১০. সতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
১০৫. জানপদিনোতি (দী. নি. টী. ২.৯৫) জনপদৰন্তো, জনপদস্স ৰা ইস্সরা রাজকুমারা. গোত্তৰসেন কুরূ নাম. তেসং নিৰাসো যদি একো জনপদো, কথং বহুৰচনন্তি আহ ‘‘রুল়্হীসদ্দেনা’’তি. অক্খরচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৰিয সলিঙ্গৰচনানি (পাণিনি ১.২৫১) ইচ্ছন্তি, অযমেত্থ রুল়্হী যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অঙ্গেসু ৰিহরতি, মল্লেসু ৰিহরতী’’তি চ. তব্বিসেসনে পন জনপদ-সদ্দে জাতি-সদ্দে একৰচনমেৰ. অট্ঠকথাচরিযা পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো. তেন পুথুঅত্থৰিসযতায এৰং তং বহুৰচনন্তি ‘‘বহুকে পনা’’তিআদিনা ৰক্খমানং ৰিসেসং দীপেতি. সুত্ৰাতি মন্ধাতুমহারাজস্স আনুভাৰদস্সনানুসারেন পরম্পরাগতং কথং সুত্ৰা. অনুসংযাযন্তেনাতি অনুৰিচরন্তেন. এতেসং ঠানন্তি চন্দিমসূরিযমুখেন চাতুমহারাজিকভৰনমাহ. তেনাহ ‘‘তত্থ অগমাসী’’তিআদি. সোতি মন্ধাতুমহারাজা. তন্তি চাতুমহারাজিকরজ্জং. গহেত্ৰাতি সম্পটিচ্ছিত্ৰা. পুন পুচ্ছি পরিণাযকরতনং. দোৰারিকভূমিযং তিট্ঠন্তি সুধম্মায দেৰসভায দেৰপুরস্স চ চতূসু দ্ৰারেসু আরক্খায অধিকতত্তা. দিব্বরুক্খসহস্সপটিমণ্ডিতন্তি ইদং ‘‘চিত্তলতাৰন’’ন্তিআদীসুপি যোজেতব্বং.
পথৰিযং পতিট্ঠাসীতি ভস্সিত্ৰা পথৰিযা আসন্নে ঠানে অট্ঠাসি, ঠত্ৰা চ নচিরস্সেৰ অন্তরধাযি তেনত্তভাৰেন রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্সরিযস্স অভাৰতো. ‘‘চিরতরং কালং ঠত্ৰা’’তি অপরে. দেৰভাৰো পাতুরহোসি দেৰলোকে পৰত্তিৰিপাকদাযিনো অপরাপরিযাযৰেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা. অৰযৰে সিদ্ধো ৰিসেসো সমুদাযস্স ৰিসেসকো হোতীতি একম্পি রট্ঠং বহুৰচনেন ৰোহরীযতি.
দ-কারেন অত্থং ৰণ্ণযন্তি নিরুত্তিনযেন. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপেন যথা ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি. কথং পন সো কম্মাসপাদোতি আহ ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি. দমিতোতি এত্থ কীদিসং দমনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পোরিসাদভাৰতো পটিসেধিতো’’তি. ইমে পন থেরাতি মজ্ঝিমভাণকে ৰদতি, তে পন চূল়কম্মাসদম্মং সন্ধায তথা ৰদন্তি. যক্খিনিপুত্তো হি কম্মাসপাদো অলীনসত্তুকুমারকালে বোধিসত্তেন তত্থ দমিতো, সুতসোমকালে পন বারাণসিরাজা পোরিসাদভাৰপটিসেধনেন যত্থ দমিতো, তং মহাকম্মাসদম্মং নাম. পুত্তোতি ৰত্ৰা অত্রজোতি ৰচনং ওরসপুত্তভাৰদস্সনত্থং.
যেহি আৰসিতপদেসো কুরুরট্ঠন্তি নামং লভি, তে উত্তরকুরুতো আগতা মনুস্সা তত্থ রক্খিতনিযামেনেৰ পঞ্চ সীলানি রক্খিংসু, তেসং দিট্ঠানুগতিযা পচ্ছিমা জনতাতি, সো দেসধম্মৰসেন অৰিচ্ছেদতো ৰত্তমানো কুরুৰত্তধম্মোতি পঞ্ঞাযিত্থ, অযঞ্চ অত্থো কুরুধম্মজাতকেন (জা. ১.৩.৭৬-৭৮) দীপেতব্বো. সো অপরভাগে যত্থ পঠমং সংকিলিট্ঠো জাতো, তং দস্সেতুং ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যত্থ ভগৰতো ৰসনোকাসো কোচি ৰিহারো ন হোতি, তত্থ কেৰলং গোচরগামকিত্তনং নিদানকথায পকতি, যথা তংসক্কেসু ৰিহরতি দেৰদহং নাম সক্কানং নিগমোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰসনোকাসতো’’তিআদিমাহ.
উদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা
১০৬. কস্মা ভগৰা ইমং সুত্তমভাসীতি অসাধারণসমুট্ঠানং পুচ্ছতি, সাধারণং পন পাকটন্তি অনামট্ঠং, তেন সুত্তনিক্খেপো পুচ্ছিতোতি কত্ৰা ইতরো ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদিনা অপরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপোতি দস্সেতি. এতেন বাহিরসমুট্ঠানং ৰিভাৰিতন্তি দট্ঠব্বং. অজ্ঝত্তিকং পন অসাধারণঞ্চ মূলপরিযাযসুত্তাদিটীকাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কুরুরট্ঠং কির (দী. নি. টী. ২.৩৭৩) তদা তন্নিৰাসীনং সত্তানং যেভুয্যেন যোনিসোমনসিকারৰন্ততায পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন উতুআদিসম্পন্নমেৰ অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা’’তি. আদি-সদ্দেন ভোজনাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পন ‘‘পুব্বে কুরুৰত্তধম্মানুট্ঠানৰাসনায উত্তরকুরু ৰিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৰ হোন্তং ভগৰতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং তং রট্ঠং অহোসী’’তি ৰদন্তি. চিত্তসরীরকল্লতাযাতি চিত্তস্স সরীরস্স চ অরোগতায. অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলাতি লদ্ধুপকারঞাণানুভাৰা, অনু অনু ৰা আচিণ্ণপঞ্ঞাতেজা. একৰীসতিযা ঠানেসূতি কাযানুপস্সনাৰসেন চুদ্দসসুঠানেসু, ৰেদনানুপস্সনাৰসেন একস্মিং ঠানে, তথা চিত্তানুপস্সনাৰসেন, ধম্মানুপস্সনাৰসেন পঞ্চসু ঠানেসূতি এৰং একৰীসতিযা ঠানেসু. কম্মট্ঠানং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং যথা অরহত্তং পাপেতি, এৰং দেসনাৰসেন অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা. সুৰণ্ণচঙ্কোটকসুৰণ্ণমঞ্জূসাসু পক্খিত্তানি সুমনচম্পকাদিনানাপুপ্ফানি মণিপুত্তাদিসত্তরতনানি চ যথা ভাজনসম্পত্তিযা সৰিসেসং সোভন্তি, কিচ্চকরানি চ হোন্তি মনুঞ্ঞাভাৰতো, এৰং সীলদস্সনাদিসম্পত্তিযা ভাজনৰিসেসভূতায কুরুরট্ঠৰাসিপরিসায দেসিতা চ ভগৰতো অযং দেসনা ভিয্যোসোমত্তায সোভতি, কিচ্চকারী চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যথা হি পুরিসো’’তিআদিনা. এত্থাতি কুরুরট্ঠে.
পকতিযাতি সরসতো, ইমিস্সা সতিপট্ঠানসুত্তদেসনায পুব্বেপীতি অধিপ্পাযো. অনুযুত্তা ৰিহরন্তি সত্থু দেসনানুসারতোতি অধিপ্পাযো. ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰনাতি অনিচ্চাদিৰসেন কিস্মিঞ্চি যোনিসোমনসিকারে চিত্তং অনিযোজেত্ৰা রূপাদিআরম্মণে অভিরতিৰসেন ৰিস্সট্ঠচিত্তেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, পমাদৰিহারং পহায অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
একাযনোতি এত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপরিযাযো. ন কেৰলমযনমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ মগ্গপরিযাযাতি পদুদ্ধারং করোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তিআদি ৰত্ৰা যদি মগ্গপরিযাযো অযন-সদ্দো, কস্মা পুন মগ্গোতি ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একো এৰ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামী মগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ ‘‘মগ্গো’’তি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞে চ বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো. তথা হি ঞাণৰীরিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা. উদ্দেসে পন সতিযা এৰ গহণং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং. ন দ্ৰেধাপথভূতোতি ইমিনা ইমস্স মগ্গস্স অনেকমগ্গতাভাৰং ৰিয অনিব্বানগামিভাৰাভাৰঞ্চ দস্সেতি. একেনাতি অসহাযেন. অসহাযতা চ দুৰিধা অত্তদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘ৰূপকট্ঠকাযতা’’তি ৰুচ্চতি, তণ্হাদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘পৰিৰিত্তচিত্ততা’’তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ৰূপকট্ঠেন পৰিৰিত্তচিত্তেনা’’তি. সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘যাৰ পরে একতো করোসী’’তিআদীসূতি আহ ‘‘একস্সাতি সেট্ঠস্সা’’তি. যদি সংসারতো নিস্সরণট্ঠো অযনট্ঠো অঞ্ঞেসম্পি উপনিস্সযসম্পন্নানং সাধারণো কথং ভগৰতোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ইমস্মিং খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৰধারণে, তস্মা ইমস্মিং যেৰাতি অত্থো. দেসনাভেদোযেৰ হেসো, যদিদং মগ্গোতি ৰা অযনোতি ৰা. তেনাহ ‘‘অত্থো পনেকো’’তি.
নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোতি কাযানুপস্সনাদিমুখেন তত্থাপি আনাপানাদিমুখেন ভাৰনানযেন পৰত্তো. একাযনন্তি একগামিনং, নিব্বানগামিনন্তি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অদুতিযত্তা সেট্ঠত্তা চ ‘‘এক’’ন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তি (সু. নি. ৮৯০) ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) চ. খযো এৰ অন্তোতি খযন্তো, জাতিযা খযন্তং দিট্ঠৰাতি জাতিখযন্তদস্সী. অৰিভাগেন সব্বেপি সত্তে হিতেন অনুকম্পতীতি হিতানুকম্পী. অতরিংসূতি তরিংসু. পুব্বেতি পুরিমকা বুদ্ধা, পুব্বে ৰা অতীতকালে.
তন্তি তং তেসং ৰচনং, তং ৰা কিরিযাৰুত্তিৰাচকত্তং ন যুজ্জতি. ন হি সঙ্খেয্যপ্পধানতায সত্তৰাচিনো এক-সদ্দস্স কিরিযাৰুত্তিৰাচকতা অত্থি. ‘‘সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছেয্যা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) ৰিয ‘‘সকিং অযনো’’তি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৰিতব্বং. এৰং অত্থং যোজেত্ৰাতি এৰং পদত্থং যোজেত্ৰা. উভযথাপীতি পুরিমনযেন পচ্ছিমনযেন চ. ন যুজ্জতি ইধাধিপ্পেতমগ্গস্স অনেকৰারং পৰত্তিসব্ভাৰতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. অনেকৰারম্পি অযতীতি পুরিমনযস্স, অনেকঞ্চস্স অযনং হোতীতি পচ্ছিমনযস্স চ পটিক্খেপো.
ইমস্মিং পদেতি ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৰে মগ্গো’’তি ইমস্মিং ৰাক্যে, ইমস্মিং ৰা ‘‘পুব্বভাগমগ্গো লোকুত্তরমগ্গো’’তি সংসযট্ঠানে. মিস্সকমগ্গোতি লোকিযেন মিস্সকো লোকুত্তরমগ্গো. ৰিসুদ্ধিআদীনং নিপ্পরিযাযহেতুং সঙ্গণ্হন্তো আচরিযত্থেরো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ, ইতরো পরিযাযহেতু ইধাধিপ্পেতোতি ‘‘পুব্বভাগমগ্গো’’তি.
সদ্দং সুত্ৰাৰাতি ‘‘কালো, ভন্তে, ধম্মস্সৰনাযা’’তি কালারোচনসদ্দং সুত্ৰা. এৰং উক্খিপিত্ৰাতি. এৰং ‘‘মধুরং ইমং কুহিং ছড্ডেমা’’তি অছড্ডেন্তা উচ্ছুভারং ৰিয পগ্গহেত্ৰা ন ৰিচরন্তি. আলুল়েতীতি ৰিলুল়িতো আকুলো হোতীতি অত্থো. একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি. এত্তাৰতা ইধাধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তস্সেৰ অলঙ্কারত্থং সো পন যস্স পুব্বভাগমগ্গো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো’’তিআদিকা গাথাপি পটিসম্ভিদামগ্গতোৰ আনেত্ৰা ঠপিতা.
নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং, সো এৰ অৰিপরীতসভাৰতায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমুপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৰেসিতব্বতায, ‘‘গমনীযট্ঠেনা’’তি ৰা পাঠো, উপগন্তব্বত্তাতি অত্থো. রাগাদীহীতি. ইমিনা রাগদোসমোহানংযেৰ গহণং ‘‘রাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৰিভ. ৯২৪) ৰচনতো. ‘‘অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহী’’তি পন ইমিনা সব্বেসম্পি উপক্কিলেসানং সঙ্গণ্হনত্থং তে ৰিসুং উদ্ধটা. সত্তানং ৰিসুদ্ধিযাতি ৰুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কামং ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি সামঞ্ঞজোতনা, চিত্তৰিসুদ্ধি এৰ পনেত্থ অধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘রূপমলৰসেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন কেৰলং অট্ঠকথাৰচনমেৰ, অথ খো ইদমেত্থ আহচ্চভাসিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ.
সা পনাযং চিত্তৰিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৰ সোকাধিকতায ‘‘কহং, একপুত্তক, কহং, একপুত্তকা’’তি পরিদেৰৰসেন লপনং পরিদেৰো, আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. তং পনস্স সমতিক্কমাৰহতং নিদস্সনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অযং হী’’তিআদিমাহ.
তত্থ যং পুব্বে তং ৰিসোধেহীতি অতীতেসু খন্ধেসু তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং. পচ্ছাতি পরতো. তেতি তুয্হং. মাহূতি মা অহু. কিঞ্চনন্তি রাগাদিকিঞ্চনং. এতেন অনাগতেসু খন্ধেসু সংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং. মজ্ঝেতি তদুভযৰেমজ্ঝে. নো চে গহেস্সসীতি ন উপাদিযিস্সসি চে. এতেন পচ্চুপ্পন্নে খন্ধপবন্ধে উপাদানপ্পৰত্তি ৰুত্তা. উপসন্তো চরিস্সসীতি এৰং অদ্ধত্তযগতসংকিলেসৰিসোধনে সতি নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায উপসন্তো হুত্ৰা ৰিহরিস্সসীতি অরহত্তনিকূটেন গাথং নিট্ঠপেসি. তেনাহ ‘‘ইমং গাথ’’ন্তিআদি.
পুত্তাতি ওরসা, অঞ্ঞেপি ৰা যে কেচি. পিতাতি জনকো. বন্ধৰাতি ঞাতকা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুত্তা ৰা পিতা ৰা বন্ধৰা ৰা অন্তকেন মচ্চুনা অধিপন্নস্স অভিভূতস্স মরণতো তাণায ন হোন্তি, তস্মা নত্থি ঞাতীসু তাণতাতি. ন হি ঞাতীনং ৰসেন মরণতো আরক্খা অত্থি, তস্মা পটাচারে ‘‘উভো পুত্তা কালকতা’’তিআদিনা (অপ. থেরী ২.২.৪৯৮) মা নিরত্থকং পরিদেৰি, ধম্মংযেৰ পন যাথাৰতো পস্সাতি অধিপ্পাযো.
সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতাতি যথানুলোমং পৰত্তিতায সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায পরিযোসানে সহস্সনযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. কথং পনাযং সতিপট্ঠানমগ্গৰসেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ন হি চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথায ৰিনা সাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমো অত্থি. ‘‘ইমং গাথং সুত্ৰা’’তি পন ইদং সোকৰিনোদনৰসেন পৰত্তিতায গাথায পঠমং সুতত্তা ৰুত্তং. এস নযো ইতরগাথাযপি. ভাৰনাতি পঞ্ঞাভাৰনা. সা হি ইধাধিপ্পেতা. তস্মাতি যস্মা রূপাদীনং অনিচ্চাদিতো অনুপস্সনাপি সতিপট্ঠানভাৰনা, তস্মা. তেপীতি সন্ততিমহামত্তপটাচারা.
পঞ্চসতে চোরেতি সতসতচোরপরিৰারে পঞ্চ চোরে পটিপাটিযা পেসেসি. তে অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা থেরং পরিযেসন্তা অনুক্কমেন থেরস্স সমীপে সমাগচ্ছিংসু. তেনাহ ‘‘তে গন্ত্ৰা থেরং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসূ’’তি. ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জীতি সম্বন্ধো. থেরস্স হি সীলং পচ্চৰেক্খতো সুপরিসুদ্ধং সীলং নিস্সায উল়ারং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জমানং ঊরুট্ঠিভেদজনিতং দুক্খৰেদনং ৰিক্খম্ভেসি. পাদানীতি পাদে. সঞ্ঞপেস্সামীতি সঞ্ঞত্তিং করিস্সামি. অড্ডিযামীতি জিগুচ্ছামি. হরাযামীতি লজ্জামি. ৰিপস্সিসন্তি সম্মসিং.
পচলাযন্তানন্তি পচলাযনং নিদ্দং উপগতানং. ৰতসম্পন্নোতি ধুতচরণসম্পন্নো. পমাদন্তি পচলাযনং সন্ধাযাহ. ওরুদ্ধমানসোতি উপরুদ্ধঅধিচিত্তো. পঞ্জরস্মিন্তি সরীরে. সরীরঞ্হি ন্হারুসম্বন্ধঅট্ঠিসঙ্ঘাততায ইধ ‘‘পঞ্জর’’ন্তি ৰুত্তং.
পীতৰণ্ণায পটাকায পরিহরণতো মল্লযুদ্ধচিত্তকতায চ পীতমল্লো. তীসু রজ্জেসূতি পণ্ডুচোল়গোল়রজ্জেসু. মল্লা সীহল়দীপে সক্কারসম্মানং লভন্তীতি তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম. তংযেৰ অঙ্কুসং কত্ৰাতি ‘‘রূপাদযো ‘মমা’তি ন গহেতব্বা’’তি ন তুম্হাকৰগ্গেন (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) পকাসিতমত্থং অত্তনো চিত্তমত্তহত্থিনো অঙ্কুসং কত্ৰা. জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি ‘‘নিসিন্নে নিদ্দায অৰসরো হোতী’’তি. ব্যাকরিত্ৰাতি অত্তনো ৰীরিযারম্ভস্স সফলতাপৰেদনমুখেন সব্রহ্মচারীনং উস্সাহং জনেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা. ভাসিতন্তি ৰচনং. কস্স পন তন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স,সব্বলোকগ্গৰাদিনো’’তি. ন তুম্হাকন্তিআদি তস্স পৰত্তিআকারদস্সনং. তযিদং মে সঙ্খারানং অচ্চন্তৰূপসমকারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চা ৰতা’’তি গাথং আহরি. তেন ইদানাহং সঙ্খারানং খণে খণে ভঙ্গসঙ্খাতস্স রোগস্স অভাৰেন অরোগো পরিনিব্বুতোতি দস্সেতি.
অস্সাতি সক্কস্স. উপপত্তীতি দেৰূপপত্তি. পুনপাকতিকাৰ অহোসি সক্কভাৰেনেৰ উপপন্নত্তা. সুব্রহ্মাতি এৰং নামো. অচ্ছরানং নিরযূপপত্তিং দিস্ৰা ততো পভুতি সততং পৰত্তমানং অত্তনো চিত্তুত্রাসং সন্ধাযাহ ‘‘নিচ্চং উত্রস্তমিদং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ উত্রস্তন্তি সন্তস্তং ভীতং. উব্বিগ্গন্তি সংৰিগ্গং. উত্রস্তন্তি ৰা সংৰিগ্গং. উব্বিগ্গন্তি ভযৰসেন সহ কাযেন সঞ্চলিতং. অনুপ্পন্নেসূতি অনাগতেসু. কিচ্ছেসূতি দুক্খেসু. নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং, ভাৰীদুক্খপৰত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. উপ্পতিতেসূতি উপ্পন্নেসু কিচ্ছেসূতি যোজনা, তদা অত্তনো পরিৰারস্স উপ্পন্নদুক্খনিমিত্তন্তি অধিপ্পাযো.
বোজ্ঝাতি বোধিতো, অরিযমগ্গতোতি অত্থো. অঞ্ঞত্রাতি চ পদং অপেক্খিত্ৰা নিস্সক্কৰচনং, তস্মা বোধিং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. তপসাতি তপোকম্মতো. তেন মগ্গাধিগমস্স উপাযভূতং ধুতঙ্গসেৰনাদিসল্লেখপটিপদং দস্সেতি. ইন্দ্রিযসংৰরাতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং সংৰরণতো. এতেন সতিসংৰরসীসেন সব্বম্পি সংৰরসীলং, লক্খণহারনযেন ৰা সব্বম্পি চতুপারিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি. সব্বনিস্সগ্গাতি সব্বুপধিনিস্সজ্জনতো সব্বকিলেসপ্পহানতো. কিলেসেসু হি নিস্সট্ঠেসু কম্মৰট্টং ৰিপাকৰট্টঞ্চ নিস্সট্ঠমেৰ হোতীতি. সোত্থিন্তি খেমং অনুপদ্দৰতং.
ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৰা ঞাযতি পটিৰিজ্ঝীযতি এতেনাতি ঞাযো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. তণ্হাৰানৰিরহিতত্তাতি তণ্হাসঙ্খাতৰানৰিৰিত্তত্তা. তণ্হা হি খন্ধেহি খন্ধং, কম্মুনা ৰা ফলং, সত্তেহি ৰা দুক্খং ৰিনতি সংসিব্বতীতি ৰানন্তি ৰুচ্চতি. তযিদং নত্থি এত্থ ৰানং, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স ৰানন্তি নিব্বানং, অসঙ্খতা ধাতু. পরপচ্চযেন ৰিনা পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খতাযা’’তি.
ননু ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি চিত্তৰিসুদ্ধিযা অধিপ্পেতত্তা ৰিসুদ্ধিগ্গহণেনেৰেত্থ সোকসমতিক্কমাদযোপি গহিতা এৰ হোন্তি, তে পুন কস্মা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৰুত্তং. সাসনযুত্তিকোৰিদেতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিলক্খণাযং ধম্মনীতিযং ছেকে. তং তং অত্থং ঞাপেতীতি যে যে বোধনেয্যপুগ্গলা সঙ্খেপৰিত্থারাদিৰসেন যথা যথা বোধেতব্বা, অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ভগৰা তে তে তথা তথা বোধেন্তো তং তমত্থং ঞাপেতি. তং তং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তোতি অত্থাপত্তিং অগণেন্তো তং তং অত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তো. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধা অত্থাপত্তিঞাপকাদিসাধনীযৰচনাতি. সংৰত্ততীতি জাযতি, হোতীতি অত্থো. যস্মা অনতিক্কন্তসোকপরিদেৰস্স ন কদাচি চিত্তৰিসুদ্ধি অত্থি সোকপরিদেৰসমতিক্কমমুখেনেৰ চিত্তৰিসুদ্ধিযা ইজ্ঝনতো, তস্মা আহ ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমেন হোতী’’তি. যস্মা পন দোমনস্সপচ্চযেহি দুক্খধম্মেহি পুট্ঠং পুথুজ্জনং সোকাদযো অভিভৰন্তি, পরিঞ্ঞাতেসু চ তেসু তে ন হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেনা’’তি. ঞাযস্সাতি অগ্গমগ্গস্স ততিযমগ্গস্স চ. তদধিগমেন হি যথাক্কমং দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো. সচ্ছিকিরিযাভিসমযসহভাৰীপি ইতরাভিসমযো তদৰিনাভাৰতো সচ্ছিকিরিযাভিসমযহেতুকো ৰিয ৰুত্তো ‘‘ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি. ফলঞাণেন ৰা পচ্চক্খকরণং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি. সম্পদানৰচনঞ্চেতং দট্ঠব্বং.
ৰণ্ণভণনন্তি পসংসাৰচনং. তযিদং ন ইধেৰ, অথ খো অঞ্ঞত্থাপি সত্থা অকাসিযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৰ হী’’তিআদিমাহ. তত্থআদিম্হি কল্যাণং, আদি ৰা কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপারিপূরিতো উপনেতব্বস্স অভাৰা চ কেৰলপরিপুণ্ণং. নিরুপক্কিলেসতো অপনেতব্বস্স অভাৰা চ পরিসুদ্ধং. সেট্ঠচরিযভাৰতো সাসন ব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ ৰো পকাসেস্সামীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৭) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অরিযৰংসাতি অরিযানং বুদ্ধাদীনং ৰংসা পৰেণিযো. অগ্গঞ্ঞাতি ‘‘অগ্গা’’তি জানিতব্বা সব্বৰংসেহি সেট্ঠভাৰতো. রত্তঞ্ঞাতি ‘‘চিররত্তা’’তি জানিতব্বা. ৰংসঞ্ঞাতি ‘‘বুদ্ধাদীনং ৰংসা’’তি জানিতব্বা. পোরাণাতি পুরাতনা অনধুনাতনত্তা. অসংকিণ্ণাতি অৰিকিণ্ণা অনপনীতা. অসংকিণ্ণপুব্বাতি ‘‘কিং ইমেহী’’তি অরিযেহি ন অপনীতপুব্বা. ন সংকীযন্তীতি ইদানিপি তেহি ন অপনীযন্তি. ন সংকীযিস্সন্তীতি অনাগতেপি তেহি ন অপনীযিস্সন্তি. অপ্পটিকুট্ঠা…পে… ৰিঞ্ঞূহীতি যে লোকে ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা, তেহি অপচ্চক্খতা অনিন্দিতা, অগরহিতাতি অত্থো. ৰিসুদ্ধিযাতিআদীহীতি ৰিসুদ্ধিআদিদীপনেহি. পদেহীতি ৰাক্যেহি, ৰিসুদ্ধিঅত্থতাদিভেদভিন্নেহি ৰা ধম্মকোট্ঠাসেহি.
উপদ্দৰেতি অনত্থে. ৰিসুদ্ধিন্তি ৰিসুজ্ঝনং সংকিলেসপ্পহানং. ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো. পরিযাপুণনং পরিচযো. অত্থস্স হদযে ঠপনং ধারণং. পরিৰত্তনং ৰাচনং. গন্ধারকোতি গন্ধারদেসে উপ্পন্নো. পহোন্তীতি সক্কোন্তি অনিয্যানমগ্গাতি মিচ্ছামগ্গা, মিচ্ছত্তনিযতানিযতমগ্গাপি ৰা. সুৰণ্ণন্তি কূটসুৰণ্ণম্পি ৰুচ্চতি. পণীতি কাচমণিপি. মুত্তাতি ৰেল়ুজাপি. পৰাল়ন্তি পল্লৰোপি ৰুচ্চতীতি রত্তজম্বুনদাদিপদেহি তে ৰিসেসিতা.
ন ততো হেট্ঠাতি (সং. নি. টী. ২.৫.৩৬৭; দী. নি. টী. ২.৩৭৩) ইধাধিপ্পেতকাযাদীনং ৰেদনাদিসভাৰত্তাভাৰা, কাযৰেদনাচিত্তৰিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৰিসুং ৰিপল্লাসৰত্থন্তরভাৰেন গহিতত্তা চ হেট্ঠাগহণেসু ৰিপল্লাসৰত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং, পঞ্চমস্স পন ৰিপল্লাসৰত্থুনো অভাৰা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আরম্মণৰিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৰিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থুদ্ধারদস্সনং, ন ইধ পাল়িযং ৰুত্তস্স সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থদস্সনন্তি. আদীসু হি সতিগোচরোতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, নামরূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকারসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি সতিপট্ঠানাতি ৰুত্তানং সতিগোচরানং পকাসকে সুত্তপদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৰং পটিসম্ভিদাপাল়িযম্পি (পটি. ম. ৩.৩৪) অৰসেসপাল়িপ্পদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং. দানাদীনি সতিযা করোন্তস্স রূপাদীনি কসিণাদীনি চ সতিযা ঠানং হোন্তীতি তংনিৰারণত্থমাহ ‘‘পধানং ঠান’’ন্তি. প-সদ্দো হি ইধ ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৪ তিকমাতিকা) ৰিয পধানত্থদীপকোতি অধিপ্পাযো.
অরিযোতি অরিযং সব্বসত্তসেট্ঠং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩১১). সুত্তেকদেসেন হি সুত্তং দস্সেতি. তত্থ হি –
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদরিযো…পে… মরহতীতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইধ, ভিক্খৰে, সত্থা সাৰকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘‘ইদং ৰো হিতায ইদং ৰো সুখাযা’তি. তস্স সাৰকা ন সুস্সূসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৰোক্কম্ম চ সত্থুসাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং সতিপট্ঠানং, যদরিযো…পে… অরহতি.
পুন চপরং, ভিক্খৰে, সত্থা…পে… ইদং ৰো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৰকা ন সুস্সূসন্তি…পে… ৰত্তন্তি. একচ্চে সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৰোক্কম্ম সত্থুসাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, ন চেৰ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৰেদেতি. অনত্তমনতঞ্চ অত্তমনতঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খতো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুতিযং সতিপট্ঠানং…পে… অরহতি.
পুন চপরং…পে… সুখাযাতি. তস্স সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে… ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো অত্তমনো চেৰ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ততিযং সতিপট্ঠানং…পে… অরহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) –
এৰং পটিঘানুনযেহি অনৰস্সুততা, নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. বুদ্ধানংযেৰ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৰেণিকধম্মভাৰতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আরম্ভং জোতেতি, আরম্ভো চ পৰত্তীতি কত্ৰা আহ ‘‘পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা করণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলৰচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি.
তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পতিট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ প-সদ্দো ভূসত্থৰিসিট্ঠং পক্খন্ধনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো’’তি আহ. পুন ভাৰত্থং সতি-সদ্দং পট্ঠান-সদ্দঞ্চ ৰণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তেন পুরিমৰিকপ্পে সতি-সদ্দো পট্ঠান-সদ্দো চ কত্থুঅত্থোতি ৰিঞ্ঞাযতি. সরণট্ঠেনাতি চিরকতস্স চিরভাসিতস্স চ অনুস্সরণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৰ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, ইদং ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.
যদি এৰন্তি যদি সতি এৰ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৰং সন্তে কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনন্তি আহ ‘‘সতিবহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা এতা সতিযো, অথ কস্মা ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনন্তি যোজনা. মগ্গট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৰ নিয্যানিকভাৰেন একত্তুপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি অত্তনাৰ পুব্বে ৰুত্তং পচ্চাহরতি ‘‘ৰুত্তঞ্চেত’’ন্তি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৰসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপরভাগেতি অরিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু আরম্মণেসু সুভসঞ্ঞাদিৰিধমনেন ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তিত্ৰা মগ্গক্খণে সকিংযেৰ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৰিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৰসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানং গচ্ছন্তি. চতুব্বিধকিচ্চসাধনেনেৰ হেত্থ বহুৰচননিদ্দেসো. এৰঞ্চ সতীতি মগ্গট্ঠেন একত্তং উপাদায ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনেন আরম্মণভেদেন চতুব্বিধতং উপাদায ‘‘চত্তারো’’তি চ ৰত্তব্বতায সতিৰিজ্জমানত্তা. ৰচনানুসন্ধিনা ‘‘একাযনো অয’’ন্তিআদিকা দেসনা সানুসন্ধিকাৰ, ন অননুসন্ধিকাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তমেৰত্থং নিদস্সনেন পটিপাদেতুং ‘‘মারসেনপ্পমদ্দন’’ন্তি সুত্তপদং (সং. নি. ৫.২২৪) আনেত্ৰা ‘‘যথা’’তিআদিনা নিদস্সনং সংসন্দেতি. তস্মাতিআদি নিগমনং.
ৰিসেসতো কাযো চ ৰেদনা চ অস্সাদস্সকারণন্তি তপ্পহানত্থং তেসু তণ্হাৰত্থূসু ওল়ারিকসুখুমেসু অসুভদুক্খভাৰদস্সনানি মন্দতিক্খপঞ্ঞেহি তণ্হাচরিতেহি সুকরানীতি তানি তেসং ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি তথা ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৰেসৰত্থুতায দিট্ঠিযা ৰিসেসকারণেসু চিত্তধম্মেসু অনিচ্চানত্ততাদস্সনানি সরাগাদিৰসেন সঞ্ঞাফস্সাদিৰসেন নীৰরণাদিৰসেন চ নাতিপ্পভেদঅতিপ্পভেদগতেসু তেসু তপ্পহানত্থং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং দিট্ঠিচরিতানং সুকরানীতি তেসং তানি ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি. এত্থ চ যথা চিত্তধম্মানম্পি তণ্হায ৰত্থুভাৰো সম্ভৰতি, তথা কাযৰেদনানম্পি দিট্ঠিযাতি সতিপি নেসং চতুন্নম্পি তণ্হাদিট্ঠিযা ৰত্থুভাৰে যো যস্স সাতিসযপচ্চযো, তংদস্সনত্থং ৰিসেসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. তিক্খপঞ্ঞসমথযানিকো ওল়ারিকারম্মণং পরিগ্গণ্হন্তো তত্থ অট্ঠত্ৰা ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ৰেদনং পরিগ্গণ্হাতীতি ৰুত্তং. ‘‘ওল়ারিকারম্মণে অসণ্ঠহনতো’’তি. ৰিপস্সনাযানিকস্স পন সুখুমে চিত্তে ধম্মেসু চ চিত্তং পক্খন্দতীতি চিত্তধম্মানুপস্সনানং মন্দতিক্খপঞ্ঞাৰিপস্সনাযানিকানং ৰিসুদ্ধিমগ্গতা ৰুত্তা.
তেসং তত্থাতি এত্থ তত্থ-সদ্দস্স ‘‘পহানত্থ’’ন্তি এতেন যোজনা. পরতো তেসং তত্থাতি এত্থাপি এসেৰনযো. পঞ্চ কামগুণা সৰিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৰিসেসেন কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, ভৰেসু সুখগ্গহণৰসেন ভৰস্সাদো হোতি ভৰোঘস্স ৰেদনা ৰত্থু, সন্ততিঘনগহণৰসেন ৰিসেসতো চিত্তে অত্তাভিনিৰেসো হোতীতি দিট্ঠোঘস্স চিত্তং ৰত্থু, ধম্মেসু ৰিনিব্ভোগস্স দুক্করত্তা ধম্মানং ধম্মমত্ততায দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা সম্মোহো হোতীতি অৰিজ্জোঘস্স ধম্মা ৰত্থু, তস্মা তেসং পহানত্থং চত্তারোৰ ৰুত্তা.
যদগ্গেন চ কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, তদগ্গেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু, দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতীতি দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতা ৰেদনা ৰিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু, চিত্তে নিচ্চগ্গহণৰসেন সস্সতস্স অত্তনো সীলেন সুদ্ধীতিআদি পরামসনং হোতীতি সীলব্বতপরামাসস্স চিত্তং ৰত্থু, নামরূপপরিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ভৰৰিভৰদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৰত্থু, সুখৰেদনাস্সাদৰসেন পরলোকনিরপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকং পরামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৰেদনা ৰত্থু সন্ততিঘনগহণৰসেন সরাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং ৰত্থু, ধম্মসভাৰানৰবোধেন ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৰত্থু. যে পনেত্থ অৰুত্তা, তেসং ৰুত্তনযেন ৰত্থুভাৰো যোজেতব্বো. তথা হি ওঘেসু ৰুত্তনযা এৰ যোগাসৰেসুপি যোজনা অত্থতো অভিন্নত্তা. তথা পঠমোঘততিযচতুত্থগন্থযোজনায ৰুত্তনযা এৰ কাযচিত্তধম্মানং ইতরূপাদানৰত্থুতা যোজনা, তথা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থযোজনায ৰুত্তনযা এৰ কাযৰেদনানং ছন্দদোসাগতি ৰত্থুতা যোজনা ৰা.
‘‘আহারসমুদযা কাযসমুদযো, ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, (সং. নি. ৫.৪০৮) সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৰিভ. ২২৫) ৰচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবল়ীকারাহারফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণাহারা কাযাদিপরিজাননেন পরিঞ্ঞাতা হোন্তীতি আহ ‘‘চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থ’’ন্তি পকরণনযোতি নেত্তিপকরণৰসেন সুত্তন্তসংৰণ্ণনানযো.
সরণৰসেনাতি কাযাদীনং কুসলাদিধম্মানঞ্চ উপধারণৰসেন. সরন্তি গচ্ছন্তি নিব্বানং এতাযাতি সতীতি ইমস্মিং অত্থে একত্তে একসভাৰে নিব্বানে সমোসরণং সমাগমো একত্তসমোসরণং. এতদেৰ হি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. একনিব্বানপৰেসহেতুভূতা ৰা সমানতা একো সতিপট্ঠানস্স ভাৰো একত্তং, তত্থ সমোসরণং তংসভাগতা একত্তসমোসরণং. একনিব্বানপৰেসহেতুভাৰং পন দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. এতস্মিং অত্থে সরণেকত্তসমোসরণানি সহেৰ সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণত্থেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বানি, পুরিমস্মিং ৰিসুং. সরণৰসেনাতি ৰা ‘‘গমনৰসেনা’’তি অত্থে সতি তদেৰ গমনং সমোসরণন্তি, সমোসরণে ৰা সতিসদ্দত্থৰসেন অৰুচ্চমানে ধারণতাৰ সতীতি সতিসদ্দত্থন্তরাভাৰা পুরিমং সতিভাৰস্স কারণং, পচ্ছিমং একভাৰস্সাতি নিব্বানসমোসরণেপি সহিতানেৰ তানি সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণানি ৰুত্তানি হোন্তি. চুদ্দসৰিধেন,নৰৰিধেন, সোল়সৰিধেন, পঞ্চৰিধেনাতি ইদং উপরি পাল়িযং (ম. নি. ১.১০৭) আগতানং আনাপানপব্বাদীনং ৰসেন ৰুত্তং, তেসং পন অন্তরভেদৰসেন তদনুগতভেদৰসেন চ ভাৰনায অনেকৰিধতা লব্ভতিযেৰ. চতূসু দিসাসু উট্ঠানকভণ্ডসদিসতা কাযানুপস্সনাদিতংতংসতিপট্ঠানভাৰনানুভাৰস্স দট্ঠব্বা.
‘‘গোচরে, ভিক্খৰে, চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে’’তিআদিৰচনতো (দী. নি. ৩.৮০; সং. নি. ৫.৩৭২) ভিক্খুগোচরা এতে ধম্মা, যদিদং কাযানুপস্সনাদযো. তত্থ যস্মা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা ভিক্খু হোতি, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদিনা ভিক্খুং দস্সেতি, ভিক্খুম্হি তং নিযমতোতি আহ ‘‘পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতো’’তি. সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনসম্পটিগ্গাহকত্তা চ সব্বপ্পকারায অনুসাসনিযা ভাজনভাৰো.
সমং চরেয্যাতি কাযাদিৰিসমচরিযং পহায কাযাদীহি সমং চরেয্য. রাগাদিৰূপসমেন সন্তো. ইন্দ্রিযদমেন দন্তো. চতুমগ্গনিযামেন নিযতো. সেট্ঠচরিতায ব্রহ্মচারী. কাযদণ্ডাদিওরোপনেন নিধায দণ্ডং. অরিযভাৰে ঠিতো সো এৰরূপো বাহিতপাপসমিতপাপভিন্নকিলেসতাহি ব্রাহ্মণো সমণো ভিক্খূতি ৰেদিতব্বো.
‘‘অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধো চ নামরূপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. টী. ২.৩৭৩) খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; পারা. ১১) নামকাযো কাযোতি ৰুচ্চতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি রূপকাযে’’তি আহ.
অসম্মিস্সতোতি ‘‘ৰেদনাদযোপি এত্থ সিতা এত্থ পটিবদ্ধা’’তি কাযে ৰেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতোতি অত্থো. সমূহৰিসযতায চস্স কায-সদ্দস্স সমুদাযুপাদানতায চ অসুভাকারস্স ‘‘কাযে’’তি একৰচনং, তথা আরম্মণাদিৰিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘চিত্তে’’তি একৰচনং, ৰেদনা পন সুখাদিভেদভিন্না ৰিসুং ৰিসুং অনুপস্সিতব্বাতি দস্সেন্তেন ‘‘ৰেদনাসূ’’তি বহুৰচনেন ৰুত্তা, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তিতো, ধম্মা চ পরোপণ্ণাসভেদা অনুপস্সিতব্বাকারেন চ অনেকভেদা এৰাতি তেপি বহুৰচনৰসেনেৰ ৰুত্তা. অৰযৰীগাহ-সমঞ্ঞাতিধাৰন-সারাদানাভিনিৰেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযরূপেহি ৰিনিব্ভুজ্জন্তো ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগরাৰযৰসমূহে অৰযৰীৰাদিনোপি অৰযৰীগাহং ন করোন্তি, নগরং নাম কোচি অত্থো অত্থীতি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৰনং সিযাতি ইত্থিপুরিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনে নগরনিদস্সনং ৰুত্তং. অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহো, কেসলোমাদিসমূহো ভূতুপাদাযসমূহো চ যথাৰুত্তসমূহে তব্বিনিমুত্তো কাযোপি নাম কোচি নত্থি, পগেৰ ইত্থিআদযোতি আহ ‘‘কাযো ৰা…পে… দিস্সতী’’তি. কোচি ধম্মোতি ইমিনা সত্তজীৰাদিং পটিক্খিপতি, অৰযৰী পন কাযপটিক্খেপেনেৰ পটিক্খিত্তোতি. যদি এৰং কথং কাযাদিসঞ্ঞাভিধানানীতিআহ ‘‘যথাৰুত্ত…পে… করোন্তী’’তি.
যং পস্সতি ইত্থিং পুরিসং ৰা. ননু চক্খুনা ইত্থিপুরিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চমেতং, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুরিসং পস্সামী’’তি পন পৰত্তসঞ্ঞায ৰসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৰুত্তং. মিচ্ছাদস্সনেন ৰা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং, তং রূপাযতনং ন হোতীতি অত্থো ৰিপরীতগ্গাহৰসেন মিচ্ছাপরিকপ্পিতরূপত্তা. অথ ৰা তং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি অচক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তা, দিট্ঠং ৰা তং ন হোতি. যং দিট্ঠং তং ন পস্সতীতি যং রূপাযতনং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো. অপস্সং বজ্ঝতেতি ইমং অত্তভাৰং যথাভূতং পঞ্ঞাচক্খুনা অপস্সন্তো ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তো’’তি কিলেসবন্ধনেন বজ্ঝতি.
ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৰানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকারানুপস্সী ন হোতীতি অত্থো. কিং ৰুত্তং হোতীতিআদিনা তমেৰত্থং পাকটং করোতি. পথৰীকাযন্তি কেসাদিকোট্ঠাসপথৰিং ধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি, লক্খণপথৰিমেৰ ৰা অনেকপ্পভেদং সকলসরীরগতং পুব্বাপরিযভাৰেন চ পৰত্তমানং সমূহৰসেন গহেত্ৰা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি. আপোকাযন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.
এৰং গহেতব্বস্সাতি ‘‘অহং মম’’ন্তি এৰং অত্তত্তনিযভাৰেন অন্ধবালেহি গহেতব্বস্স. ইদানি সত্তন্নং অনুপস্সনাকারানম্পি ৰসেন কাযানুপস্সনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিককাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৰং পস্সন্তো এৰং চস্স অনিচ্চাকারম্পি অনুপস্সতীতি ৰুচ্চতি. তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগ্গাহস্স লেসোপি ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি তথাহেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৫) ৰুত্তো. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৰ অনুপস্সতী’’তি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৰুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৰত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৰত্তনপরত্তা এৰ-কারস্স, উপরিদেসনারুল়্হত্তা চ তাসং.
দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৰ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতি. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তং অনভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রজ্জিতব্বং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নিব্বিন্দতি নো নন্দতি,ৰিরজ্জতি নো রজ্জতী’’তি. সো এৰং অরজ্জন্তো রাগং নিরোধেতি নো সমুদেতি, সমুদযং ন করোতীতি অত্থো. এৰং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং কাযতন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৰুত্তনযেন কিলেসে চ পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ নিব্বত্তনৰসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং. তেন ৰুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতী’’তি. ইদানিস্স তাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘সঙ্খারা নিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰিপরীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৰিপল্লাসপহানমুখেনেৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৰা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৰুত্তনযেমেৰ.
ৰিহরতীতি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইরিযাপথৰিহারো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইরিযতী’’তি ইরিযাপথং পৰত্তেতীতি অত্থো. আরম্মণকরণৰসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৰেসূ’’তি ৰুত্তং, উপ্পজ্জনৰসেন পন কিলেসা পরিত্তভূমকা এৰাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৰ, আতাপ-সদ্দো পন ৰীরিযেযেৰ নিরুল়্হোতি ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৰা পটিপক্খপহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৰসেন পৰত্তমানস্স ৰীরিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৰীরিযমেৰ তথা ৰুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা. আতাপীতি চাযমীকারো পসংসায, অতিসযস্স ৰা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা, সমন্ততো, সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৰেন সম্মা অৰিপরীতং, সব্বাকারপজাননেন সমন্ততো, উপরূপরি ৰিসেসাৰহভাৰেন পৰত্তিযা সযং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ ভৰং সব্বত্থ লীনে উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা, সব্বে ৰা লীনে উদ্ধতে চ ভাৰেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. সতিযা লদ্ধূপকারায এৰ পঞ্ঞায এত্থ যথাৰুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরতি. অন্তোসঙ্খেপো অন্তো ওলীযনো, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপরিগ্গহেতি এত্থ সীলৰিসোধনাদি গণনাদি উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপরিযাযতো অনুপাযো ৰেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতি যথাৰুত্তউপাযং ন পরিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতি…পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পরিগ্গহপরিৰজ্জনেসু অপরিচ্চাগাপরিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৰেন অস্স যোগিনো.
যস্মা সতিযেৰেত্থ সতিপট্ঠানং ৰুত্তা, তস্মাস্স সম্পযুত্তা ধম্মা ৰীরিযাদযো অঙ্গন্তি আহ ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৰা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো, সতিগ্গহণেনেৰ চেত্থ সমাধিস্সতি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৰা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৰলায সতিযা কিলেসপ্পহানং হোতি, নিব্বানাধিগমো ৰা, ন চ কেৰলা সতি পৰত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৰিতক্কাদিৰচনস্স ৰিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৰযৰপরিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩; পারা. ১১) ৰিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ লোকিযমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তরমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৰ ৰিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা’’তি আহ. তেসং ধম্মানন্তি ৰেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
অৰিসেসেন দ্ৰীহিপি নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তন্তি কত্ৰা পুন একেকেন ৰুত্তং পহানৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসেনা’’তি আহ. অথ ৰা ‘‘ৰিনেয্য নীৰরণানী’’তি অৰত্ৰা অভিজ্ঝাদোমনস্সৰচনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘ৰিসেসেনা’’তিআদিমাহ. কাযানুপস্সনাভাৰনায হি উজুৰিপচ্চনীকানং অনুরোধাদীনং পহানং দস্সনং এতস্স পযোজনন্তি. কাযসম্পত্তিমূলকস্সাতি রূপ-বল-যোব্বনারোগ্যাদি-সরীরসম্পদা-নিমিত্তস্স. ৰুত্তৰিপরিযাযতো কাযৰিপত্তিমূলকো ৰিরোধো ৰেদিতব্বো. কাযভাৰনাযাতি কাযানুপস্সনাভাৰনায. সা হি ইধ ‘‘কাযভাৰনা’’তি অধিপ্পেতা. তেনাতি অনুরোধাদিপ্পহানৰচনেন. যোগানুভাৰো হীতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং.
সতিসম্পজঞ্ঞেনাতি অতিসম্পজঞ্ঞগ্গহণেন. সব্বত্থিককম্মট্ঠানন্তি বুদ্ধানুস্সতি মেত্তা মরণস্সতি অসুভভাৰনা চ. ইদঞ্হি চতুক্কং যোগিনা পরিহরিযমানং ‘‘সব্বত্থিককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি অতিসম্পজঞ্ঞবলেন অৰিচ্ছিন্নস্স তস্স পরিহরিতব্বত্তা, সতিযা ৰা সমথো ৰুত্তো তস্সা সমাদ্ধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তা.
তেনাতি সদ্দত্থং অনাদিযিত্ৰা ভাৰত্থস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পৰত্তেন ৰিভঙ্গপাঠেন সহ. অট্ঠকথানযোতি সদ্দত্থস্সপি ৰিৰরণৰসেন যথারহং ৰুত্তো অত্থসংৰণ্ণনানযো. যথা সংসন্দতীতি যথা অত্থতো অধিপ্পাযতো চ অৰিলোমেন্তো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, এৰং ৰেদিতব্বো.
ৰেদনাদীনং পুন ৰচনেতি এত্থ নিস্সযপচ্চযভাৰৰসেন চিত্তধম্মানং ৰেদনাসন্নিস্সিতত্তা পঞ্চৰোকারভৰে অরূপধম্মানং রূপপটিবদ্ধৰুত্তিতো চ ৰেদনায কাযাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে তদসম্মিস্সতো ৰৰত্থানদস্সনত্থং ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থঞ্চ দুতিযৰেদনাগহণং. তেন ন ৰেদনাযং কাযানুপস্সী, চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো ৰেদনানুপস্সীযেৰাতি ৰেদনাসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং ৰেদনানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ‘‘যস্মিং সমযে সুখা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে দুক্খা অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা. যস্মিং ৰা পন সমযে দুক্খা অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে ইতরা ৰেদনা’’তি ৰেদনাভাৰসামঞ্ঞে অট্ঠত্ৰা তং তং ৰেদনং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো ধুৰভাৰৰিৰেকো দস্সিতো হোতি. তেন তাসং খণমত্তাৰট্ঠানদস্সনেন অনিচ্চতায ততো এৰ দুক্খতায অনত্ততায চ দস্সনং ৰিভাৰিতং হোতি. ঘনৰিনিব্ভোগাদীতি আদি-সদ্দেন অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি ৰেদনাযং ৰেদনানুপস্সীযেৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম বালো অমণিসভাৰেপি উদকবুব্বুল়কে মণিআকারানুপস্সী হোতি, ন এৰমযং ঠিতিরমণীযেপি ৰেদযিতে, পগেৰ ইতরস্মিং মনুঞ্ঞাকারানুপস্সী, অথ খো খণভঙ্গুরতায অৰসৰত্তিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতায চ অনিচ্চঅনত্তঅসুভাকারানুপস্সী, ৰিপরিণামদুক্খতায সঙ্খারদুক্খতায চ ৰিসেসতো দুক্খানুপস্সীযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. এৰং চিত্তধম্মেসুপি যথারহং পুন ৰচনে পযোজনং ৰত্তব্বং. ‘‘কেৰলং পনিধা’’তিআদিনা ইধ ‘এত্তকং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰেদিতব্বপরিচ্ছেদং দস্সেতি. এস নযোতি ইমিনা যথা চিত্তং ধম্মা চ অনুপস্সিতব্বা, তথা তানি অনুপস্সন্তো ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী’’তি ৰেদিতব্বোতি ইমমত্থং অতিদিসতি.
যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখৰেদনং ৰিপরিণামদুক্খতায ‘‘দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খৰেদনং পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহরণতো চ সল্লন্তি অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৰেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানি ৰিয অনোল়ারিকতায পচ্চযৰসেন ৰূপসন্তসভাৰতায চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো তাৰকালিকতোনিচ্চপটিক্খেপতো চ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি যো অদ্দক্খি. স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু একংসেন পরিব্যত্তং ৰা ৰেদনায সম্মা পস্সনকোতি অত্থো.
দুক্খাতিপীতি সঙ্খারদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং ৰেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পরিযাপন্নং ৰদামি সঙ্খারদুক্খতানতিৰত্তনতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৰিপরিণামঞ্ঞাণসুখতায ৰিপরিণামঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৰুত্তত্তা তিস্সোপি সুখতো, তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. রূপাদি-আরম্মণছন্দাদি-অধিপতি-ঞাণাদি-সহজাত- কামাৰচরাদি-ভূমিনানত্তভেদানং কুসলাকুসল-তংৰিপাককিরিযা-নানত্তাদিভেদানঞ্চ, আদি-সদ্দেন সঙ্খারিকাসঙ্খারিকস-ৰত্থুকাৰত্থুকাদি-নানত্তভেদানঞ্চ ৰসেনাতি যোজেতব্বং. সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি ‘‘ধম্মা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতৰারে আগতসুঞ্ঞতসভাৰস্স ৰসেন. ‘‘কামঞ্চেত্থা’’তিআদিনা পুব্বে পহীনত্তা পুন পহানং ন ৰত্তব্বন্তি চোদনং দস্সেতি, মগ্গচিত্তক্খণে ৰা একত্থ পহীনং সব্বত্থ পহীনমেৰ হোতীতি ৰিসুং ৰিসুং ন ৰত্তব্বন্তি. তত্থ পুরিমায চোদনায নানাপুগ্গলপরিহারো, পচ্ছিমায নানাচিত্তক্খণিকপরিহারো. লোকিযভাৰনায হি কাযে পহীনং ন ৰেদনাদীসু পহীনং হোতি যদিপি ন পৰত্তেয্য, ন পটিপক্খভাৰনায তত্থ সা অভিজ্ঝাদোমনস্সস্স অপ্পৰত্তি হোতীতি পুন তপ্পহানং ৰত্তব্বমেৰাতি. একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতীতি মগ্গসতিপট্ঠানভাৰনং, লোকিযভাৰনায ৰা সব্বত্থ অপ্পৰত্তিমত্তং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘পঞ্চপি খন্ধা লোকো’’তি হি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৩৬২, ৩৬৪, ৩৬৬, ৩৭৩) চতূসুপি ঠানেসু ৰুত্তন্তি.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
কাযানুপস্সনাৰণ্ণনা
আনাপানপব্বৰণ্ণনা
১০৭. বাহিরকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৰতো সব্বপ্পকারগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি. তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৰসেন আগতা চুদ্দসপ্পকারা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনা পকারা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৪) ৰুত্তা কেসাদিৰণ্ণসণ্ঠানকসিণারম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকারা, লোকিযাদিপ্পকারা চ, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকারা ইমস্মিংযেৰ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৰুত্তং ‘‘সব্বপ্পকার…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৰপটিসেধনোতি সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৰপটিসেধনো. এতেন ‘‘ইধ, ভিক্খৰে’’তি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৰসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি সাৰধারণানি যথা ‘‘ৰাযুভক্খো’’তি (দী. নি. টী. ২.৩৭৪). তেনাহ ‘‘ইধেৰ সমণো’’তিআদি. পরিপুণ্ণসমণকরণধম্মো হি সো, যো সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারা ৰাদা তিত্থাযতনানি.
অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৰসেসতো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. রূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো. পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজ্জাতো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং.
নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৰসেন পৰত্তায সতিযা. আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে. দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো.
ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স, অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স চ পদট্ঠানভূতং. ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে একাকী ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধাযাহ. পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং.
অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতাপজানন-সব্বকাযপটিসংৰেদন-ওল়ারিকোল়ারিকপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন ভাৰনানুযোগং সিক্খতো, তথাভূতো ৰা হুত্ৰা তিস্সো সিক্খা পৰত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পরিগ্গণ্হাতি রূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৰুত্তো. ঝানঙ্গানি পরিগ্গণ্হাতি অরূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো. ৰত্থু নাম করজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থীতি ৰিসুদ্ধদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং ন অহেতুকং, নাপি ইস্সরাদিৰিসমহেতুকং, অথ খো অৰিজ্জাদীহি এৰ সহেতুক’’ন্তি অদ্ধত্তযেপি কঙ্খাৰিতরণেন ৰিতিণ্ণকঙ্খো ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ম. নি. ২.১১৩; ম. নি. ৩.৮৬; অ. নি. ৪.১৮১; পটি. ম. ১.৪৮) কলাপসম্মসনৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.
পরস্স ৰা অস্সাসপস্সাসকাযেতি ইদং সম্মসনচারৰসেনাযং পাল়ি পৰত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং, সমথৰসেন পন পরস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৰ নত্থীতি. ইদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৰুত্তং ইদং ধম্মদ্ৰযঘটিতং একতো আরম্মণভাৰেন ন লব্ভতি.
সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৰ কারণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো, অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তিহেতুকরজকাযাদি. তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী. তং পন সমুদযধম্মং উপমামুখেন দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি রুত্তিং. গগ্গরনাল়িন্তি উক্কাপনাল়িং. তেতি করজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো করজকাযাদিসম্বন্ধী ফলভাৰেন, এৰং তেপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো হেতুভাৰেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৰুচ্চতী’’তি. পকতিৰাচী ৰা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ম. নি. ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৰিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনপকতিকানুপস্সী ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৰুত্তো. তেনাহ – ‘‘করজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা কাযস্মিন্তি ভুম্মৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. ৰযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৰিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৰে যং ন হোতি, তদভাৰো তস্স অভাৰস্স হোতু ৰিয ৰোহরীযতীতি উপচারতো করজকাযাদিঅভাৰো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৰযকারণং ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৰেত্থ পঠমৰিকপ্পৰসেন অত্থৰিভাৰনা. দুতিযৰিকপ্পৰসেন পন উপচারেন ৰিনাযেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৰিয ভিন্নৰত্থুৰিসযতায সমুদযৰযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৰযং অনুপস্সন্তো’’তি.
অত্থি কাযোতি এৰ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তি ৰত্ৰা অৰধারণেন নিৰত্থিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায পরেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৰগুণযোগতো ৰা ‘‘সত্তো’’তি পরেহি পরিকপ্পিতো. তস্স সত্তনিকাযস্স পূরণতো চ চৰনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি. থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি. পুরি পুরে ভাগে সেতি পৰত্ততীতি ‘‘পুরিসো’’তি. আহিতো অহংমানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৰেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি. পরো ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৰা ‘‘মম’’ন্তি. ৰুত্তপ্পকারৰিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৰা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৰেন ‘‘কস্সচী’’তি পরিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৰলং কাযো এৰ অত্থীতি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৰ কাযস্স ৰিভাৰেতি. এৰন্তি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন. ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণপরং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপরিগ্গাহিকসতিপৰত্তং সতিপরং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৰুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স সতিযা চ পরিব্রূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰড্ঢত্থাযা’’তি.
ইমিস্সা ভাৰনায তণ্হাদিট্ঠিগাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৰিহরতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চি ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্য. তেনাহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৰম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৰতো অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপরি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ. ‘‘এৰ’’ন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকারস্স পচ্চামসনং নিগমনৰসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি. পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৰে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৰ নাম হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা’’তি. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, ন পৰত্ততি এত্থাতি ৰা অপ্পৰত্তি. চতুসচ্চৰসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৰসেন. উস্সক্কিত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিপরম্পরায আরুহিত্ৰা, ভাৰনং উপরি নেত্ৰাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণূপাযো.
আনাপানপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা
১০৮. ইরিযাপথৰসেনাতি ইরিযনং ইরিযা, কিরিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৰেদিতব্বো. ইরিযানং পথো পৰত্তিমগ্গোতি ইরিযাপথো, গমনাদিসরীরাৰত্থা. গচ্ছন্তো ৰা হি সত্তো কাযেন কত্তব্বকিরিযং করেয্য ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰাতি. তেসং ৰসেন, ইরিযাপথৰিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপরন্তি পুন চ অপরং, যথাৰুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৰা অধিপ্পাযো. গচ্ছন্তো ৰাতিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স গমনাদিগতৰিসেসজাননস্স চ সাধারণৰচনং. তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৰিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি সত্তো অত্থীতি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং ন জহতি ন পরিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৰতো. ততো এৰ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কারকো ৰেদকো’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপটিপক্খভাৰতো, অননব্রূহনতো ৰা. এৰং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৰোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৰা সতিপট্ঠানভাৰনা ৰা ন হোতী’’তি. ইমস্স পনাতিআদিসুক্কপক্খস্স ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তমেৰ হি অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কো গচ্ছতীতি গমনকিরিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৰৰিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি অকত্তুতাৰিসিট্ঠঅত্তগ্গাহপটিক্খেপত্থা. কিংকারণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিরিযায অৰিপরীতকারণপুচ্ছা ‘‘গমনন্তি অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্রিযেহি, ইন্দ্রিযানি অত্তেহী’’তি এৰমাদিগমনকারণপটিক্খেপনতো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
ন কোচি সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিতো তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৰতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চিত্তকিরিযা চ সা ৰাযোধাতুযা ৰিপ্ফারো ৰিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিরিযগ্গহণেন অনিন্দ্রিযবদ্ধৰাযোধাতুৰিপ্ফারং নিৰত্তেতি, ৰাযোধাতুৰিপ্ফারগ্গহণেন চেতনাৰচীৰিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিরিযং নিৰত্তেতি, উভযেন পন কাযৰিঞ্ঞত্তিং ৰিভাৰেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা যথা পৰত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰোহারো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৰসেন পৰত্তচিত্তং. ৰাযং জনেতীতি ৰাযোধাতুঅধিকং রূপকলাপং জনেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতরূপকাযস্স থম্ভনসন্ধারণচলনানং পচ্চযভূতেন আকারৰিসেসেন পৰত্তমানং ৰাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৰাযো ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৰী হি ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তি, যথাৰুত্তঅধিকভাৰেনেৰ চ ৰাযোগহণং, ন ৰাযোধাতুযা এৰ জনকভাৰতো, অঞ্ঞথা ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপভাৰো দুরুপপাদো সিযা. পুরতো অভিনীহারো পুরতোভাগেন কাযস্স পৰত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদেসৰসেন সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্রাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায. উস্সিতভাৰোতি উব্বিদ্ধভাৰো.
এৰং পজানতোতি এৰং চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ গমনাদিভাৰো হোতীতি পজানতো তস্স এৰং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৰং হোতী’’তি ৰিচারণা ৰুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন, লোকৰোহারৰসেন ৰা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৰ ৰীমংসনৰসেন পুচ্ছাৰচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৰসেন সত্তস্স পটিক্খেপৰচনং. যথা পনাতিআদি তস্সেৰত্থস্স উপমায ৰিভাৰনং.
নাৰা মালুতৰেগেনাতি যথা অচেতনা নাৰা ৰাতৰেগেন দেসন্তরং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৰেগেন দেসন্তরং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৰাতাহতো যথাৰুত্তৰাযুনা নীতো দেসন্তরং যাতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৰদেয্য ‘‘যথা নাৰায তেজনস্স চ পেল্লকস্স পুরিসস্স ৰসেন দেসন্তরগমনং, এৰং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৰং ইচ্ছিতোৰাযমত্থো. যথা হি নাৰা তেজনানং সংহতলক্খণস্সেৰ পুরিসস্স ৰসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৰং কাযস্সাপীতি কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৰ পতিট্ঠং লভতি, ন পুরিসৰাদো. তেনাহ ‘‘যন্তং সুত্তৰসেনা’’তিআদি.
তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন গমনাদিকিরিযাৰসেন পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৰিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ত-তংসমুট্ঠান-ৰাযোধাতু-আদিহেতুপচ্চযেহি ৰিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৰজেতি ৰজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৰিরহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৰত্তিযা পচ্চযাধীনৰুত্তিতাৰিভাৰনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৰিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বা.
পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকারতো নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৰচনন্তি সব্বেসং চতুন্নম্পি ইরিযাপথানং সঙ্গণ্হনৰচনং, পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং ইরিযাপথানং ৰুত্তত্তা ইদং তেসং একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰচনন্তি অত্থো. পুরিমনযো ৰা ইরিযাপথপ্পধানো ৰুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং অপ্পধানঞ্চ ইরিযাপথং অনুনিপ্ফাদং কত্ৰা দস্সেতুং দুতিযনযো ৰুত্তোতি এৰম্পেত্থ দ্ৰিন্নং নযানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. ঠিতোতি পৰত্তো.
ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনম্পি ইরিযাপথৰতো কাযস্সেৰ পরিগ্গণ্হনং তস্স অৰত্থাৰিসেসভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথপরিগ্গহণেন কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি. তেনেৰেত্থ রূপক্খন্ধৰসেনেৰ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৰারেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহারসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রুপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তারো আহারা সঙ্গয্হন্তি, এৰং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধা’’তিআদযোপি পঞ্চ আকারা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা
১০৯. চতুসম্পজঞ্ঞৰসেনাতি (দী. নি. টী. ১.২৮৪; সং. নি. ৫.৩৬৮; দী. নি. অভি. টী. ২.২১৪) সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং. চত্তারি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৰসেন. অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ ‘‘অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি আহ ‘‘পটিক্কন্তং ৰুচ্চতি নিৰত্তন’’ন্তি. নিৰত্তনন্তি চ নিৰত্তিমত্তং, নিৰত্তিত্ৰা পন গমনং গমনমেৰ. অভিহরন্তোতি গমনৰসেন কাযং উপনেন্তো.
সম্মা পজাননং সম্পজানং, তেন অত্তনা কাতব্বস্স করণসীলো সম্পজানকারীতি আহ ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী’’তি. সম্পজানসদ্দস্স সম্পজঞ্ঞপরিযাযতা পুব্বে ৰুত্তাযেৰ. সম্পজঞ্ঞং করোতেৰাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৰ. সম্পজানস্স ৰা কারো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকারী. ধম্মতো ৰড্ঢিসঙ্খাতেন সহ অত্থেন পৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি. সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকারাৰহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৰত্তেসু অৰিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পরিগ্গণ্হিত্ৰাতি পটিসঙ্খায.
তস্মিন্তি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৰসেন পরিগ্গহিতঅত্থে. অত্থো নাম ধম্মতো ৰড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৰাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৰা’’তিআদি আরদ্ধং. চিত্তকম্মরূপকানি ৰিযাতি চিত্তকম্মকতপটিমাযো ৰিয, যন্তপযোগেন ৰা ৰিচিত্তকম্মপটিমাযো ৰিয. অসমপেক্খনং গেহসিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৰসেন আরম্মণস্স অযোনিসো গহণং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৰিতন্তরাযো, ৰিসভাগরূপদস্সনাদিনা ব্রহ্মচরিযন্তরাযো.
পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৰত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৰত্তনকথা পন তস্সা দুতিযা নাম হোতীতি আহ ‘‘দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি.
এৰন্তি ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৰুত্তাকারং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুরিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৰুচ্চমানং. যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায ভাৰনায আরম্মণং কম্মট্ঠানন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচর’’ন্তি. উগ্গহেত্ৰাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৰং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৰসেন উগ্গহেত্ৰা. হরতীতি কম্মট্ঠানং পৰত্তেতি, যাৰ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. নপচ্চাহরতীতি আহারূপভোগতো যাৰ দিৰাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি.
সরীরপরিকম্মন্তি মুখধোৰনাদিসরীরপটিজগ্গনং. দ্ৰে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৰে তযো নিসজ্জাৰারে, দ্ৰে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি কম্মট্ঠানগ্গেনেৰ, কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৰা এৰাতি অত্থো. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯) ৰক্খমানং কম্মট্ঠানং, যথাপরিহরিযমানং ৰা অৰিজহিত্ৰাতি দস্সেতি. ‘‘পরিভোগচেতিযতো সরীরচেতিযং গরুতর’’ন্তি কত্ৰা ‘‘চেতিযং ৰন্দিত্ৰা’’তি পুব্বকালকিরিযাৰসেন ৰুত্তং. তথা হি অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৮০৯; ম. নি. অট্ঠ. ৩.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫) ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হরিতব্বা’’তি ৰুত্তা.
জনসঙ্গহত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহত্থং. তস্মাতি. যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বাযেৰা’’তি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. অনুমোদনং কত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৰা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰাতি ‘‘পরিচিতো অপরিচিতো’’তিআদিৰিভাগং অকত্ৰা সম্পত্তকোটিযাৰ. ভযেতি পরচক্কাদিভযে.
কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৰীথিং নারোহতি খুদাপরিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৰতো. অৰসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৰিচ্ছেদদস্সনৰচনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খপৰত্তায সরপটিপাটিযা অৰিচ্ছেদো, এৰমেতস্সাপীতি.
নিক্খিত্তধুরো ভাৰনানুযোগে. ৰত্তপটিপত্তিযা অপূরণেন সব্বৰত্থানি ভিন্দিত্ৰা. ‘‘কামে অৰীতরাগো হোতি, কাযে অৰীতরাগো, রূপে অৰীতরাগো, যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি, অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৰং ৰুত্ত পঞ্চৰিধচেতোখিলৰিনিবন্ধচিত্তো. চরিত্ৰাতি পৰত্তিত্ৰা.
অত্তকামাতি অত্তনো হিতসুখং ইচ্ছন্তা, ধম্মচ্ছন্দৰন্তোতি অত্থো. ধম্মোতি হি হিতং, তন্নিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৰা ৰিঞ্ঞূনং নিব্বিসেসত্তা অত্তভাৰপরিযাপন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো, তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৰীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, এত্তকং ঠানং আগতাতি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সোযেৰ নযোতি ‘‘অযং ভিক্খূ’’তিআদিকো যো ঠানে ৰুত্তো, সো এৰ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৰভযেনপি যোনিসোমনসিকারং পরিব্রূহেতি.
বহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৰস্সানি কতং দুক্করচরিযং এৰাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজা. ঠানচঙ্কমনমেৰাতি অধিট্ঠাতব্বইরিযাপথৰসেন ৰুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৰস্সং কত্তব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৰসেন.
ৰীথিং ওতরিত্ৰা ইতো চিতো চ অনোলোকেত্ৰা পঠমমেৰ ৰীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা’’তি. যং সন্ধায ৰুচ্চতি ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং.
পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. এৰং সব্বত্থ ইতো পরেসুপি. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভরণং, সাৰকবোধিযং অগ্গসাৰকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৰকানং কপ্পসতসহস্সমেৰ, ইতরেসং অতীতাসু জাতীসু ৰিৰট্টসন্নিস্সযৰসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দারুচীরিযোতি বহি ৰিসযে সঞ্জাতসংৰড্ঢতায বাহিযো, দারুচীরপরিহরণেন দারুচীরিযোতি চ সমঞ্ঞাতো. সো হি আযস্মা –
‘‘তস্মা তিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং ‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে… মুতে… ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতী’তি. যতো খো তে, বাহিয, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে… মুতে… ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতি, ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন. যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন, ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ. যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ, ততো ত্ৰং, বাহিয, নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন, এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ১০) – এত্তকায দেসনায অরহত্তং সচ্ছাকাসি.
তন্তি অসম্মুয্হনং. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন ৰেদিতব্বং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৰসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৰসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৰিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৰসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৰ হোতি. ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৰত্ৰা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৰিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৰাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধরণস্স পচ্চযো. উদ্ধরণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধরণে ৰাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেক…পে… বলৰতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৰাযোধাতু অতিহরণৰীতিহরণানং পচ্চযো. তিরিযগতিকায হি ৰাযোধাতুযা অতিহরণৰীতিহরণেসু সাতিসযো ব্যাপারোতি তেজোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহরণৰীতিহরণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৰিসেসে তেজোধাতু-ৰাযোধাতু-ভাৰমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং. তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধরণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা পুরতো হরণং অতিহরণং খাণুআদিপরিহরণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপরিহরণত্থং ৰা পস্সেন হরণং ৰীতিহরণং, যাৰ পতিট্ঠিতপাদো, তাৰ আহরণং অতিহরণং, ততো পরং হরণং ৰীতিহরণন্তি অযং ৰা এতেসং ৰিসেসো.
যস্মা পথৰীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৰোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গরুতরসভাৰা হি আপোধাতূতি ৰোস্সজ্জনে পথৰীধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তস্মা তাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰোস্সজ্জনে…পে… বলৰতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৰীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো, পতিট্ঠাভাৰে ৰিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তথা ঘট্টনকিরিযায পথৰীধাতুযা ৰসেন সন্নিরুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৰীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৰো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসূ’’তি. তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৰা ৰুত্তেসু উদ্ধরণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধরণেতি উদ্ধরণক্খণে. রূপারূপধম্মাতি উদ্ধরণাকারেন পৰত্তা রূপধম্মা, তংসমুট্ঠাপকা অরূপধম্মা চ অতিহরণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৰট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৰাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৰ. ন হি ধম্মানং দেসন্তরসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধরণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায ৰুত্তং, তং সভাগসন্ততিৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অতিইত্তরো হি রূপধম্মানম্পি পৰত্তিক্খণো গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বদ্ধধুরধারাসমাগমতোপি সীঘতরো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং পটপটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৰং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘পটপটাযন্তা’’তি ৰুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.
সদ্ধিং রূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিরোধেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনকরূপধম্মানং ৰসেন ৰুত্তং, যং ততো সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি রূপারূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধ’’ন্তিআদিৰচনেহি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬) ৰিরোধো সিযা, তথা ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি এৰমাদিপাল়িযা (অ. নি. ১.৪৮). চিত্তচেতসিকা হি সারম্মণসভাৰা যথাবলং অত্তনো আরম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৰিভাৰেন্তো এৰ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৰনিপ্ফত্তিঅনন্তরং নিরোধো, রূপধম্মা পন অনারম্মণা পকাসেতব্বা, এৰং তেসং পকাসেতব্বভাৰনিৰত্তি সোল়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুৰিঞ্ঞাণৰিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৰিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৰিঞ্ঞাণস্স লহুপরিৰত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায রূপধম্মানং দন্ধপরিৰত্তিতা, নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৰ, তেন চ পুরেজাতপচ্চযো রূপধম্মোৰ ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৰাতি রূপারূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৰ, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং,অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতীতি যং পুরিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিরুজ্ঝন্তং অপরস্স অনন্তরাদিপচ্চযভাৰেনেৰ নিরুজ্ঝতীতি ততো লদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৰং তেসং অন্তরো লব্ভেয্যাতি নোতি আহ ‘‘অৰীচিমনুসম্বন্ধো’’তি, যথা ৰীচি অন্তরো ন লব্ভতি, তদেৰেতন্তি অৰিসেসৰিদু মঞ্ঞন্তি, এৰং অনু অনু সম্বন্ধো চিত্তসন্তানো রূপসন্তানো চ নদীসোতোৰ নদিযং উদকপ্পৰাহো ৰিয ৰত্ততি.
অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুরতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৰা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৰিদিসালোকনং ৰিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপরিভণ্ডাদিকরণে ওলোকিতস্স, উল্লোকহরণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তপরিস্সযস্স পরিৰজ্জনাদীসু অপলোকিতস্স সিযা সম্ভৰোতি আহ ‘‘ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰা’’তি.
কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৰন্তং, পচ্চক্খকারিনন্তি অত্থো. সো হি আযস্মা ৰিপস্সনাকালে এৰ ‘‘যমেৰাহং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতং নিস্সায সাসনে অনভিরতিআদিৰিপ্পকারং পত্তো, তমেৰ সুট্ঠু নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৰহিরোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকারত্তা ইন্দ্রিযসংৰরে উক্কংসপারমিপ্পত্তো, তেনেৰ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩৫) এতদগ্গে ঠপেসি.
সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ আলোকিতৰিলোকিতস্স ৰেদিতব্বা. তস্মাতি ‘‘কম্মট্ঠানাৰিজহনস্সেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞভাৰতো’’তি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানা অঞ্ঞো উপাযো ন গৰেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি যস্মা ধম্মমত্তস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৰতো জাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদি ৰুত্তং.
‘‘পঠমজৰনেপি …পে… ন হোতী’’তি ইদং পঞ্চদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথিযং ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদীনং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনৰসেন ইট্ঠে ইত্থিরূপাদিম্হি লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে পন ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৰারজৰনং মূলং, যথাৰুত্তং ৰা সব্বং ভৰঙ্গাদি, এৰং মনোদ্ৰারজৰনস্স মূলৰসেন মূলপরিঞ্ঞা ৰুত্তা. আগন্তুকতাৰকালিকতা পন পঞ্চদ্ৰারজৰনস্সেৰ অপুব্বভাৰৰসেন ইত্তরভাৰৰসেন চ ৰুত্তা. হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপরিমস্স চ অপরাপরং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ. তন্তি জৰনং. তস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো তাৰতকো কালো এতেসন্তি তাৰকালিকানি.
এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৰসেন আলোকনৰিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পরিযাযতো ৰুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞ-সম্পযুত্ত-অত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.
মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতীতি ৰদন্তি. লল়নন্তি কম্পনন্তি ৰদন্তি, লীল়াকরণং ৰা লল়নং.
উণ্হপকতিকো পরিল়াহবহুলো. সীলস্স ৰিদূসনেন অহিতাৰহত্তা মিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. চীৰরম্পি অচেতনন্তিআদিনা চীৰরস্স ৰিয ‘‘কাযোপি অচেতনো’’তি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো ইতরীতরসন্তোসস্স কারণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৰা হতসোভো.
অট্ঠৰিধোপি অত্থোতি অট্ঠৰিধোপি পযোজনৰিসেসো. পথৰীসন্ধারকজলস্স তংসন্ধারকৰাযুনা ৰিয পরিভুত্তস্স আহারস্স ৰাযোধাতুনাৰ আসযে অৰট্ঠানন্তি আহ ‘‘ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতী’’তি. অতিহরতীতি যাৰ মুখা অভিহরতি. ৰীতিহরতীতি ততো যাৰ কুচ্ছি, তাৰ হরতি. অতিহরতীতি ৰা মুখদ্ৰারং অতিক্কামেন্তো হরতি. ৰীতিহরতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হরতি. পরিৰত্তেতীতি অপরাপরং চারেতি. এত্থ চ আহারস্স ধারণপরিৰত্তনসংচুণ্ণনৰিসোসনানি পথৰীধাতুসহিতা এৰ ৰাযোধাতু করোতি, ন কেৰলাতি তানি পথৰীধাতুযাপি কিচ্চভাৰেন ৰুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি ৰাযুআদীহি অতিসোসনং যথা ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লআদীহি অতিসোসনং যথা ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৰং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তো পৰিট্ঠং আহারং পরিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহারস্স পৰেসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পরিযেসনজ্ঝোহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিং আৰজ্জেতি, ৰিজানাতীতি অত্থো. তংতংৰিজানননিপ্ফাদকোযেৰ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৰুত্তো. যেন হি পযোগেন পরিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৰিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৰিনাভাৰতো. অথ ৰা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৰায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহরতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি তথা ৰুত্তং.
গমনতোতি ভিক্খাচারৰসেন গোচরগামং উদ্দিস্স গমনতো. পরিযেসনতোতি গোচরগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পরিভোগতোতি আহারস্স পরিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৰত্তমানোপি কম্মবলৰত্থিতো হুত্ৰা মরিযাদৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো সযতি তিট্ঠতি পৰত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপরি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মরিযাদত্থো হি অযমাকারো. নিধেতি যথাভুত্তো আহারো নিচিতো হুত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো. ততো নিধানতো. অপরিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৰিপক্কতো. পরিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহারস্স ৰিপক্কভাৰতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৰিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনায (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.
অঞ্ঞে চ রোগা কণ্ণসূলভগন্দরাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপরিগ্গহিতে অযুত্তে ঠানে খেত্তদেৰাযতনাদিকে. নিস্সট্ঠত্তা নেৰ অত্তনো কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পরস্স. উদকতুম্বতোতি ৰেল়ুনাল়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.
অদ্ধানইরিযাপথা চিরপ্পৰত্তিকা দীঘকালিকা ইরিযাপথা. মজ্ঝিমা ভিক্খাচরণাদিৰসেন পৰত্তা. চুণ্ণিকইরিযাপথা ৰিহারে অঞ্ঞত্থাপি ইতো চিতো চ পরিৰত্তনাদিৰসেন পৰত্তাতি ৰদন্তি. ‘‘গতেতি গমনে’’তি পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগ্গহণেন গমনেনপি পুরতো পচ্ছতো চ কাযস্স অতিহরণং ৰুত্তন্তি ইধ গমনমেৰ গহিতন্তি কেচি.
যস্মা মহাসীৰত্থেরৰাদে অনন্তরে অনন্তরে ইরিযাপথে পৰত্তরূপারূপধম্মানং তত্থ তত্থেৰ নিরোধদস্সনৰসেন সম্পজানকারিতা গহিতা, ইদঞ্চেত্থ সম্পজঞ্ঞৰিপস্সনাচারৰসেন আগতং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তযিদং মহাসীৰত্থেরেন ৰুত্তং অসম্মোহধুরং ইমস্মিং সতিপট্ঠানভুত্তে অধিপ্পেত’’ন্তি. সামঞ্ঞফলে (দী. নি. ১.২১৪; দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪) পন সব্বম্পি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং লব্ভতি যাৰদেৰ সামঞ্ঞফলৰিসেসদস্সনপরত্তা তস্সা দেসনায. সতিসম্পযুত্তস্সেৰাতি ইদং যথা সম্পজঞ্ঞকিচ্চস্স পধানতা, এৰং সতিকিচ্চস্সাপীতি দস্সনত্থং, ন সতিযা সব্ভাৰমত্তদস্সনত্থং. ন হি কদাচি সতিরহিতা ঞাণপ্পৰত্তি অত্থি. এতানি পদানীতি সম্পজঞ্ঞপদানি. ৰিভত্তানেৰাতি ৰিসুং ৰিভত্তানেৰ. ইমিনাপি সম্পজঞ্ঞস্স ৰিয সতিযাপি পধানতংযেৰ ৰিভাৰেতি.
অপরো নযো – একো ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো নিসীদন্তো সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সযতি, এত্থকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো হি ভিক্খু চঙ্কমনং ওতরিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পরিগ্গণ্হাতি ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তা রূপারূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্দা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৰত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, ঠানে পৰত্তা নিসজ্জং, নিসজ্জায পৰত্তা সযনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰনিরুদ্ধা’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, উট্ঠহন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি, অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকারী নাম হোতি, এৰম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতি, তস্মা যো ভিক্খু যাৰ সক্কোতি, তাৰ চঙ্কমিত্ৰা ঠত্ৰা নিসীদিত্ৰা সযমানো এৰং পরিগ্গহেত্ৰা সযতি ‘‘কাযো অচেতনো, মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চো ন জানাতি ‘‘মযি কাযো সযিতো’’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি, অযং সুত্তে সম্পজানকারী নাম হোতীতি.
কাযাদিকিরিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগরিতং নাম হোতীতি পরিগ্গণ্হন্তো জাগরিতে সম্পজানকারী নাম. অপিচ রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতি. ৰিমুত্তাযতনসীসেন ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিরচ্ছানকথং পহায দসকথাৰত্থুনিস্সিতং সপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকারী নাম. অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিযং মনসিকারং পৰত্তেন্তোপি দুতিযং ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৰচীসঙ্খারৰিরহতো ৰিসেসতো তুণ্হীভাৰো নাম. রূপধম্মস্সেৰ পৰত্তিআকারৰিসেসা অভিক্কমাদযোতি ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধস্সেৰ সমুদযো চ ৰযো চ নীহরিতব্বো’’তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিকূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা
১১০. পটিকূলমনসিকারৰসেনাতি (দী. নি. টী. ২.৩৭৭) জিগুচ্ছনীযতায. পটিকূলমেৰ পটিকূলং যো পটিকূলসভাৰো পটিকূলাকারো, তস্স মনসিকরণৰসেন. অন্তরেনপি হি ভাৰৰাচিনং সদ্দং ভাৰত্থো ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮২-১৮৩) ৰুত্তং, তস্মা তত্থ তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. ৰত্থাদীহি পসিব্বকাকারেন বন্ধিত্ৰা কতং আৰটনং পুতোল়ি. ৰিভূতাকারোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৰা অসুভভাৰস্স উপট্ঠিতাকারো. ইতি-সদ্দস্স আকারত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তি ৰত্ৰা তং কারণং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপরিগ্গহণেনা’’তি আহ.
পটিকূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা
১১১. ধাতুমনসিকারৰসেনাতি পথৰীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আরব্ভ পৰত্তভাৰনামনসিকারৰসেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকারো ধাতুকম্মট্ঠানং চতুধাতুৰৰত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৰিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৰাসিকোতি কম্মকরণৰসেন তস্স সমীপৰাসী. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৰা গতিৰিনিৰত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৰা গমনং সেসইরিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং যেন কেনচি আকারেন ঠিতত্তা যথাঠিত’’ন্তি. তত্থ আকারেনাতি ঠানাদিনা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারেন. ঠানাদযো হি ইরিযাপথসঙ্খাতায কাযিককিরিযায পথো পৰত্তিমগ্গোতি ‘‘ইরিযাপথো’’তি ৰুচ্চন্তি. যথাঠিতন্তি যথাপৰত্তং. যথাৰুত্তট্ঠানমেৰেত্থ ‘‘পণিধান’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথাঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ঠিতন্তি ৰা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. পণিহিতন্তি তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. ঠিতন্তি ৰা কাযসঙ্খাতানং রূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৰসেন অৰট্ঠানপরিদীপনং. পণিহিতন্তি পচ্চযকিচ্চৰসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকারতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চৰেক্খতীতি পতি পতি অৰেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং পস্সতি.
ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং ভাৰত্থৰিভাৰনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপরিব্রূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৰড্ঢেন্তস্স. ৰধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৰা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তাৰদেৰা’’তি. গাৰীতি সঞ্ঞা ন অন্তরধাযতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৰিট্ঠানি উপাদায গাৰীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৰিযা, তেসং তংসন্নিৰেসস্স অৰিনট্ঠত্তা. ৰিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৰিভুজ্জন্তীতি বীলা ভাগা ৰ-কারস্স ব-কারং, ই-কারস্স ঈ-কারং কত্ৰা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৰা. ৰিভজিত্ৰাতি অট্ঠিসঙ্ঘাটতো মংসং ৰিৰেচেত্ৰা, ততো ৰা ৰিৰেচিতমংসং ভাগসো কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৰত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সপি অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৰিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৰিনিব্ভুজনং ৰিৰেচনং. ধাতুসো পচ্চৰেক্খতোতি ঘনৰিনিব্ভোগকরণেন ধাতুং ধাতুং পথৰীআদিধাতুং ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৰসেন পৰত্তা সঞ্ঞাতি ৰদন্তি, ৰোহারৰসেন পৰত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তরধানং যুত্তমেৰ যাথাৰতো ঘনৰিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৰঞ্হি সতি যথাৰুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৰাহ ‘‘ধাতুৰসেনেৰ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো, যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুরৰিসাণাদিৰন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমুদাযে অৰিভত্তে গাৰীসমঞ্ঞা, ন ৰিভত্তে, ৰিভত্তে পন অট্টিংমংসাদিঅৰযৰসমঞ্ঞাতি জাননকো. চতুমহাপথো ৰিয চতুইরিযাপথোতি গাৰিযা ঠিতচতুমহাপথো ৰিয কাযস্স পৰত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইরিযাপথো. যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৬) ৰিত্থারিতা, তস্মা তত্থ তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.৩০৬) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা
১১২. সিৰথিকায অপৰিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৰত্তানং কথানং তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৰথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকারেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৰথিকপব্বেহি ৰিভজিতু’’ন্তি. উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উপরি মরণতো পরং. সমুগ্গতেনাতি উট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতরত্তেহি ৰিপরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং ৰিনীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলংৰিনীলং, ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকন্তি ক-কারেন পদৰড্ঢনমাহ অনত্থন্তরতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিকূলকত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৰিনীলং ৰিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৰা অযং ক-কারোতি দস্সেতুং ৰুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৰ. ২৮৫). পরিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৰিস্সন্দমানং পুব্বন্তি ৰিস্সৰন্তং পুব্বং, তহং তহং পগ্ঘরন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৰন্তি ৰিস্সন্দমানপুব্বভাৰং.
সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৰুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহরতি সদিসতং. অযম্পি খোতিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণগতিকমেৰ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৰংপূতিকসভাৰোতি এৰং অতিৰিয পূতিকসভাৰো, ন আযুআদীনং অৰিগমে ৰিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৰিস্সতীতি এৰংভাৰীতি আহ ‘‘এৰংউদ্ধুমাতাদিভেদো ভৰিস্সতী’’তি.
লুঞ্চিত্ৰা লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা উপ্পাটেত্ৰা. সেসাৰসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৰসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকন্তি অৰিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৰিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৰসেসতো তেসং ৰিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ. তেরোৰস্সিকানীতি তিরোৰস্সং গতানি. তানি পন সংৰচ্ছরং ৰীতিৰত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৰচ্ছরানী’’তি. পুরাণতায ঘনভাৰৰিগমেন ৰিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৰোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. খজ্জমানতাদিৰসেন দুতিযসিৰথিকপব্বাদীনং ৰৰত্থিতত্থা ৰুত্তং ‘‘খজ্জমানাদীনং ৰসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.
নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইমানেৰ দ্ৰেতি অৰধারণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৰতো. যতো হি এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৰযস্স ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধাতি দট্ঠব্বা অনিচ্চাদিদস্সনতো. সঙ্খারেসু আদীনৰৰিভাৰনানি সিৰথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৰথিকানং আদীনৰানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা’’তি. ইরিযাপথপব্বাদীনং অনপ্পনাৰহতা পাকটা এৰাতি ‘‘সেসানি দ্ৰাদসাপী’’তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
কাযানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা
১১৩. সুখং ৰেদনন্তি এত্থ সুখযতীতি সুখা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি ৰা কাযিকং চেতসিকঞ্চ আবাধন্তি সুখা. সুকরং ওকাসদানং এতিস্সাতি সুখাতি অপরে. ৰেদযতি আরম্মণরসং অনুভৰতীতি ৰেদনা. ৰেদযমানোতি অনুভৰমানো. কামন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ইরিযাপথপব্বে ৰুত্তমেৰ. সম্পজানস্স ৰেদিযনং সম্পজানৰেদিযনং.
‘‘ৰোহারমত্তং হোতী’’তি এতেন ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদযামী’’তি ইদং ৰোহারমত্তন্তি দস্সেতি. ৰত্থুআরম্মণাতি রূপাদিআরম্মণা. রূপাদিআরম্মণঞ্হি ৰেদনায পৰত্তিট্ঠানতায ‘‘ৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতং. অস্সাতি ভৰেয্য. ধম্মৰিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স কত্তু অভাৰতো ধম্মস্সেৰ কত্তুভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ৰেদনাৰ ৰেদযতী’’তি আহ. নিত্থুনন্তোতি. বলৰতো ৰেদনাৰেগস্স নিরোধনে আদীনৰং দিস্ৰা তস্স অৰসরদানৰসেন নিত্থুনন্তো. ৰীরিযসমতং যোজেত্ৰাতি অধিৰাসনৰীরিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৰসেন সমাধিনা সমরসতাপাদনেন ৰীরিযসমতং যোজেত্ৰা. সহ পটিসম্ভিদাহীতি লোকুত্তরপটিসম্ভিদাহি সহ. লোকিযানম্পি ৰা সতি উপ্পত্তিকালে তত্থ সমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘সহ পটিসম্ভিদাহী’’তি. সমসীসীতি ৰারসমসীসী হুত্ৰা, পচ্চৰেক্খণৰারস্স অনন্তরৰারে পরিনিব্বাযীতি অত্থো.
যথা চ সুখং, এৰং দুক্খন্তি যথা ‘‘সুখং ৰেদযতী’’তিআদিনা সম্পজানৰেদিযনং সন্ধায ৰুত্তং, এৰং দুক্খম্পি. তত্থ দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ পীল়েতি ৰিবাধতীতি অত্থো. দুট্ঠুং ৰা খাদতি, খনতি ৰা কাযিকং চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা. দুক্করং ওকাসদানং এতিস্সাতি দুক্খাতি অপরে. অরূপকম্মট্ঠানন্তি অরূপপরিগ্গহং, অরূপধম্মমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসন্তি অত্থো. রূপকম্মট্ঠানেন পন সমথাভিনিৰেসোপি সঙ্গয্হতি, ৰিপস্সনাভিনিৰেসো পন ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ. ‘‘রূপপরিগ্গহো অরূপপরিগ্গহোতিপি এতদেৰ ৰুচ্চতী’’তি. চতুধাতুৰৰত্থানং কথেসীতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তদুভযন্তি চতুধাতুৰৰত্থানস্স সঙ্খেপৰিত্থারদ্ৰযমাহ. সঙ্খেপমনসিকারৰসেন মহাসতিপট্ঠানে, ৰিত্থারমনসিকারৰসেন রাহুলোৰাদ- (ম. নি. ২.১১৫-১১৭) ধাতুৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ১৭৪-১৭৫).
যেভুয্যগ্গহণেন তদঞ্ঞধম্মৰসেনপি অরূপকম্মট্ঠানকথায অত্থিতা দীপিতাতি তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তিৰিধো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অভিনিৰেসোতি অনুপ্পৰেসো, আরম্ভোতি অত্থো. আরম্ভে এৰ হি অযং ৰিভাগো, সম্মসনং পন অনৰসেসতোৰ ধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা ৰত্ততি. পরিগ্গহিতে রূপকম্মট্ঠানেতি ইদং রূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসং সন্ধায ৰুত্তং, অরূপমুখেন পন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভূয্যেন সমথযানিকস্স ইচ্ছিতব্বো, সো চ পঠমং ঝানঙ্গানি পরিগ্গহেত্ৰা ততো পরং সেসধম্মে পরিগ্গণ্হাতি. পঠমাভিনিপাতোতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিরিযভাৰেন ৰুচ্চন্তীতি ফস্সো চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো ৰুত্তো, উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো, চিত্তচেতসিকরাসি ৰা আরম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৰেদনায তংসমকালমেৰ ৰেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স ৰিয পদীপো ৰেদনাদীনং পচ্চযৰিসেসো হোতীতি পুরিমকালো ৰিয ৰুচ্চতি, যা তস্স আরম্মণাভিনিরোপনলক্খণতা ৰুচ্চতি. ফুসন্তোতি আরম্মণস্স ফুসনাকারেন. অযঞ্হি অরূপধম্মতা একদেসেন অনল্লীযমানোপি রূপং ৰিয চক্খু, সদ্দো ৰিয চ সোতং চিত্তং আরম্মণঞ্চ ফুসন্তো ৰিয সঙ্ঘট্টেন্তো ৰিয চ পৰত্ততি. তথাহেস ‘‘সঙ্ঘট্টনরসো’’তি ৰুচ্চতি.
আরম্মণং অনুভৰন্তীতি ইস্সরৰতায ৰিসৰিতায সামিভাৰেন আরম্মণরসং অনুভৰন্তী. ফস্সাদীনঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানং আরম্মণে একদেসেনেৰ পৰত্তি ফুসনাদিমত্তভাৰতো, ৰেদনায পন ইট্ঠাকারসম্ভোগাদিৰসেন পৰত্তনতো আরম্মণে নিপ্পদেসতো পৰত্তি. ফুসনাদিভাৰেন হি আরম্মণগ্গহণং একদেসানুভৰনং, ৰেদযিতাভাৰেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৰনং এৰসভাৰানেৰ তানি গহণানীতি ন ৰেদনায ৰিয ফস্সাদীনম্পি যথাসকং কিচ্চকরণেন সামিভাৰানুভৰনং চোদেতব্বং. ৰিজানন্তন্তি পরিচ্ছিন্দনৰসেন ৰিসেসতো জানন্তং. ৰিঞ্ঞাণঞ্হি মিনিতব্বৰত্থুং নাল়িযা মিনন্তো পুরিসো ৰিয আরম্মণং পরিচ্ছিজ্জ ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, ন সঞ্ঞা ৰিয সঞ্জাননমত্তং হুত্ৰা. তথা হি অনেন কদাচি লক্খণত্তযৰিভাৰনাপি হোতি. ইমেসং পন ফস্সাদীনং তস্স তস্স পাকটভাৰো পচ্চযৰিসেসসিদ্ধস্স পুব্বাভোগস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা.
এৰং তস্স তস্সেৰ পাকটভাৰেপি ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬; পটি. ম. ১.৩) ‘‘সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজান’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৬) চ এৰমাদিৰচনতো সব্বে সম্মসনুপগা ধম্মা পরিগ্গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ ফস্সপঞ্চমকেযেৰাতি অৰধারণং তদন্তোগধত্তা তগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং. ফস্সপঞ্চমকগ্গহণঞ্হি তস্স সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণভাৰতো, তত্থ চ ফস্সচেতনাগ্গহণেন সব্বসঙ্খারক্খন্ধধম্মসঙ্গহো চেতনাপধানত্তা তেসং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১২) ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৰ ৰিভত্তা, ইতরে পন খন্ধা সরূপেনেৰ গহিতা.
ৰত্থুং নিস্সিতাতি এত্থ ৰত্থু-সদ্দো করজকাযৰিসযোতি কথমিদং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তিআদি. কত্থ পন ৰুত্তং? সামঞ্ঞফলে. সোতি করজকাযো. পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং নামরূপং নত্থীতি ইদং অধিকারৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞথা হি খন্ধৰিনিমুত্তম্পি নামং অত্থেৰাতি. অৰিজ্জাদিহেতুকাতি অৰিজ্জাতণ্হুপাদানাদিহেতুকা. ৰিপস্সনাপটিপাটিযা…পে… ৰিচরতীতি ইমিনা বলৰৰিপস্সনং ৰত্ৰা পুন তস্স উস্সুক্কাপনং ৰিসেসাধিগমনঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘সো’’তিআদিমাহ.
ইধাতি ইমিস্সং দুতিযসতিপট্ঠানদেসনাযং, তস্সা পন ৰেদনানুপস্সনাৰসেন কথেতব্বত্তা ভগৰা ৰেদনাৰসেন কথেসি. যথাৰুত্তেসু চ তীসু কম্মট্ঠানাভিনিৰেসেসু ৰেদনাৰসেন কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো সুকরো ৰেদনানং ৰিভূতভাৰতোতি দস্সেতুং ‘‘ফস্সৰসেন হী’’তিআদি ৰুত্তং. ন পাকটং হোতীতি ইদং তাদিসে পুগ্গলে সন্ধায ৰুত্তং, যেসং আদিতো ৰেদনাৰ ৰিভূততরা হুত্ৰা উপট্ঠাতি. এৰঞ্হি যং ৰুত্তং ‘‘ফস্সো পাকটো হোতি, ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতী’’তি, তং অৰিরোধিতং হোতি. ৰেদনানং উপ্পত্তিপাকটতাযাতি চ ইদং সুখদুক্খৰেদনানং ৰসেন ৰুত্তং. তাসঞ্হি পৰত্তি ওল়ারিকা, ন ইতরায. তদুভযগ্গহণমুখেন ৰা গহেতব্বত্তা ইতরাযপি পৰত্তি ৰিঞ্ঞূনং পাকটা এৰাতি ‘‘ৰেদনান’’ন্তি অৰিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং. যদা সুখং উপ্পজ্জতীতিআদি সুখৰেদনায পাকটভাৰৰিভাৰনং. নেৰ তস্মিং সমযে দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতীতি তস্মিং সুখৰেদনাসমঙ্গিসমযে নেৰ দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি নিরুদ্ধত্তা, অনুপ্পন্নত্তা চ যথাক্কমং অতীতানাগতানং, পচ্চুপ্পন্নায পন অসম্ভৰো ৰুত্তোযেৰ. সকিচ্চক্খণমত্তাৰট্ঠানতো অনিচ্চা. সমেচ্চসম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতা. ৰত্থারম্মণাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযৰযপলুজ্জননিরুজ্ঝনপকতিতায খযধম্মা…পে… নিরোধধম্মাতি দট্ঠব্বা.
কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং নাম পঞ্চ কামগুণা, আরম্মণকরণৰসেন সহ আমিসেহীতি আমিসা. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা’’তি. ইতো পরন্তি ‘‘অত্থি ৰেদনা’’তি এৰমাদিপাল়িং সন্ধাযাহ ‘‘কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযমেৰা’’তি.
ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা
১১৪. সম্পযোগৰসেন (দী. নি. টী. ২.৩৮১) পৰত্তমানেন সহ রাগেনাতি সরাগং. তেনাহ ‘‘লোভসহগত’’ন্তি. ৰীতরাগন্তি. এত্থ কামং সরাগপদপটিযোগিনা ৰীতরাগৰসেন ভৰিতব্বং, সম্মসনচারস্স পন ইধাধিপ্পেতত্তা তেভূমকস্সেৰ গহণন্তি ‘‘লোকিযকুসলাব্যাকত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইদং পনা’’তিআদিনা তমেৰ অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. সেসানি দ্ৰে দোসমূলানি, দ্ৰে মোহমূলানীতি চত্তারি অকুসলচিত্তানি. তেসঞ্হি রাগেন সম্পযোগাভাৰতো নত্থেৰ সরাগতা, তন্নিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিততালেসোতি নত্থেৰ ৰীতরাগতাপীতি দুকৰিনিমুত্ততা এৰেত্থ লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৰ পুরিমপদং, ন পচ্ছিমপদং ভজন্তী’’তি. যদি এৰং পদেসিকং পজাননং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি দুকন্তরপরিযাপন্নত্তা তেসং. অকুসলমূলেসু সহ মোহেনেৰ ৰত্ততীতি সমোহন্তি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৰ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চা’’তি. যস্মা চেত্থ সহেৰ মোহেনাতি সমোহন্তি পুরিমপদাৰধারণম্পি লব্ভতিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা পন অতিমূল়্হতায পাটিপুগ্গলিকনযেন সৰিসেসং মোহৰন্ততায মোমূহচিত্তন্তি ৰত্তব্বতো ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযং ৰিসেসতো ‘‘সমোহ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন তথা সেসাকুসলচিত্তানীতি ‘‘ৰট্টন্তিযেৰা’’তি ৰুত্তং. সম্পযোগৰসেন থিনমিদ্ধেন অনুপতিতং অনুগতন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং পঞ্চৰিধং সসঙ্খারিকাকুসলচিত্তং সঙ্কুটিতচিত্তং. সঙ্কুটিতচিত্তং নাম আরম্মণে সঙ্কোচনৰসেন পৰত্তনতো. পচ্চযৰিসেসৰসেন থামজাতেন উদ্ধচ্চেন সহগতং পৰত্তং সংসট্ঠন্তি উদ্ধচ্চসহগতং, অঞ্ঞথা সব্বম্পি অকুসলচিত্তং উদ্ধচ্চসহগতমেৰাতি. পসটচিত্তং নাম সাতিসযং ৰিক্খেপৰসেন পৰত্তনতো.
কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দাদীহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. তং পন রূপারূপভূমিকং ততো মহন্তস্স লোকে অভাৰতো. তেনাহ ‘‘রূপারূপাৰচর’’ন্তি. তস্স চেত্থ পটিযোগী পরিত্তমেৰাতি আহ ‘‘অমহগ্গতন্তি কামাৰচর’’ন্তি. অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরং, তপ্পটিপক্খেন অনুত্তরং, তদুভযং উপাদায ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সউত্তরন্তি কামাৰচর’’ন্তিআদি. পটিপক্খৰিক্খম্ভনসমত্থেন সমাধিনা সম্মদেৰ আহিতং সমাহিতং. তেনাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. যস্সাতি যস্স চিত্তস্স. যথাৰুত্তেন সমাধিনা ন সমাহিতন্তি অসমাহিতং. তেনাহ ‘‘উভযসমাধিরহিত’’ন্তি. তদঙ্গৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, কামাৰচরং কুসলং. ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, মহগ্গতন্তি তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীহি ৰিমুত্ত’’ন্তি. যত্থ তদুভযৰিমুত্তি নত্থি, তং উভযৰিমুত্তিরহিতন্তি গয্হমানে লোকুত্তরচিত্তেপি সিযা আসঙ্কাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘সমুচ্ছেদ…পে… ওকাসোৰ নত্থী’’তি আহ. ওকাসাভাৰো চ সম্মসনচারস্স অধিপ্পেতত্তা ৰেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি.
চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মানুপস্সনাৰণ্ণনা
নীৰরণপব্বৰণ্ণনা
১১৫. পহাতব্বাদিধম্মৰিভাগদস্সনৰসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি ৰুত্তং. যদি এৰং কস্মা নীৰরণাদিৰসেনেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৰেনেয্যজ্ঝাসযতো. যেসঞ্হি ৰেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৰরণানি ৰিভাগেন ৰত্তব্বানি, তেসং ৰসেনেত্থ ভগৰতা পঠমং নীৰরণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা. তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পরিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু আযতনেসু, ভাৰেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু পরিঞ্ঞেযাদিৰিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তরা দেসনা দেসিতা, তস্মা চেত্থ সমথভাৰনাপি যাৰদেৰ ৰিপস্সনত্থং ইচ্ছিতা, ৰিপস্সনাপধানা ৰিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৰিপস্সনাভিনিৰেসৰিভাগেন দেসিতভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৰসেন মিস্সকপরিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধপরিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপরিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতরেসং তদন্তোগধত্তা. ‘‘কণ্হসুক্কানং যুগন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৰা ‘‘অভিণ্হসমুদাচারৰসেনা’’তি ৰুত্তং. যথাতি যেনাকারেন. সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কারণাকারোৰ, অত্থতো কারণমেৰাতি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তি. চ-সদ্দো ৰক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো.
তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৰুত্তপদে. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি. সো হি অত্তনো গহণাকারেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তেনাকারেন পৰত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি চ. ইট্ঠং, ইট্ঠাকারেন ৰা গয্হমানং রূপাদি সুভারম্মণং. আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো মনসিকারো অনুপাযমনসিকারো. তন্তি অযোনিসোমনসিকারং. তত্থাতি নিপ্ফাদেতব্বে আরম্মণভূতে চ দুৰিধেপি সুভনিমিত্তে. আহারোতি পচ্চযো.
অসুভম্পীতি অসুভজ্ঝানম্পি উত্তরপদলোপেন. তং পন দসসু অৰিঞ্ঞাণকাসুভেসু, কেসাদীসু চ পৰত্তং দট্ঠব্বং. কেসাদীসু হি সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞাতি গিরিমানন্দসুত্তে (অ. নি. ১০.৬০) ৰুত্তাতি. এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকারস্স যোনিসোমনসিকারস্স চ গহণং নিরৰসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং. তেসু পন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকারো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা ৰা ইতরেপীতি.
একাদসসু (অ. নি. টী. ১.১.১৬) অসুভেসু পটিকূলাকারস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৰা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচারপ্পনাৰহায অসুভভাৰনায অনুযুঞ্জনং অসুভভাৰনানুযোগো. ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো থিনমিদ্ধাভিভৰাভাৰা ওতারং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতীতি ৰদন্তি. ভোজননিস্সিতং পন আহারে পটিকূলসঞ্ঞং, তব্বিপরিণামস্স, তদাধারস্স, তস্স চ উদরিযভূতস্স অসুভতাদস্সনং, কাযস্স আহারট্ঠিতিকতাদস্সনঞ্চ যো সম্মদেৰ জানাতি, সো ৰিসেসতো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম, তস্স চ কামচ্ছন্দো পহীযতেৰ. অসুভকম্মিকতিস্সত্থেরো দন্তট্ঠিদস্সাৰী. অভিধম্মপরিযাযেন (ধ. স. ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণন্তি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গেনা’’তি.
পটিঘম্পি পুরিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পরতো উপ্পজ্জনকপটিঘস্স কারণন্তি কত্ৰা. মেজ্জতি হিতফরণৰসেন সিনিয্হতীতি মিত্তো, তস্মিং মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসাতি মেত্তা, তস্সা মেত্তায.
মেত্তাযনস্স সত্তেসু হিতফরণস্স উপ্পাদনং পৰত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো. ওধিসকঅনোধিসকদিসাফরণানন্তি অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৰেরীৰসেন ওধিসকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোধিসকতা, একাদিদিসাফরণৰসেন দিসাফরণতা মেত্তায উগ্গহণে ৰেদিতব্বা. ৰিহাররচ্ছাগামাদিৰসেন ৰা ওধিসকদিসাফরণং, ৰিহারাদিউদ্দেসরহিতং পুরত্থিমাদিদিসাৰসেন অনোধিসকদিসাফরণন্তি এৰং ৰা দ্ৰিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওধিসকঅনোধিসকদিসাফরণান’’ন্তি ৰুত্তং. উগ্গহো চ যাৰ উপচারা দট্ঠব্বো, উগ্গহিতায আসেৰনা ভাৰনা. তত্থ ‘‘সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৰপরিযাপন্না’’তি এতেসং ৰসেন পঞ্চৰিধা, একেকস্মিং ‘‘অৰেরা হোন্তু, অব্যাপজ্জা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি চতুধা পৰত্তিতো ৰীসতিৰিধা অনোধিসকফরণা মেত্তা, ‘‘সব্বা ইত্থিযো, পুরিসা, অরিযা, অনরিযা, দেৰা, মনুস্সা, ৰিনিপাতিকা’’তি সত্তোধিকরণৰসেন পৰত্তা সত্তৰিধা অট্ঠৰীসতিৰিধা ৰা, দসহি দিসাহি দিসোধিকরণৰসেন পৰত্তা দসৰিধা চ, একেকায ৰা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৰেরাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিভোফরণা ৰেদিতব্বা.