পঞ্চৰিধনযৰণ্ণনা

১. নন্দিযাৰট্টনযৰণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তিআদীসু সব্বধম্মমূলগ্গহণেন মঞ্ঞনাগহণেন চ তণ্হামানদিট্ঠিযো গহিতা. মঞ্ঞনানম্পি হি মঞ্ঞনা কারণন্তি দস্সিতোযমত্থো. ‘‘অস্সুতৰা’’তিআদিনা অৰিজ্জামানদিট্ঠিযো গহিতা, সব্বেপি ৰা সংকিলেসধম্মা, তথা সঞ্ঞাঅপরিঞ্ঞাতগ্গহণেন. ‘‘খীণাসৰো পরিক্খীণভৰসঞ্ঞোজনো’’তি এত্থ পন আসৰা সঞ্ঞোজনানি চ সরূপতো গহিতানি, তথা নন্দিগ্গহণেন তণ্হাগহণেন চ তণ্হা, এৰম্পেত্থ সরূপতো পরিযাযতো চ তণ্হা অৰিজ্জা তপ্পক্খিযধম্মা চ গহিতা. তত্থ তণ্হায ৰিসেসতো রূপধম্মা অধিট্ঠানং, অৰিজ্জায অরূপধম্মা, তে পন সব্বধম্মগ্গহণেন পথৰীআদিগ্গহণেন চ দস্সিতা এৰ. তাসং সমথো ৰিপস্সনা চ পটিপক্খো, তেসমেত্থ গহেতব্বাকারো হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. সমথস্স চেতোৰিমুত্তি ফলং, ৰিপস্সনায পঞ্ঞাৰিমুত্তি. তথা হি তা ‘‘রাগৰিরাগা’’তিআদিনা ৰিসেসেত্ৰা ৰুচ্চন্তি, ইমাসমেত্থ গহণং সম্মদঞ্ঞাৰিমুত্তৰীতরাগাদিৰচনেহি ৰেদিতব্বং. তত্থ তণ্হাৰিজ্জা সমুদযসচ্চং, তপ্পক্খিযধম্মা পন তগ্গহণেনেৰ গহিতাতি ৰেদিতব্বা. তেসং অধিট্ঠানভূতা ৰুত্তপ্পভেদা রূপারূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. তণ্হাগহণেন চেত্থ মাযা-সাঠেয্য-মানাতিমান-মদপ্পমাদ-পাপিচ্ছতা-পাপমিত্ততা-অহিরিকানোত্তপ্পাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, অৰিজ্জাগহণেন ৰিপরীতমনসিকার-কোধূপনাহ-মক্খ-পল়াস-ইস্সা-মচ্ছরিয- সারম্ভদোৰচস্সতা-ভৰদিট্ঠি-ৰিভৰদিট্ঠিআদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, ৰুত্তৰিপরিযাযেন অমাযাঅসাঠেয্যাদিঅৰিপরীতমনসিকারাদিৰসেন, তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ৰিপস্সনাপক্খিযানং অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ ৰসেন ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি. অযং নন্দিযাৰট্টস্স ন যস্স ভূমি.

২. তিপুক্খলনযৰণ্ণনা

তথা ৰুত্তনযেন সরূপতো পরিযাযতো চ গহিতেসু তণ্হাৰিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু তণ্হা লোভো, অৰিজ্জা মোহো, অৰিজ্জায সম্পযুত্তো লোহিতে সতি পুব্বো ৰিয তণ্হায সতি সিজ্ঝমানো আঘাতো দোসো, ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি, তপ্পটিপক্খতো মঞ্ঞনাপটিক্খেপপরিঞ্ঞাগহণাদীহি চ কুসলমূলানি সিদ্ধানিযেৰ হোন্তি. ইধাপি ‘‘লোভো সব্বানি ৰা সাসৰকুসলাকুসলমূলানি সমুদযসচ্চং, তেহি নিব্বত্তা, তেসং অধিট্ঠানগোচরভূতা চ উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ তযো ৰিমোক্খা, তীহি পন অকুসলমূলেহি তিৰিধদুচ্চরিত-সংকিলেসমল-ৰিসমঅকুসল-সঞ্ঞা-ৰিতক্কাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৰিধসুচরিত-সমকুসল-সঞ্ঞা-ৰিতক্ক-সদ্ধম্ম-সমাধি-ৰিমোক্খমুখ-ৰিমোক্খা-দিৰসেন কুসলপক্খো নেতব্বোতি. অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.

৩. সীহৰিক্কীল়িতনযৰণ্ণনা

তথা ৰুত্তনযেন সরূপতো পরিযাযতো চ গহিতেসু তণ্হাৰিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু ৰিসেসতো তণ্হাদিট্ঠীনং ৰসেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি চ ৰিপল্লাসা, অৰিজ্জাদিট্ঠীনং ৰসেন অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি চ ৰিপল্লাসা ৰেদিতব্বা. তেসং পটিপক্খতো মঞ্ঞনাপটিক্খেপপরিঞ্ঞাগহণাদিসিদ্ধেহি সতিৰীরিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযেহি চত্তারি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানেৰ হোন্তি. তত্থ চতূহি ইন্দ্রিযেহি চত্তারো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা. কথং? দুৰিধো হি তণ্হাচরিতো মুদিন্দ্রিযো তিক্খিন্দ্রিযোতি, তথা দিট্ঠিচরিতো. তেসং পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপরিযাসগ্গাহী সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৰং সল্লক্খেন্তো তং ৰিপল্লাসং সমুগ্ঘাটেত্ৰা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপরিযাসগ্গাহী ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩১০; ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪, ১১৪; অ. নি. ৬.৫৮) ৰুত্তেন ৰীরিযসংৰরভূতেন ৰীরিযবলেন তং ৰিপল্লাসং ৰিধমেন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অযাথাৰগ্গাহী সমাধিবলেন সমাহিতচিত্তো সঙ্খারানং খণিকভাৰসল্লক্খণেন তং ৰিপল্লাসং সমুগ্ঘাটেন্তো অরিযভূমিং ওক্কমতি. চতুত্থো সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনৰঞ্চিততায ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৰেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকারেন তং মিচ্ছাভিনিৰেসং ৰিদ্ধংসেন্তো সামঞ্ঞফলং সচ্ছিকরোতি.

ইধাপি সুভসঞ্ঞাসুখসঞ্ঞাহি চতূহিপি ৰা ৰিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং, তেসং অধিট্ঠানারম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, চতূহি চিত্তৰিপল্লাসেহি চতুরাসৰোঘ-যোগ-কাযগন্থ-অগতি-তণ্হুপ্পাদ-সল্লুপাদান-ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি-অপরিঞ্ঞাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধঝান-ৰিহারাধিট্ঠান-সুখভাগিযধম্ম-অপ্পমঞ্ঞা-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদা- দিৰসেন ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি. অযং সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমি.

৪-৫. দিসালোচন-অঙ্কুসনযদ্ৰযৰণ্ণনা

ইমেসং পন তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৰোহারেন নযদ্ৰযং সিদ্ধমেৰ হোতি. তথা হি অত্থনযানং দিসাভূতধম্মানং সমালোচনং দিসালোচনং, তেসং সমানযনং অঙ্কুসোতি পঞ্চপি নযা নিযুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

পঞ্চৰিধনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সাসনপট্ঠানৰণ্ণনা

ইদঞ্চ সুত্তং সোল়সৰিধে সুত্তন্তপট্ঠানে সংকিলেসনিব্বেধাসেক্খভাগিযং, সব্বভাগিযমেৰ ৰা ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মগ্গহণেন লোকিযকুসলানম্পি সঙ্গহিতত্তা. অট্ঠৰীসতিৰিধেন পন সুত্তন্তপট্ঠানে লোকিযলোকুত্তরসব্বধম্মাধিট্ঠানং ঞাণঞেয্যং দস্সনভাৰনং সকৰচনং ৰিস্সজ্জনীযং কুসলাকুসলং অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তং চাতি ৰেদিতব্বং.

নেত্তিনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. সব্বাসৰসুত্তৰণ্ণনা

১৪. অপুব্বপদৰণ্ণনাতি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৰস্স পদস্স ৰণ্ণনা অত্থৰিভজনা. ‘‘হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি হি ৰুত্তং. নিৰাসট্ঠানভূতা ভূতপুব্বনিৰাসট্ঠানভূতা, নিৰাসট্ঠানে ৰা ভূতা নিব্বত্তা নিৰাসট্ঠানভূতা, তত্থ মাপিতাতি অত্থো. যথা কাকন্দী মাকন্দী কোসম্বীতি যথা কাকন্দস্স ইসিনো নিৰাসট্ঠানে মাপিতা নগরী কাকন্দী, মাকন্দস্স নিৰাসট্ঠানে মাপিতা মাকন্দী, কুসম্বস্সনিৰাসট্ঠানে মাপিতা কোসম্বীতি ৰুচ্চতি, এৰং সাৰত্থীতি দস্সেতি. উপনেত্ৰা সমীপে কত্ৰা ভুঞ্জিতব্বতো উপভোগো, সৰিঞ্ঞাণকৰত্থু. পরিতো সব্বদা ভুঞ্জিতব্বতো পরিভোগো, নিৰাসনপারুপনাদি অৰিঞ্ঞাণকৰত্থু. সব্বমেত্থ অত্থীতি নিরুত্তিনযেন সাৰত্থী-সদ্দসিদ্ধিমাহ. সত্থসমাযোগেতি সত্থস্স নগরিযা সমাগমে, সত্থে তং নগরং উপগতেতি অত্থো. পুচ্ছিতে সত্থিকজনেহি.

সমোহিতন্তি সন্নিচিতং. রম্মন্তি অন্তো বহি চ ভূমিভাগসম্পত্তিযা চেৰ আরামুয্যানসম্পত্তিযা চ রমণীযং. দস্সনেয্যন্তি ৰিসিখাসন্নিৰেসসম্পত্তিযা চেৰ পাসাদকূটাগারাদিসম্পত্তিযা চ দস্সনীযং পস্সিতব্বযুত্তং. উপভোগপরিভোগৰত্থুসম্পত্তিযা চেৰ নিৰাসসুখতায চ নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তানং ইতরেসঞ্চ সত্তানং মনং রমেতীতি মনোরমং. দসহি সদ্দেহীতি হত্থিসদ্দো, অস্স-রথ-ভেরি-সঙ্খ-মুদিঙ্গ-ৰীণা-গীত সম্মতাল়সদ্দো, অস্নাথ-পিৰথ-খাদথাতি-সদ্দোতি ইমেহি দসহি সদ্দেহি. অৰিৰিত্তন্তি ন ৰিৰিত্তং, সব্বকালং ঘোসিতন্তি অত্থো.

ৰুদ্ধিং ৰেপুল্লতং পত্তন্তি তন্নিৰাসী সত্তৰুদ্ধিযা ৰুদ্ধিং, তায পরিৰুদ্ধিতাযেৰ ৰিপুলভাৰং পত্তং, বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সন্তি অত্থো. ৰিত্তূপকরণসমিদ্ধিযা ইদ্ধং. সব্বকালং সুভিক্খভাৰেন ফীতং. অন্তমসো ৰিঘাসাদে উপাদায সব্বেসং কপণদ্ধিকৰনিব্বকযাচকানম্পি ইচ্ছি তত্থনিপ্ফত্তিযা মনুঞ্ঞং জাতং, পগেৰ ইস্সরিযে ঠিতানন্তি দস্সনত্থং পুন ‘‘মনোরম’’ন্তি ৰুত্তং. অল়কমন্দাৰাতি আটানাটাদীসু দসসু ৰেস্সৰণমহারাজস্স নগরীসু অল়কমন্দা নাম একা নগরী, যা লোকে অল়াকা এৰ ৰুচ্চতি. সা যথা পুঞ্ঞকম্মীনং আৰাসভূতা আরামরামণেয্যকাদিনা সোভগ্গপ্পত্তা, এৰং সাৰত্থীপীতি ৰুত্তং ‘‘অল়কমন্দাৰা’’তি. দেৰানন্তি ৰেস্সৰণপক্খিযানং চাতুমহারাজিকদেৰানং.

জিনাতীতি ইমিনা সোত-সদ্দো ৰিয কত্তুসাধনো জেত-সদ্দোতি দস্সেতি. রঞ্ঞাতি পসেনদিকোসলরাজেন. রাজগতং জযং আরোপেত্ৰা কুমারো জিতৰাতি জেতোতি ৰুত্তো. মঙ্গলকব্যতাযাতিআদিনা ‘‘জেয্যো’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘জেতো’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. সব্বকামসমিদ্ধিতাযাতি সব্বেহি উপভোগপরিভোগৰত্থূহি ফীতভাৰেন ৰিভৰসম্পন্নতাযাতি অত্থো. সমিদ্ধাপি মচ্ছরিনো কিঞ্চি ন দেন্তীতি আহ ‘‘ৰিগতমলমচ্ছেরতাযা’’তি, রাগদোসাদিমলানঞ্চেৰ মচ্ছরিযস্স চ অভাৰেনাতি অত্থো. সমিদ্ধা অমচ্ছরিনোপি চ করুণাসদ্ধাদিগুণৰিরহিতা অত্তনো সন্তকং পরেসং ন দদেয্যুন্তি আহ ‘‘করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চা’’তি. তেনাতি অনাথানং পিণ্ডদানেন. সদ্দত্থতো পন দাতব্বভাৰেন সব্বকালং উপট্ঠপিতো অনাথানং পিণ্ডো এতস্স অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো. পঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযাতি ‘‘নাতিদূরং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্ন’’ন্তি একং অঙ্গং, ‘‘দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি একং, ‘‘অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্স’’ন্তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেন উপ্পজ্জন্তি চীৰর…পে… পরিক্খারা’’তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা’’তি একং, এৰমেতেহি পঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গেহি সম্পন্নতায. যদি জেতৰনং তথং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামোতি আহ ‘‘সো হী’’তিআদি.

কীতকালতো পট্ঠায অনাথপিণ্ডিকস্সেৰ তং ৰনং, অথ কস্মা উভিন্নং পরিকিত্তনন্তি আহ ‘‘জেতৰনে’’তিআদি. ‘‘যদিপি সো ভূমিভাগো কোটিসন্থরেন মহাসেট্ঠিনা কীতো, রুক্খা পন জেতেন ন ৰিক্কীতাতি জেতৰনন্তি ৰত্তব্বতং লভী’’তি ৰদন্তি.

কস্মা ইদং সুত্তমভাসীতি কথেতুকম্যতায সুত্তনিক্খেপং পুচ্ছতি. সামঞ্ঞতো হি ভগৰতো দেসনাকারণং পাকটমেৰাতি. কো পনাযং সুত্তনিক্খেপোতি? অত্তজ্ঝাসযো. পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো এৰ হি ভগৰা অত্তনো অজ্ঝাসযেন ইমং সুত্তং দেসেতীতি আচরিযা. যস্মা পনেস ভিক্খূনং উপক্কিলিট্ঠচিত্ততং ৰিদিত্ৰা ‘‘ইমে ভিক্খূ ইমায দেসনায উপক্কিলেসৰিসোধনং কত্ৰা আসৰক্খযায পটিপজ্জিস্সন্তী’’তি অযং দেসনা আরদ্ধা, তস্মা পরজ্ঝাসযোতি অপরে. উভযম্পি পন যুত্তং. অত্তজ্ঝাসযাদীনঞ্হি সংসগ্গভেদস্স সম্ভৰো হেট্ঠা দস্সিতোৰাতি. তেসং ভিক্খূনন্তি তদা ধম্মপটিগ্গাহতভিক্খূনং. উপক্কিলেসৰিসোধনন্তি সমথৰিপস্সনুপক্কিলেসতো চিত্তস্স ৰিসোধনং. পঠমঞ্হি ভগৰা অনুপুব্বিকথাদিনা পটিপত্তিযা সংকিলেসং নীহরিত্ৰা পচ্ছা সামুক্কংসিকং দেসনং দেসেতি খেত্তে খাণুকণ্টকগুম্বাদিকে অৰহরিত্ৰা কসনং ৰিয, তস্মা কম্মট্ঠানমেৰ অৰত্ৰা ইমায অনুপুব্বিযা দেসনা পৰত্তাতি অধিপ্পাযো.

সংৰরভূতন্তি সীলসংৰরাদিসংৰরভূতং সংৰরণসভাৰং কারণং, তং পন অত্থতো দস্সনাদি এৰাতি ৰেদিতব্বং. সংৰরিতাতি পৰত্তিতুং অপ্পদানৰসেন সম্মা, সব্বথা ৰা ৰারিতা. এৰংভূতা চ যস্মা পৰত্তিদ্ৰারপিধানেন পিহিতা নাম হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰিদহিতা হুত্ৰা’’তি. এৰং অচ্চন্তিকস্স সংৰরস্স কারণভূতং অনচ্চন্তিকং সংৰরং দস্সেত্ৰা ইদানি অচ্চন্তিকমেৰ সংৰরং দস্সেন্তো যস্মিং দস্সনাদিম্হি সতি উপ্পজ্জনারহা আসৰা ন উপ্পজ্জন্তি, সো তেসং অনুপ্পাদো নিরোধো খযো পহানন্তি চ ৰুচ্চমানো অত্থতো অপ্পৰত্তিমত্তন্তি তস্স চ দস্সনাদি কারণন্তি আহ ‘‘যেন কারণেন অনুপ্পাদনিরোধসঙ্খাতং খযং গচ্ছন্তি পহীযন্তি নপ্পৰত্তন্তি, তং কারণন্তি অত্থো’’তি.

চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি (ধ. স. মূলটী. ১৪-১৯) চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথীসু তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ পন ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরণকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরণঅসুচিম্হি নিরুল়্হো আসৰ-সদ্দোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুন্তি ততো পরং মগ্গফলেসু অপ্পৰত্তনতো ৰুত্তং. এতে হি আরম্মণৰসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পরং ন গচ্ছন্তি. ননু ততো পরং ভৰঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৰভাৰেন অন্তোগধত্তা ততো পরতাভাৰতো. এত্থ চ গোত্রভুৰচনেন গোত্রভুৰোদানফলসমাপত্তিপুরেচারিকপরিকম্মানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. পঠমমগ্গপুরেচারিকমেৰ ৰা গোত্রভু অৰধিনিদস্সনভাৰেন গহিতং, ততো পরং পন মগ্গফলসমানতায অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৰীথিযং সমাপত্তিৰীথিযং নিরোধানন্তরঞ্চ পৰত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ আসৰানং পৰত্তি নিৰারিতাতি ৰেদিতব্বং. সৰন্তীতি গচ্ছন্তি, আরম্মণকরণৰসেন পৰত্তন্তীতি অত্থো. অৰধিঅত্থো আ-কারো, অৰধি চ মরিযাদাভিৰিধিভেদতো দুৰিধো. তত্থ মরিযাদং কিরিযং বহি কত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অভিৰিধি পন কিরিযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আভৰগ্গা ভগৰতো যসো পৰত্ততী’’তি. অভিৰিধিঅত্থো চাযং আ-কারো ইধ গহিতোতি ৰুত্তং ‘‘অন্তোকরণত্থো’’তি.

মদিরাদযোতি আদি-সদ্দেন সিন্ধৰকাদম্বরিকাপোতিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চিরপারিৰাসিযট্ঠো ৰিরপরিৰুত্থতা পুরাণভাৰো. অৰিজ্জা নাহোসীতিআদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৰিজ্জাসৰভৰাসৰানং চিরপরিৰুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৰভাৰিনো কামাসৰস্স চিরপরিৰুত্থতা দস্সিতাৰ হোতি. অঞ্ঞেসু চ যথাৰুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন অভিব্যাপনং মদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, ন অঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৰেৰ আসৰ-সদ্দো নিরুল়্হোতি দট্ঠব্বো. ন চেত্থ দিট্ঠাসৰো নাগতোতি গহেতব্বং ভৰতণ্হায ৰিয ভৰদিট্ঠিযাপি ভৰাসৰগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা. আযতং অনাদিকালিকত্তা. পসৰন্তীতি ফলন্তি. ন হি তং কিঞ্চি সংসারদুক্খং অত্থি, যং আসৰেহি ৰিনা উপ্পজ্জেয্য. পুরিমানি চেত্থাতি এত্থ এতেসু চতূসু অত্থৰিতপ্পেসু পুরিমানি তীণি. যত্থাতি যেসু সুত্তাভিধম্মপদেসেসু. তত্থ যুজ্জন্তি কিলেসেসুযেৰ যথাৰুত্তস্স অত্থত্তযস্স সম্ভৰতো. পচ্ছিমং ‘‘আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তী’’তি ৰুত্তনিব্বচনং. কম্মেপি যুজ্জতি দুক্খপ্পসৰনস্স কিলেসকম্মসাধারণত্তা.

দিট্ঠধম্মা ৰুচ্চন্তি পচ্চক্খভূতা খন্ধা, দিট্ঠধম্মে ভৰা দিট্ঠধম্মিকা. ৰিৰাদমূলভূতাতি ৰিৰাদস্স মূলকারণভূতা কোধূপনাহ-মক্খ-পল়াস-ইস্সা-মচ্ছরিয-মাযা-সাঠেয্য-থম্ভ-সারম্ভ-মানাতিমানা.

যেন দেৰূপপত্যস্সাতি যেন কম্মকিলেসপ্পকারেন আসৰেন দেৰেসু উপপত্তি নিব্বত্তি অস্স ময্হন্তি সম্বন্ধো. গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো আকাসচারী অস্সন্তি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজেতব্বং. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বতায ৰিনিমুত্তা সব্বা দেৰগতি দেৰগ্গহণেন গহিতা. অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি অকুসলকম্মতো অৰসেসা অকুসলা ধম্মা আসৰাতি আগতাতি সম্বন্ধো.

পটিঘাতাযাতি পটিসেধনায. পরূপৰা…পে… উপদ্দৰাতি ইদং যদি ভগৰা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৰনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পরূপৰাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকারা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তা এৰ নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণাদিৰসেন মহাদুক্খানুভৰাদিপ্পকারা অনত্থা, তে সন্ধায ৰুত্তং. তে পনেতেতি এতে কামরাগাদিকিলেস-তেভূমককম্মপরূপৰাদাদিউপদ্দৰপ্পকারা আসৰা. যত্থাতি যস্মিং ৰিনযাদিপাল়িপদেসে. যথাতি যেন দুৰিধাদিপ্পকারেন অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু আগতাতি সম্বন্ধো.

নিরযং গমেন্তীতি নিরযগামিনিযা. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে. তত্থ হি আসৰা ছধা আগতা আসৰ-সদ্দাভিধেয্যস্স অত্থস্স পভেদোপচারেন আসৰ-পদে পভেদোতি ৰুত্তো, কোট্ঠাসত্থো ৰা পদ-সদ্দোতি আসৰপদেতি আসৰপ্পকারে সদ্দকোট্ঠাসে অত্থকোট্ঠাসে ৰাতি অত্থো.

তথা হীতি তস্মা সংৰরণং পিদহনং পৰত্তিতুং অপ্পদানং, তেনেৰ কারণেনাতি অত্থো. সীলাদিসংৰরে অধিপ্পেতে পৰত্তিতুং অপ্পদানৰসেন থকনভাৰসামঞ্ঞতো দ্ৰারং সংৰরিত্ৰাতি গেহদ্ৰারসংৰরণম্পি উদাহটং. সীলসংৰরোতিআদি হেট্ঠা মূলপরিযাযৰণ্ণনায ৰুত্তম্পি ইমস্স সুত্তস্স অত্থৰণ্ণনং পরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰত্তুকামো পুন ৰদতি. যুত্তং তাৰ সীলসতিঞাণানং সংৰরত্থো পাল়িযং তথা আগতত্তা, খন্তিৰীরিযানং পন কথন্তি আহ ‘‘তেসঞ্চা’’তিআদি. তস্সত্থো – যদিপি ‘‘খমো হোতি…পে… সীতস্স উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনিদ্দেসে খন্তিৰীরিযানং সংৰরপরিযাযো নাগতো, উদ্দেসে পন সব্বাসৰসংৰরপরিযাযন্তি সংৰরপরিযাযেন গহিতত্তা অত্থেৰ তেসং সংৰরভাৰোতি.

পুব্বে সীলসতিঞাণানং পাঠন্তরেন সংৰরভাৰো দস্সিতোতি ইদানি তং ইমিনাপি সুত্তেন গহিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. খন্তিৰীরিযসংৰরা ৰুত্তাযেৰ ‘‘খমো হোতি সীতস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৪) পাল়িযা দস্সনৰসেন. ‘‘তঞ্চ অনাসনং, তঞ্চ অগোচর’’ন্তি অযং পনেত্থ সীলসংৰরোতি তঞ্চ ‘‘যথারূপে’’তিআদিনা ৰুত্তং অযুত্তং অনিযতৰত্থুকং রহো পটিচ্ছন্নাসনং, তঞ্চ যথাৰুত্তং অযুত্তং ৰেসিযাদিগোচরং, ‘‘পটিসঙ্খাযোনিসো পরিৰজ্জেতী’’তি আগতং যং পরিৰজ্জনং, অযং পন এত্থ এতস্মিং সুত্তে আগতো সীলসংৰরোতি অত্থো. অনাসনপরিৰজ্জনেন হি অনাচারপরিৰজ্জনং ৰুত্তং, অনাচারাগোচরপরিৰজ্জনং চারিত্তসীলতাযসীলসংৰরো. তথা হি ভগৰতা ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতী’’তি (ৰিভ. ৫০৮) সীলসংৰরৰিভজনে আচারগোচরসম্পত্তিং দস্সেন্তেন ‘‘অত্থি অনাচারো, অত্থি অগোচরো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১৩, ৫১৪) অনাচারাগোচরা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা. ইদঞ্চ একদেসেন সমুদাযনিদস্সনং দট্ঠব্বং সমুদ্দপব্বতনিদস্সনং ৰিয.

সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৰরোতি এত্থ ‘‘যোনিসোমনসিকারো, পটিসঙ্খা ঞাণসংৰরো’’তি ৰত্তব্বং. ন হি দস্সনপহাতব্বনিদ্দেসে পটিসঙ্খাগহণং অত্থি, ‘‘যোনিসো মনসি করোতী’’তি পন ৰুত্তং. যোনিসোমনসিকরণম্পি অত্থতো পটিসঙ্খা ঞাণসংৰরমেৰাতি এৰং পন অত্থে গয্হমানে যুত্তমেতং সিযা. কেচি পন ‘‘যত্থ যত্থ ‘ইধ পটিসঙ্খা যোনিসো’তি আগতং, তং সব্বং সন্ধায ‘সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৰরো’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তেসং মতেন ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিকস্স ঞাণসংৰরেন চ অসঙ্গহো সিযা, ‘‘দস্সনং পটিসেৰনা ভাৰনা চ ঞাণসংৰরো’’তি চ ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৰরো’’তি ইমিনা সত্তসুপি ঠানেসু যং ঞাণং, সো ঞাণসংৰরোতি পরিৰজ্জনাদিৰসেন ৰুত্তা সীলাদযো সীলসংৰরাদযোতি অযমত্থো দস্সিতো. এৰং সতি সংৰরানং সঙ্করো ৰিয হোতীতি তে অসঙ্করতো দস্সেতুং ‘‘অগ্গহিতগ্গহণেনা’’তি ৰুত্তং পরিৰজ্জনৰিসেসসংৰরাধিৰাসনৰিনোদনানং সীলসংৰরাদিভাৰেন গহিতত্তা, তথা অগ্গহিতানং গহণেনাতি অত্থো. তে পন অগ্গহিতে সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘দস্সনং পটিসেৰনা ভাৰনা’’তি আহ.

এতেন সীলসংৰরাদিনা করণভূতেন, কারণভূতেন ৰা. ধম্মাতি কুসলাকুসলধম্মা. সীলসংৰরাদিনা হি সহজাতকোটিযা, উপনিস্সযকোটিযা ৰা পচ্চযভূতেন অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা উপ্পত্তিং গচ্ছন্তি উপ্পজ্জন্তি, তথা অনিরুদ্ধা অকুসলা ধম্মা নিরোধং গচ্ছন্তি নিরুজ্ঝন্তীতি অত্থো. পাল়িযং পন ‘‘অনুপ্পন্না চেৰ আসৰা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ আসৰা পহীযন্তী’’তি অকুসলধম্মানং অনুপ্পাদপহানানি এৰ ৰুত্তানি, ন কুসলধম্মানং উপ্পাদাদযোতি? নযিদমেৰং দট্ঠব্বং, ‘‘যোনিসো চ খো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো’’তিআদিনা কুসলধম্মানম্পি উপ্পত্তি পকাসিতাৰ আসৰসংৰরণস্স পধানভাৰেন গহিতত্তা. তথা হি পরিযোসানেপি ‘‘যে আসৰা দস্সনা পহাতব্বা, তে দস্সনা পহীনা হোন্তী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮) আসৰপ্পহানমেৰ পধানং কত্ৰা নিগমিতং.

১৫. জানতো পস্সতোতি এত্থ দস্সনম্পি পঞ্ঞাচক্খুনাৰ দস্সনং অধিপ্পেতং, ন মংসচক্খুনা দিব্বচক্খুনা ৰাতি আহ ‘‘দ্ৰেপি পদানি একত্থানী’’তি. এৰং সন্তেপীতি পদদ্ৰযস্স একত্থত্থেপি. ঞাণলক্খণন্তি ঞাণস্স সভাৰং, ৰিসযস্স যথাসভাৰাৰবোধনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাননলক্খণঞ্হি ঞাণ’’ন্তি. ঞাণপ্পভাৰন্তি ঞাণানুভাৰং, ঞাণকিচ্চং ৰিসযোভাসনন্তি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘ঞাণেন ৰিৰটে ধম্মে’’তি. ‘‘জানতো পস্সতো’’তি চ জাননদস্সনমুখেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা পৰত্তাতি আহ ‘‘ঞাণলক্খণং ঞাণপ্পভাৰং উপাদায পুগ্গলং নিদ্দিসতী’’তি. জানতো পস্সতোতি ‘‘যোনিসো চ মনসিকারং অযোনিসো চ মনসিকার’’ন্তি ৰক্খমানত্তা যোনিসোমনসিকারৰিসযজাননং, অযোনিসোমনসিকারৰিসযদস্সনং. তঞ্চ খো পন নেসং আসৰানং খযূপাযসভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা উপ্পাদনানুপ্পাদনৰসেন ন আরম্মণমত্তেনাতি অযমত্থো যুত্তোতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকারং…পে… অযমেত্থ সারো’’তি.

‘‘জানতো’’তি ৰত্ৰা জাননঞ্চ অনুস্সৰাকারপটিৰিতক্কমত্তৰসেন ন ইধাধিপ্পেতং, অথ খো রূপাদি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণেন যোনিসোমনসিকারাযোনিসোমনসিকারে পচ্চক্খে কত্ৰা তেসং উপ্পাদৰসেন দস্সনন্তি ইমমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘পস্সতো’’তি ৰুত্তন্তি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞত্থাপি হি ‘‘এৰং জানতো এৰং পস্সতো (ইতিৰু. ১০২), জানং জানাতি পস্সং পস্সতি (ম. নি. ১.২০৩), এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা (ম. নি. ১.৪০৭), অজানতং অপস্সত’’ন্তি চ আদীসু ঞাণকিচ্চস্স সামঞ্ঞৰিসেসদীপনৰসেনেতং পদদ্ৰযং আগতন্তি. কেচীতি অভযগিরিৰাসিসারসমাসাচরিযা. তে হি ‘‘সমাধিনা জানতো ৰিপস্সনায পস্সতো জানং জানাতি পস্সং পস্সতি, এৰং জাননা সমথো, পস্সনা ৰিপস্সনা’’তি চ আদিনা পপঞ্চেন্তি. তেতি পপঞ্চা. ইমস্মিং অত্থেতি ‘‘জানতো’’তিআদিনযপ্পৰত্তে ইমস্মিং সুত্তপদঅত্থে নিদ্ধারিযমানে. ন যুজ্জন্তি জাননদস্সনানং যোনিসোমনসিকারাযোনিসোমনসিকারৰিসযভাৰস্স পাল়িযং ৰুত্তত্তা.

আসৰপ্পহানং আসৰানং অচ্চন্তপ্পহানং. সো পন নেসং অনুপ্পাদো সব্বেন সব্বং খীণতা অভাৰো এৰাতি আহ ‘‘আসৰানং অচ্চন্তখযমসমুপ্পাদংখীণাকারং নত্থিভাৰ’’ন্তি. উজুমগ্গানুসারিনোতি কিলেসৰঙ্কস্স কাযৰঙ্কাদীনঞ্চ পহানেন উজুভূতে সৰিপস্সনে হেট্ঠিমমগ্গে অনুস্সরন্তস্স. তদেৰ হিস্স সিক্খনং. খযস্মিং পঠমং ঞাণং. ততো অঞ্ঞা অনন্তরাতি খযসঙ্খাতে অগ্গমগ্গে তপ্পরিযাপন্নমেৰ ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং পন অঞ্ঞং অরহত্তন্তি. যদিপি গাথাযং ‘‘খযস্মিং’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, সমুচ্ছেদৰসেন পন আসৰেহি খীণোতীতি মগ্গো খযোতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘মগ্গো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো’’তি. সমণোতি সমিতপাপো অধিপ্পেতো. সো পন খীণাসৰো হোতীতি ‘‘আসৰানং খযা’’তি ইমস্স ফলপরিযাযতা ৰুত্তা, নিপ্পরিযাযেন পন আসৰক্খযো মগ্গো, তেন পত্তব্বতো ফলং. এতেনেৰ নিব্বানস্সপি আসৰক্খযভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

‘‘জানতো পস্সতো’’তি জানতো এৰ পস্সতো এৰাতি এৰমেত্থ নিযমো ইচ্ছিতো, ন অঞ্ঞথা ৰিসেসাভাৰতো অনিট্ঠসাধনতো চাতি তস্স নিযমস্স ফলং দস্সেতুং ‘‘নো অজানতো নো অপস্সতো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যো পন ন জানাতি ন পস্সতি, তস্স নেৰ ৰদামীতি অত্থো’’তি. ইমিনা দূরীকতাযোনিসোমনসিকারো ইধাধিপ্পেতো, যোনিসোমনসিকারো চ আসৰক্খযস্স একন্তিককারণন্তি দস্সেতি. এতেনাতি ‘‘নো অজানতো নো অপস্সতো’’তি ৰচনেন. তে পটিক্খিত্তাতি কে পন তেতি? ‘‘বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৮), অহেতূ অপচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৰমাদিৰাদা. তেসু হি কেচি অভিজাতিসঙ্কন্তিমত্তেন ভৰসঙ্কন্তিমত্তেন চ সংসারসুদ্ধিং পটিজানন্তি, অঞ্ঞে ইস্সরপজাপতিকালাদিৰসেন, তযিদং সব্বং ‘‘সংসারাদীহী’’তি এত্থেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.

পুরিমেন ৰা পদদ্ৰযেনাতি ‘‘জানতো, পস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৰযেন. উপাযো ৰুত্তো ‘‘আসৰক্খযস্সা’’তি অধিকারতো ৰিঞ্ঞাযতি. ইমিনাতি ‘‘নো অজানতো, নো অপস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৰযেন. অনুপাযো এৰ হি আসৰানং খযস্স যদিদং যোনিসো চ অযোনিসো চ মনসিকারস্স অজাননং অদস্সনঞ্চ, তেন তথত্তায অপ্পটিপত্তিতো মিচ্ছাপটিপত্তিতো চ. ননু ‘‘পস্সতো’’তি ইমিনা অযোনিসোমনসিকারো যথা ন উপ্পজ্জতি, এৰং দস্সনে অধিপ্পেতে পুরিমেনেৰ অনুপাযপটিসেধো ৰুত্তো হোতীতি? ন হোতি, অযোনিসোমনসিকারানুপ্পাদনস্সপি উপাযভাৰতো সতিবলেন সংৰুতচক্খুন্দ্রিযাদিতা ৰিয সম্পজঞ্ঞবলেনেৰ নিচ্চাদিৰসেন অভূতজাননাভাৰো হোতীতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খেপেন…পে… হোতী’’তি. তত্থ সঙ্খেপেনাতি সমাসেন, অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ ৰিত্থারং অকত্ৰাতি অত্থো. ঞাণং…পে… দস্সিতং হোতি ‘‘জানতো’’তিআদিনা ঞাণস্সেৰ গহিতত্তা. যদি এৰং ‘‘স্ৰাযং সংৰরো’’তিআদি কথং নীযতীতি? ঞাণস্স পধানভাৰদস্সনত্থং এৰমযং দেসনা কতাতি নাযং দোসো, তথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অরিযং ৰো ভিক্খৰে সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি সউপনিসং সপরিক্খার’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৩৬) ৰিত্থারো.

দব্বজাতিকোতি দব্বরূপো. সো হি দ্রব্যোতি ৰুচ্চতি ‘‘দ্রব্যং ৰিনস্সতি নাদ্রব্য’’ন্তিআদীসু. দব্বজাতিকো ৰা সারসভাৰো, সারুপ্পসীলাচারোতি অত্থো. যথাহ ‘‘ন খো দব্ব দব্বা এৰং নিব্বেঠেন্তী’’তি (পারা. ৩৮৪, ৩৯১; চূল়ৰ. ১৯৩). ৰত্তসীসে ঠত্ৰাতি ৰত্তং উত্তমঙ্গং, ধুরং ৰা কত্ৰা. যো হি পরিসুদ্ধাজীৰো কাতুং অজানন্তানং সব্রহ্মচারীনং, অত্তনো ৰা ৰাতাতপাদিপটিবাহনত্থং ছত্তাদীনি করোতি, সো ৰত্তসীসে ঠত্ৰা করোতি নাম. পদট্ঠানং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বা নাথকরণধম্মভাৰেন উপনিস্সযভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যানি তানি সব্রহ্মচারীনং উচ্চাৰচানি কিচ্চকরণীযানি, তত্থ দক্খো হোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৯৭).

উপাযমনসিকারোতি কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা কারণভূতো মনসিকারো. পথমনসিকারোতি তস্সা এৰ মগ্গভূতো মনসিকারো. অনিচ্চাদীসু অনিচ্চন্তিআদিনাতি অনিচ্চদুক্খঅসুভঅনত্তসভাৰেসু ধম্মেসু ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অসুভং অনত্তা’’তিআদিনা এৰ নযেন, অৰিপরীতসভাৰেনাতি অত্থো. সচ্চানুলোমিকেন ৰাতি সচ্চাভিসমযস্স অনুলোমৰসেন. চিত্তস্স আৰট্টনাতিআদিনা আৰট্টনায পচ্চযভূতা ততো পুরিমুপ্পন্না মনোদ্ৰারিকা কুসলজৰনপ্পৰত্তি ফলৰোহারেন তথা ৰুত্তা. তস্সা হি ৰসেন সা কুসলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. আৰজ্জনা হি ভৰঙ্গচিত্তং আৰট্টযতীতি আৰট্টনা. অনু অনু আৰট্টেতীতি অন্ৰাৰট্টনা. ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞং আভুজতীতি আভোগো. সমন্নাহরতীতি সমন্নাহারো. তদেৰারম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৰা উপ্পজ্জমানং মনসি করোতি ঠপেতীতি মনসিকারো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং উপাযপথমনসিকারলক্খণো যোনিসোমনসিকারো নাম ৰুচ্চতি, যস্স ৰসেন পুগ্গলো দুক্খাদীনি সচ্চানি আৰজ্জিতুং সক্কোতি. অযোনিসোমনসিকারে সচ্চপটিকূলেনাতি সচ্চাভিসমযস্স অননুলোমৰসেন. সেসং যোনিসোমনসিকারে ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বং.

যুত্তিন্তি উপপত্তিসাধনযুত্তিং, হেতুন্তি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. এত্থাতি ‘‘অযোনিসো ভিক্খৰে…পে… পহীযন্তী’’তি এতস্মিং পাঠে. তত্থাতি ৰাক্যোপঞ্ঞাসনং. কস্মা পনেত্থ অযমুদ্দেসনিদ্দেসো পরিৰত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যোনিসো’’তিআদি. তত্থ মনসিকারপদং দ্ৰিন্নং সাধারণন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যোনিসো অযোনিসোতি ইমেহি তাৰ দ্ৰীহি পদেহী’’তি ৰুত্তং. যোনিসোতি হি যোনিসোমনসিকারো, অযোনিসোতি চ অযোনিসোমনসিকারো তত্থ অনুৰত্তনতো ৰক্খমানত্তা চ. সতিপি অনত্থুপ্পত্তিসামঞ্ঞে ভৰাদীসু পুগ্গলস্স বহুলিসামঞ্ঞং দস্সেত্ৰা তং পরিৰত্তিত্ৰা ৰিসেসদস্সনত্তং নাৰাদি উপমাত্তযগ্গহণং দট্ঠব্বং. চক্কযন্তং আহটঘটীযন্তন্তি ৰদন্তি.

অনুপ্পন্নাতি অনিব্বত্তা. আরম্মণৰিসেসৰসেন তস্স অনুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ন রূপারম্মণাদিআরম্মণসামঞ্ঞেন, নাপি আসৰৰসেন. তেনাহ ‘‘অননুভূতপুব্বং আরম্মণং…পে… অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না নাম আসৰা ন সন্তী’’তি. ৰত্থুন্তি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকপ্পভেদং আসৰুপ্পত্তিকারণং. আরম্মণং আরম্মণপচ্চযভূতরূপাদীনি. ইদানি আসৰৰসেনপি অনুপ্পন্নপরিযাযো লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘অনুভূতপুব্বেপী’’তিআদি ৰুত্তং. পকতিসুদ্ধিযাতি পুব্বচরিযতো কিলেসদূরীভাৰসিদ্ধায সুদ্ধিপকতিতায. পাল়িযা উদ্দিসনং উদ্দেসো, অত্থকথনং পরিপুচ্ছা. অজ্ঝযনং পরিযত্তি, চীৰরসিব্বাদি নৰকম্মং, সমথৰিপস্সনানুযোগো যোনিসোমনসিকারো. তাদিসেনাতি যাদিসেন ‘‘মনুঞ্ঞৰত্থূ’’তিমনসিকারাদিনা কামাসৰাদযো সম্ভৰেয্যুং, তাদিসেন. আসৰানং ৰড্ঢি নাম পরিযুট্ঠানতিব্বতায ৰেদিতব্বা, সা চ অভিণ্হুপ্পত্তিযা বহুলীকারতোতি তে লদ্ধাসেৰনা বহুলভাৰং পত্তা মদ্দন্তা ফরন্তা ছাদেন্তা অন্ধাকারং করোন্তা অপরাপরং উপ্পজ্জমানা একসন্তাননযেন ‘‘উপ্পন্না পৰড্ঢন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা উপ্পন্না পৰড্ঢন্তীতি ৰুচ্চন্তী’’তি. ইতো অঞ্ঞথাতি ইতো অপরাপরুপ্পন্নানং একত্তগ্গহণতো অঞ্ঞথা ৰড্ঢি নাম নত্থি খণিকভাৰতো.

সো চ জানাতীতি ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহাভাৰমাহ. কারকস্সেৰাতি যুত্তযোগস্সেৰ. যস্স পনাতিআদিনা অনুদ্দেসিকং কত্ৰা ৰুত্তমত্থং পুরাতনস্স পুরিসাতিসযস্স পটিপত্তিদস্সনেন পাকটতরং কাতুং ‘‘মণ্ডলারামৰাসীমহাতিস্সভূতত্থেরস্স ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তঞ্হি সব্রহ্মচারীনং আযতিং তথাপটিপত্তিকারণং হোতি, যতো এদিসং ৰত্থু ৰুচ্চতি. তস্মিং যেৰাতি মণ্ডলারামেযেৰ. আচরিযং আপুচ্ছিত্ৰাতি অত্তনো উদ্দেসাচরিযং কম্মট্ঠানগ্গহণত্থং গন্তুং আপুচ্ছিত্ৰা. আচরিযং ৰন্দিত্ৰাতি কম্মট্ঠানদাযকং মহারক্খিতত্থেরং ৰন্দিত্ৰা. উদ্দেসমগ্গন্তি যথাআরদ্ধং উদ্দেসপবন্ধং. তদা কির মুখপাঠেনেৰ বহূ একজ্ঝং উদ্দিসাপেত্ৰা মনোসজ্ঝাযৰসেন ধম্মং সজ্ঝাযন্তি. তত্থাযং থেরো পঞ্ঞৰন্ততায উদ্দেসং গণ্হন্তানং ভিক্খূনং ধোরয্হো, সো ‘‘ইদানাহং অনাগামী, কিং ময্হং উদ্দেসেনা’’তি সঙ্কোচং অনাপজ্জিত্ৰা দুতিযদিৰসে উদ্দেসকালে আচরিযং উপসঙ্কমি. ‘‘উপ্পন্না পহীযন্তী’’তি এত্থ উপ্পন্নসদিসা ‘‘উপ্পন্না’’তি ৰুত্তা, ন পচ্চুপ্পন্না. ন হি পচ্চুপ্পন্নেসু আসৰেসু মগ্গেন পহানং সম্ভৰতীতি আহ ‘‘যে পন…পে… নত্থী’’তি. ৰত্তমানুপ্পন্না খণত্তযসমঙ্গিনো. তেসং পটিপত্তিযা পহানং নত্থি উপ্পজ্জনারহানং পচ্চযঘাতেন অনুপ্পাদনমেৰ তায পহানন্তি.

১৬. যদি এৰং দুতিযপদং কিমত্থিযন্তি? পদদ্ৰযগ্গহণং আসৰানং উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰসম্ভৰদস্সনত্থঞ্চেৰ পহাযকৰিভাগেন পহাতব্বৰিভাগদস্সনত্থঞ্চ. তেনাহ ‘‘ইদমেৰ পদং গহেত্ৰা’’তি. অঞ্ঞম্পীতি ঞাণতো অঞ্ঞম্পি সতিসংৰরাদিং. দস্সনাতি ইদং হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি দস্সনেনাতি হেতুম্হি করণৰচনেন তদত্থং ৰিৰরতি. এস নযোতি তমেৰত্থং অতিদিসতি. দস্সনেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. যদিপি তং গোত্রভু পঠমতরং পস্সতি, দিস্ৰা পন কত্তব্বকিচ্চস্স কিলেসপ্পহানস্স অকরণতো ন তং দস্সনন্তি ৰুচ্চতি. আৰজ্জনট্ঠানিযঞ্হি তং ঞাণং মগ্গস্স, নিব্বানারম্মণত্তসামঞ্ঞেন চেতং ৰুত্তং, ন নিব্বানপটিৰিজ্ঝনেন, তস্মা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৰনং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খুঞ্চ পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণৰসেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদভিসমযোতি নুত্থেত্থ গোত্রভুস্স দস্সনভাৰপ্পত্তি. অযঞ্চ ৰিচারো পরতো অট্ঠকথাযমেৰ (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২) আগমিস্সতি. সব্বত্থাতি ‘‘সংৰরা পহাতব্বা’’তিআদীসু. সংৰরাতি সংৰরেন, ‘‘সংৰরো’’তি চেত্থ সতিসংৰরো ৰেদিতব্বো. পটিসেৰতি এতেনাতি পটিসেৰনং, পচ্চযেসু ইদমত্থিকতাঞাণং. অধিৰাসেতি খমতি এতাযাতি অধিৰাসনা, সীতাদীনং খমনাকারেন পৰত্তো অদোসো, তপ্পধানা ৰা চত্তারো কুসলক্খন্ধা. পরিৰজ্জেতি এতেনাতি পরিৰজ্জনং, ৰাল়মিগাদীনং পরিহরণৰসেন পৰত্তা চেতনা, তথাপৰত্তা ৰা চত্তারো কুসলক্খন্ধা. কামৰিতক্কাদিকে ৰিনোদেতি ৰিতুদতি এতেনাতি ৰিনোদনং, কুসলৰীরিযং. পঠমমগ্গেন দিট্ঠে চতুসচ্চধম্মে ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জনতো ভাৰনা, সেসমগ্গত্তযং. ন হি তং অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, এৰং দস্সনাদীনং ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো.

দস্সনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

১৭. কুসলাকুসলধম্মেহি আলম্বিযমানাপি আরম্মণধম্মা আৰজ্জনমুখেনেৰ তব্ভাৰং গচ্ছন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘মনসিকরণীযে’’তি পদস্স ‘‘আৰজ্জিতব্বে’’তি অত্থমাহ. হিতসুখাৰহভাৰেন মনসিকরণং অরহন্তীতি মনসিকরণীযা, তপ্পটিপক্খতো অমনসিকরণীযাতি আহ ‘‘অমনসিকরণীযেতি তব্বিপরীতে’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘মনসিকরণীযে ধম্মে অপ্পজানন্তো’’তিআদীসু. যস্মা কুসলধম্মেসুপি সুভসুখনিচ্চাদিৰসেন মনসিকারো অস্সাদনাদিহেতুতায সাৰজ্জো অহিতদুক্খাৰহো অকুসলধম্মেসুপি অনিচ্চাদিৰসেন মনসিকারো নিব্বিদাদিহেতুতায অনৰজ্জো হিতসুখাৰহো, তস্মা ‘‘ধম্মতো নিযমো নত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘আকারতো পন অত্থী’’তি আহ.

ৰা-সদ্দো যেভুয্যেন ‘‘মমং ৰা হি ভিক্খৰে (দী. নি. ১.৫, ৬), দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৮৬; ম. নি. ২.৭৯, ৮০) ৰিকপ্পত্থো দিট্ঠো, ন সমুচ্চযত্থোতি তত্থ সমুচ্চযত্থে পযোগং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা সমুচ্চযত্থদীপকং পনেতং সুত্তপদং সমুদাহটং.

কামাসৰোতি পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে কামে আসৰো কামাসৰো. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকো রাগো’’তি. ভৰাসৰং পন ঠপেত্ৰা সব্বো লোভো কামাসৰোতি যুত্তং সিযা. রূপারূপভৰেতি কম্মুপপত্তিভেদতো দুৰিধেপি রূপারূপভৰে ছন্দরাগো. ঝাননিকন্তীতি ঝানস্সাদো. ‘‘সুন্দরমিদং ঠানং নিচ্চং ধুৰ’’ন্তিআদিনা অস্সাদেন্তস্স উপ্পজ্জমানো সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰে আসৰোতি ভৰাসৰো. এৰন্তি সব্বদিট্ঠীনং সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিসঙ্গহতো ভৰাসৰেনেৰ দিট্ঠাসৰো গহিতো তংসহগতরাগতাযাতি অধিপ্পাযো. অপরে পন ‘‘দিট্ঠাসৰো অৰিজ্জাসৰেন চ সঙ্গহিতো’’তি ৰদন্তি. এত্থ চ ‘‘ভৰাসৰো চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. ১৪৬৫) ৰচনতো দিট্ঠিসম্পযুত্তরাগস্স ভৰাসৰভাৰো ৰিচারেতব্বো, অথ ‘‘কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৩৩২) ৰিয আরম্মণকরণত্থো সহগতত্থো, এৰং সতি ভৰাসৰে দিট্ঠাসৰস্স সমোধানগমনং কতং ন সিযা. ন হি তম্পযোগতব্ভাৰাদিকে অসতি তংসঙ্গহো যুত্তো, তস্মা যথাৰুত্তপাল়িং অনুসারেন দিট্ঠিগতসম্পযুত্তলোভোপি কামাসৰোতি যুত্তং সিযা. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকদুক্খানঞ্হি কারণভূতা কামাসৰাদযোপি দ্ৰিধা ৰুত্তা.

অভিধম্মে (ধ. স. ১১০৩) চ কামাসৰনিদ্দেসে ‘‘কামেসূতি কামরাগদিট্ঠিরাগাদীনং আরম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৰত্থুকামেসূ’’তি অত্থো সম্ভৰতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সা তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি. যদি পন লোভো কামাসৰভৰাসৰৰিনিমুত্তোপি সিযা, সো যদা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু চিত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৰিজ্জাসৰো আসৰৰিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৰিয তস্সপি আসৰৰিপ্পযুত্ততা ৰত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা আসৰসম্পযুত্তো, সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামাসৰো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’তি (ধ. স. ১৪৬৫), ‘‘কামাসৰং পটিচ্চ দিট্ঠাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১০৯) চ ৰচনতো দিট্ঠিসহগতরাগো কামাসৰো ন হোতীতি ন সক্কা ৰত্তুং. কিঞ্চ অভিজ্ঝাকামরাগানং ৰিসেসো আসৰদ্ৰযএকাসৰভাৰো সিযা, ন অভিজ্ঝায চ নোআসৰভাৰোতি নোআসৰলোভস্স সব্ভাৰো ৰিচারেতব্বো. ন হি অত্থি অভিধম্মে ‘‘আসৰো চ নোআসৰো চ ধম্মা আসৰস্স ধম্মস্স আসৰস্স চ নোআসৰস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১৬-১৭) সত্তমো নৰমো চ পঞ্হো. গণনাযঞ্চ ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.৪০) ৰুত্তং, নো ‘‘নৰা’’তি. দিট্ঠিসম্পযুত্তে পন লোভে নোআসৰে ৰিজ্জমানে সত্তমনৰমাপি পঞ্হা ৰিস্সজ্জনং লভেয্যুং, গণনায চ ‘‘হেতুযা নৰা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তে চ লোভে নোআসৰে ৰিজ্জমানে ৰত্তব্বং ৰুত্তমেৰ. যস্মা পন সুত্তন্তদেসনা নাম পরিযাযকথা, ন অভিধম্মদেসনা ৰিয নিপ্পরিযাযকথা, তস্মা বলৰকামরাগস্সেৰ কামাসৰং দস্সেতুং ‘‘কামাসৰোতি পঞ্চকামগুণিকো রাগো’’তি ৰুত্তং, তথা ভৰাভিনন্দনন্তি.

সামঞ্ঞেন ভৰাসৰো দিট্ঠাসৰং অন্তোগধং কত্ৰা ইধ তযো এৰ আসৰা ৰুত্তাতি তস্স তদন্তোগধতং দস্সেতুং ‘‘এৰং দিট্ঠাসৰো’’তিআদি ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি ভৰাসৰস্স অনিমিত্তৰিমোক্খপটিপক্খতং. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৰুত্তং. সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৰা পুব্বন্তাদীনং. যথা অত্থতো কামাসৰাদযো ৰৰত্থাপিতা, তথা নেসং উপ্পাদৰড্ঢিযো দস্সেন্তো ‘‘কামগুণে’’তিআদিমাহ. অস্সাদতো মনসিকরোতোতি ‘‘সুভসুখা’’তিআদিনা অস্সাদনৰসেন মনসি করোন্তস্স. চতুৰিপল্লাসপদট্ঠানভাৰেনাতি সুভসঞ্ঞাদীনং ৰত্থুভাৰেন. ৰুত্তনযপচ্চনীকতোতি ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’’তিআদিনা কামগুণেসু আদীনৰদস্সনপুব্বকনেক্খম্মপটিপত্তিযা ছন্দরাগং ৰিক্খম্ভযতো সমুচ্ছিন্দন্তস্স চ অনুপ্পন্নো চ কামাসৰো ন উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ পহীযতি. তথা মহগ্গতধম্মেসু চেৰ সকলতেভূমকধম্মেসু চ আদীনৰদস্সনপুব্বকঅনিচ্চাদিমনসিকারৰসেন নিস্সরণপটিপত্তিযা অনুপ্পন্না চ ভৰাসৰঅৰিজ্জাসৰা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ পহীযন্তীতি এৰং তণ্হাপক্খে ৰুত্তস্স নযস্স পটিপক্খতো সুক্কপক্খে ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো.

তযো এৰাতি অভিধম্মে ৰিয ‘‘চত্তারো’’তি অৰত্ৰা কস্মা তযো এৰ আসৰা ইধ ইমিস্সং দস্সনাপহাতব্বকথাযং ৰুত্তা? তত্থ কামাসৰস্স তণ্হাপণিধিভাৰতো অপ্পণিহিতৰিমোক্খপটিপক্খতা ৰেদিতব্বা. ভৰেসু নিচ্চগ্গাহানুসারতো যেভুয্যতো ভৰরাগসম্পত্তিতো ভৰাসৰস্স অনিমিত্তৰিমোক্খপটিপক্খতা, ভৰদিট্ঠিযা পন ভৰাসৰভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, অনত্তসঞ্ঞায ঞাণানুভাৰসিদ্ধিতো অৰিজ্জাসৰস্স সুঞ্ঞতৰিমোক্খপটিপক্খতা. এত্থাতি এতিস্সং আসৰকথাযং. ৰণ্ণিতন্তি কথিতং. অভেদতোতি সামঞ্ঞতো.

১৮. কামাসৰাদীনন্তি মনুস্সলোকদেৰলোকগমনীযানং কামাসৰাদীনং. নিরযাদিগমনীযা পন কামাসৰাদযো ‘‘দস্সনা পহাতব্বে আসৰে’’তি এত্থেৰ সমারুল়্হা. অথ ৰা যদগ্গেন সো পুগ্গলোদস্সনাপহাতব্বানং আসৰানং অধিট্ঠানং, তদগ্গেন কামাসৰাদীনম্পি অধিট্ঠানং. ন হি সমঞ্ঞাভেদেন ৰত্থুভেদো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘সামঞ্ঞতো ৰুত্তান’’ন্তি. কস্মা পনেত্থ দস্সনাপহাতব্বেসু আসৰেসু দস্সেতব্বেসু ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা ৰিচিকিচ্ছা দস্সিতাতি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাসীসেন চেত্থা’’তিআদি. এৰন্তি যথা সোল়সৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, এৰং অযোনিসোমনসিকারোতি.

ৰিজ্জমানতং অৰিজ্জমানতঞ্চাতি (সং. নি. টী. ২.২.২০) সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানতং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআসঙ্কং নিস্সায ‘‘যতো পভুতি অহং, ততো পুব্বে ন নু খো অহোসি’’ন্তি অতীতে অত্তনো অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কস্মা? ৰিচিকিচ্ছায আকারদ্ৰযাৰলম্বনতো. তস্সা পন অতীতৰত্থুতায গহিতত্তা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিআকারনিস্সযতা দস্সিতা. এৰং আসপ্পনপরিসপ্পনাপৰত্তিকং কত্থচিপি অপ্পটিৰত্তিহেতুভূতং ৰিচিকিচ্ছং কস্মা উপ্পাদেতীতি ন চোদেতব্বমেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিং কারণন্তি ন ৰত্তব্ব’’ন্তি. স্ৰেৰ পুথুজ্জনভাৰো এৰ. যদি এৰং তস্স অযোনিসোমনসিকারেনেৰ ভৰিতব্বন্তি আপন্নন্তি আহ ‘‘ননু চ পুথুজ্জনোপি যোনিসো মনসি করোতী’’তি. তত্থাতি যোনিসোমনসিকরণে.

জাতিলিঙ্গূপপত্তিযোতি খত্তিযব্রাহ্মণাদিজাতিং গহট্ঠপব্বজিতাদিলিঙ্গং দেৰমনুস্সাদিউপপত্তিঞ্চ. নিস্সাযাতি উপাদায.

তস্মিং কালে সত্তানং মজ্ঝিমপ্পমাণং, তেন যুত্তো পমাণিকো, তদভাৰতো, ততো অতীতভাৰতো ৰা অপ্পমাণিকো ৰেদিতব্বো. কেচীতি সারসমাসাচরিযা. তে হি ‘‘কথং নু খোতি ইস্সরেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা পুব্বকতেন ৰা অহেতুতো ৰা নিব্বত্তোতি চিন্তেতী’’তি আহু. তেন ৰুত্তং ‘‘হেতুতো কঙ্খতীতি ৰদন্তী’’তি. অহেতুতো নিব্বত্তিকঙ্খাপি হি হেতুপরামসনমেৰাতি.

পরম্পরন্তি পুব্বাপরপ্পৰত্তিং. অদ্ধানন্তি কালাধিৰচনং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং.

ৰিজ্জমানতং অৰিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘ভৰিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধান’’ন্তি অনাগতে অত্তনো ৰিজ্জমানতং, উচ্ছেদাসঙ্কং নিস্সায ‘‘যস্মিঞ্চ অত্তভাৰে অহং, ততো পরং ন নু খো ভৰিস্সামী’’তি অনাগতে অত্তনো অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতীতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং.

পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘পটিসন্ধিং আদিং কত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ইদং কথং ইদং কথ’’ন্তি পৰত্তনতো কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা, সা অস্স অত্থীতি কথংকথীতি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছো হোতী’’তি. কা এত্থ চিন্তা, উম্মত্তকো ৰিয হি বালপুথুজ্জনোতি পটিকচ্চেৰ ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং মহামাতায পুত্তং. মুণ্ডেসুন্তি মুণ্ডেন অনিচ্ছন্তং জাগরণকালে ন সক্কাতি সুত্তং মুণ্ডেসুং কুলধম্মতায যথা তং একচ্চে কুলতাপসা, রাজভযেনাতি চ ৰদন্তি.

সীতিভূতন্তি ইদং মধুরকভাৰপ্পত্তিযা কারণৰচনং. ‘‘সেতিভূত’’ন্তিপি পাঠো, উদকে চিরট্ঠানেন সেতভাৰং পত্তন্তি অত্থো.

অত্তনো খত্তিযভাৰং কঙ্খতি কণ্ণো ৰিয সূতপুত্তসঞ্ঞী. জাতিযা ৰিভাৰিযমানায ‘‘অহ’’ন্তি তস্স অত্তনো পরামসনং সন্ধাযাহ ‘‘এৰঞ্হি সিযা কঙ্খা’’তি. মনুস্সাপি চ রাজানো ৰিযাতি মনুস্সাপি কেচি একচ্চে রাজানো ৰিযাতি অধিপ্পাযো.

ৰুত্তনযমেৰ ‘‘সণ্ঠানাকারং নিস্সাযা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি পদে. অব্ভন্তরে জীৰোতি পরপরিকপ্পিতং অন্তরত্তানং ৰদতি. সোল়সংসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সরীর-পরিমাণ-পরিমণ্ডল-অঙ্গুট্ঠযৰপরমাণু-পরিমাণতাদিকে সঙ্গণ্হাতি.

‘‘সত্তপঞ্ঞত্তি জীৰৰিসযা’’তি দিট্ঠিগতিকানং মতিমত্তং, পরমত্থতো পন সা অত্তভাৰৰিসযাৰাতি আহ ‘‘অত্তভাৰস্স আগতিগতিট্ঠান’’ন্তি, যতাযং আগতো, যত্থ চ গমিস্সতি, তং ঠানন্তি অত্থো.

১৯. যথা অযং ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতীতি অযং ৰুত্তপ্পভেদা ৰিচিকিচ্ছা যথা উপ্পজ্জতি, এৰং অযোনিসো মনসিকরোতো. এতেন ৰিচিকিচ্ছায অত্তাভিনিৰেসসন্নিস্সযতমাহ. যথা হি ৰিচিকিচ্ছা অত্তাভিনিৰেসং নিস্সায পৰত্ততি, যতো সা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিসস্সতুচ্ছেদাকারাৰলম্বিনী ৰুত্তা, এৰং অত্তাভিনিৰেসোপি তং নিস্সায পৰত্ততি ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা অন্তোগধাহংকারস্স কথংকথিভাৰস্স অত্তগ্গাহসন্নিস্সযভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘সৰিচিকিচ্ছস্স অযোনিসোমনসিকারস্স থামগতত্তা’’তি. ৰিকপ্পত্থোতি অনিযমত্থো. ‘‘অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি হি ৰুত্তং. সুট্ঠু দল়্হভাৰেনাতি অভিনিৰেসস্স অতিৰিয থামগতভাৰেন. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ভৰে. পচ্চুপ্পন্নমেৰাতি অৰধারণেন অনাগতে অত্থিভাৰং নিৰত্তেতি, ন অতীতে তত্থপি সতি অত্থিতায উচ্ছেদগ্গাহস্স সব্ভাৰতো. অতীতে এৰ নত্থি, ন অনাগতেপীতি অধিপ্পাযো.

সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেনাতি সঞ্ঞাক্খন্ধপমুখেন, সঞ্ঞাক্খন্ধং পমুখং কত্ৰাতি অত্থো. খন্ধেতি পঞ্চপি খন্ধে. অত্তাতি গহেত্ৰাতি ‘‘সঞ্জাননসভাৰো মে অত্তা’’তি অভিনিৰিস্স. পকাসেতব্বং ৰত্থুং ৰিয, অত্তানম্পি পকাসেন্তো পদীপো ৰিয, সঞ্জানিতব্বং নীলাদিআরম্মণং ৰিয অত্তানম্পি সঞ্জানাতীতি এৰংদিট্ঠিতোপি দিট্ঠিগতিতো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’’তি. স্ৰাযমত্থো সঞ্ঞং তদঞ্ঞতরধম্মে চ ‘‘অত্তা অনত্তা’’তি চ গহণৰসেন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেনা’’তিআদি. এত্থ চ খন্ধৰিনিমুত্তো অত্তাতি গণ্হতো সস্সতদিট্ঠি, খন্ধং পন ‘‘অত্তা’’তি গণ্হতো উচ্ছেদদিট্ঠীতি আহ ‘‘সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৰা’’তি.

অভিনিৰেসাকারাতি ৰিপরিযেসাকারা. ৰদতীতি ইমিনা কারকৰেদকসত্তানং হিতসুখাৰবোধনসমত্থতং অত্তনো দীপেতি. তেনাহ ‘‘ৰচীকম্মস্স কারকো’’তি. ৰেদেতীতি ৰেদিযো, ৰেদিযোৰ ৰেদেয্যো. ঈদিসানঞ্হি পদানং বহুলা কত্তুসাধনতং সদ্দসত্থৰিদূ মঞ্ঞন্তি. উপ্পাদৰতো একন্তেনেৰ ৰযো ইচ্ছিতব্বো, সতি চ উদযব্বযত্তে নেৰ নিচ্চতাতি ‘‘নিচ্চো’’তি ৰদন্তস্স অধিপ্পাযং ৰিৰরন্তো আহ ‘‘উপ্পাদৰযরহিতো’’তি. সারভূতোতি নিচ্চতায এৰ সারভাৰো. সব্বকালিকোতি সব্বস্মিং কালে ৰিজ্জমানো. পকতিভাৰন্তি সভাৰভূতং পকতিং, ‘‘ৰদো’’তিআদিনা ৰা ৰুত্তং পকতিসঙ্খাতং সভাৰং. সস্সতিসমন্তি সস্সতিযা সমং সস্সতিসমং, থাৰরং নিচ্চকালন্তি অত্থো. তথেৰ ঠস্সতীতি যেনাকারেন পুব্বে অট্ঠাসি, এতরহি তিট্ঠতি, তথেৰ তেনাকারেন অনাগতেপি ঠস্সতীতি অত্থো.

পচ্চক্খনিদস্সনং ইদং-সদ্দস্স আসন্নপচ্চক্খভাৰং কত্ৰা. দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতন্তি গত-সদ্দস্স পদৰড্ঢনমত্ততং আহ. দিট্ঠীসুগতন্তি মিচ্ছাদিট্ঠীসু পরিযাপন্নন্তি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তা’’তি. দিট্ঠিযা গমনমত্তন্তি দিট্ঠিযা গহণমত্তং. যথা পন পব্বতজলৰিদুগ্গানি দুন্নিগ্গমনানি, এৰং দিট্ঠিগ্গাহোপীতি আহ ‘‘দুন্নিগ্গমনট্ঠেন গহন’’ন্তি. তং নাম উদকং, তং গহেত্ৰা তং অতিক্কমিতব্বতো কন্তারো, নিরুদকৰনং, তং পৰনন্তিপি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞো পন অরঞ্ঞপদেসো দুরতিক্কমনট্ঠেন কন্তারো ৰিযাতি, এৰং দিট্ঠিপীতি আহ ‘‘দুরতিক্কমনট্ঠেনা’’তিআদি. ৰিনিৰিজ্ঝনং ৰিতুদনং. ৰিলোমনং ৰিপরিণামভাৰো. অনৰট্ঠিতসভাৰতায ৰিচলিতং ৰিপ্ফন্দিতন্তি আহ ‘‘কদাচী’’তিআদি. অন্দুবন্ধনাদি ৰিয নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন অসেরিভাৰকরণং বন্ধনট্ঠো, কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰেন দূরগতম্পি আকড্ঢিত্ৰা সংযোজনং সংযোজনট্ঠো, দিট্ঠিপি তথারূপাতি ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠিসংযোজন’’ন্তি. বন্ধনত্থং দস্সেন্তো কিচ্চসিদ্ধিযাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘দিট্ঠিসংযোজনেন…পে… মুচ্চতী’’তি. তত্থ এতেহীতি ইমিনা জাতিআদিদুক্খস্স পচ্চযভাৰমাহ. জাতিআদিকে দুক্খধম্মে সরূপতো দস্সেত্ৰাপি ‘‘ন পরিমুচ্চতি দুক্খস্মা’’তি ৰদন্তেন ভগৰতা দিট্ঠিসংযোজনং নাম সব্বানত্থকরং মহাসাৰজ্জং সব্বস্সপি দুক্খস্স মূলভূতন্তি অযমত্থো ৰিভাৰিতোতি দস্সেতুং ‘‘কিং ৰা বহুনা, সকলৰট্টদুক্খতোপি ন মুচ্চতী’’তি ৰুত্তং.

২০. ননু চেত্থ দিট্ঠিসংযোজনদস্সনেন সীলব্বতপরামাসোপি দস্সেতব্বো, এৰঞ্হি দস্সনেন পহাতব্বা আসৰা অনৰসেসতো দস্সিতা হোন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. সীলব্বতপরামাসো কামাসৰাদিগ্গহণেনেৰ গহিতো হোতি কামাসৰাদিহেতুকত্তা তস্স. অপ্পহীনকামরাগাদিকো হি কামসুখত্থং ৰা ভৰসুদ্ধত্থং ৰা এৰং ভৰৰিসুদ্ধি হোতীতি সীলব্বতানি পরামসন্তি, ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি (ম. নি. ১.১৮৬; ম. নি. ২.৭৯), ‘‘তত্থ নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৯), ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১২২২) চ সুত্তেৰুত্তং সীলব্বতং পরামসন্তি. তত্থ ভৰসুখভৰৰিসুদ্ধিঅত্থন্তি ভৰসুখত্থঞ্চ ভৰৰিসুদ্ধিঅত্থঞ্চ. তস্স গহিতত্তাতি সীলব্বতপরামাসস্স দিট্ঠিগ্গহণেন গহিতত্তা যথা ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদীসু (ধ. স. ২৭৭). তেসন্তি দস্সনপহাতব্বানং. দস্সেতুং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায. তব্বিপরীতস্সাতি যোনিসোমনসিকরোতো কল্যাণপুথুজ্জনস্স.

তস্সাতি ‘‘সুতৰা’’তিআদিপাঠস্স. তাৰাতি ‘‘সুতৰা’’তি ইতো পট্ঠায যাৰ ‘‘সো ইদং দুক্খ’’ন্তি পদং, তাৰ ইমং পদং অৰধিং কত্ৰাতি অত্থো. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনাতি অরিযসপ্পুরিস-অরিযধম্ম-সপ্পুরিসধম্ম-মনসিকরণীয-অমনসিকরণীযপদানং যথাক্কমং মূলপরিযাযে ইধ গহেত্ৰা ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. ৰুত্তপচ্চনীকতোতি ‘‘সুতৰা অরিযসাৰকো, অরিযানং দস্সাৰী, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী’’তি এতেসং পদানং সব্বাকারেন ৰুত্তৰিপরীততো অত্থো ৰেদিতব্বো, কোৰিদৰিনীতপদানং পন ন সব্বপ্পকারেন ৰুত্তৰিপরীততো. অরহা হি নিপ্পরিযাযেন অরিযধম্মে কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো চ নাম. তেনাহ ‘‘পচ্চনীকতো চ সব্বাকারেন…পে… অরিযসাৰকোতি ৰেদিতব্বো’’তি. সঙ্খারুপেক্খাঞাণং সিখাপ্পত্তৰিপস্সনা. কেচি পন ‘‘ভঙ্গঞাণতো পট্ঠায সিখাপত্তৰিপস্সনা’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং. তদনুরূপেন অত্থেনাতি তস্স পুগ্গলস্স অনুরূপেন অরিযট্ঠেন, ন পটিৰেধৰসেনাতি অধিপ্পাযো. কল্যাণপুথুজ্জনো হি অযং. যথা চস্স ‘‘যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো’’তি আরভিত্ৰা ‘‘সোপি ৰুচ্চতি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি পরিযাযেন সেক্খসুত্তে (সং. নি. ৫.১৩) সেক্খভাৰো ৰুত্তো, এৰং ইধ অরিযসাৰকভাৰো ৰুত্তো. ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনালক্খণেহি যে অরিযসপ্পুরিসধম্মৰিনযসঙ্খাতা বোধিপক্খিযধম্মা তিস্সো সিক্খা এৰ ৰা সম্ভৰন্তি, তেসং ৰসেন ইমস্স অরিযসাৰকাদিভাৰো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘তদনুরূপেন অত্থেনা’’তি. অরিযস্স সাৰকোতি ৰা অরিযসাৰকত্থেন এৰ ৰুত্তো যথা ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাগ্গহণঞ্চেত্থ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অনিৰত্তিপটিপদাযং ঠিতস্স গহণত্থন্তি যথাৰুত্তা অত্থসংৰণ্ণনা সুট্ঠুতরং যুজ্জতেৰ.

২১. যথা ধাতুমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিট্ঠো ধাতুকম্মট্ঠানিকো আযতনাদিমুখেন অভিনিৰিট্ঠো আযতনাদিকম্মট্ঠানিকো, এৰং সচ্চমুখেন অভিনিৰিট্ঠোতি ৰুত্তং ‘‘চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো’’তি. চতুরোঘনিত্থরণত্থিকেহি কাতব্বতো কম্মং, ভাৰনা. কম্মমেৰ ৰিসেসাধিগমস্স ঠানং কারণন্তি, কম্মে ৰা যথাৰুত্তনট্ঠেন ঠানং অৰট্ঠানং ভাৰনারম্ভোকম্মট্ঠানং, তদেৰ চতুসচ্চমুখেন পৰত্তং এতস্স অত্থীতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো. উভযং নপ্পৰত্ততি এত্থাতি অপ্পৰত্তি. উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানোতি চ চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পাল়িতো অত্থতো চ উগ্গহেত্ৰা মনসিকারযোগ্গং কত্ৰা ঠিতো. ৰিপস্সনামগ্গং সমারুল়্হোতি সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনে পতিট্ঠায তদেৰ নামরূপং অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তো. সমন্নাহরতীতি ৰিপস্সনাৰজ্জনং সন্ধাযাহ, তস্মা যথা ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰিপস্সনাঞাণং পৰত্ততি, এৰং সমন্নাহরতি আৰজ্জতীতি অত্থো. কথং পনেত্থ ‘‘মনসি করোতী’’তি ইমিনা ‘‘ৰিপস্সতী’’তি অযমত্থো ৰুত্তো হোতীতি আহ ‘‘এত্থ…পে… ৰুত্তা’’তি. এত্থাতি চ ইমস্মিং সুত্তেতি অত্থো. ৰিপস্সতীতি চ যথা উপরি ৰিসেসাধিগমো হোতি, এৰং ঞাণচক্খুনা ৰিপস্সতি, ওলোকেতীতি অত্থো. মগ্গোপি ৰত্তব্বো. পুরিমঞ্হি সচ্চদ্ৰযং গম্ভীরত্তা দুদ্দসং, ইতরং দুদ্দসত্তা গম্ভীরং.

অভিনিৰেসোতি ৰিপস্সনাভিনিৰেসো ৰিপস্সনাপটিপত্তি. তদারম্মণেতি তং রূপক্খন্ধং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তে. যাথাৰসরসলক্খণং ৰৰত্থপেত্ৰাতি অৰিপরীতং অত্তনো আরম্মণং সভাৰচ্ছেদনাদিকিচ্চঞ্চেৰ অঞ্ঞাণাদিলক্খণঞ্চ অসঙ্করতো হদযে ঠপেত্ৰা. ইমিনা পুব্বে নামরূপপরিচ্ছেদে কতেপি ধম্মানং সলক্খণৰৰত্থাপনং পচ্চযপরিগ্গহেন সুৰৰত্থাপিতং নাম হোতীতি দস্সেতি যথা ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং বদ্ধং সুবদ্ধ’’ন্তি. এৰঞ্হি ঞাতপরিঞ্ঞায কিচ্চং সিদ্ধং নাম হোতি. পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নতো চ ৰৰত্থাপিতত্তা পাকটভাৰেন সিদ্ধেনপি সিদ্ধভাৰো পাকটো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অহুত্ৰা হোন্তী’’তি. অনিচ্চলক্খণং আরোপেতীতি অসতো হি উপ্পাদেন ভৰিতব্বং, ন সতো, উপ্পাদৰন্ততো চ নেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বা পচ্চযাযত্তৰুত্তিভাৰতো, সতি উপ্পাদে অৰস্সংভাৰী নিরোধোতি নত্থেৰ নিচ্চতাৰকাসোতি. সূপট্ঠিতানিচ্চতায চ উদযব্বযধম্মেহি অভিণ্হপটিপীল়নতো দুক্খমনট্ঠেন দুক্খং. তেনাহ ‘‘উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা দুক্খাতি দুক্খলক্খণং আরোপেতী’’তি. কত্থচিপি সঙ্খারগতে ‘‘মা জীরি মা ব্যাধিযী’’তি অলব্ভনতো নত্থি ৰসৰত্তনন্তি আহ ‘‘অৰসৰত্তনতো অনত্তাতি অনত্তলক্খণং আরোপেতী’’তি. পটিপাটিযাতি উদযব্বযঞাণাদিপরম্পরায.

তস্মিং খণেতি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে. একপটিৰেধেনেৰাতি একঞাণেনেৰ পটিৰিজ্ঝনেন. পটিৰেধো পটিঘাতাভাৰেন ৰিসযে নিস্সঙ্গচারসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং. অভিসমযো অৰিরজ্ঝিত্ৰা ৰিসযস্স অধিগমসঙ্খাতো অৰবোধো. ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা জাননমেৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো. অযং যথা ঞাণে পৰত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সরূপাদিপরিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৰত্তিং গহেত্ৰা ৰুত্তো, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনাপি ৰত্তনতো. তেনাহ ‘‘ন হিস্স তস্মিং সমযে’’তিআদি. পহীনস্স পুন অপ্পহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং পহানং, পহানমেৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি পহানপটিৰেধো. অযম্পি যেন কিলেসেন অপ্পহীযমানেন মগ্গভাৰনায ন ভৰিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৰনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স কিলেসস্স পদঘাতং করোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৰত্তিযা পটিঘাতাভাৰেন নিস্সঙ্গচারং উপাদায এৰং ৰুত্তো. সচ্ছিকিরিযা পচ্চক্খকরণং, অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৰা সরূপতো আরম্মণকরণং ইদং তন্তি যথাসভাৰতো গহণং, সা এৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো. অযং পন যস্স আৰরণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিরোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সরূপতো ৰিভাৰিতমেৰ পৰত্ততীতি এৰং ৰুত্তো.

ভাৰনা উপ্পাদনা ৰড্ঢনা চ, তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন, দুতিযাদীসু ৰড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৰা উভযথাপি ৰেদিতব্বং. পঠমমগ্গোপি হি যথারহং ৰুট্ঠানগামিনিযং পৰত্তং পরিজাননাদিং ৰড্ঢেন্তো পৰত্তোতি তত্থাপি ৰড্ঢনট্ঠেন ভাৰনা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো পুগ্গলন্তরসাধনতো উপ্পাদনট্ঠেন ভাৰনা, সা এৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি ভাৰনা পটিৰেধো. অযম্পি হি যথা ঞাণে পৰত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সরূপপরিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৰত্তিমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তো, তিট্ঠতু তাৰ যথাধিগতমগ্গধম্মং যথাপৰত্তেসু ফলধম্মেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৰিয ৰিগতসম্মোহোৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো’’তি (দী. নি. ১.২৯৯, ৩৫৬; মহাৰ. ২৭, ৫৭). যতো চস্স ধম্মতাসঞ্চোদিতা যথাধিগতসচ্চধম্মাৰলম্বিনিযো মগ্গৰীথিতো পরতো মগ্গফলপহীনাৰসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৰেক্খণা পৰত্তন্তি. দুক্খসচ্চধম্মা হি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা ‘‘পরিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তিআদীসুপি ৰিভাৰেতব্বা. একাভিসমযেন অভিসমেতীতি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভূততরং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘নো চ খো অঞ্ঞমঞ্ঞেন ঞাণেনা’’তিআদি ৰুত্তং.

ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘‘অরিযমগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৰসেন কিচ্চকরণং, ন একাভিসমযৰসেন. তঞ্হি কালেন দুক্খং পজানাতি, কালেন সমুদযং পজহতি, কালেন নিরোধং সচ্ছিকরোতি, কালেন মগ্গং ভাৰেতি, অঞ্ঞথা একস্স ঞাণস্স একস্মিং খণে চতুকিচ্চকরণং ন যুজ্জতি. ন হিদং কত্থচি দিট্ঠম্পি সুত্তং অত্থী’’তি. সো ৰত্তব্বো – যদি অরিযমগ্গঞাণং নানাভিসমযৰসেন সচ্চানি অভিসমেতি, ন একাভিসমযৰসেন, এৰং সন্তে পচ্চেকম্পি সচ্চেসু নানক্খণেনেৰ পৰত্তেয্য, ন একক্খণেন, তথা সতি দুক্খাদীনং একদেসেকদেসমেৰ পরিজানাতি পজহতীতি আপজ্জতীতি নানাভিসমযে পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সঞ্ঞোজনত্তযাদীনং একদেসেকদেসপ্পহানং সিযাতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদিতা, ততো এৰ একদেসসোতাপন্নাদিতা চ আপজ্জতি অনন্তরফলত্তা লোকুত্তরকুসলানং, ন চ তং যুত্তং. ন হি কালভেদেন ৰিনা সো এৰ সোতাপন্নো চ অসোতাপন্নো চাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং.

অপিচাযং নানাভিসমযৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘মগ্গঞাণং সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তং কিং আরম্মণতো পটিৰিজ্ঝতি, উদাহু কিচ্চতো’’তি? জানমানো ‘‘কিচ্চতো’’তি ৰদেয্য, ‘‘কিচ্চতো পটিৰিজ্ঝন্তস্স কিং নানাভিসমযেনা’’তি ৰত্ৰা পটিপাটিযানিদস্সনেন সঞ্ঞাপেতব্বো. অথ ‘‘আরম্মণতো’’তি ৰদেয্য, এৰং সন্তে তস্স ঞাণস্স ৰিপস্সনাঞাণস্স ৰিয দুক্খসমুদযানং অচ্চন্তপরিঞ্ঞাসমুচ্ছেদা ন যুত্তা অনিস্সটত্তা. তথা মগ্গদস্সনং. ন হি মগ্গো সযমেৰ অত্তানং আরব্ভ পৰত্ততীতি যুত্তং, মগ্গন্তরপরিকপ্পনায পন অনৰট্ঠানং আপজ্জতি, তস্মা তীণি সচ্চানি কিচ্চতো, নিরোধং কিচ্চতো চ আরম্মণতো চ পটিৰিজ্ঝতীতি এৰং অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝন্তস্স মগ্গঞাণস্স নত্থেৰ নানাভিসমযো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যো ভিক্খৰে দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদি. ন চেতং কালন্তরদস্সনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যো নু খো, আৰুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি …পে… দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৰৰিচারণাযং তদত্থসাধনত্থং আযস্মতা গৰম্পতিত্থেরেন আভতত্তা, পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা, অঞ্ঞথা পুরিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সনমযোজনিযং সিযা. ন হি লোকুত্তরমগ্গো লোকিযমগ্গো ৰিয কতকারীভাৰেন পৰত্ততি সমুচ্ছেদকত্তা, তথা যোজনেন চ সব্বদস্সনং দস্সনন্তরপরমন্তি দস্সনানুপরমো সিযাতি এৰং আগমতো যুত্তিতো চ নানাভিসমযো ন যুজ্জতীতি সঞ্ঞাপেতব্বো. এৰং চে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে গচ্ছতি, অভিধম্মে (কথা. ২৭৪) ওধিসোকথায সঞ্ঞাপেতব্বোতি.

নিরোধং আরম্মণতোতি নিরোধমেৰ আরম্মণতোতি নিযমো গহেতব্বো, ন আরম্মণতোৰাতি. তেন নিরোধে কিচ্চতোপি পটিৰেধো সিদ্ধো হোতি. তস্মিং সমযেতি সচ্চানং অভিসমযে. ৰীসতিৰত্থুকাতিআদি ‘‘তীণি সঞ্ঞোজনানী’’তি ৰুত্তানং সরূপদস্সনং. চতূসু আসৰেসূতি ইদং অভিধম্মনযেন ৰুত্তং, ন সুত্তন্তনযেন. ন হি সুত্তে কত্থচি চত্তারো আসৰা আগতা অত্থি. যদি ৰিচিকিচ্ছা ন আসৰো, অথ কস্মা ‘‘সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো, ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা দস্সনা পহাতব্বা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দস্সনা পহাতব্বা’’তিআদি. এত্থ পরিযাপন্নত্তাতি এতেন সম্মাসঙ্কপ্পস্স ৰিয পঞ্ঞাক্খন্ধে কিচ্চসভাগতায ইধ ৰিচিকিচ্ছায আসৰসঙ্গহো কতোতি দস্সেতি.

সব্বো অত্তগ্গাহো সক্কাযদিট্ঠিৰিনিমুত্তো নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ছন্নং দিট্ঠীনং…পে… ৰিভত্তা’’তি. সা হি দিট্ঠি একস্মিং চিত্তুপ্পাদে সন্তানে চ ঠিতং একট্ঠং, তত্থ পঠমং সহজাতেকট্ঠং, ইতরং পহানেকট্ঠং, তদুভযম্পি নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠাসৰেহী’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বথাপীতি সব্বপ্পকারেন, সহজাতেকট্ঠপহানেকট্ঠপ্পকারেহীতি অত্থো. অৰসেসাতি দিট্ঠাসৰতো অৰসিট্ঠা. তযোপি আসৰাতি কামাসৰভৰাসৰঅৰিজ্জাসৰা. তথা হি পুব্বে ‘‘চতূসু আসৰেসূ’’তি ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা বহূ এৰেত্থ আসৰা পহাতব্বা, তস্মা বহুৰচননিদ্দেসো কতো ‘‘ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা দস্সনা পহাতব্বা’’তি. পোরাণানন্তি অট্ঠকথাচরিযানং, ‘‘পুরাতনানং মজ্ঝিমভাণকান’’ন্তি চ ৰদন্তি.

দস্সনা পহাতব্বাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.

দস্সনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সংৰরাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২২. সংৰরাদীহীতি সংৰরপটিসেৰনঅধিৰাসনপরিৰজ্জনৰিনোদনেহি. সব্বেসম্পীতি চতুন্নম্পি অরিযমগ্গানং. অযন্তি সংৰরাপহাতব্বাদিকথা পুব্বভাগপটিপদাতি ৰেদিতব্বা. তথা হি হেট্ঠা ‘‘উপক্কিলেসৰিসোধনং আদিং কত্ৰা আসৰক্খযপটিপত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি সুত্তন্তদেসনায পযোজনং ৰুত্তং. ন হি সক্কা আদিতো এৰ অরিযমগ্গং ভাৰেতুং, অথ খো সমাদিন্নসীলো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতি, সঙ্খাযেকং অধিৰাসেতি, সঙ্খাযেকং পরিৰজ্জেতি, সঙ্খাযেকং ৰিনোদেতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮; ম. নি. ২.১৬৮) এৰং ৰুত্তং চতুরাপস্সেনপটিপত্তিং পটিপজ্জমানো সম্মসনৰিধিং ওতরিত্ৰা অনুক্কমেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা আসৰে খেপেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভারো, ন আযতকেনেৰ পপাতো, এৰং খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা, ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধো’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫).

ইধাতি অযং ইধ-সদ্দো সব্বাকারতো ইন্দ্রিযসংৰরসংৰুতস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চাতি ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং সাসনে’’তি. আদীনৰপটিসঙ্খাতি আদীনৰপচ্চৰেক্খণা. সম্পলিমট্ঠন্তি (অ. নি. টী. ৩.৬.৫৮) ঘংসিতং. অনুব্যঞ্জনসোতি হত্থপাদহসিতকথিতৰিলোকিতাদিপ্পকারভাগসো. তঞ্হি অযোনিসো মনসিকরোতো কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুচ্চতি. নিমিত্তগ্গাহোতি ইত্থিপুরিসনিমিত্তাদিকস্স ৰা কিলেসৰত্থুভূতস্স ৰা নিমিত্তস্স গাহো. আদিত্তপরিযাযনযেনাতি আদিত্তপরিযাযে (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪) আগতনযেন ৰেদিতব্বা আদীনৰপটিসঙ্খাতি যোজনা. যথা ইত্থিযা ইন্দ্রিযন্তি ইত্থিন্দ্রিযং, ন এৰমিদং, ইদং পন চক্খুমেৰ ইন্দ্রিযন্তি চক্খুন্দ্রিযন্তি. তিত্থকাকো ৰিযাতি তিত্থে কাকো তিত্থকাকো, নদিযা সমতিক্কমনতিত্থে নিযতট্ঠিতিকো. আৰাটকচ্ছপোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

এৰং তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায চক্খুন্দ্রিযে নিযতট্ঠানো সংৰরো চক্খুন্দ্রিযসংৰরো. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলধম্মা. যদিপি অঞ্ঞত্থ অসঙ্খেয্যম্পি ভৰঙ্গচিত্তং নিরন্তরং উপ্পজ্জতি, পসাদঘট্টনাৰজ্জনুপ্পাদানং পন অন্তরে দ্ৰে এৰ ভৰঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জন্তীতি অযং চিত্তনিযামোতি আহ ভৰঙ্গে ‘‘দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে’’তি.

জৰনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৰাতিআদি (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১৫; ধ. স. মূলটী. ১৩৫২) পুন অৰচনত্থং ইধেৰ সব্বং ৰুত্তন্তি ছসু দ্ৰারেসু যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. ন হি পঞ্চদ্ৰারে কাযৰচীদুচ্চরিতসঙ্খাতো দুস্সীল্যসংৰরো অত্থীতি সো মনোদ্ৰারৰসেন, ইতরো ছন্নম্পি দ্ৰারানং ৰসেন যোজেতব্বো. মুট্ঠস্সচ্চাদীনঞ্হি সতিপটিপক্খাদিলক্খণানং অকুসলধম্মানং সিযা পঞ্চদ্ৰারে উপ্পত্তি, ন ত্ৰেৰ কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমভূতস্স দুস্সীল্যস্স তত্থ উপ্পত্তি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং অৰিঞ্ঞত্তিজনকত্তাতি.

যথা কিন্তি যেন পকারেন জৰনে উপ্পজ্জমানো অসংৰরো ‘‘চক্খুদ্ৰারে অসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. যথাতিআদিনা নগরদ্ৰারে অসংৰরে সতি তংসম্বন্ধানং ঘরাদীনং অসংৰুততা ৰিয জৰনে অসংৰরে সতি তংসম্বন্ধানং দ্ৰারাদীনং অসংৰুততাতি অঞ্ঞাসংৰরে অঞ্ঞাসংৰুততাসামঞ্ঞমেৰ নিদস্সেতি, ন পুব্বাপরসামঞ্ঞং, অন্তোবহিসামঞ্ঞং ৰা. সম্বন্ধো চ জৰনেন দ্ৰারাদীনং একসন্ততিপরিযাপন্নতায এৰ দট্ঠব্বো. পচ্চযভাৰেন পুরিমনিপ্ফন্নং জৰনকালে অসন্তম্পি ভৰঙ্গাদি ফলনিপ্ফত্তিযা চক্খাদি ৰিয সন্তংযেৰ নাম. ন হি ধরমানংযেৰ ‘‘সন্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা সতি দ্ৰারভৰঙ্গাদিকে পচ্ছা উপ্পজ্জমানং জৰনং বাহিরং ৰিয কত্ৰা নগরদ্ৰারসমানং ৰুত্তং. ইতরঞ্চ অন্তোনগরঘরাদিসমানং. জৰনস্স হি পরমত্থতো অসতিপি বাহিরভাৰে ইতরস্স চ অব্ভন্তরভাৰে ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯) আদিৰচনতো আগন্তুকভূতস্স কদাচি কদাচি উপ্পজ্জমানস্স জৰনস্স বাহিরভাৰো, তব্বিধুরসভাৰস্স ইতরস্স অব্ভন্তরভাৰো চ পরিযাযতো ৰেদিতব্বো. জৰনে ৰা অসংৰরে উপ্পন্নে ততো পরং দ্ৰারভৰঙ্গাদীনং অসংৰরহেতুভাৰাপত্তিতো নগরদ্ৰারসদিসেন জৰনেন পৰিসিত্ৰা দুস্সীল্যাদিচোরানং দ্ৰারভৰঙ্গাদীসু মুসনং কুসলভণ্ডৰিনাসনং দট্ঠব্বং. উপ্পন্নে হি অসংৰরে দ্ৰারাদীনং তস্স হেতুভাৰো পঞ্ঞাযতি, সো চ উপ্পজ্জমানোযেৰ দ্ৰারাদীনং সংৰরূপনিস্সযভাৰং পটিবাহেন্তোযেৰ পৰত্ততীতি অযঞ্হেত্থ অসংৰরাদীনং পৰত্তিনযো. পঞ্চদ্ৰারে রূপাদিআরম্মণে আপাথগতে যথাপচ্চযং অকুসলজৰনে উপ্পজ্জিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৰারিকজৰনং তংযেৰ আরম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি, পুন তস্মিংযেৰ দ্ৰারে ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তিআদিনা ৰিসযং ৰৰত্থপেত্ৰা জৰনং ভৰঙ্গং ওতরতি, পুন ৰারে রজ্জনাদিৰসেন জৰনং জৰতি, পুনপি যদি তাদিসং আরম্মণং আপাথমাগচ্ছতি, তংসদিসমেৰ পঞ্চদ্ৰারে রূপাদীসু জৰনং উপ্পজ্জতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘এৰমেৰ জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতি দ্ৰারম্পি অগুত্ত’’ন্তিআদি. অযং তাৰ অসংৰরপক্খে অত্থৰণ্ণনা.

সংৰরপক্খেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সংৰরেন সমন্নাগতো পুগ্গলো সংৰুতোতি ৰুত্তোতি আহ ‘‘উপেতোতি ৰুত্তং হোতী’’তি. একজ্ঝং কত্ৰাতি ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি পদঞ্চ অত্থতো অভিন্নং সমানং কত্ৰা. অযমেৰ চেত্থ অত্থোসুন্দরতরো উপরিপাল়িযা সংসন্দনতো. তেনাহ ‘‘তথাহী’’তিআদি. যন্তি আদেসোতি ইমিনা লিঙ্গৰিপল্লাসেন সদ্ধিং ৰচনৰিপল্লাসো কতোতি দস্সেতি, নিপাতপদং ৰা এতং পচ্চত্তপুথুৰচনত্থং. ৰিঘাতকরাতি চিত্তৰিঘাতকরণা চিত্তদুক্খনিব্বত্তকা চ. যথাৰুত্তকিলেসহেতুকা দাহানুবন্ধা ৰিপাকা এৰ ৰিপাকপরিল়াহা. যথা পনেত্থ আসৰা অঞ্ঞে চ ৰিঘাতকরা কিলেসৰিপাকপরিল়াহা সম্ভৰন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৰারেহী’’তিআদি ৰুত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এত্থ চ সংৰরণূপাযো, সংৰরিতব্বং, সংৰরো, যতো সো সংৰরো, যত্থ সংৰরো, যঞ্চ সংৰরফলন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. কথং? পটিসঙ্খা যোনিসোতি হি সংৰরণূপাযো. চক্খুন্দ্রিযং সংৰরিতব্বং. সংৰরগ্গহণেন গহিতা সতি সংৰরো. অসংৰুতস্সাতি সংৰরণাৰধি. অসংৰরতো হি সংৰরণং. সংৰরিতব্বগ্গহণেন সিদ্ধো ইধ সংৰরৰিসযো. চক্খুন্দ্রিযঞ্হি সংৰরঞাণং রূপারম্মণে সংৰরীযতীতি অৰুত্তসিদ্ধোযমত্থো. আসৰতন্নিমিত্তকিলেসাদিপরিল়াহাভাৰো ফলং. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি যোজেতব্বং. সব্বত্থেৰাতি মনোদ্ৰারে পঞ্চদ্ৰারে চাতি সব্বস্মিং দ্ৰারে.

সংৰরাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিসেৰনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২৩. পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরন্তিআদীসু ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা ৰুত্তং পচ্চৰেক্খণমেৰ যোনিসো পটিসঙ্খা. ঈদিসন্তি এৰরূপং ইট্ঠারম্মণং. ভৰপত্থনায অস্সাদযতোতি ভৰপত্থনামুখেন ভাৰিতং আরম্মণং অস্সাদেন্তস্স. চীৰরন্তি নিৰাসনাদি যং কিঞ্চি চীৰরং. পটিসেৰতীতি নিৰাসনাদিৰসেন পরিভুঞ্জতি. যাৰদেৰাতি পযোজনপরিমাণনিযমনং. সীতপটিঘাতাদিযেৰ হি যোগিনো চীৰরপটিসেৰনে পযোজনং. সীতস্সাতি ধাতুক্খোভতো ৰা উতুপরিণামতো ৰা উপ্পন্নসীতস্স. পটিঘাতাযাতি পটিবাহনত্থং তপ্পচ্চযস্স ৰিকারস্স ৰিনোদনত্থং. উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপতো উপ্পন্নস্স উণ্হস্স. ডংসাদযো পাকটাযেৰ. পুন যাৰদেৰাতি নিযতপযোজনপরিমাণনিযমনং. নিযতঞ্হি পযোজনং চীৰরপটিসেৰনস্স হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনং, ইতরং কদাচি কদাচি. হিরিকোপীনন্তি সম্বাধট্ঠানং. যস্মিঞ্হি অঙ্গে ৰিৰটে হিরীকুপ্পতি ৰিনস্সতি, তং হিরিযা কোপনতো হিরিকোপীনং, তস্স পটিচ্ছাদনত্থং চীৰরং পটিসেৰতি.

পিণ্ডপাতন্তি যং কিঞ্চি আহারং. সো হি পিণ্ডোল্যেন ভিক্খনায পত্তে পতনতো তত্থ তত্থ লদ্ধভিক্খাপিণ্ডানং পাতো সন্নিপাতোতি ‘‘পিণ্ডপাতো’’তি ৰুচ্চতি. নেৰ দৰাযাতি ন কীল়নায. ন মদাযাতি ন বলমদমানমদপুরিসমদত্থং. ন মণ্ডনাযাতি ন অঙ্গপচ্চঙ্গানং পীণনভাৰত্থং. ন ৰিভূসনাযাতি ন তেসংযেৰ সোভনত্থং, ছৰিসম্পতিঅত্থন্তি অত্থো. ইমানি চ পদানি যথাক্কমং মোহ-দোস-সণ্ঠান-ৰণ্ণ-রাগূপনিস্সয-পহানত্থানি ৰেদিতব্বানি. পুরিমং ৰা দ্ৰযং অত্তনো অত্তনো সংকিলেসুপ্পত্তিনিসেধনত্থং, ইতরং পরস্সপি. চত্তারিপি কামসুখল্লিকানুযোগস্স পহানত্থং ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. কাযস্সাতি রূপকাযস্স. ঠিতিযা যাপনাযাতি পবন্ধট্ঠিতত্থঞ্চেৰ পৰত্তিযা অৰিচ্ছেদনত্থঞ্চ চিরকালট্ঠিতত্থং জীৰিতিন্দ্রিযস্স পৰত্তাপনত্থং. ৰিহিংসূপরতিযাতি জিঘচ্ছাদুক্খস্স উপরমণত্থং. ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযাতি সাসনমগ্গব্রহ্মচরিযানং অনুগ্গহত্থং. ইতীতি এৰং ইমিনা উপাযেন. পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামীতি পুরাণং অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনং পটিহনিস্সামি. নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি নৰং ভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি. তস্সা হি অনুপ্পন্নায অনুপ্পজ্জনত্থমেৰ আহারং পরিভুঞ্জতি. এত্থ চ অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা নাম যথাপৰত্তা জিঘচ্ছানিমিত্তা ৰেদনা. সা হি অভুঞ্জন্তস্স ভিয্যো ভিয্যো পৰড্ঢনৰসেন উপ্পজ্জতি, ভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনাপি খুদানিমিত্তাৰ অঙ্গদাহসূলাদিৰেদনা অপ্পৰত্তা. সা হি ভুত্তপচ্চযা অনুপ্পন্নাৰ ন উপ্পজ্জিস্সতীতি. ৰিহিংসানিমিত্ততা চেতাসং ৰিহিংসায ৰিসেসো.

যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি যাপনা চ মে চতুন্নং ইরিযাপথানং ভৰিস্সতি. যাপনাযাতি ইমিনা জীৰিতিন্দ্রিযযাপনা ৰুত্তা, ইধ চতুন্নং ইরিযাপথানং অৰিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনাতি অযমেতাসং ৰিসেসো. অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চাতি অযুত্তপরিযেসনপটিগ্গহণপরিভোগপরিৰজ্জনেন অনৰজ্জতা, পরিমিতপরিভোগেন ফাসুৰিহারো. অসপ্পাযাপরিমিতভোজনপচ্চযা অরতিতন্দীৰিজম্ভিতাৰিঞ্ঞুগরহাদিদোসাভাৰেন ৰা অনৰজ্জতা, সপ্পাযপরিমিতভোজনপচ্চযা কাযবলসম্ভৰেন ফাসুৰিহারো. যাৰদত্থউদরাৰদেহকভোজনপরিৰজ্জনেন সেয্যসুখপস্সসুখমিদ্ধসুখাদীনং অভাৰতো অনৰজ্জতা, চতুপঞ্চালোপমত্তঞ্ঞীনভোজনেন চতুইরিযাপথযোগ্যতাপাদনতো ফাসুৰিহারো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;

অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩);

এত্তাৰতা পযোজনপরিগ্গহো, মজ্ঝিমা চ পটিপদা দীপিতা হোতি.

সেনাসনন্তি সযনঞ্চ আসনঞ্চ. যত্থ হি ৰিহারাদিকে সেতি নিপজ্জতি, আসতি নিসীদতি, তং সেনাসনং. উতুপরিস্সযৰিনোদনপটিসল্লানারামত্থন্তি উতুযেৰ পরিসহনট্ঠেন পরিস্সযো, সরীরাবাধচিত্তৰিক্খেপকরো, অথ ৰা যথাৰুত্তো উতু চ সীহব্যগ্ঘাদিপাকটপরিস্সযো চ রাগদোসাদিপটিচ্ছন্নপরিস্সযো চ উতুপরিস্সযো, তস্স ৰিনোদনত্থঞ্চেৰ একীভাৰসুখত্থঞ্চ. ইদঞ্চ চীৰরপটিসেৰনে হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনং ৰিয তস্স নিযতপযোজনন্তি পুন ‘‘যাৰদেৰা’’তি ৰুত্তং.

গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারন্তি রোগস্স পচ্চনীকপ্পৰত্তিযা গিলানপচ্চযো, ততো এৰ ভিসক্কস্স অনুঞ্ঞাতৰত্থুতায ভেসজ্জং, জীৰিতস্স পরিৰারসম্ভারভাৰেহি পরিক্খারো চাতি গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারো, তং. উপ্পন্নানন্তি জাতানং নিব্বত্তানং. ৰেয্যাবাধিকানন্তি ব্যাবাধতো ধাতুক্খোভতো চ তন্নিব্বত্তরোগতো চ জাতানং. ৰেদনানন্তি দুক্খৰেদনানং. অব্যাবজ্ঝপরমতাযাতি নিদ্দুক্খপরমভাৰায পটিসেৰামীতি যোজনা. এৰমেত্থ সঙ্খেপেনেৰ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. নৰৰেদনুপ্পাদনতোপীতি ন কেৰলং আযতিং এৰ ৰিপাকপরিল়াহা, অথ খো অতিভোজনপচ্চযা অলংসাটকাদীনং ৰিয নৰৰেদনুপ্পাদনতোপি ৰেদিতব্বাতি অত্থো.

পটিসেৰনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অধিৰাসনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২৪. খমোতি খমনকো. কম্মট্ঠানিকস্স চলনং নাম কম্মট্ঠানপরিচ্চাগোতি আহ ‘‘চলতি কম্পতি কম্মট্ঠানং ৰিজহতী’’তি. অধিমত্তম্পি উণ্হং সহতি, সহন্তো চ ন নগ্গসমণাদযো ৰিয সহতি, অথ খো কম্মট্ঠানাৰিজহনেনাতি আহ ‘‘স্ৰেৰ থেরো ৰিযা’’তি. বহিচঙ্কমেতি লেণতো বহি চঙ্কমে. উণ্হভযেনেৰাতি নরকগ্গিউণ্হভযেনেৰ. তেনাহ ‘‘অৰীচিমহানিরযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা’’তি, তম্পি ‘‘মযা অনেকক্খত্তুং অনুভূতং, ইদং পন ততো মুদুতর’’ন্তি এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. এত্থাতি এতস্মিং ঠানে. অগ্গিসন্তাপোৰ ৰেদিতব্বো সূরিযসন্তাপস্স পরতো ৰুচ্চমানত্তা.

পরিসুদ্ধসীলোহমস্মীতি সব্বথাপি ‘‘ৰিসুদ্ধসীলোহমস্মী’’তি মরণং অগ্গহেত্ৰা অৰিপ্পটিসারমূলিকং পীতিং উপ্পাদেসি. সহ পীতুপ্পাদাতি ফরণপীতিযা উপ্পাদেন সহেৰ. ৰিসং নিৰত্তিত্ৰাতি পীতিৰেগেন অজ্ঝোত্থতং দট্ঠমুখেনেৰ ভস্সিত্ৰা. তত্থেৰাতি সপ্পেন দট্ঠট্ঠানেযেৰ. চিত্তেকগ্গতং লভিত্ৰাতি ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৬৬; ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) নযেন সমাধানং পাপুণিত্ৰা.

পচ্চযেসু সন্তোসো ভাৰনায চ আরমিতব্বট্ঠানতায আরামো অস্সাতি পচ্চযসন্তোসভাৰনারামো, তস্স ভাৰো পচ্চয…পে… রামতা, তায. মহাথেরোতি ৰুড্ঢতরো থেরো. ৰচনমেৰ তদত্থং ঞাপেতুকামানং পথোতি ৰচনপথো.

অসুখট্ঠেন ৰা তিব্বা. যঞ্হি ন সুখং, তং অনিট্ঠং ‘‘তিব্ব’’ন্তি ৰুচ্চতি. এৰংসভাৰোতি ‘‘অধিৰাসনজাতিযো’’তি পদস্স অত্থমাহ. মুহুত্তেন খণেৰ ৰাতে হদযং ফালেতুং আরদ্ধেযেৰ. অনাগামী হুত্ৰা পরিনিব্বাযীতি অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযি.

এৰং সব্বত্থাতি ‘‘উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতং পত্থযতো’’তিআদিনা সব্বত্থ উণ্হাদিনিমিত্তং কামাসৰুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, সীতং ৰা উণ্হং ৰা অনিট্ঠন্তি অধিপ্পাযো. অত্তগ্গাহে সতি অত্তনিযগ্গাহোতি আহ ‘‘ময্হং সীতং উণ্হন্তি গাহো দিট্ঠাসৰো’’তি. সীতাদিকে উপগতে সহন্তী খমন্তী তে অত্তনো উপরি ৰাসেন্তী ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আরোপেত্ৰা ৰাসেতিযেৰা’’তি. ন নিরস্সতীতি ন ৰিধুনতি. যো হি সীতাদিকে ন সহতি, সো তে নিরস্সন্তো ৰিধুনন্তো ৰিয হোতীতি.

অধিৰাসনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পরিৰজ্জনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২৫. অহং সমণোতি (অ. নি. টী. ৩.৬.৫৮) ‘‘অহং সমণো, কিং মম জীৰিতেন ৰা মরণেন ৰা’’তি এৰং অচিন্তেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি গামপ্পদেসং পযোজনাদিঞ্চ পচ্চৰেক্খিত্ৰা. পটিক্কমতীতি হত্থিআদীনং সমীপগমনতো অপক্কমতি. কণ্টকা যত্থ তিট্ঠন্তি, তং কণ্টকট্ঠানং. অমনুস্সদুট্ঠানীতি অমনুস্সসঞ্চারেন দূসিতানি, সপরিস্সযানীতি অত্থো. সমানন্তি সমং, অৰিসমন্তি অত্থো. অকাসি ৰা তাদিসং অনাচারং.

সীলসংৰরসঙ্খাতেনাতি ‘‘কথং পরিৰজ্জনং সীল’’ন্তি যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অপিচ ‘‘চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতী’’তি ৰচনতো হত্থিআদিপরিৰজ্জনম্পি ভগৰতো ৰচনানুট্ঠানন্তি কত্ৰা আচারসীলমেৰাতি ৰেদিতব্বং.

পরিৰজ্জনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিনোদনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২৬. ইতিপীতি ইমিনা কারণেন, অযোনিসোমনসিকারসমুট্ঠিতত্তাপি লোভাদিসহগতত্তাপি কুসলপটিপক্খতোপীতিআদীহি কারণেহি অযং ৰিতক্কো অকুসলোতি অত্থো. ইমিনা নযেন সাৰজ্জোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ অকুসলোতিআদিনা দিট্ঠধম্মিকং কামৰিতক্কস্স আদীনৰং দস্সেতি, দুক্খৰিপাকোতি ইমিনা সম্পরাযিকং. অত্তব্যাবাধায সংৰত্ততীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন আদীনৰৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা. উপ্পন্নস্স কামৰিতক্কস্স অনধিৰাসনং নাম পুন তাদিসস্স অনুপ্পাদনং, তং পনস্স পহানং ৰিনোদনং ব্যন্তিকরণং অনভাৰগমনন্তি চ ৰত্তুং ৰট্টতীতি পাল়িযং ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পজহতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অনধিৰাসেন্তো কিং করোতীতি পজহতী’’তিআদিমাহ. পহানঞ্চেত্থ ৰিক্খম্ভনমেৰ, ন সমুচ্ছেদোতি দস্সেতুং ‘‘ৰিনোদেতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ অত্থো দস্সিতো.

কামৰিতক্কোতি সম্পযোগতো আরম্মণতো চ কামসহগতো ৰিতক্কো. তেনাহ ‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো’’তিআদি. কামপটিসংযুত্তোতি হি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন সম্পযুত্তো ৰত্থুকামসঙ্খাতেন পটিবদ্ধো চ. উপ্পন্নুপ্পন্নেতি তেসং পাপৰিতক্কানং উপ্পাদাৰত্থাগহণং ৰা কতং সিযা অনৰসেসগ্গহণং ৰা. তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘উপন্নমত্তে’’তি, সম্পতিজাতেতি অত্থো. অনৰসেসগ্গহণং ব্যাপনিচ্ছায হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সতক্খত্তুম্পি উপ্পন্নে’’তি ৰুত্তং. ঞাতিৰিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং ঞাতযো সুখজীৰিনো সম্পত্তিযুত্তা’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৰসেন ঞাতকে আরব্ভ উপ্পন্নৰিতক্কো. জনপদৰিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সম্পন্নসস্সো রমণীযো’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৰসেনেৰ জনপদং আরব্ভ উপ্পন্নৰিতক্কো. উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পরাযে অত্তা সুখী হোতি অমরোতি দুক্করকারিকায পটিসংযুত্তো অমরত্থায ৰিতক্কো, তং ৰা আরব্ভ অমরাৰিক্খেপদিট্ঠিসহগতো অমরো চ সো ৰিতক্কো চাতি অমরৰিতক্কো. পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি পরেসু উপট্ঠাকাদীসু সহনন্দিকাদিৰসেন পৰত্তো অনুদ্দযতাপতিরূপকো গেহস্সিতপেমেন পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো. লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৰরাদিলাভেন চেৰ সক্কারেন চ কিত্তিসদ্দেন চ আরম্মণকরণৰসেন পটিসংযুত্তো. অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি ‘‘অহো ৰত মং পরে ন অৰজানেয্যুং, ন হেট্ঠা কত্ৰা মঞ্ঞেয্যুং, পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং করেয্যু’’ন্তি উপ্পন্নৰিতক্কো.

কামৰিতক্কো কামসঙ্কপ্পনসভাৰত্তা কামসঙ্কপ্পপৰত্তিযা সাতিসযত্তা চ কামনাকারোতি আহ ‘‘কামৰিতক্কো পনেত্থ কামাসৰো’’তি. তব্বিসেসোতি কামাসৰৰিসেসো, রাগসহৰুত্তীতি অধিপ্পাযো. কামৰিতক্কাদিকে ৰিনোদেতি অত্তনো সন্তানতো নীহরতি এতেনাতি ৰিনোদনং, ৰীরিযন্তি আহ ‘‘ৰীরিযসংৰরসঙ্খাতেন ৰিনোদনেনা’’তি.

ৰিনোদনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা

২৭. ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিযো পরিপূরেন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১৮৭) ৰচনতো ৰিজ্জাৰিমুত্তীনং অনধিগমো ততো চ সকলৰট্টদুক্খানতিৰত্তি অভাৰনায আদীনৰো, ৰুত্তৰিপরিযাযেন ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰাদিৰসেন চ ভাৰনায আনিসংসো ৰেদিতব্বো. উপরিমগ্গত্তযসমযসম্ভূতাতি দুতিযাদিমগ্গক্খণে জাতা, ভাৰনাধিকারতো দুতিযমগ্গাদিপরিযাপন্নাতি অত্থো. ননু চ তে লোকুত্তরা এৰ, কস্মা ৰিসেসনং কতন্তি? নযিদং ৰিসেসনং, ৰিসেসিতব্বং পনেতং, লোকুত্তরবোজ্ঝঙ্গা এৰ অধিপ্পেতা, তে চ খো উপরিমগ্গত্তযসমযসম্ভূতাতি. বোজ্ঝঙ্গেসু অসম্মোহত্থন্তি ৰিপস্সনাঝানমগ্গফলবোজ্ঝঙ্গেসু সম্মোহাভাৰত্থং. মিস্সকনযেন হি বোজ্ঝঙ্গেসু ৰুচ্চমানেসু তদঙ্গাদিৰিৰেকদস্সনৰসেন ৰিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গাদযো ৰিভজিত্ৰা ৰুচ্চন্তি, ন নিব্বত্তিতলোকুত্তরবোজ্ঝঙ্গা এৰাতি বোজ্ঝঙ্গেসু সম্মোহো ন হোতি বোজ্ঝঙ্গভাৰনাপটিপত্তিযা চ সম্মদেৰ পকাসিতত্তা. ইধ পনাতি ইমস্মিং সুত্তে, ইমস্মিং ৰা অধিকারে. লোকুত্তরনযো এৰ গহেতব্বো ভাৰনামগ্গস্স অধিকতত্তা.

আদিপদানন্তি (অ. নি. টী. ১.১.৪১৮) ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গ’’ন্তি এৰমাদীনং তস্মিং তস্মিং ৰাক্যে আদিভূতানং পদানং. অত্থতোতি ৰিসেসৰসেন সামঞ্ঞৰসেন চ পদত্থতো. লক্খণাদীহীতি লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানতো. কমতোতি অনুপুব্বিতো. অনূনাধিকতোতি তাৰত্তকতো. ৰিভাৰিনাতি ৰিঞ্ঞুনা.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গেতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গপদে. সরণট্ঠেনাতি অনুস্সরণট্ঠেন. চিরকতাদিভেদং আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা উপট্ঠানং. উদকে অলাবু ৰিয পিলৰিত্ৰা গন্তুং অদত্ৰা পাসাণস্স ৰিয নিচ্চলস্স আরম্মণস্স ঠপনং সারণং অসম্মুট্ঠতাকরণং অপিলাপনং. ৰুত্তম্পি হেতং মিলিন্দপঞ্হে. ভণ্ডাগারিকোতি ভণ্ডগোপকো. অপিলাপে করোতি অপিলাপেতি. থেরেনাতি নাগসেনত্থেরেন. সম্মোসপচ্চনীকং কিচ্চং অসম্মোসো, ন সম্মোসাভাৰমত্তং. গোচরাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানাতি কাযাদিআরম্মণাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা.

বোধিযা ধম্মসামগ্গিযা, অঙ্গো অৰযৰো, বোধিস্স ৰা অরিযসাৰকস্স অঙ্গো কারণং. পতিট্ঠানাযূহনা ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনাযং (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১) –

‘‘কিলেসৰসেন পতিট্ঠানং, অভিসঙ্খারৰসেন আযূহনা. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং, অৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারেহি আযূহনা. তণ্হাৰসেন পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৰসেন আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৰসেন পতিট্ঠানং, উদ্ধচ্চৰসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৰসেন পতিট্ঠানং, অত্তকিলমথানুযোগৰসেন আযূহনা. সব্বাকুসলাভিসঙ্খারৰসেন পতিট্ঠানং, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খারৰসেন আযূহনা’’তি –

ৰুত্তেসু পকারেসু ইধ অৰুত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বা. যা হি অযং বোধীতি ৰুচ্চতীতি যোজেতব্বং. ‘‘বুজ্ঝতী’’তি পদস্স পটিবুজ্ঝতীতি অত্থোতি আহ ‘‘কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতী’’তি. তং পন পটিবুজ্ঝনং অত্থতো চতুন্নং সচ্চানং পটিৰেধো, নিব্বানস্সেৰ ৰা সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘চত্তারী’’তিআদি. ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিযাতি যথা অঙ্গানি এৰ ঝানমগ্গা, ন অঙ্গৰিনিমুত্তা, এৰমিধাপীতি অত্থো. সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং দস্সেতি.

বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতি ইদং কারণত্থো অঙ্গ-সদ্দোতি কত্ৰা ৰুত্তং. বুজ্ঝন্তীতি বোধিযো, বোধিযো এৰ অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং ‘‘বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. অনুবুজ্ঝন্তীতি ৰিপস্সনাদীনং কারণানং বুজ্ঝিতব্বানঞ্চ সচ্চানং অনুরূপং বুজ্ঝন্তি. পটিবুজ্ঝন্তীতি কিলেসনিদ্দায উট্ঠহনতো পচ্চক্খভাৰেন ৰা পটিমুখং বুজ্ঝন্তি. সম্বুজ্ঝন্তীতি অৰিপরীতভাৰেন সম্মা চ বুজ্ঝন্তি. এৰং উপসগ্গানং অত্থৰিসেসদীপনতা দট্ঠব্বা. বোধি-সদ্দো হি সব্বৰিসেসযুত্তং বুজ্ঝনং সামঞ্ঞেন গহেত্ৰা ঠিতো.

ৰিচিনাতীতি ‘‘তযিদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা ৰীমংসতি. ওভাসনং ধম্মানং যথাভূতসভাৰপটিচ্ছাদকস্স সম্মোহস্স ৰিদ্ধংসনং যথা আলোকো অন্ধকারস্স. যস্মিং ধম্মে সতি ৰীরো নাম হোতি, সো ধম্মো ৰীরভাৰো. ঈরযিতব্বতোতি পৰত্তেতব্বতো. কোসজ্জপক্খতো পতিতুং অপ্পদানৰসেন সম্পযুত্তানং পগ্গণ্হনং পগ্গহো. উপত্থম্ভনং অনুবলপ্পদানং. ওসীদনং লযাপত্তি, তপ্পটিপক্খতো অনোসীদনং দট্ঠব্বং. পীণযতীতি তপ্পেতি ৰড্ঢেতি ৰা. ফরণং পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনং. তুট্ঠি নাম পীতি. উদগ্গভাৰো ওদগ্যং, কাযচিত্তানং উক্খিপনন্তি অত্থো. কাযচিত্তদরথপস্সম্ভনতোতি কাযদরথস্স চিত্তদরথস্স চ পস্সম্ভনতো ৰূপসমনতো. কাযোতি চেত্থ ৰেদনাদযো তযো খন্ধা. দরথো সারম্ভো, দুক্খদোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদিকিলেসানং, তপ্পধানানং ৰা চতুন্নং খন্ধানং অধিৰচনং. উদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভাৰো দট্ঠব্বো, এৰঞ্চেত্থ পস্সদ্ধিযা অপরিপ্ফন্দনসীতিভাৰো দট্ঠব্বো অসারদ্ধভাৰতো. তেনাহ ভগৰা ‘‘পস্সদ্ধো কাযো অসারদ্ধো’’তি (ম. নি. ১.৫২).

সমাধানতোতি সম্মা চিত্তস্স আধানতো ঠপনতো. অৰিক্খেপো সম্পযুত্তানং অৰিক্খিত্ততা, যেন সসম্পযুত্তা ধম্মা অৰিক্খিত্তা হোন্তি, সো ধম্মো অৰিক্খেপোতি. অৰিসারো অত্তনো এৰ অৰিসরণসভাৰো. সম্পিণ্ডনং সম্পযুত্তানং অৰিপ্পকিণ্ণভাৰাপাদনং ন্হানীযচুণ্ণানং উদকং ৰিয. চিত্তট্ঠিতিপচ্চুপট্ঠানোতি ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তি (ধ. স. ১১) ৰচনতো চিত্তস্স পবন্ধঠিতিপচ্চুপট্ঠানো. অজ্ঝুপেক্খনতোতি উদাসীনভাৰতো. সাতি বোজ্ঝঙ্গউপেক্খা. সমপ্পৰত্তে ধম্মে পটিসঞ্চিক্খতি উপপত্তিতো ইক্খতি তদাকারা হুত্ৰা পৰত্ততীতি পটিসঙ্খানলক্খণা, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা গহণে মজ্ঝত্ততা’’তি উপেক্খাকিচ্চাধিমত্ততায সঙ্খারুপেক্খা ৰুত্তা. সম্পযুত্তধম্মানং যথাসককিচ্চকরণৰসেন সমং পৰত্তনপচ্চযতা সমৰাহিতা. অলীনানুদ্ধতপ্পৰত্তিপচ্চযতা ঊনাধিকতানিৰারণং. সম্পযুত্তানং অসমপ্পৰত্তিহেতুকপক্খপাতং উপচ্ছিন্দন্তী ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পক্খপাতুপচ্ছেদরসা’’তি. অজ্ঝুপেক্খনমেৰ মজ্ঝত্তভাৰো.

সব্বস্মিং লীনপক্খে উদ্ধচ্চপক্খে চ অত্থিকা পত্থনীযা ইচ্ছিতব্বাতি সব্বত্থিকা, তং সব্বত্থিকং. সমানক্খণপৰত্তীসু সত্তসুপি সম্বোজ্ঝঙ্গেসু ৰাচায কমপ্পৰত্তিতো পটিপাটিযা ৰত্তব্বেসু যং কিঞ্চি পঠমং অৰত্ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্সেৰ পঠমং ৰচনস্স কারণং সব্বেসং উপকারকত্তন্তি ৰুত্তং ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদি. সব্বেসন্তি চ লীনুদ্ধচ্চপক্খিকানং, অঞ্ঞথা সব্বেপি সব্বেসং পচ্চযাতি.

‘‘কস্মা সত্তেৰ বোজ্ঝঙ্গা ৰুত্তা’’তি চোদকো সদ্ধালোভাদীনম্পি বোজ্ঝঙ্গভাৰং আসঙ্কতি, ইতরো সতিআদীনংযেৰ ভাৰনায উপকারতং দস্সেন্তো ‘‘লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চা’’তিআদিমাহ. তত্থ লীনস্সাতি অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি ভাৰনাৰীথিং অনোতরিত্ৰা সংকুটিতস্স চিত্তস্স. তদা হি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা ন ভাৰেতব্বা. তঞ্হি এতেহি অল্লতিণাদীহি ৰিয পরিত্তো অগ্গি দুস্সমুট্ঠাপিযং হোতীতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৫.২৩৪). ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গা পন ভাৰেতব্বা, সুক্খতিণাদীহি ৰিয পরিত্তো অগ্গি লীনং চিত্তং এতেহি সুসমুট্ঠাপিযং হোতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মিঞ্চ খো’’তিআদি. তত্থ যথাসকং আহারৰসেন ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কুসলাকুসলা ধম্মা…পে… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায…পে… সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২). তত্থ সভাৰসামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধৰসেন পৰত্তমনসিকারো…পে… ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি নাম.

উদ্ধচ্চস্সাতি চিত্তস্স অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি সীতিভাৰপতিট্ঠিতভাৰং অনোতিণ্ণতায, তদা ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গা ন ভাৰেতব্বা. তঞ্হি এতেহি সুক্খতিণাদীহি ৰিয অগ্গিক্খন্ধো দুৰূপসমযং হোতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৫.২৩৪). পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা পন ভাৰেতব্বা, অল্লতিণাদীহি ৰিয অগ্গিক্খন্ধো উদ্ধতং চিত্তং এতেহি সুৰূপসমযং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মিঞ্চ খো’’তিআদি. এত্থাপি যথাসকং আহারৰসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২). তত্থ যথাস্স পস্সদ্ধিআদযো উপ্পন্নপুব্বা, তং আকারং সল্লক্খেত্ৰা তেসং উপ্পাদনৰসেন তথা মনসিকরোন্তোৰ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি নাম. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন সব্বত্থ বহূপকারো. সো হি চিত্তং লীনপক্খিকানং পস্সদ্ধিআদীনং ৰসেন লযাপত্তিতো, উদ্ধচ্চপক্খিকানঞ্চ ধম্মৰিচযাদীনং ৰসেন উদ্ধচ্চপাততো রক্খতি, তস্মা সো লোণধূপনং ৰিয সব্বব্যঞ্জনেসু সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৰিয চ রাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

ঞত্ৰা ঞাতব্বাতি (সং. নি. টী. ১.১.১২৯) সম্বন্ধো. ৰড্ঢি নাম ৰেপুল্লং ভিয্যোভাৰো পুনপ্পুনং উপ্পাদো এৰাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং জনেতী’’তি. অভিৰুদ্ধিং পাপেন্তো নিব্বত্তেতি. ৰিৰিত্ততাতি ৰিৰিত্তভাৰো. যো হি ৰিৰেচনীযতো ৰিৰিচ্চতি, যং ৰিৰিচ্চিত্ৰা ঠিতং, তদুভযং ইধ ৰিৰিত্তভাৰসামঞ্ঞেন ‘‘ৰিৰিত্ততা’’তি ৰুত্তং. তেসু পুরিমো ৰিৰেচনীযতো ৰিৰিচ্চমানতায ৰিৰেকসঙ্খাতায ৰিৰিচ্চনকিরিযায সমঙ্গী ধম্মসমূহো তায এৰ ৰিৰিচ্চনকিরিযায ৰসেন ৰিৰেকোতি গহিতো. ইতরো সব্বসো ততো ততো ৰিৰিত্তসভাৰতায. তত্থ যস্মিং ধম্মপুঞ্জে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰিৰিচ্চনকিরিযায পৰত্ততি, তং যথাৰুত্তায ৰিৰিচ্চমানতায ৰিৰেকসঙ্খাতং নিস্সাযেৰ পৰত্ততি, ইতরং পন তন্নিন্নতাতদারম্মণতাহীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিৰেকে নিস্সিত’’ন্তি. যথা ৰা ৰিৰেকৰসেন পৰত্তং ঝানং ‘‘ৰিৰেকজ’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং ৰিৰেকৰসেন পৰত্তো বোজ্ঝঙ্গো ‘‘ৰিৰেকনিস্সিতো’’তি দট্ঠব্বো. নিস্সযট্ঠো চ ৰিপস্সনামগ্গানং ৰসেন মগ্গফলানং ৰেদিতব্বো. অসতিপি পুব্বাপরভাৰে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি এত্থ পচ্চযানং সমুপ্পাদনং ৰিয অভিন্নধম্মাধারা নিস্সযনভাৰনা সম্ভৰন্তীতি. অযমেৰাতি ৰিৰেকো এৰ. ৰিৰেকো হি পহানৰিনযৰিরাগনিরোধা চ সমানত্থা.

তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সরণৰিৰেকনিস্সিততং ৰত্ৰা পটিপস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিততায অৰচনং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তিআদিনা ভাৰেতব্বানং বোজ্ঝঙ্গানং ইধ ৰুত্তত্তা. ভাৰিতব্বোজ্ঝঙ্গস্স হি যে সচ্ছিকাতব্বা ফলবোজ্ঝঙ্গা, তেসং কিচ্চং পটিপস্সদ্ধিৰিৰেকো. অজ্ঝাসযতোতি ‘‘নিব্বানং সচ্ছিকরিস্সামী’’তি মহন্তঅজ্ঝাসযতো. যদিপি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণং চিত্তং, সঙ্খারেসু পন আদীনৰং সুট্ঠু দিস্ৰা তপ্পটিপক্খে নিব্বানে অধিমুত্ততায অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিততা দাহাভিভূতস্স পুগ্গলস্স সীতনিন্নচিতত্তা ৰিয. ন পটিসিদ্ধা ৰিপস্সনাপাদকেসু কসিণারম্মণাদিঝানেসু সতিআদীনং নিব্বেধভাগিযত্তা. অনুদ্ধরন্তা পন ৰিপস্সনা ৰিয বোধিযা মগ্গস্স আসন্নকারণং ঝানং ন হোতি, নাপি তথা একন্তিকং কারণং, ন চ ৰিপস্সনাকিচ্চস্স ৰিয ঝানকিচ্চস্স নিট্ঠানং মগ্গোতি কত্ৰা ন উদ্ধরন্তি. এত্থ চ কসিণগ্গহণেন তদাযত্তানি আরুপ্পানিপি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তানিপি হি ৰিপস্সনাপাদকানি নিব্বেধভাগিযানি চ হোন্তীতি ৰত্তুং ৰট্টতি তন্নিন্নভাৰসব্ভাৰতো. যদগ্গেন হি নিব্বাননিন্নতা, তদগ্গেন ফলনিন্নতাপি সিযা. ‘‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৫) আদিৰচনম্পেতস্স অত্থস্স সাধকং.

ৰোস্সগ্গ-সদ্দো পরিচ্চাগত্থো পক্খন্দনত্থো চাতি ৰোস্সগ্গস্স দুৰিধতা ৰুত্তা. ৰোস্সজ্জনঞ্হি পহানং, ৰিস্সট্ঠভাৰেন নিরাসঙ্কপৰতি চ, তস্মা ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন পটিপক্খস্স পহানং ৰোস্সগ্গো, তথা ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে আরম্মণকরণেন ৰিস্সট্ঠসভাৰতো ৰোস্সগ্গোতি ৰেদিতব্বং. যথাৰুত্তেন পকারেনাতি তদঙ্গসমুচ্ছেদপকারেন তন্নিন্নতদারম্মণকরণপকারেন চ. পুব্বে ৰোস্সগ্গ-পদস্সেৰ অত্থস্স ৰুত্তত্তা আহ ‘‘সকলেন ৰচনেনা’’তি. পরিণমন্তং ৰিপস্সনাক্খণে, পরিণতং মগ্গক্খণে. পরিণামো নাম পরিপাকোতি আহ ‘‘পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চা’’তি. পরিপাকো চ আসেৰনলাভেন আহিতসামত্থিযস্স কিলেসস্স পরিচ্চজিতুং নিব্বানঞ্চ পক্খন্দিতুং তিক্খৰিসদসভাৰো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. এস নযোতি য্ৰাযং ‘‘তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৰুত্তো, সেসেসু ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এস নযোতি এৰং তত্থ নেতব্বন্তি অত্থো.

এৰং আদিকম্মিকানং বোজ্ঝঙ্গেসু অসম্মোহত্থং মিস্সকনযং ৰত্ৰা ইদানি নিব্বত্তিতলোকুত্তরবোজ্ঝঙ্গৰসেন অত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইধ পনাতি ইমস্মিং সব্বাসৰসুত্তন্তে. মগ্গো এৰ ৰোস্সগ্গৰিপরিণামী ভাৰনামগ্গস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা. তঞ্চ খোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং. সমুচ্ছেদতোতি সমুচ্ছিন্দনতো.

দিট্ঠাসৰস্স পঠমমগ্গৰজ্ঝত্তা ‘‘তযো আসৰা’’তি ৰুত্তং. তেপি অনপাযগমনীযা এৰ ৰেদিতব্বা অপাযগমনীযানং দস্সনেনেৰ পহীনত্তা. সতিপি সম্বোজ্ঝঙ্গানং যেভুয্যেন মগ্গভাৰে তত্থ তত্থ সম্বোজ্ঝঙ্গসভাৰানং মগ্গধম্মানং ৰসেন ৰুত্তমগ্গত্তযসম্পযুত্তা বোজ্ঝঙ্গাতি পচ্চেকবোজ্ঝঙ্গে ‘‘বোজ্ঝঙ্গভাৰনাযা’’তি ইমিনা গণ্হন্তো ‘‘মগ্গত্তযসম্পযুত্তাযা’’তি আহ.

ভাৰনাপহাতব্বআসৰৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৮. থোমেন্তোতি আসৰপ্পহানস্স সুদুক্করত্তা তায এৰ দুক্করকিরিযায তং অভিত্থৰন্তো. অস্সাতি পহীনাসৰভিক্খুনো. আনিসংসন্তি তণ্হাচ্ছেদাদিদুক্খক্খযপরিযোসানং উদ্রযং. এতেহি পহানাদিসংকিত্তনেহি. উস্সুক্কং জনেন্তোতি এৰং ধম্মস্সামিনাপি অভিত্থৰনীযং মহানিসংসঞ্চ আসৰপ্পহানন্তি তত্থ আদরসহিতং উস্সাহং উপ্পাদেন্তো. দস্সনেনেৰ পহীনাতি দস্সনেন পহীনা এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ন অপ্পহীনেসুযেৰ পহীনসঞ্ঞী’’তি.

সব্ব-সদ্দেন আসৰানং, আসৰসংৰরানঞ্চ সম্বন্ধৰসেন দুতিযপঠমৰিকপ্পানং ভেদো দট্ঠব্বো. দস্সনাভিসমযাতি পরিঞ্ঞাভিসমযা পরিঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিযা. তেনাহ ‘‘কিচ্চৰসেনা’’তি, অসম্মোহপটিৰেধেনাতি অত্থো. সমুস্সযো কাযো, অত্তভাৰো ৰা.

অনৰজ্জপীতিসোমনস্সসহিতং চিত্তং ‘‘অত্তনো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি অত্থাৰহত্তা, ন তব্বিপরীতং অনত্থাৰহত্তাতি পীতিসম্পযুত্তচিত্ততং সন্ধাযাহ ‘‘অত্তমনাতি সকমনা’’তি. তেনাহ ‘‘তুট্ঠমনা’’তি. অত্তমনাতি ৰা পীতিসোমনস্সেহি গহিতমনা. যস্মা পন তেহি গহিততা সম্পযুত্ততাৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পীতিসোমনস্সেহি ৰা সম্পযুত্তমনা’’তি. যদেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা চাতি ৰেদিতব্বং.

সব্বাসৰসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. ধম্মদাযাদসুত্তৰণ্ণনা

২৯. তস্মা তং দস্সেত্ৰাতি যস্মা সুত্তন্তৰণ্ণনা সুত্তনিক্খেপং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, যস্মা চস্স ধম্মদাযাদসুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং নিক্খেপং দস্সেত্ৰা, কথেত্ৰাতি অত্থো. লাভসক্কারেতি (সং. নি. টী. ২.২.৬৩) লাভসক্কারসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি, লাভসক্কারে ৰা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপরে. যা হি লাভসক্কারনিমিত্তং তদা ভিক্খূসু পচ্চযবাহুল্লিকতা জাতা, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ভগৰা ইমং দেসেসীতি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠাওলম্বনউপরিউগ্গমনৰসেন সতপটলো সহস্সপটলো যুগল়মহামেঘো. তিট্ঠন্তি চেৰ ভগৰতি কত্থচি নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তে, চারিকং পন গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূরিতদানপারমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জীতি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি.

সক্কতোতি সক্কারপ্পতো. গরুকতোতি গরুকারপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৰ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তারো পচ্চযে সক্কত্ৰাপি অভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গরুভাৰং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা তে দেন্তি, সো গরুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি চ, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৰসেন করোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৰসেন পরমনিপচ্চকারং করোন্তি, সো অপচিতো. ভগৰতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৰং পটিপন্নো. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন…পে… পরিক্খারান’’ন্তি. লাভগ্গযসগ্গপত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.

পচ্চযা চীৰরাদযো গরুকাতব্বা এতেসন্তি পচ্চযগরুকা, আমিসচক্খুকাতি অত্থো. পচ্চযেসু গিদ্ধা গধিতা পচ্চযানং বহুলভাৰায পটিপন্নাতি পচ্চযবাহুলিকা. ভগৰতোপি পাকটা অহোসি পকতিচারিত্তৰসেনাতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা অপাকটস্সেৰ অভাৰতো. ধম্মসভাৰচিন্তাৰসেন পৰত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৰেগো, ইধ পন সো ভিক্খূনং লাভগরুতাধম্মৰসেন ৰেদিতব্বো. সমণধম্মৰুত্তীতি সমণধম্মকরণং. সাতি ধম্মদাযাদদেসনা. পটিবিম্বদস্সনৰসেন সব্বকাযস্স দস্সনযোগ্গো আদাসোতি সব্বকাযিকআদাসো.

পিতু-দাযং, তেন দাতব্বং, ততো লদ্ধব্বং অরহভাৰেন আদিযন্তীতি দাযাদা, পুত্তা. তঞ্চ লোকে আমিসমেৰ, সাসনে পন ধম্মোপীতি তত্থ যং সাৰজ্জং অনিয্যানিকঞ্চ, তং পটিক্খিপিত্ৰা, যং নিয্যানিকং অনৰজ্জঞ্চ, তত্থ ভিক্খূ নিযোজেন্তো ভগৰা অৰোচ ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তি. ধম্মস্স মে দাযাদাতি মম ধম্মস্স ওগাহিনো, ধম্মভাগভাগিনোতি অত্থো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘ধম্মকোট্ঠাসস্সেৰ সামিনো’’তি (ম. নি. অট্ঠ.১.২৯). নিব্বত্তিতধম্মোতি অসংকিলেসিকানুত্তরাদিভাৰেন ধম্মসামঞ্ঞতো নিদ্ধারিতধম্মো. পরিযাযেতি সভাৰতো পরিৰত্তেত্ৰা ঞাপেতি এতেনাতি পরিযাযো, লেসো, লেসকারণং ৰা. তদভাৰতো নিপ্পরিযাযধম্মো মগ্গপ্পত্তিযা অপাযপতনাদিতো অচ্চন্তমেৰ ৰারণতো. ইতরো ৰুত্তৰিপরিযাযতো পরিযাযধম্মো অচ্চন্তং অপাযদুক্খৰট্টদুক্খপাতনতো পরম্পরায ৰারণতো. যথা হি লোকিযং কুসলং দানসীলাদি ৰিৰট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, অযং তং অসম্পাদেন্তম্পি তং সম্পাপকস্স ধম্মস্স নিব্বত্তকারণভাৰপরিযাযেন পরিযাযধম্মো নাম হোতি, এৰং তং ৰট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, যং তণ্হাদীহি সৰিসেসং আমসিতব্বতো আমিসন্তি লোকে পাকটং অচ্ছাদনভোজনাদি, তস্স, তংসদিসস্স চ ফলৰিসেসস্স নিমিত্তভাৰপরিযাযেন পরিযাযামিসন্তি ৰুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পনিদং…পে… ইদং পরিযাযামিসং নামা’’তি.

‘‘সকলমেৰ হিদং, আনন্দ, ব্রহ্মচরিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি (সং. নি. ৫.২, ৩) আদিৰচনতো সাৰকেহি অধিগতোপি লোকুত্তরধম্মো সত্থুযেৰাতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি ৰুত্তং ‘‘নিপ্পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো’’তি. সাৰকানঞ্হি ধম্মদিট্ঠিপচ্চযস্সপি যোনিসোমনসিকারস্স ৰিসেসপচ্চযো পরতোঘোসো চ তথাগতাধীনোতি তেহি পটিৰিদ্ধোপি ধম্মো ধম্মস্সামিনোযেৰাতি ৰত্তুং যুত্তং. তেনাহ ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি. তত্থ অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্সাতি কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পভুতি যাৰ ইমস্মা বুদ্ধুপ্পাদা অসম্বোধৰসেন ন উপ্পন্নস্স অরিযমগ্গস্স. উপ্পাদেতাতি নিব্বত্তেতা. তং পনেতং মগ্গস্স ভগৰতো নিব্বত্তনং, ন পচ্চেকবুদ্ধানং ৰিয সসন্তানেযেৰ, অথ খো পরসন্তানেপীতি দস্সেতুং ‘‘অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা,অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা’’তি ৰুত্তং. তযিদং মগ্গস্স উপ্পাদনং সঞ্জাননঞ্চ অত্থতো জাননঞ্ঞেৰ অসম্মোহপটিৰেধভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ’’তি. অক্খানং পনস্স সুকুসলভাৰেনাতি ৰুত্তং ‘‘মগ্গকোৰিদো’’তি. সত্থারা যথাগতং মগ্গং অনুগচ্ছন্তীতি মগ্গানুগা ভগৰতো এৰ তং মগ্গং সুট্ঠু অধিগমনতো. পচ্ছা পরতো সম্মা অনু অনু আগতা পটিপন্নাতি পচ্ছা সমন্নাগতা.

জানং জানাতীতি জানিতব্বমেৰ অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদং জানাতি একন্তহিতপটিপত্তিতো. পস্সং পস্সতীতি তথা পস্সিতব্বমেৰ পস্সতি. অথ ৰা জানং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতিযেৰ. ন হি পদেসঞাণেন জানিতব্বং সব্বং একন্ততো জানাতি. পস্সং পস্সতীতি দিব্বচক্খু পঞ্ঞাচক্খু ধম্মচক্খু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতিযেৰ. অথ ৰা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৰিপল্লাসা কামরূপপরিঞ্ঞাৰাদিনো জানন্তাপি ৰিপল্লাসৰসেন জানন্তি, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন পহীনৰিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতিযেৰ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৰা পস্সন্তো পস্সতিযেৰাতি অত্থো. চক্খুভূতোতি পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা তস্স চ পত্তত্তা সত্তেসু চ তদুপ্পাদনতো দস্সনপরিণাযকট্ঠেন লোকস্স চক্খু ৰিয ভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৰমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা বোধিপক্খিযা, ব্রহ্মা মগ্গো, তেহি উপ্পন্নত্তা, তেসংৰা পত্তত্তা অধিগতত্তা, লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো ‘‘ধম্মভূতো,ব্রহ্মভূতো’’তি চ ৰেদিতব্বো. ৰত্তাতি চতুসচ্চধম্মং ৰদতীতি ৰত্তা. চিরং সচ্চপ্পটিৰেধং পৰত্তেন্তো ৰদতীতি পৰত্তা. অত্থস্স নিন্নেতাতি ধম্মতাসঙ্খাতং পরমত্থং নিব্বানঞ্চ নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেতা, পাপযিতা ৰা. অমতস্স দাতাতি অমতং সচ্ছিকিরিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৰতো ধম্মস্সামী.

‘‘যা চ নিব্বানসম্পত্তি, সব্বমেতেন লব্ভতি;

সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো সমিজ্ঝতি. (পেটকো. ২৩);

নিব্বানপটিসংযুত্তো, সব্বসম্পত্তিদাযকো’’তি –

এৰমাদিং ভগৰতো ৰচনং সুত্ৰা এৰ ভিক্খূ দানাদিপুঞ্ঞানং ৰিৰট্টসন্নিস্সযতং জানন্তি, ন অঞ্ঞথাতি ৰুত্তং ‘‘পরিযাযধম্মোপি…পে… পটিলভতী’’তি. ‘‘এদিসং পরিভুঞ্চিতব্ব’’ন্তি কপ্পিযস্স চ চীৰরাদিপচ্চযস্স ভগৰতো ৰচনেন ৰিনা পটিগ্গহোপি ভিক্খূনং ন সম্ভৰতি, কুতো পরিভোগোতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযামিসম্পী’’তিআদি.

পরিযাযামিসস্স ভগৰতো সন্তকভাৰো পরিযাযধম্মস্স তব্ভাৰেনেৰ দীপিতো. তদেৰ সামিভাৰং দস্সেন্তোতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অত্তাধীনপটিলাভপটিগ্গহতায অত্তনো সন্তকত্তা চ. তত্থাতি তস্মিং ধম্মামিসে.

পচ্চযা চীৰরাদযো পরমা পাপুণিতব্বভাৰেন উত্তমমরিযাদা এতস্স ন উত্তরিমনুস্সধম্মা অপ্পিচ্ছতাদযো চাতি পচ্চযপরমো, লাভগরূতি অত্থো. তণ্হুপ্পাদেসূতি ‘‘চীৰরহেতু ৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাতসেনাসনইতিভৰাভৰহেতু ৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১১; অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১০৫) এৰং ৰুত্তেসু চতূসু তণ্হুপ্পত্তিকোট্ঠাসেসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিসল্লেখপৰিৰেকাদযো অপ্পিচ্ছতাদযো.

তত্থাতি তস্মিং ওৰাদে, তেসু ৰা ধম্মপটিগ্গাহকেসু ভিক্খূসু. ভৰিস্সতি ৰা যেসং তত্থাতি যোজনা. ইমস্মিং পক্খে তত্থাতি তস্মিং ওৰাদে ইচ্চেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. অধিপ্পাযো আমিসদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅনত্থানুপ্পাদস্স ধম্মদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅট্ঠুপ্পত্তিযা চ আকঙ্খা. তেনাহ ‘‘পস্সতী’’তিআদি. তত্থ আমিসে উপক্খলিতানন্তি আমিসহেতু ৰিপ্পটিপন্নানং. অতীতকালেতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে. কপিলস্স ভিক্খুনো ৰত্থু কপিলসুত্তেন, ‘‘সঙ্ঘাটিপিআদিত্তা হোতী’’তিআদিনা লক্খণসুত্তেন (সং. নি. ২.২১৮) চ ৰিভাৰেতব্বং. আমিসগরুকো অপ্পগ্ঘভাৰেন কূটকহাপণো ৰিয নিত্তেজো সমণতেজেন অনুজ্জলতো নিব্বুতঙ্গারো ৰিয নিপ্পভো চ হোতীতি যোজনা. ততোতি পচ্চযগরুকভাৰতো. ৰিৰত্তিতচিত্তোতি ৰিনিৰত্তিতমানসো, সল্লেখৰুত্তীতি অত্থো.

ধম্মদাযাদাতি এত্তাৰতা অন্তোগধাৰধারণং ৰচনন্তি তেন অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘মা আমিসদাযাদা’’তি পটিক্খেপো দস্সিতো. তথেৰ চ ৰিভাৰেতুং অধিপ্পাযানিসংসৰিভাৰনেসুপি দস্সিতো, তথা আদীনৰৰিভাৰনেন ধম্মদাযাদতাপটিক্খেপো. অপদিসিতব্বাতি হেট্ঠা কত্ৰা ৰত্তব্বাতি. আদিযাতি এত্থ যস্মা আ-কারো মরিযাদত্থো, তস্মা ধম্মদাযাদতাৰিধুরেন আমিসদাযাদভাৰেন হেতুভূতেন, করণভূতেন ৰা আদিযং ৰিৰেচনং ৰিঞ্ঞূহি ৰিসুং করণং ৰৰত্থানস্স হোতীতি আহ ‘‘ৰিসুং কাতব্বা’’তি. তেনাহ ‘‘ৰিঞ্ঞূহি গারয্হা ভৰেয্যাথাতি ৰুত্তং হোতী’’তি.