীতি. অট্ঠকথাযং পন অত্থদ্ৰযং যথাসঙ্খ্যং যোজিতং. সযং পরিকপ্পিতভযানকারম্মণনিমিত্তং চিত্তুত্রাসসমুপ্পাদনৰসেন আনেন্তা ভযভেরৰং অৰ্হাযন্তি ৰিয হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘অৰ্হাযন্তীতি পক্কোসন্তী’’তি. তেতি মারিতমনুস্সানং ঞাতিমিত্তাদযো. গচ্ছং গহনভূতং মহন্তং কণ্টকসণ্ডং, গুম্বং নাতিমহন্তন্তি ৰদন্তি. গচ্ছন্তি পন তিণৰনং ৰেদিতব্বং, ‘‘গচ্ছে রুল়্হতিণে’’তি ৰুত্তং, গুম্বং কণ্টকলতাদিভরিতাৰিরুল়্হং. বদ্ধা ৰধিতা ৰিযাতি বদ্ধা হুত্ৰা তাল়িযমানা ৰিয.
‘‘ন খো পনাতি এত্থ খোতি অৰধারণত্থে নিপাতো, পনা’’তি ৰিসেসত্থে. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞে সমণব্রাহ্মণা ৰিয অহং অপরিসুদ্ধকাযকম্মন্তো হুত্ৰা অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি ন খো পন পটিসেৰামি, পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তোযেৰ পন হুত্ৰা তানি পটিসেৰামী’’তি. এৰং ৰা এত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. ‘‘পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তোহমস্মী’’তি হি তেন অৰধারণেন ৰিভাৰিতত্থদস্সনং. তেসমহং অঞ্ঞতরোতি তায পরিসুদ্ধকাযকম্মতায তেসং অরিযানং অহং অঞ্ঞতরোতি কাযকম্মপারিসুদ্ধিযা মহাসত্তো অত্তানং অরিযেসু পক্খিপতি. পরমসল্লেখভাৰপ্পত্তা হি তদা বোধিসত্তস্স কাযকম্মপারিসুদ্ধি, তথা ৰচীকম্মাদিপারিসুদ্ধি, যতো মারো রন্ধগৰেসী হুত্ৰা ছব্বস্সানি নিরন্তরং অনুবন্ধো অন্তরং ন লভতি. তেনাহ –
‘‘সত্ত ৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮);
ভিয্যোতি অধিকং সৰিসেসং, উপরূপরি ৰা. ভীততসিতা ভযূপদ্দৰেন ছম্ভিতসরীরা হট্ঠলোমা হোন্তি, অভীতাতসিতা পন ভযূপদ্দৰাভাৰতো অহট্ঠলোমা খেমেন সোত্থিনা তিট্ঠন্তীতি তেসং খেমপ্পত্তি সোত্থিভাৰো ৰা পন্নলোমতায পাকটো হোতীতি পাল়িযং ‘‘পল্লোম’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘পন্নলোমত’’ন্তিআদি. এত্থ চ ভিয্যো পল্লোমমাপাদিং অরঞ্ঞে ৰিহারাযাতি পটিঞ্ঞানিদ্দেসো. পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তোহমস্মীতি হেতুদস্সনং. ‘‘যে হি ৰো অরিযা’’তি সদিসূদাহরণদস্সনং. যে খো কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰাতি ৰিসদিসূদাহরণদস্সনং. সেসানি অন্ৰযব্যতিরেকৰিভাৰনানীতি দট্ঠব্বন্তি অযমেত্থ যুত্তিৰিভাৰনা. ইমিনা নযেন সেসৰারেসুপি যুত্তিৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা.
কাযকম্মন্তৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰচীকম্মন্তৰারাদিকথাৰণ্ণনা
৩৬. অপরিসুদ্ধেন মুসাৰাদাদিনাতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. আদি-সদ্দেন পন সঙ্গহিতং তেসঞ্চ মুসাৰাদাদীনং পৰত্তিভেদং ভযভেরৰাৰ্হানমুখেন দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
ভণ্ডেসূতি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকেসু ভণ্ডেসু. উপ্পাদেত্ৰাতি অত্তনো পরিণামৰসেন অভিজ্ঝাসঙ্খাতং ৰিসমলোভং উপ্পাদেত্ৰা. কুজ্ঝিত্ৰাতি ৰিনাসচিন্তাৰসেন পরস্স কুজ্ঝিত্ৰা. এৰঞ্হি নেসং ‘‘যেসং অপরজ্ঝিম্হা, তে ইদানি অনুবন্ধিত্ৰা’’তিআদিনা পচ্ছা আসঙ্কুপ্পত্তি সিযা. ‘‘এতে অম্হাকং পরিগ্গহৰত্থুং গহেতুকামা মঞ্ঞে, ৰিনাসং কাতুকামা মঞ্ঞে’’তি যথা পরে পরতো তেসং অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পৰত্তিং পরিগ্গণ্হন্তি, তাদিসং মনোকম্মন্তং সন্ধায ‘‘তে পরেস’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কামং অকুসলকাযকম্মৰচীকম্মপৰত্তিকালেপি অভিজ্ঝাদযো পৰত্তন্তিযেৰ, তদা পন তে চেতনাপক্খিকা ৰা অব্বোহারিকা ৰাতি মনোকম্মন্তৰারে এৰ অভিজ্ঝাদিৰসেন যোজনা কতা. অথ ৰা দ্ৰারন্তরে পৰত্তানম্পি পাণাতিপাতাদীনং ৰচীকম্মাদিভাৰাভাৰো ৰিয দ্ৰারন্তরে পৰত্তানম্পি অভিজ্ঝাদীনং কাযকম্মাদিভাৰাভাৰো, মনোকম্মভাৰো এৰ পন সিদ্ধোতি কত্ৰা মনোকম্মন্তৰারে এৰ অভিজ্ঝাদযো উদ্ধটা. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানি, ন দ্ৰারা দ্ৰারচারিনো;
তস্মা দ্ৰারেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১.কাযকম্মদ্ৰার);
কিঞ্চাপি অট্ঠকথাযং সাসনে পব্বজিতৰসেন আজীৰৰারে ভযভেরৰাৰ্হানং যোজিতং, ‘‘যে খো কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা’’তি পন ৰচনতো বাহিরকৰসেন গহট্ঠৰসেন চ যোজনা ৰেদিতব্বা. গহট্ঠানম্পি হি জাতিধম্মকুলধম্মদেসধম্মৰিলোমনৰসেন অঞ্ঞথাপি মিচ্ছাজীৰো লব্ভতেৰ, তায এৰ চ আজীৰৰিপত্তিযা অঞ্ঞথা ৰা নেসং অরঞ্ঞৰাসো সম্ভৰেয্যাতি.
৩৭. এৰং আজীৰট্ঠমকসীলৰসেন ভযভেরৰং দস্সেত্ৰা ততো পরং নীৰরণপ্পহানাদিৰসেন তং দস্সেতুং দেসনা ৰড্ঢিতাতি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘ইতো পর’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নীৰরণৰসেন পুন ৰুত্তাতি অযমধিপ্পাযো – এৰং সীলৰিসুদ্ধিমত্তম্পি অরঞ্ঞে ৰিহরতো ভযভেরৰাভাৰং আৰহতি, কিমঙ্গং পন নীৰরণানি পহায অপ্পনাসমাধিং, উপচারসমাধিমেৰ ৰা সম্পাদযতোতি সমাধিসম্পদায ভযভেরৰাভাৰহেতুকং দস্সেতুং উপরি দেসনা ৰড্ঢিতাতি অকুসলমনোকম্মন্তভাৰেন গহিতাপি অভিজ্ঝাব্যাপাদা নীৰরণৰসেন পুন ৰুত্তাতি অধিপ্পাযো. অভি-পুব্বো ঝা-সদ্দো অভিজ্ঝাযনত্থোতি আহ ‘‘পরভণ্ডাদিঅভিজ্ঝাযনসীলা’’তি. ৰত্থুকামেসূতি রূপাদীসু কিলেসকামস্স ৰত্থুভূতেসু কামেসু. বহলকিলেসরাগাতি থিরমূলদুম্মোচনীযতাহি অজ্ঝোসানে পভূতকিলেসকামা. অভিজ্ঝা চেত্থ অপ্পত্তৰিসযপত্থনা, তিব্বসারাগো সম্পত্তিৰিসযাভিনিৰেসো. তে হি লোভাভিভূতা পুগ্গলা অত্তনি তিব্বসাপেক্খতায এৰ লোভাভিভূততায অৰৰত্থিতারম্মণা অৰিনিচ্ছিতৰিসযা অরঞ্ঞে তং তং ৰিসযং অনুপধারিত্ৰা ৰিহরন্তি, রজ্জুআদীনি যাথাৰতো ন সল্লক্খেন্তি. তেনাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. উপট্ঠাতি সন্তচিত্ততায. তথা হি ৰুত্তং ‘‘আকুলচিত্তা’’তি. ‘‘ইদানিম্হ নট্ঠা’’তি তসন্তি ৰিতসন্তি, আগন্ত্ৰা বাধিযমানা ৰিয হোন্তি, এৰং তং ভযভেরৰং অত্তনি সমারোপনট্ঠেন অৰ্হাযন্তি পক্কোসন্তীতি যোজনং সন্ধাযাহ ‘‘সেসং তাদিসমেৰা’’তি. ‘‘অনভিজ্ঝালুহমস্মী’’তি পাল়িপদে চিরপরিচিতঅলোভজ্ঝাসযতায কমলদলে জলবিন্দু ৰিয অলগ্গমানসত্তা সব্বত্থ অনপেক্খোহমস্মীতি অত্থো.
৩৮. পকতিভাৰৰিজহনেনাতি পরিসুদ্ধভাৰসঙ্খাতস্স চ পকতিভাৰস্স ৰিজহনেন. সাৰজ্জধম্মসমুপ্পত্তিযা হি চিত্তস্স অনৰজ্জভাৰো জহিতো হোতীতি. ৰিপন্নচিত্তাতি কিলেসাসুচিদূসিততায কুথিতচিত্তা. তেনাহ ‘‘কিলেসানুগতং…পে… পূতিকং হোতী’’তি. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পাতি ৰিসসংসট্ঠমুত্তং ৰিয দোসেন পদূসিতচিত্তসঙ্কপ্পা. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘তে অৰৰত্থিতারম্মণা হোন্তী’’তিআদিনা অভিজ্ঝালুৰারে ৰুত্তনযেনেৰ. যথা হি লোভৰসেন, এৰং দোসাদিৰসেনপি অৰৰত্থিতারম্মণা হোন্তীতি. সব্বত্থাতি হেট্ঠা উপরি চাতি সব্বত্থ ঠানেসু ৰণ্ণেতব্বা.
৩৯. ‘‘যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি ৰচনতো থিনং চিত্তস্স গেলঞ্ঞভাৰেন গহণং গচ্ছতীতি আহ ‘‘চিত্তগেলঞ্ঞভূতেন থিনেনা’’তি. তথা ‘‘যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি (ধ. স. ১১৬৩) ৰচনতো মিদ্ধং ৰিসেসতো নামকাযস্স গেলঞ্ঞভাৰেন গহণং গচ্ছতীতি আহ ‘‘সেসনামকাযগেলঞ্ঞভূতেন মিদ্ধেনা’’তি. সেসগ্গহণঞ্চেত্থ চিত্তনিৰত্তনত্থং. ইদঞ্চ মিদ্ধং রূপকাযস্সপি গেলঞ্ঞাৰহন্তি দট্ঠব্বং নিদ্দায হেতুভাৰতো. তথা হি তং ‘‘নিদ্দা চপলাযিকা’’তি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ ‘‘তে নিদ্দাবহুলা হোন্তী’’তি.
৪০. উদ্ধচ্চপকতিকাতি উদ্ধচ্চসীলা অনৰট্ঠিতসভাৰা. অনৰট্ঠানরসঞ্হি উদ্ধচ্চং. তেনাহ ‘‘ৰিপ্ফন্দমানচিত্তা’’তিআদি. ইধাতি ‘‘অৰূপসন্তচিত্তা’’তি ইমস্মিং পদে. কুক্কুচ্চং গহেতুং ৰট্টতি সংৰণ্ণনাৰসেন পচ্ছানুতাপস্সপি চিত্তস্স অৰূপসমকরত্তা. উদ্ধচ্চং পন সরূপেনেৰ গহিতন্তি অধিপ্পাযো.
৪১. একমেৰিদং পঞ্চমং নীৰরণং যদিদং কঙ্খা ৰিচিকিচ্ছাতি চ. যদি এৰং কস্মা দ্ৰিধা কত্ৰা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কিং নু খো’’তিআদি. কঙ্খনতোতি সংসযনতো. ৰিচিকিচ্ছাতি ৰুচ্চতি ‘‘ধম্মসভাৰং ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি, ৰিগতা তিকিচ্ছা ৰা’’তি কত্ৰা.
৪২. এৰং নীৰরণাভাৰকিত্তনমুখেন সমাধিসম্পদায ভযভেরৰাভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তুক্কংসনাদিঅভাৰকিত্তনমুখেন পঞ্ঞাসম্পদায ভযভেরৰাভাৰং দস্সেতুং ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা উপরি দেসনা ৰড্ঢিতা, তদত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘অত্তুক্কংসনকা’’তিআদি ৰুত্তং. উক্কংসেন্তি মানৰসেন পগ্গণ্হনেন. তেনাহ ‘‘উচ্চে ঠানে ঠপেন্তী’’তি. থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছাৰারেসু গয্হমানং অভিজ্ঝালুৰারসদিসন্তি তত্থ তং অনামসিত্ৰা অত্তুক্কংসকৰারে কিঞ্চি ৰিসদিসং অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘তে কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৪৩. ছম্ভনং ছম্ভো, কাযস্স ছম্ভিতত্তহেতুভূতো বলৰচিত্তুত্রাসো. সো এতেসং অত্থীতি ছম্ভী. তেনাহ ‘‘কাযথম্ভনা’’তিআদি. ভীরুকজাতিকাতি ভাযনকসীলা. একমেৰ চেতং সাৰজ্জভযং কাযে ছম্ভিতত্তস্স, চিত্তে চ কাযে চ থদ্ধভাৰস্স উপ্পাদনৰসেন ‘‘ছম্ভো ভীরুতা’’তি চ ৰুচ্চতীতি তংসমঙ্গিনো সমণব্রাহ্মণা ‘‘ছম্ভী ভীরুকজাতিকা’’তি ৰুত্তা, ইধ ভযভেরৰং সরূপেনেৰ গহিতং.
৪৪. লব্ভতি পাপুণীযতীতি লাভসদ্দস্স কম্মসাধনত্তমাহ. সক্কচ্চং কাতব্বো দাতব্বোতি সক্কারো. তদত্থদীপকন্তি লাভাদিং পহায অরঞ্ঞে ৰসতো ভযভেরৰাৰ্হাযনং নত্থীতি দীপকং. সো কির লাভগরুতাযেৰ পিযো গামো এতস্সাতি ‘‘পিযগামিকো’’তি নামং লভতি. কম্মমুত্তোতি জরাজিণ্ণত্তা কম্মং কাতুং ন সক্কোতীতি সামিকেহি ৰিস্সট্ঠো.
৪৫. অলসভাৰেন সম্মাৰাযামস্স অকরণতো কুচ্ছিতং সীদন্তীতি কুসীতা. ৰীরস্স ভাৰো, কম্মং ৰা ৰীরিযং, ৰিধিনা ৰা ঈরেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰীরিযং, সম্মাৰাযামো. তেন হীনা হীনৰীরিযা. কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠানৰসেন পৰত্তৰীরিযং কাযিকৰীরিযং, ৰত্তকরণচঙ্কমনাদীসু দট্ঠব্বং. নিসজ্জ সযিত্ৰা চ কম্মট্ঠানমনসিকারৰসেন পৰত্তৰীরিযং চেতসিকৰীরিযং. তত্থ পুরিমং ৰিসেসতো কোসজ্জপটিপক্খতাৰসেন, দুতিযং ৰীরিযারম্ভতাৰসেন পাকটং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘কুসীতা’’তিআদিমাহ. তে হি হীনৰীরিযা অলসতাযেৰ আরম্মণৰৰত্থানমত্তম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.
৪৬. নট্ঠস্সতীতি অলব্ভমানস্সতি, পচ্চযৰেকল্লেন ৰিজ্জমানাযপি সতিযা সতিকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায এৰং ৰুত্তং. ন সম্পজানাতি অসম্পজানা. তংযোগনিৰত্তিযঞ্চাযং অ-কারো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. ২.দুকমাতিকা), অভিক্খুকো আৰাসো’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৭৬) ৰিযাতি আহ ‘‘পঞ্ঞারহিতা’’তি. ননু সোল়সমো পঞ্ঞাৰারো, অযং সতিৰারো, তত্থ কস্মা সংকিলেসপক্খে পঞ্ঞা গহিতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমস্স চা’’তিআদি. সতিভাজনীযমেৰেতং, যদিদং চুদ্দসমো ৰারো, পঞ্ঞা পনেত্থ চুদ্দসমে ৰারে কেৰলা সতি দুব্বলাতি সতিদুব্বল্যদীপনত্থং ‘‘অসম্পজানা’’তি পটিক্খেপমুখেন ৰুত্তা. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘দুৰিধা হী’’তিআদি ৰুত্তং.
৪৭. অপ্পনাসমাধিনা, উপচারসমাধিনা ৰা চিত্তং আরম্মণে সমং, সম্মা ৰা আহিতং নাম হোতি, নাঞ্ঞথাতি দস্সেন্তো ‘‘অসমাহিতাতি উপচারপ্পনাসমাধিৰিরহিতা’’তি আহ. ৰিব্ভন্তচিত্তাতি অনৰট্ঠিতচিত্তা. পুব্বে নীৰরণভাৰসামঞ্ঞেন উদ্ধচ্চং গহিতং ‘‘উদ্ধতা অৰূপসন্তচিত্তা’’তি, ইধ সমাধানাভাৰেন উদ্ধচ্চহেতুকো চিত্তৰিব্ভমো ৰুত্তো ‘‘অসমাহিতা ৰিব্ভন্তচিত্তা’’তি, অযমেতেসং ৰিসেসো. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি পুব্বে ‘‘উদ্ধচ্চেন হি একারম্মণে চিত্তং ৰিপ্ফন্দতি ধজযট্ঠিযং ৰাতেন পটাকা ৰিযা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪০) ৰুত্তনযেন. সব্বং পুব্বসদিসমেৰাতি ভযভেরৰাৰ্হাযনস্স অভিজ্ঝালুৰারে ৰুত্তসদিসতং সন্ধায ৰদতি.
৪৮. দুপ্পঞ্ঞাতি এত্থ দু-সদ্দো ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৰিয অভাৰত্থো, ন ‘‘দুগ্গতি, দুপ্পটিপন্নো’’তিআদীসু ৰিয গরহত্থোতি দস্সেতুং ‘‘নিপ্পঞ্ঞানমেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞা পন দুট্ঠা নাম নত্থী’’তি ৰুত্তং. তেতি দুপ্পঞ্ঞা. সব্বত্থাতি চতূসুপি পাঠৰিকপ্পেসু. এলন্তি ৰা দোসো ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা’’তি. তথা হি সীলং ‘‘নেলঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. দুপ্পঞ্ঞা চ কথেন্তা সদোসমেৰ কথং কথেন্তি অপণ্ডিতভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘দুব্ভাসিতভাসী’’তি. তস্মা এলসব্ভাৰতো এলং মুখং এতেসন্তি এলমূগাতি ৰুত্তাতি এৰম্পি ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যায পঞ্ঞায ৰসেন ‘‘পঞ্ঞাসম্পন্নো’’তি ৰুত্তং, তং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘নো চ খো’’তিআদি ৰুত্তং. ননু চ বোধিসত্তা বহুলৰিপস্সনাপঞ্ঞায সমন্নাগতা হোন্তীতি? হোন্তি, তদা পন বোধিসত্তেন ন ৰিপস্সনারম্ভো কতো, নো চ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘নো চ খো ৰিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি.
কেচি পনেত্থ ‘‘সদ্ধাৰিরহিতা অপরিসুদ্ধকাযকম্মন্তাদযো ৰিয ভযভেরৰাৰ্হাযনস্স ৰিসেসকারণং, নাপি সদ্ধালুতা পল্লোমতাযাতি সদ্ধাৰারো অনুদ্ধটো’’তি ৰদন্তি, তং অকারণং. কম্মফলে হি সদ্দহন্তো কম্মপটিসরণতংযেৰ নিস্সায ভযভেরৰং তিণাযপি অমঞ্ঞমানো পল্লোমতমাপজ্জেয্য. যস্মা পন ৰীরিযাদযো সদ্ধায ৰিনা নপ্পৰত্তন্তীতি তেসং উপনিস্সযভূতা সহজাতা চ সা তগ্গহণেনেৰ গহিতা হোতীতি ৰিসুং ন উদ্ধটা. তথা হি সা ঝানস্স পুব্বভাগপটিপদাযম্পি ন উদ্ধটা, কিং ৰা এতায সদ্ধায, অদ্ধা সা ইমস্মিং আরম্মণপরিগ্গহট্ঠানে ন গহেতব্বাৰ, ততো ধম্মস্সামিনা ইধ ন উদ্ধটা, এৰং অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসু নিচ্ছযো কাতব্বো. যথানুলোমদেসনা হি সুত্তন্তকথাতি.
ৰচীকম্মন্তৰারাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোল়সট্ঠানারম্মণপরিগ্গহো নিট্ঠিতো.
ভযভেরৰসেনাসনাদিৰণ্ণনা
৪৯. সোল়সারম্মণানীতি সোল়সট্ঠানানি আরম্মণানি. এৰরূপাসু রত্তীসূতি চাতুদ্দসীআদিকা উপরি ৰক্খমানা রত্তিযো সন্ধায ৰদতি. এৰরূপে সেনাসনেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. যাতি অনিযমতো উদ্দিট্ঠানং পুন ‘‘তা’’তি ৰচনং নিদ্দেসো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘যা তাতি উভযমেতং রত্তীনংযেৰ উদ্দেসনিদ্দেসৰচন’’ন্তি. অভীতি লক্খণত্থে ‘‘অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা ব্রাহ্মণমহাসালা’’তিআদীসু ৰিয. কথং পনেত্থ লক্খণত্থতা ৰেদিতব্বা? লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণন্তি আহ ‘‘চন্দপারিপূরিযা’’তিআদি. পুণ্ণমাসিযং চন্দপারিপূরিযা অমাৰাসিযং চন্দপরিক্খযেন. আদি-সদ্দেন চন্দস্স উপড্ঢমণ্ডলতারাহুগ্গহতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপসগ্গমত্তমেৰ অভি-সদ্দো লক্খিতসদ্দেনেৰ লক্খণত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তাতি অধিপ্পাযো.
পঠমদিৰসতো পভুতীতি পঠমপাটিপদদিৰসতো পট্ঠায. যস্মা চোদকো ভগৰতো কালে অনভিলক্খিতাপি অপরভাগে অভিলক্খিতা জাতা, তস্মা তং অভিলক্খণীযতং উপাদায ‘‘সব্বদস্সিনা ভগৰতা পঞ্চমী কস্মা ন গহিতা’’তি চোদেতি, ইতরো সব্বকালিকাসু চাতুদ্দসীআদীসু গয্হমানাসু অসব্বকালিকায কথং গহণন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অসব্বকালিকত্তা’’তি পরিহরতি.
তথাৰিধাসূতি ‘‘অভিঞ্ঞাতা’’তিআদিনা যথা ৰুত্তা, তথাৰিধাসু. দেৰতাধিট্ঠিতভাৰেন আরামাদীনং লোকস্স চেতিযভাৰোতি আহ ‘‘পূজনীযট্ঠেনা’’তি. মনুস্সা যেভুয্যেন গামাদীনং দ্ৰারেসু তথারূপে রুক্খে চেতিযট্ঠানিযে কত্ৰা ৰোহরন্তীতি আহ ‘‘গামনিগমাদিদ্ৰারেসূ’’তিআদি. দস্সনমত্তেনপি সৰনমত্তেনপি ভযুপ্পাদনেন পাকতিকসত্তে ভিংসেন্তীতি ভিংসনকানি. তেনাহ ‘‘ভযজনকানী’’তিআদি. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, অতিৰিয সপ্পটিভযং ভেরৰং.
আযাচনউপহারকরণারহন্তি তংতংবলিকম্মপণিধিকম্মকরণযোগ্গং. পুপ্ফধূপ…পে… ধরণিতলন্তি ইদং যথাপটিসূতেন সুপ্পাদিনা উপহারকরণদস্সনং. কোট্টেন্তোতি পহরন্তো, সিঙ্গপ্পহারখুরপ্পহারেহি সদ্দং করোন্তোতি অধিপ্পাযো. সব্বচতুপ্পদানং ইধ মগোতি নামং, ন ‘‘অচ্ছচম্মং মিগচম্মং এল়কচম্ম’’ন্তিআদীসু (মহাৰ. ২৫৯) ৰিয, রোহিতোতিআদি মিগৰিসেসানন্তি অধিপ্পাযো. চালেত্ৰাতি অগ্গমদ্দনেন চালেত্ৰা. মোরগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইধ সব্বপক্খিগহণং অধিপ্পেত’’ন্তি. এস নযোতি ইদং যথা ‘‘মোরো ৰা’’তি এত্থ ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পনত্থো, এৰং ‘‘মিগো ৰা’’তি এত্থাপীতি মিগসদ্দস্স ৰিসেসত্থৰুত্তিতং সন্ধাযাহ. ইতো পভূতীতি ‘‘যংনূনাহং যা তা রত্তিযো’’তিআদিনা ভযভেরৰস্স গৰেসনচিন্তনতো পভুতি, ন গৰেসনারম্ভতো পভুতি. ‘‘অপ্পেৰ নামাহং ভযভেরৰং পস্সেয্য’’ন্তি এত্থাপি হি আরম্মণমেৰ ভযভেরৰং. সুখারম্মণং রূপং সুখমিৰ ‘‘রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০). কথং ভযগ্গহণেন চ রূপারম্মণগ্গহণন্তি আহ ‘‘পরিত্তস্স চা’’তিআদি. ‘‘আগচ্ছতী’’তি ৰচনতো গৰেসনারম্ভতো পভুতি ‘‘এতং ভয’’ন্তি আরম্মণং অধিপ্পেতন্তি কেচি ‘‘তং ন পস্সেয্য’’ন্তি চক্খুনা দস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. ভযং আকঙ্খমানোতি উপপরিক্খনৰসেন অহং ভযৰত্থুং আকঙ্খন্তো ৰিহরামি, তং কিমত্থিযং, এত্তকোপি ভযসমন্নাহারো ময্হং অযুত্তোতি অধিপ্পাযো.
যং পকারং ভূতো যথাভূতো, সো পনেত্থ পকারো ইরিযাপথৰসেন যুত্তো পাল়িযং তথা আগতত্তাতি আহ ‘‘যেন যেন ইরিযাপথেন ভূতস্সা’’তি. ভৰিতস্সাতি ইদং ‘‘ভূতস্সা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সমঙ্গীভূতস্সা’’তি পদং পুরিমপদলোপেন ভূতস্সাতি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘সমঙ্গীভূতস্স ৰা’’তি আহ. ভযভেরৰারম্মণেতি ভযভেরৰাভিমতে আরম্মণে. নেৰ মহাসত্তো তিট্ঠতীতিআদি ‘‘তথাভূতো চ তং পটিৰিনেয্য’’ন্তি যথা চিন্তিতং, তথা পটিপন্নভাৰদস্সনং. ইরিযাপথপটিপাটি নাম ঠানগমননিসজ্জানিপজ্জাতি ৰদন্তি, উপ্পটিপাটি পন পঠমং নিপজ্জা, পুন নিসজ্জা, পুন ঠানং, পচ্ছা গমনন্তি এৰং ৰেদিতব্বা. আসন্নপটিপাটিযাতি গমনস্স তাৰ ঠানং আসন্নং, ঠানস্স নিসজ্জা গমনঞ্চ, নিসজ্জায নিপজ্জা ঠানঞ্চ, নিপজ্জায নিসজ্জা আসন্না. ইধ পন গমনস্স ঠানং, ঠানস্স চ গমনং, নিসজ্জায চ নিপজ্জা, নিপজ্জায চ নিসজ্জা আসন্নভাৰেন গহিতা, ইতরে পরম্পরাৰসেনাতি ৰেদিতব্বা. ভিক্খুস্স পন ইরিযাপথা সম্পত্তপটিপাটিযা ৰিয অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন ৰুচ্চন্তি.
ভযভেরৰসেনাসনাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অসম্মোহৰিহারৰণ্ণনা
৫০. অযঞ্চ মে সব্বসো ভযভেরৰাভাৰো ৰিসেসতো অসম্মোহধম্মত্তাতি দস্সেতুং ‘‘সন্তি খো পনা’’তিআদিনা উপরি দেসনা ৰড্ঢিতাতি অযং ৰা এত্থ অনুসন্ধি. ঝাযীনং সম্মোহট্ঠানেসূতি ইমিনা অজ্ঝাযীনং সম্মোহট্ঠানেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. অত্থীতি ইদং নিপাতপদং পুথুৰচনম্পি হোতি ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১১০; ৩.১৫৪; সং. নি. ৪.১২৭; খু. পা. ৩.দ্ৰতিংসাকার) ৰিযাতি ‘‘সন্তী’’তি পদস্স অত্থদস্সনৰসেন ৰুত্তং. কিং খণত্তযসমঙ্গিতায তে অত্থি, নোতি আহ ‘‘সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তী’’তি, মহতি লোকসন্নিৰাসে এদিসাপি সংৰিজ্জন্তি ঞাণেন গহেতব্বতায উপলব্ভন্তীতি. ওদাতকসিণলাভীতি অপ্পমাণওদাতকসিণলাভী. এৰং হিস্স সমন্ততো আলোকো ৰিয উপট্ঠাতি. পরিকম্মন্তি সমাপত্তিপুব্বভাগমাহ. এত্তকং সূরিযে গতে ৰুট্ঠহামীতি,নো চ খো অদ্ধানপরিচ্ছেদে কুসলো হোতি, কেৰলং ‘‘দিৰা এৰ ৰুট্ঠহামী’’তি মনসিকারং উপ্পাদেসি. ৰিসদং হোতি সব্বং আরম্মণজাতং, দিব্বচক্খুনা পস্সন্তস্স ৰিয ৰিভূতং. অৰিসদন্তি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰংসঞ্ঞিনোতি রত্তিং ‘‘দিৰা’’তি, দিৰা চ ‘‘রত্তী’’তি এৰংসঞ্ঞিনো.
অন্তোসেনাসনে রত্তিং নিসিন্নো হোতীতি রত্তি-সদ্দো অজ্ঝাহরিতব্বো. পরিত্তাসনাদীহি, অঞ্ঞেহি ৰা কারণেহি. গম্ভীরায ভূমিগব্ভসদিসায ঘনৰনপটিচ্ছন্নায বহলতরজালৰনপটলপটিচ্ছন্নায. অন্তরহিতসূরিযালোকে কালেতি এতেনেৰ দিৰাতি অৰুত্তসিদ্ধো. সম্মোহৰিহারো নাম বহুৰিধোতি আহ ‘‘সম্মোহৰিহারানং অঞ্ঞতর’’ন্তি.
পাকটো বোধিসত্তস্স রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদো অন্তমসো লৰতুটিখণস্সপি উপাদায সুৰৰত্থিতত্তা, তথা রত্তিদিৰসকোট্ঠাসপরিচ্ছেদো অত্তনা কাতব্বকিচ্চৰসেন কালঞাণৰসেন চ.
কালথম্ভে লদ্ধব্বছাযাৰসেন দ্ৰঙ্গুলকালে. যামঘণ্টিকং পহরতি সঙ্ঘস্স তংতংৰত্তকরণত্থং. মুগ্গরন্তি ঘণ্টিকপ্পহরণমুগ্গরং. যামযন্তং পততি অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি যোজিতন্তি অধিপ্পাযো. যাৰ অঞ্ঞে ভিক্খূ ভোজনসালং উপগচ্ছন্তি, তাৰ দিৰাৰিহারট্ঠানং গন্ত্ৰা সমণধম্মং করোতি.
যং খো তন্তি এত্থ যন্তি অনিযমুদ্দেসো, খোতি অৰধারণে, যমেৰ পুগ্গলন্তি অত্থো. তন্তি ৰুচ্চমানাকারৰচনং. মমেৰাতি মং এৰ. অসম্মোহসভাৰোতি সভাৰভূতঅসম্মোহো. ‘‘উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘মনুস্সলোকে’’তি ৰুত্তং. পঞ্ঞাসম্পত্তিযাতি যাথাৰতো হিতস্স জাননসমত্থেন অত্তনো পঞ্ঞাগুণেন, ন কেৰলং অজ্ঝাসযেনেৰ হিতেসিতা, অথ খো পযোগেনাতি দস্সেন্তো ‘‘হিতূপদেসকো’’তি আহ. অজ্ঝাসযেন পন হিতেসিতা ‘‘লোকানুকম্পাযা’’তি ইমিনা দস্সিতা. উপকরণেহি ৰিনা ন কদাচি ভোগসুখং উপকরণদানঞ্চ চাগসম্পত্তিহেতুকন্তি আহ ‘‘চাগসম্পত্তিযা…পে… দাযকো’’তি. মেত্তাসম্পত্তিযা হিতূপসংহারেন রক্খিতা. করুণাসম্পত্তিযা দুক্খাপনযনেন গোপাযিতা. ননু চ পুব্বেপি ৰুত্তং ‘‘হিতায সুখাযা’’তি, অথ কস্মা পুন তং গহিতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইধ দেৰমনুস্সগ্গহণেনা’’তিআদি. তেন পুব্বে অৰিসেসতো হিতাদীনি দস্সিতানি, ইদানি ৰিসেসতো সহ পযোজনেন তানি দস্সিতানীতি দীপেতি. নিব্বানতো পরো পরমো অত্থো নাম নত্থীতি আহ ‘‘পরমত্থত্তাযা’’তি. হিনোতি নিব্বানং গচ্ছতীতি হিতং, মগ্গো. উক্কংসতো সুখত্থং অরিযফলন্তি আহ ‘‘ততো উত্তরি সুখাভাৰতো’’তি.
অসম্মোহৰিহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুব্বভাগপটিপদাদিৰণ্ণনা
৫১. অসম্মোহৰিহারন্তি অসম্মোহৰুত্তিং, অসম্মোহসম্বোধিন্তি ৰা অত্থো. তন্তি সমথৰিপস্সনাভাৰনাসঙ্খাতং পটিপদং. পুব্বভাগতো পভুতীতি ভাৰনায পুব্বভাগৰীরিযারম্ভাদিতো পট্ঠায. কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিনো.
বোধিমণ্ডেতি (সারত্থ. টী. ১.১১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; অ. নি. টী. ৩.৮.১১) বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৰপ্পত্তে ঠানে. চতুরঙ্গন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতূ’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২৩৭; অ. নি. ২.৫; ৮.১৩; মহানি. ১৭, ১৯৬) ৰুত্তচতুরঙ্গসমন্নাগতং. পগ্গহিতন্তি আরম্ভং সিথিলং অকত্ৰা দল়্হপরক্কমসঙ্খাতুস্সহনভাৰেন গহিতং. তেনাহ ‘‘অসিথিলপ্পৰত্তিতন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং কোসজ্জৰসেন সঙ্কোচং অনাপন্নং.
উপট্ঠিতাতি ওগাহনসঙ্খাতেন অপিলাপনভাৰেন আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠিতা. তেনাহ ‘‘আরম্মণাভিমুখীভাৰেনা’’তি. সম্মোসস্স ৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তিযা ন সম্মুট্ঠাতি অসম্মুট্ঠা. কিঞ্চাপি চিত্তমিৰ চিত্তপস্সদ্ধিৰসেন কাযপস্সদ্ধিৰসেনেৰ কাযো পস্সদ্ধো হোতি, তথাপি যস্মা কাযপস্সদ্ধি উপ্পজ্জমানা চিত্তপস্সদ্ধিযা সহেৰ উপ্পজ্জতি, ন ৰিনা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কাযচিত্তপস্সদ্ধিসম্ভৰেনা’’তি. রূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৰ হোতি কাযপস্সদ্ধিযা উভযেসম্পি কাযানং পস্সম্ভনাৰহত্তা. সো চ খো কাযো. ৰিগতদরথোতি ৰিগতকিলেসদরথো. নামকাযে হি ৰিগতদরথে রূপকাযোপি ৰূপসন্তদরথপরিল়াহো হোতি. সম্মা আহিতন্তি নানারম্মণেসু ৰিধাৰনসঙ্খাতৰিক্খেপং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা একস্মিংযেৰ আরম্মণে অৰিক্খিত্তভাৰাপাদানেন সম্মদেৰ আহিতং. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তিআদি. চিত্তস্স অনেকগ্গভাৰো ৰিক্খেপৰসেন চঞ্চলতা, সা সতি একগ্গতায ন হোতীতি আহ ‘‘একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দন’’ন্তি. এত্তাৰতাতি ‘‘আরদ্ধং খো পনা’’তিআদিনা ৰীরিযসতিপস্সদ্ধিসমাধীনং কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন. ননু চ সদ্ধাপঞ্ঞানম্পি কিচ্চসিদ্ধি ঝানস্স পুব্বপটিপদায ইচ্ছিতব্বাতি? সচ্চং ইচ্ছিতব্বা, সা পন নানন্তরিযভাৰেন অৰুত্তসিদ্ধাতি ন গহিতা. অসতি হি সদ্ধায ৰীরিযারম্ভাদীনং অসম্ভৰোযেৰ, পঞ্ঞাপরিগ্গহে চ নেসং অসতি পঞ্ঞাযারম্ভাদিভাৰো ন সিযা. তথা অসল্লীনাসম্মোসতাদযো ৰীরিযাদীনন্তি অসল্লীনতাদিগ্গহণেনেৰেত্থ পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধি গহিতাতি দট্ঠব্বং. ঝানভাৰনাযং ৰা সমাধিকিচ্চং অধিকং ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং সমাধিপরিযোসানাৰ ঝানস্স পুব্বপটিপদা কথিতাতি দট্ঠব্বং.
ৰুত্তং, তস্মা ইধ ন ৰত্তব্বং. ৰিসুদ্ধিমগ্গো হি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায একদেসভূতোতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি. ৰিহরতীতি আগতং পরুদ্দেসিকত্তা ৰিহারস্স. ইধ ৰিহাসিন্তি আগতং অত্থুদ্দেসিকত্তা. ইদং কির সব্ববুদ্ধানং অৰিজহিতন্তি আহ ‘‘আনাপানস্সতিকম্মট্ঠান’’ন্তি. রূপৰিরাগভাৰনাৰসেন (সারত্থ. টী. ১.১২.নেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) পৰত্তো চতুব্বিধোপি অরূপজ্ঝানৰিসেসো চতুত্থজ্ঝানসঙ্গহো এৰাতি আহ ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি. যুত্তং তাৰ চিত্তেকগ্গতা ভৰোক্কমনত্থতা ৰিয ৰিপস্সনাপাদকতাপি চতুন্নং ঝানানং সাধারণাতি তেসং ৰসেন ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি ৰচনং, অভিঞ্ঞাপাদকতা পন নিরোধপাদকতা চ চতুত্থস্সেৰ ঝানস্স আৰেণিকা, সা কথং চতুন্নং ঝানানং সাধারণা ৰুত্তাতি? পরম্পরাধিট্ঠানভাৰতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্তেৰ ৰুচ্চতি, কারণকারণম্পি কারণন্তি যথা ‘‘তিণেহি সত্তং সিদ্ধ’’ন্তি, এৰঞ্চ কত্ৰা পযোজননিদ্দেসে অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. চিত্তেকগ্গতত্থানীতি চিত্তসমাধানত্থানি, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থানীতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারো ৰুত্তো, সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰৰসেন চেতং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৰসং ৰিহরিস্সামা’’তি. ভৰোক্কমনত্থানীতি ভৰেসু নিব্বত্তিঅত্থানি.
যস্মা (সারত্থ. টী. ১.১২.নেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) বোধিসত্তেন বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনতো পুব্বেপি চরিমভৰে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতপুব্বং, তদা পন তং নিব্বত্তিতমত্তমেৰ অহোসি, ন ৰিপস্সনাদিপাদকং, তস্মা ‘‘বোধিরুক্খমূলে নিব্বত্তিত’’ন্তি ততো ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ৰিপস্সনাপাদকন্তি ৰিপস্সনারম্ভে ৰিপস্সনায পাদকং. অভিঞ্ঞাপাদকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. বুদ্ধানঞ্হি পঠমারম্ভে এৰ পাদকজ্ঝানেন পযোজনং অহোসি, ন ততো পরং উপরিমগ্গাধিগমফলসমাপত্তিঅভিঞ্ঞাৰল়ঞ্জনাদিঅত্থং. অভিসম্বোধিসমধিগমতো পট্ঠায হি সব্বং ঞাণসমাধিকিচ্চং আকঙ্খমত্তপটিবদ্ধমেৰাতি. সব্বকিচ্চসাধকন্তি অনুপুব্বৰিহারাদিসব্বকিচ্চসাধকং. সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকন্তি এত্থ ৰিপস্সনাভিঞ্ঞাপাদকত্তা এৰ চতুত্থস্স ঝানস্স ভগৰতো সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকতা ৰেদিতব্বা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অভিসম্বোধি, তদধিগমসমকালমেৰ ভগৰতো সব্বে বুদ্ধগুণা হত্থগতা অহেসুং, চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সযো চ মগ্গাধিগমোতি.
পুব্বভাগপটিপদাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুব্বেনিৰাসকথাৰণ্ণনা
৫২. দ্ৰিন্নং ৰিজ্জানন্তি পুব্বেনিৰাসঞাণদিব্বচক্খুঞাণসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং ৰিজ্জানং. অনুপদৰণ্ণনাতি তাসং ৰিজ্জানং নিদ্দেসপাল়িযা অনুপদৰণ্ণনা. ভাৰনানযোতি উপ্পাদনৰিধি. ‘‘সো’’তি পচ্চত্তৰচনস্স অহং-সদ্দেন সম্বন্ধনে কারণং দস্সেতুং ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পাল়িযং ৰা ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তি উত্তমপুরিসস্স যোগোতি অহং-সদ্দেন আনেত্ৰা ৰুচ্চমানে তদত্থো পাকটো হোতীতি ‘‘সো অহ’’ন্তি ৰুত্তং. অভিনীহরিন্তি চিত্তং ঝানারম্মণতো অপনেত্ৰা পুব্বেনিৰাসাভিমুখং পেসেসিং, পুব্বেনিৰাসনিন্নং পুব্বেনিৰাসপোণং পুব্বেনিৰাসপব্ভারং অকাসিন্তি অত্থো.
পুব্বেঅতীতজাতীসু নিৰুত্থক্খন্ধা পুব্বেনিৰাসো. নিৰুত্থাতি চ অজ্ঝাৰুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা, গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থধম্মা ৰা অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেনৰিঞ্ঞাতা, পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতাপি ৰা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু, তং পুব্বেনিৰাসং যায সতিযা অনুস্সরতি, তায সম্পযুত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞ্ঞাণং. পটিনিৰত্তন্তস্সাতি পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরণৰসেন যাৰদিচ্ছকং গন্ত্ৰা পচ্চাগচ্ছন্তস্স. তস্মাতি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স কারণভাৰেন পচ্চামসনং, পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. ইধূপপত্তিযাতি ইধ চরিমভৰে উপপত্তিযা. অনন্তরন্তি অতীতানন্তরমাহ. অমুত্রাতি অমুকস্মিং ভৰেতি অত্থো. উদপাদিন্তি উপ্পজ্জিং. তাহি দেৰতাহীতি তুসিতাদেৰতাহি. একগোত্তোতি তুসিতগোত্তেন একগোত্তো. মহাবোধিসত্তানং সন্তানস্স পরিযোসানাৰত্থায দেৰলোকূপপত্তিজনকং নাম অকুসলেন কম্মুনা অনুপদ্দুতমেৰ হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘দুক্খং পন সঙ্খারদুক্খমেৰা’’তি ৰুত্তং. মহাপুঞ্ঞানম্পি পন দেৰপুত্তানং পুব্বনিমিত্তুপ্পত্তিকালাদীসু অনিট্ঠারম্মণসমাযোগো হোতিযেৰাতি ‘‘কদাচি দুক্খদুক্খস্সপি সম্ভৰো নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. সত্তপঞ্ঞাস…পে… পরিযন্তোতি ইদং মনুস্সানং ৰস্সগণনাৰসেন ৰুত্তং. তত্থ দেৰানং ৰস্সগণনায পন চতুসহস্সমেৰ.
অতীতভৰে (সারত্থ. টী. ১.১২.পুব্বেনিৰাসকথাযং) খন্ধা তপ্পটিবদ্ধনামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৰাসন্তেৰ সঙ্গহিতন্তি আহ ‘‘কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন‘‘তমো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘তমো ৰিযা’’তি কত্ৰা. ওভাসকরণট্ঠেনাতি কাতব্বতো করণং, ওভাসোৰ করণং, অত্তনো পচ্চযেন ওভাসভাৰেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৰচনন্তি পটিপক্খৰিধমনপৰত্তিৰিসেসানং বোধনতো ৰুত্তং. অৰিজ্জা ৰিহতাতি এতেন ৰিজ্জনট্ঠেন ৰিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্নাতি এতেন ৰিজ্জাপটিপক্খা অৰিজ্জা, পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৰেন ৰিজ্জায চ পহাযকভাৰেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযেতি ইমিনা তমো ৰিহতো ৰিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নোতি ইমমত্থং অতিদিসতি. পেসিতত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতি ৰিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্সাতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো.
পুব্বেনিৰাসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দিব্বচক্খুঞাণকথাৰণ্ণনা
৫৩. ইধাতি ভযভেরৰসুত্তে ৰুত্তং. ইধ অযং ৰিসেসোতি যোজনা. ৰুত্তসদিসমেৰ ‘‘মেতি মযা’’তিআদিনা. পরিকম্মকিচ্চন্তি ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠায সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৰজ্জিতব্বা’’তিআদিনা, কসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকারেন অভিনীহারক্খমং কত্ৰা’’তিআদিনা চ ৰুত্তেন পরিকম্মেন কিচ্চং পযোজনং নত্থি. ন তেন ইধ অত্থোতি তেন ভাৰনানযেন ইধ পাল়িযা অত্থৰণ্ণনাযং অত্থো নত্থি তথাভাৰনায ইধ অনধিপ্পেতত্তাতি অধিপ্পাযো.
দিব্বচক্খুঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আসৰক্খযঞাণকথাৰণ্ণনা
৫৪. ৰিপস্সনাপাদকন্তি (সারত্থ. টী. ১.১৪.আসৰক্খযঞাণকথাযং; দী. নি. টী. ১.২৪৮; অ. নি. টী. ২.৩.৫৯) ৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতং. ৰিপস্সনা চ তিৰিধা ৰিপস্সনকপুগ্গলভেদেন. মহাবোধিসত্তানঞ্হি পচ্চেকবোধিসত্তানঞ্চ ৰিপস্সনা চিন্তামযঞাণসংৰদ্ধিতত্তা সযম্ভুঞাণভূতা, ইতরেসং সুতমযঞাণসংৰদ্ধিতত্তা পরোপদেসসম্ভূতা, সা ‘‘ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৰসেসরূপারূপজ্ঝানানং অঞ্ঞতরতো ৰুট্ঠাযা’’তিআদিনা অনেকধা অরূপমুখৰসেন চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানং তেসং তেসং ধাতুপরিগ্গহমুখানং অঞ্ঞতরমুখৰসেন অনেকধাৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৬) নানানযতো ৰিভাৰিতা. মহাবোধিসত্তানং পন চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন পভেদগমনতো নানানযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসন্নিস্সযস্স অরিযমগ্গঞাণস্স অধিট্ঠানভূতং পুব্বভাগঞাণগব্ভং গণ্হাপেন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং পরমগম্ভীরসণ্হসুখুমতরং অনঞ্ঞসাধারণং ৰিপস্সনাঞাণং হোতি, যং অট্ঠকথাসু মহাৰজিরঞাণন্তি ৰুচ্চতি. যস্স চ পৰত্তিৰিভাগেন চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সপ্পভেদস্স পাদকভাৰেন সমাপজ্জিযমানা চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং সত্থু ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তিযো ৰুচ্চন্তি, স্ৰাযং বুদ্ধানং ৰিপস্সনাচারো পরমত্থমঞ্জূসায ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনায (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) উদ্দেসতো দস্সিতো, অত্থিকেহি ততো গহেতব্বোতি.
আসৰানং খেপনতো সমুচ্ছিন্দনতো আসৰক্খযো, অরিযমগ্গো, উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন অরহত্তমগ্গগ্গহণং. আসৰানং খযে ঞাণং আসৰক্খযঞাণন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্র চেতং ঞাণ’’ন্তি ৰত্ৰা খযেতি চ আধারে ভুম্মং, ন ৰিসযেতি দস্সেন্তো ‘‘তপ্পরিযা পন্নত্তা’’তি আহ. ইদং দুক্খন্তি দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স তদা পচ্চক্খতো গহিতভাৰদস্সনং. এত্তকং দুক্খন্তি দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স তদা পচ্চক্খতো গহিতভাৰদস্সনং. এত্তকং দুক্খন্তি তস্স পরিচ্ছিজ্জ গহিতভাৰদস্সনং. ন ইতো ভিয্যোতি অনৰসেসেত্ৰা গহিতভাৰদস্সনং. তেনাহ ‘‘সব্বম্পি দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. সরসলক্খণপটিৰেধেনাতি সভাৰসঙ্খাতস্স লক্খণস্স অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝনেন. অসম্মোহপটিৰেধোতি চ যথা তস্মিং ঞাণে পৰত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সরূপাদিপরিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৰত্তি. তেনাহ ‘‘যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি. যং ঠানং পত্ৰাতি যং নিব্বানং মগ্গস্স আরম্মণপচ্চযট্ঠেন কারণভূতং আগম্ম. তদুভযৰতো হি পুগ্গলস্স পত্তি তদুভযস্স পত্তীতি ৰুত্তং. পত্ৰাতি ৰা পাপুণনহেতু. অপ্পৰত্তিন্তি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. তে ৰা নপ্পৰত্তন্তি এত্থাতি অপ্পৰত্তি, নিব্বানং. তস্সাতি দুক্খনিরোধস্স. সম্পাপকন্তি সচ্ছিকিরিযাৰসেন সম্মদেৰ পাপকং.
কিলেসৰসেনাতি আসৰসঙ্খাতকিলেসৰসেন. যস্মা আসৰানং দুক্খসচ্চপরিযাযো তপ্পরিযাপন্নত্তা, সেসসচ্চানঞ্চ তংসমুদযাদিপরিযাযো অত্থি, তস্মা ৰুত্তং. ‘‘পরিযাযতো’’তি. দস্সেন্তো সচ্চানীতি যোজনা. আসৰানংযেৰ চেত্থ গহণং ‘‘আসৰানং খযঞাণাযা’’তি আরদ্ধত্তা. তথা হি আসৰৰিমুত্তি সীসেনেৰ সব্বসংকিলেসৰিমুত্তি ৰুত্তা. ‘‘ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তিআদিনা মিস্সকমগ্গো ইধ কথিতোতি ‘‘সহ ৰিপস্সনায কোটিপ্পত্তং মগ্গং কথেতী’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ সচ্চপটিৰেধস্স তদা অতীতকালিকত্তা ‘‘যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি ৰত্ৰাপি অভিসমযকালে তস্স পচ্চুপ্পন্নতং উপাদায ‘‘এৰং জানতো এৰং পস্সতো’’তি ৰত্তমানকালেন নিদ্দেসো কতো. সো চ কামং মগ্গক্খণতো পরং যাৰজ্জতনা অতীতকালিকো এৰ, সব্বপঠমং পনস্স অতীতকালিকত্তং ফলক্খণেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘ৰিমুচ্চিত্থাতি ইমিনা ফলক্খণং দস্সেতী’’তি. জানতো পস্সতোতি ৰা হেতুনিদ্দেসোযং. জাননহেতু দস্সনহেতু কামাসৰা চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থাতি যোজনা. ভৰাসৰগ্গহণেনেৰ চেত্থ ভৰরাগস্স ৰিয ভৰদিট্ঠিযাপি সমৰরোধোতি দিট্ঠাসৰস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
খীণাজাতীতিআদীহি পদেহি. তস্সাতি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স. ভূমীন্তি পৰত্তিট্ঠানং. ন তাৰস্স অতীতা জাতি খীণা মগ্গভাৰনাযাতি অধিপ্পাযো. তত্থ কারণমাহ ‘‘পুব্বেৰ খীণত্তা’’তি. ন অনাগতা অস্সজাতি খীণাতি যোজনা. ন অনাগতাতি চ অনাগতত্তসামঞ্ঞং গহেত্ৰা লেসেন চোদেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতে ৰাযামাভাৰতো’’তি, অনাগতৰিসেসো পনেত্থ অধিপ্পেতো, তস্স চ খেপনে ৰাযামোপি লব্ভতেৰ. তেনাহ ‘‘যা পন মগ্গস্সা’’তিআদি. একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসূতি ভৰত্তযগ্গহণং ৰুত্তনযেন অনৰসেসতো জাতিযা খীণভাৰদস্সনত্থং. তন্তি যথাৰুত্তং জাতিং. সোতি ভগৰা.
ব্রহ্মচরিযৰাসো নাম ইধ মগ্গব্রহ্মচরিযস্স নিব্বত্তনমেৰাতি আহ ‘‘নিট্ঠিত’’ন্তি. সম্মাদিট্ঠিযা চতূসু সচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তমানায সম্মা সঙ্কপ্পাদীনম্পি দুক্খসচ্চে পরিঞ্ঞাভিসমযানুগুণা পৰত্তি, ইতরসচ্চেসু চ নেসং পহানাভিসমযাদিৰসেন পৰত্তি পাকটা এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাৰসেনা’’তি. ইত্থত্তাযাতি ইমে পকারা ইত্থং, তব্ভাৰো ইত্থত্তং, তদত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. তে পন পকারা অরিযমগ্গব্যাপারভূতা পরিঞ্ঞাদযো ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘এৰংসোল়সকিচ্চভাৰাযা’’তি. তে হি মগ্গং পচ্চৰেক্খতো মগ্গানুভাৰেন পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, পরিঞ্ঞাদীসু চ পহানমেৰ পধানং তদত্থত্তা ইতরেসন্তি আহ ‘‘কিলেসক্খযাযৰা’’তি. পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং. ইত্থত্তাযাতি নিস্সক্কে সম্পদানৰচনন্তি আহ ‘‘ইত্থভাৰতো’’তি. অপরং অনাগতং. ইমে পন চরিমত্তভাৰসঙ্খাতা পঞ্চক্খন্ধা. পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তীতি এতেন তেসং অপ্পতিট্ঠতং দস্সেতি. অপরিঞ্ঞামূলকা হি পতিট্ঠা. যথাহ ‘‘কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৬৪; মহানি. ৭; কথা. ২৯৬). তেনেৰাহ ‘‘ছিন্নমূলকা রুক্খা ৰিযা’’তিআদি.
পচ্চৰেক্খণঞাণপরিগ্গহিতং, ন পঠমদুতিযঞাণদ্ৰযাধিগমং ৰিয কেৰলন্তি অধিপ্পাযো. দস্সেন্তো নিগমনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. সরূপতো হি তং পুব্বে দস্সিতমেৰাতি. পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতারম্মণসভাগতায তব্ভাৰীভাৰতো চ অতীতংসঞাণং সঙ্গহেত্ৰাতি যোজনা. তত্থ অতীতংসঞাণন্তি অতীতখন্ধাযতনধাতুসঙ্খাতে অতীতকোট্ঠাসে অপ্পটিহতং ঞাণং. দিব্বচক্খুনাতি সপরিভণ্ডেন দিব্বচক্খুঞাণেন. পচ্চুপ্পন্নংসো চ অনাগতংসো চ পচ্চুপ্পন্নানাগতংসং, তত্থ ঞাণং পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং. সকললোকিযলোকুত্তরগুণন্তি এতেন সব্বং লোকং উত্তরিত্ৰা অভিভুয্য ঠিতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিয সেসাসাধারণঞাণস্স বলঞাণআৰেণিকবুদ্ধধম্মাদীনম্পি অনঞ্ঞসাধারণানং বুদ্ধগুণানং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে সঙ্গহেত্ৰা’’তি.
আসৰক্খযঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অরঞ্ঞৰাসকারণৰণ্ণনা
৫৫. সিযা খো পন তে ব্রাহ্মণাতি এত্থ সিযাতি ‘‘অপ্পেৰা’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো, তস্মা ‘ব্রাহ্মণ, অপ্পেৰ খো পন তে এৰমস্সা’তি অত্থো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘কদাচী’’তি ৰুত্তং, তম্পি ইমমেৰত্থং সন্ধায ৰুত্তং অকারণং ব্রাহ্মণেন পরিকপ্পিতমত্থং পটিপক্খিপিত্ৰা অত্তনো অধিপ্পেতং কারণং দস্সেন্তো. অত্থোৰ ফলং তদধীনৰুত্তিতায ৰসো এতস্সাতি অত্থৰসো, হেতূতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারন্তি এতেন সত্থা অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিং পকাসেতীতি দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠধম্মো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইরিযাপথৰিহারানন্তি ইরিযাপথপৰত্তীনং. তপ্পৰত্তিযো হি একস্মিং ইরিযাপথে উপ্পন্নদুক্খং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা হরণতো ৰিহারাতি ৰুচ্চন্তি. পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানোতি এতেন যো আদিতো ব্রাহ্মণেন ‘‘ভৰং তেসং গোতমো পুব্বঙ্গমো…পে… দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতী’’তি ৰুত্তো, যো চ তথা ‘‘এৰমেতং ব্রাহ্মণা’’তিআদিনা অত্তনা সম্পটিচ্ছিতো, তমেৰ অত্থং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো যথানুসন্ধিনাৰ সত্থা দেসনং নিট্ঠাপেসি.
অরঞ্ঞৰাসকারণৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দেসনানুমোদনাৰণ্ণনা
৫৬. এৰং নিট্ঠাপিতায দেসনায ব্রাহ্মণো তত্থ ভগৰতি পসাদং পৰেদেন্তো ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তিআদিমাহ. অভিক্কন্তাতি (সারত্থ. টী. ১.১৫.দেসনানুমোদনকথা; দী. নি. টী. ১.২৫০; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ২.২.১৬) অতিক্কন্তা, ৰিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তেনেৰ হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি ৰুত্তং. অভিক্কন্ততরোতি অতিৰিয কন্ততরো মনোরমো. তাদিসো চ সুন্দরো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দরে দিস্সতী’’তি.
কোতি দেৰনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৰরূপায দেৰিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পরিৰারেন পরিজনেন. জলন্তি ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনীযেন অভিরূপেন. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন সরীরৰণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি দসপি দিসা ওভাসেন্তো পভাসেন্তো, চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একালোকং করোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিরূপেতি উল়াররূপে সম্পন্নরূপে.
‘‘চোরো চোরো, সপ্পো সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং. ‘‘ৰিজ্ঝ ৰিজ্ঝ, পহর পহরা’’তিআদীসু কোধে, ‘‘সাধু সাধূতিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৭; সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং, ‘‘গচ্ছ গচ্ছ, লুনাহি লুনাহী’’তিআদীসু তুরিতে, ‘‘আগচ্ছ আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে, ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৰং. ২.৪৪) অচ্ছরে, ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.২০; অ. নি. ৯.১১) হাসে, ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৫৩; সং. নি. ২.৬৩) সোকে, ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫; চূল়ৰ. ৩৩২) পসাদে. চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো. তেন গরহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘পাপো পাপো’’তিআদীসু গরহাযং. ‘‘অভিরূপক অভিরূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে দট্ঠব্বং.
নযিদং আমেডিতৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং, অথ খো অত্থদ্ৰযৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. অভিক্কন্তন্তি ৰচনং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকলিঙ্গৰসেন ৰুত্তং, তং পন ভগৰতো ৰচনং ধম্মস্স দেসনাতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং. অত্থমত্তদস্সনং ৰা এতং, তস্মা অত্থৰসেন লিঙ্গৰিভত্তিৰিপরিণামো ৰেদিতব্বো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. দোসনাসনতোতি রাগাদিকিলেসদোসৰিধমনতো, গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু পধানভূতা দস্সেতব্বাতি তে পধানভূতে তাৰ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৰুত্তং. সদ্ধাপমুখা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপমুখা লোকুত্তরা. সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো, সভাৰনিরুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৰিঞ্ঞেয্যসদ্দপযোগতায উত্তানপদতো, সণ্হসুখুমভাৰেন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীরত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুরসদ্দপযোগতায কণ্ণসুখতো, ৰিপুলৰিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৰিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো, থম্ভসারম্ভমদ্দনেন অপরৰম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপৰত্তিযা পরেসং রাগপরিল়াহাদিৰূপসমনেন চ করুণাসীতলতো, কিলেসন্ধকারৰিধমনেন পঞ্ঞাৰদাততো. করৰীকরুতমঞ্জুতায আপাথরমণীযতো, পুব্বাপরাৰিরুদ্ধসুৰিসুদ্ধত্থতায ৰিমদ্দক্খমতো. আপাথরমণীযতায এৰ সুয্যমানসুখতো, ৰিমদ্দক্খমতায হিতজ্ঝাসযপ্পৰত্তিততায চ ৰীমংসিযমানহিততো. এৰমাদীহীতি আদিসদ্দেন সংসারচক্কনিৰত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো, মিচ্ছাৰাদৰিধমনতো, সম্মাৰাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধরণতো, কুসলমূলসংরোপনতো, অপাযদ্ৰারপিধানতো, সগ্গমগ্গদ্ৰারৰিৰরণতো, পরিযুট্ঠানৰূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাতনতোতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৰেনেৰ হেট্ঠামুখজাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৰিৰটং করেয্য. হত্থে গহেত্ৰাতি ‘‘পুরত্থাভিমুখো, উত্তরাভিমুখো ৰা গচ্ছা’’তিআদীনি অৰত্ৰা হত্থে গহেত্ৰা ‘‘নিস্সন্দেহং এস মগ্গো, এৰং গচ্ছা’’তি ৰদেয্য. কাল়পক্খচাতুদ্দসীতি কাল়পক্খে চাতুদ্দসী.
নিকুজ্জিতং আধেয্যস্স অনাধারভূতং ভাজনং আধারভাৰাপাদনৰসেন উক্কুজ্জেয্য. হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৰিমুখং, অধোমুখট্ঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৰং পদদ্ৰযং যথারহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৰিসেসং পটিচ্ছাদিকাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৰা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৰ হি তদুভযপটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আচিক্খন্তেনা’’তি ৰুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. এতেহি পরিযাযেহীতি এতেহি নিকুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৰিৰরণাদিউপমোপমিতব্বপকারেহি, এতেহি ৰা যথাৰুত্তেহি সোল়সারম্মণপরিগ্গহঅসম্মোহৰিহারদিব্বৰিহারৰিভাৰনপরিযাযেহি ৰিজ্জাত্তযৰিভাৰনাপদেসেন অত্তনো সব্বঞ্ঞুগুণৰিভাৰনপরিযাযেহি চ. তেনাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো’’তি.
দেসনানুমোদনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পসন্নকারৰণ্ণনা
পসন্নকারন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কারং. সরণন্তি পটিসরণং. তেনাহ ‘‘পরাযণ’’ন্তি. পরাযণভাৰো চ অনত্থনিসেধনেন অত্থসম্পটিপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স চ ৰিধাতা’’তি. অঘস্সাতি দুক্খতোতি ৰদন্তি, পাপতোতি পন যুত্তং. নিস্সক্কে চেতং সামিৰচনং. এত্থ চ নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৰিয দ্ৰিকম্মকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ‘‘গোতমং সরণং গচ্ছামী’’তি ৰত্তুং ন সক্কা, ‘‘সরণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৰত্তব্বং. ইতি-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো, তস্স চাযমত্থো – গমনঞ্চ তদধিপ্পাযেন ভজনং, তথা জাননং ৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভজামীতিআদীসু পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৰচনং. ভজনং ৰা সরণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং, সেৰনং সন্তিকাৰচরতা, পযিরুপাসনং ৰত্তপটিৰত্তকরণেন উপট্ঠানন্তি এৰং সব্বথাপি অনঞ্ঞসরণতংযেৰ দীপেতি. ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স কথং ‘‘বুজ্ঝামী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘যেসঞ্হী’’তিআদি.
অধিগতমগ্গে,সচ্ছিকতনিরোধেতি পদদ্ৰযেনপি ফলট্ঠা এৰ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতীতি ৰুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৰুচ্চতি, নিপ্পরিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৰ তথা ৰত্তব্বা, ন ইতরে নিযামোক্কমনাভাৰতো. তথা হি তে এৰ ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধারেতী’’তি ৰুত্তা. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৰিনিমুত্তিসম্ভৰো. অক্খাযতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি সুত্তপদং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) সঙ্গণ্হাতি, ৰিত্থারোতি ৰা ইমিনা. এত্থ চ অরিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানং তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৰেত্থ নিপ্পরিযাযেন ধম্মোতি ৰুত্তো. নিব্বানঞ্হি আরম্মণপচ্চযভূতং লভিত্ৰা অরিযমগ্গস্স তদত্থসিদ্ধি, অরিযফলানং ‘‘যস্মা তায সদ্ধায অৰূপসন্তাযা’’তিআদিৰচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতায নিয্যানপরিযোসানতায চ. পরিযত্তিধম্মস্স পন নিয্যানধম্মসমধিগমহেতুতাযাতি ইমিনা পরিযাযেন ধম্মভাৰো লব্ভতি এৰ, স্ৰাযমত্থো পাঠারুল়্হো এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদিমাহ.
কামরাগো ভৰরাগোতি এৰমাদিভেদো সব্বোপি রাগো ৰিরজ্জতি পহীযতি এতেনাতি রাগৰিরাগোতি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স সোকস্স চ তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পরিক্খীণত্তা অনেজমসোকন্তি ফলং কথিতং. অপ্পটিকূলন্তি অৰিরোধদীপনতো কেনচি অৰিরুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৰা অত্থো. পগুণরূপেন পৰত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৰিভাৰনতো ৰা পগুণং. যথাহ ‘‘ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি. সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা.
দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৰেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি ঘটিতো. অরিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূরে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৰ. অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তেতি তে পুরিসযুগৰসেন চত্তারোপি পুগ্গলৰসেন অট্ঠেৰ অরিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৰিতায ধম্মদসা. তীণি ৰত্থূনি সরণন্তি গমনেন তিক্খত্তুং গমনেন চ তীণি সরণগমনানি. পটিৰেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৰাচায পৰেদেসি.
পসন্নকারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সরণগমনকথাৰণ্ণনা
সরণগমনস্স ৰিসযপভেদফলসংকিলেসভেদানং ৰিয কত্তু চ ৰিভাৰনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি ‘‘সরণগমনেসু কোসল্লত্থং সরণং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং তেন ৰিনা সরণগমনস্সেৰ অসম্ভৰতো. কস্মা পনেত্থ ৰোদানং ন গহিতং, ননু ৰোদানৰিভাৰনাপি তত্থ কোসল্লাৰহাতি? সচ্চমেতং, তং পন সংকিলেসগ্গহণেনেৰ অত্থতো দীপিতং হোতীতি ন গহিতং. যানি হি তেসং সংকিলেসকারণানি অঞ্ঞাণাদীনি, তেসং সব্বেন সব্বং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদনেন, উপ্পন্নানঞ্চ পহানেন ৰোদানং হোতীতি. হিংসত্থস্স সর-সদ্দস্স ৰসেনেতং পদং দট্ঠব্বন্তি ‘‘হিংসতীতি সরণ’’ন্তি ৰত্ৰা তং পন হিংসনং কেসং, কথং, কস্স ৰাতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সরণগতান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ভযন্তি ৰট্টভযং. সন্তাসন্তি চিত্তুত্রাসং. তেনেৰ চেতসিকদুক্খস্স গহিতত্তা দুক্খন্তি ইধ কাযিকং দুক্খং. দুগ্গতিপরিকিলেসন্তি দুগ্গতিপরিযাপন্নং সব্বং দুক্খং. তযিদং সব্বং পরতো ফলকথাযং আৰি ভৰিস্সতি. এতন্তি ‘‘সরণ’’ন্তি পদং.
এৰং অৰিসেসতো সরণসদ্দস্স অত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিসেসতো দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. হিতে পৰত্তমানেনাতি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪, ৬৯) অত্থে নিযোজনেন. অহিতা চ নিৰত্তনেনাতি ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পাপকো ৰিপাকো পাপকং অভিসম্পরায’’ন্তিআদিনা আদীনৰদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো ৰিনিৰত্তনেন. ভযং হিংসতীতি হিতাহিতেসু অপ্পৰত্তিপৰত্তিহেতুকং ব্যসনং অপ্পৰত্তিকরণেন ৰিনাসেতি. ভৰকন্তারা উত্তারণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো, ইতরো অস্সাসদানেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি যোজনা. কারানন্তি দানৰসেন পূজাৰসেন চ উপনীতানং সক্কারানং. ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সত্তানং ভযং হিংসতি অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ইমিনাপি পরিযাযেনাতি ইমিনাপি ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তেন কারণেন.
‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৰং পৰত্তো তত্থ রতনত্তযে পসাদো তপ্পসাদো, তদেৰ রতনত্তযং গরু এতস্সাতি তগ্গরু, তস্স ভাৰো তগ্গরুতা, তপ্পসাদো চ তগ্গরুতা চ তপ্পসাদতগ্গরুতা, তাহি. ৰিধুতদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৰিহতকিলেসো. ‘‘তদেৰ রতনত্তযং পরাযণং গতি তাণং লেণ’’ন্তি এৰং আকারেন পৰত্তিযা তপ্পরাযণতাকারপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং ‘‘সরণন্তি গচ্ছতি এতেনা’’তি. তংসমঙ্গীতি তেন যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো. এৰং উপেতীতি এৰং ভজতি সেৰতি পযিরুপাসতি, এৰং ৰা জানাতি বুজ্ঝতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ পসাদগ্গহণেন লোকিযসরণগমনমাহ. তঞ্হি পসাদপ্পধানং, ন ঞাণপ্পধানং. গরুতাগহণেন লোকুত্তরং. অরিযা হি রতনত্তযং গুণাভিঞ্ঞাতায পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং কত্ৰা পস্সন্তি, তস্মা তপ্পসাদেন ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰিহতকিলেসো তগ্গরুতায সমুচ্ছেদৰসেনাতি যোজেতব্বং. তপ্পরাযণতা পনেত্থ তগ্গতিকতাতি তায চতুব্বিধম্পি ৰক্খমানং সরণগমনং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অৰিসেসেন ৰা পসাদগরুতা জোতিতাতি পসাদগ্গহণেন অৰেচ্চপ্পসাদস্স ইতরস্স চ গহণং, তথা গরুতাগহণেনাতি উভযেনপি উভযং সরণগমনং যোজেতব্বং.
মগ্গক্খণে ইজ্ঝতীতি যোজনা. নিব্বানারম্মণং হুত্ৰাতি এতেন অত্থতো চতুসচ্চাধিগমোযেৰ লোকুত্তরং সরণগমনন্তি দস্সেতি. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন, মগ্গধম্মো ভাৰনাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝিযমানোযেৰ সরণগমনত্তং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৰকগোচরভূতা পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন, তথা অরিযসঙ্ঘগুণা. তেনাহ ‘‘কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি, ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৰ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৰিয পটিপাটিযা অসম্মোহপটিৰেধেন পটিৰিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. যে পন ৰদন্তি ‘‘ন সরণগমনং নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা পৰত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৰ হোতি একচ্চানং তেৰিজ্জাদীনং লোকিযৰিজ্জাদযো ৰিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৰ সরণগমনং সিযা, ন লোকুত্তরং, তঞ্চ অযুত্তং দুৰিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা. তন্তি লোকিযসরণগমনং. সদ্ধাপটিলাভো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনা. সদ্ধামূলিকাতি যথাৰুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা সম্মাদিট্ঠি বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপতিঞ্চ লোকিযাৰবোধৰসেনেৰ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো. ‘‘সদ্ধামূলিকা সম্মাদিট্ঠী’’তি এতেন সদ্ধূপনিস্সযা যথাৰুত্তলক্খণা পঞ্ঞা লোকিযসরণগমনন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৰুচ্চতী’’তি ‘‘দিট্ঠি এৰ অত্তনো পচ্চযেহি উজুং করীযতী’’তি কত্ৰা. দিট্ঠি ৰা উজুং করীযতি এতেনাতি দিট্ঠিজুকম্মং, তথা পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘তপ্পরাযণতাকারপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো’’তি ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি. সদ্ধাপুব্বঙ্গমসম্মাদিট্ঠিগ্গহণং পন চিত্তুপ্পাদস্স তপ্পধানতাযাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সদ্ধাপটিলাভো’’তি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদারকাদীনং ৰিয ঞাণৰিপ্পযুত্তসরণগমনং দস্সেতি, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ইমিনা ঞাণসম্পযুত্তসরণগমনং.
তযিদং লোকিযং সরণগমনং. অত্তা সন্নিয্যাতীযতি অপ্পীযতি পরিচ্চজীযতি এতেনাতি অত্তসন্নিয্যাতনং, যথাৰুত্তং দিট্ঠিজুকম্মং. তং রতনত্তযং পরাযণং পটিসরণং এতস্সাতি তপ্পরাযণো, পুগ্গলো, চিত্তুপ্পাদো ৰা, তস্স ভাৰো তপ্পরাযণতা, যথাৰুত্তদিট্ঠিজুকম্মমেৰ. সরণন্তি অধিপ্পাযেন সিস্সভাৰং অন্তেৰাসিকভাৰং উপগচ্ছতি এতেনাতি সিস্সভাৰূপগমনং. সরণগমনাধিপ্পাযেনেৰ পণিপততি এতেনাতি পণিপাতো. সব্বত্থ যথাৰুত্তদিট্ঠিজুকম্মৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তপরিচ্চজনন্তি সংসারদুক্খনিত্থরণত্থং অত্তনো অত্তভাৰস্স পরিচ্চজনং. এস নযো সেসেসুপি. বুদ্ধাদীনংযেৰাতি অৰধারণং ইতরেসুপি সরণগমনৰিসেসেসু যথারহং ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি তদঞ্ঞনিৰত্তনং কতং হোতি.
এৰং অত্তসন্নিযাতনাদীনি একেন পকারেন দস্সেত্ৰা ইদানি অপরেহিপি পকারেহি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তেন পরিযাযন্তরেহিপি অত্তসন্নিয্যাতনাদি কতমেৰ হোতি অত্থস্স অভিন্নত্তাতি দস্সেতি. আল়ৰকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সাতাগিরিহেমৰতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চেতে আল়ৰকাদযো মগ্গেনেৰ আগতসরণগমনা, কথং তেসং তপ্পরাযণতাসরণগমনং ৰুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসরণগমনেহিপি ‘‘সো অহং ৰিচরিস্সামি গামা গাম’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬) তেহি তপ্পরাযণতাকারস্স পৰেদিতত্তা তথা ৰুত্তং.
ঞাতি…পে… ৰসেনাতি এত্থ ঞাতিৰসেন ভযৰসেন আচরিযৰসেন দক্খিণেয্যৰসেনাতি পচ্চেকং ‘‘ৰসেনা’’তি পদং যোজেতব্বং. তত্থ ঞাতিৰসেনাতি ঞাতিভাৰৰসেন. এৰং সেসেসুপি. দক্খিণেয্যপণিপাতেনাতি দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপাতেন. ইতরেহীতি ঞাতিভাৰাদিৰসপ্পৰত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. ইতরেহীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰন্দতীতি পণিপাতস্স লক্খণৰচনং. এৰরূপন্তি দিট্ঠধম্মিকং সন্ধায ৰদতি. সম্পরাযিকঞ্হি নিয্যানিকং ৰা অনুসাসনং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৰ করোতীতি অধিপ্পাযো. সরণগমনপ্পভেদোতি সরণগমনৰিভাগো.
অরিযমগ্গোযেৰ লোকুত্তরসরণগমনন্তি আহ ‘‘চত্তারি সামঞ্ঞফলানি ৰিপাকফল’’ন্তি. সব্বদুক্খক্খযোতি সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধো. এতন্তি ‘‘চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি (ধ. প. ১৯০) এৰং ৰুত্তং অরিযসচ্চদস্সনং.
নিচ্চতো অনুপগমনাদিৰসেনাতি নিচ্চন্তি অগ্গহণাদিৰসেন. অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু একসঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘নিচ্চো’’তি গণ্হেয্য. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি (দী. নি. ১.৭৬) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহৰূপসমনত্থং মত্তহত্থিপরিত্তাসিতো ৰিয চোক্খব্রাহ্মণো উক্কারভূমিং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰারে কসিণাদিপঞ্ঞত্তিসঙ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খার’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. ইমেসুপি ৰারেসু চতুভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো তেভূমকৰসেনেৰ ৰা. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গাহৰসেন গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি. মাতরন্তিআদীসু জনিকা মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতো খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং, পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযসাৰকস্স ফলদীপনত্থঞ্চেৰং ৰুত্তং. দুট্ঠচিত্তো ৰধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমাযং ঠিতং সঙ্ঘং ‘কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮) এৰং ৰুত্তেহি পঞ্চহি কারণেহি ভিন্দেয্য. অঞ্ঞং সত্থারন্তি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৰং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো.
ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিন্তি তে বুদ্ধং সরণং গতা তন্নিমিত্তং অপাযভূমিং ন গমিস্সন্তি, দেৰকাযং পন পরিপূরেস্সন্তীতি অত্থো.
দসহি ঠানেহীতি দসহি কারণেহি. অধিগ্গণ্হন্তীতি অধিভৰন্তি. ৰেলামসুত্তাদিৰসেনাপীতি এত্থ ‘‘চতুরাসীতিসহস্সসঙ্খানং সুৰণ্ণপাতিরূপিযপাতিকংসপাতীনং যথাক্কমং রূপিযসুৰণ্ণহিরঞ্ঞপূরানং করীসস্স চতুত্থভাৰপ্পমাণানং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতানং চতুরাসীতিযা হত্থিসহস্সানং চতুরাসীতিযা অস্সসহস্সানং চতুরাসীতিযা রথসহস্সানং চতুরাসীতিযা ধেনুসহস্সানং চতুরাসীতিযা কঞ্ঞাসহস্সানং চতুরাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং চতুরাসীতিযা ৰত্থকোটিসহস্সানং অপরিমাণস্স চ খজ্জভোজ্জাদিভেদস্স আহারস্স পরিচ্চজনৰসেন সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৰচ্ছরানি নিরন্তরং পৰত্তৰেলামমহাদানতো একস্স সোতাপন্নস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতরং, ততো সতং সোতাপন্নানং দিন্নদানতো একস্স সকদাগামিস্স, ততো একস্স অনাগামিস্স, ততো একস্স অরহতো, ততো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স, ততো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ততো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতরং, ততো চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৰিহারকরণং, ততো সরণগমনং মহপ্ফলতর’’ন্তি ইমমত্থং দীপেন্তস্স ৰেলামসুত্তস্স (অ. নি. ৯.২০) ৰসেন. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং গহপতি, ৰেলামো ব্রাহ্মণো দানং অদাসি মহাদানং, যো একং দিট্ঠিসম্পন্নং ভোজেয্য, ইদং ততো মহপ্ফলতর’’ন্তিআদি (অ. নি. ৯.২০). ৰেলামসুত্তাদীতি আদি-সদ্দেন অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অঞ্ঞাণং ৰত্থুত্তযস্স গুণানং অজাননং তত্থ সম্মোহো, ‘‘বুদ্ধো নু খো, ন নু খো বুদ্ধো’’তিআদিনা ৰিচিকিচ্ছা সংসযো,মিচ্ছাঞাণং তস্স গুণানং অগুণভাৰপরিকপ্পনেন ৰিপরীতগ্গাহো. আদি-সদ্দেন অনাদরাগারৰাদীনং সঙ্গহো. ন মহাজুতিকন্তি ন উজ্জলং, অপরিসুদ্ধং অপরিযোদাতন্তি অত্থো. ন মহাৰিপ্ফারন্তি অনুল়ারং. সাৰজ্জোতি দিট্ঠিতণ্হাদিৰসেন সদোসো. লোকিযং সরণগমনং সিক্খাসমাদানং ৰিয অগ্গহিতকালপরিচ্ছেদং জীৰিতপরিযন্তমেৰ হোতি, তস্মা তস্স খন্ধভেদেন ভেদোতি আহ ‘‘অনৰজ্জো কালকিরিযাযা’’তি. সোতি অনৰজ্জো সরণগমনভেদো. সতিপি অনৰজ্জত্তে ইট্ঠফলোপি ন হোতীতি আহ ‘‘অফলো’’তি.
সরণগমনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপাসকৰিধিকথাৰণ্ণনা
কো উপাসকোতি সরূপপুচ্ছা, তস্মা কিংলক্খণো উপাসকোতি ৰুত্তং হোতি. কস্মাতি হেতুপুচ্ছা. তেন কেন পৰত্তিনিমিত্তেন উপাসকসদ্দো তস্মিং পুগ্গলে নিরুল়্হোতি দস্সেতি. কিমস্স সীলন্তি কীদিসং অস্স উপাসকস্স সীলং, কিত্তকেন সীলেনাযং সীলসম্পন্নো নাম হোতীতি অত্থো. কো আজীৰোতি কো অস্স সম্মাআজীৰো, সো পন মিচ্ছাজীৰস্স পরিৰজ্জনেন হোতীতি সোপি ৰিভজীযতীতি. কা ৰিপত্তীতি কা অস্স সীলস্স, আজীৰস্স ৰা ৰিপত্তি. অনন্তরস্স হি ৰিধি ৰা পটিসেধো ৰা. কা সম্পত্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
যো কোচীতি খত্তিযাদীসু যো কোচি. তেন সরণগমনমেৰেত্থ কারণং, ন জাতিআদিৰিসেসোতি দস্সেতি. উপাসনতোতি তেনেৰ সরণগমনেন তত্থ চ সক্কচ্চকারিতায আদরগারৰবহুমানাদিযোগেন পযিরুপাসনতো. ৰেরমণিযোতি ৰেরং ৰুচ্চতি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যং, তস্স মণনতো হননতো ৰিনাসনতো ৰেরমণিযো, পঞ্চ ৰিরতিযো ৰিরতিপ্পধানত্তা তস্স সীলস্স. তেনেৰাহ তত্থ তত্থ ‘‘পটিৰিরতো হোতী’’তি.
মিচ্ছাৰণিজ্জাতি ন সম্মাৰণিজ্জা অযুত্তৰণিজ্জা অসারুপ্পৰণিজ্জা. পহাযাতি অকরণেনেৰ পজহিত্ৰা. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. তেন অঞ্ঞম্পি অধম্মিকং জীৰিকং পটিক্খিপতি. সমেনাতি অৰিসমেন. তেন কাযৰিসমাদিদুচ্চরিতং ৰজ্জেত্ৰা কাযসমাদিনা সুচরিতেন জীৰনং দস্সেতি. সত্থৰণিজ্জাতি আৰুধভণ্ডং কত্ৰা ৰা কারেত্ৰা ৰা যথাকতং ৰা পটিলভিত্ৰা তস্স ৰিক্কযো. সত্থৰণিজ্জাতি মনুস্সৰিক্কযো. মংসৰণিজ্জাতি সূনকারাদযো ৰিয মিগসূকরাদিকে পোসেত্ৰা মংসং সম্পাদেত্ৰা ৰিক্কযো. মজ্জৰণিজ্জাতি যং কিঞ্চি মজ্জং যোজেত্ৰা তস্স ৰিক্কযো. ৰিসৰণিজ্জাতি ৰিসং যোজেত্ৰা, ৰিসং গহেত্ৰা ৰা তস্স ৰিক্কযো. তত্থ সত্থৰণিজ্জা পরোপরোধনিমিত্ততায অকরণীযা ৰুত্তা, সত্তৰণিজ্জা অভুজিস্সভাৰকরণতো, মংসৰিসৰণিজ্জা ৰধহেতুতো, মজ্জৰণিজ্জা পমাদট্ঠানতো.
তস্সেৰাতি পঞ্চৰেরমণিলক্খণস্স সীলস্স চেৰ পঞ্চমিচ্ছাৰণিজ্জালক্খণস্স আজীৰস্স চ. ৰিপত্তীতি ভেদো পকোপো চ. যাযাতি যায পটিপত্তিযা. চণ্ডালোতি উপাসকচণ্ডালো. মলন্তি উপাসকমলং. পতিকিট্ঠোতি উপাসকনিহীনো. বুদ্ধাদীসু কম্মকম্মফলেসু চ সদ্ধাৰিপরিযাযো অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো. যথাৰুত্তেন অস্সদ্ধিযেন সমন্নাগতো অস্সদ্ধো. যথাৰুত্ত সীলৰিপত্তি আজীৰৰিপত্তিৰসেন দুস্সীলো. ‘‘ইমিনা দিট্ঠাদিনা ইদং নাম মঙ্গলং ভৰিস্সতী’’তি এৰং বালজনপরিকপ্পিতকোতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন সমন্নাগতো কোতূহলমঙ্গলিকো. মঙ্গলং পচ্চেতীতি দিট্ঠমঙ্গলাদিভেদং মঙ্গলমেৰ পত্তিযাযতি. নো কম্মন্তি কম্মস্সকতং নো পত্তিযাযতি. ইতো বহিদ্ধাতি ইতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা বাহিরকসমযে. দক্খিণেয্যং পরিযেসতীতি দুপ্পটিপন্নং দক্খিণারহসঞ্ঞী গৰেসতি. পুব্বকারং করোতীতি দানমাননাদিকং কুসলকিরিযং পঠমং করোতি. এত্থ চ দক্খিণেয্যপরিযেসনপুব্বকারে একং কত্ৰা পঞ্চ ধম্মা ৰেদিতব্বা.
ৰিপত্তিযং ৰুত্তৰিপরিযাযেন সম্পত্তি ঞাতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – চতুন্নম্পি পরিসানং রতিজননট্ঠেন উপাসকোৰ রতনং উপাসকরতনং. গুণসোভাকিত্তিসদ্দসুগন্ধতাহি উপাসকোৰ পদুমং উপাসকপদুমং. তথা উপাসকপুণ্ডরীকো.
আদিম্হীতি আদিঅত্থে. কোটিযন্তি পরিযন্তকোটিযং. ৰিহারগ্গেনাতি ওৰরককোট্ঠাসেন, ‘‘ইমস্মিং গব্ভে ৰসন্তানং ইদং নাম পনসফলং পাপুণাতী’’তিআদিনা তংতংৰসনট্ঠানকোট্ঠাসেনাতি অত্থো. অজ্জতন্তি অজ্জইচ্চেৰ অত্থো.
পাণেহি উপেতন্তি ইমিনা তস্স সরণগমনস্স আপাণকোটিকতং দস্সেন্তো ‘‘যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততী’’তিআদিনা ৰত্ৰা পুন জীৰিতেন তং ৰত্থুত্তযং পটিপূজেন্তো ‘‘সরণগমনং রক্খামী’’তি উপ্পন্নং তস্স ব্রাহ্মণস্স অধিপ্পাযং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. পাণেহি উপেতন্তি হি যাৰ মে পাণা ধরন্তি, তাৰ সরণং উপেতং, উপেন্তো চ ন ৰাচামত্তেন, ন একৰারং চিত্তুপ্পাদনমত্তেন, অথ খো পাণে পরিচ্চজিত্ৰাপি যাৰজীৰং উপেতন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
উপাসকৰিধিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভযভেরৰসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.