৯. সম্মাদিট্ঠিসুত্তৰণ্ণনা
৮৯. কথেতুকম্যতাপুচ্ছা এৰাতি অৰধারণেন ইতরা চতস্সো পুচ্ছা নিৰত্তেতি ইতরাসং অসম্ভৰতো, তত্থ যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স ৰিস্সজ্জনতো চ ‘‘অযং সম্মাদিট্ঠী’’তি যাথাৰতো অজানন্তাপি পুথুজ্জনা বাহিরকতাপসাদযো অত্তনো সমানসীলে ঠিতং সম্মাদিট্ঠীতি ৰদন্তি. অনুস্সৰাদিৰসেনাপীতি অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিৰসেনপি. যথাসমঙ্গিতাকারস্স অত্থস্স এৰমেতন্তি নিজ্ঝানক্খমাপনতো একন্ততো যাথাৰগ্গাহো হোতীতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খেনপী’’তি, যাথাৰতো লক্খণস্স পটিৰিদ্ধত্তা অত্তনো পচ্চক্খভাৰেনাতি অত্থো. বহুন্নং ৰচনং উপাদাযাতি ইমিনা সাসনে লোকে চ নিরুল়্হতায অযং আমেডিতপযোগোতি সাসনস্স নিরুল়্হতায চ সম্পসাদং উপাদাযপি তদুভযিকো আমেডিতপযোগো দট্ঠব্বো. অত্থন্তি ৰচনত্থং. লক্খণন্তি সভাৰং. উপাদাযাতি গহেত্ৰা. সোভনাযাতি সুন্দরায. পসত্থাযাতি পসংসায. তেসু পুরিমেন ধম্মানং যথাসভাৰাৰবোধসঙ্খাতং সম্মাদিট্ঠিসভাৰং দস্সেতি. তেন হি সা সব্বধম্মে অভিভৰিত্ৰা সোভতি. দুতিযেন সম্পযুত্তধম্মেসু পরিণাযিকভাৰং. তেন হি সা সম্পযুত্তধম্মে ঞাণমযে ৰিয তংসমঙ্গিনঞ্চ পুগ্গলং ঞাণপিণ্ডং ৰিয করোতি, তস্স ‘‘পণ্ডিতো নিপুণো ছেকো ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰী’’তিআদিনা দিসাসু পসংসা পত্থরতি.
কম্মস্সকতাঞাণন্তি কম্মং সকো এতস্সাতি কম্মস্সকো, তস্স ভাৰো কম্মস্সকতা, তত্থ ঞাণং ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৰং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অরিযসচ্চানং পটিৰেধস্স অনুলোমতো সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, ৰিপস্সনাঞাণং. নো সচ্চানুলোমিকাযাতি বাহিরকো সচ্চানুলোমিকায সম্মাদিট্ঠিযা নো সম্মাদিট্ঠি সব্বেন সব্বং তস্স অভাৰতো. তত্থ কারণমাহ ‘‘অত্তদিট্ঠিপরামাসকত্তা’’তি. কম্মস্স কতাদিট্ঠি পন বাহিরকস্স অত্তদিট্ঠিং অনুরুজ্ঝন্তী পৰত্ততি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তিতো. সাসনিকো দ্ৰীহিপীতি সাসনিকো পুথুজ্জনো কম্মস্সকতাঞাণাদীহি দ্ৰীহিপি সম্মাদিট্ঠি. ওক্কন্তসম্মত্তনিযামত্তা ‘‘সেক্খো নিযতাযা’’তি ৰুত্তং. অসেক্খায সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তীসুপি পুগ্গলেসু সেক্খো ইধ সম্মাদিট্ঠীতি অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘নিযতায নিয্যানিকাযা’’তিআদিমাহ.
ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেতুং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি ৰুত্তং. অন্তদ্ৰযন্তি ‘‘সস্সতং, উচ্ছেদং, কামসুখং, অত্তকিলমথ’’ন্তি এতং অন্তদ্ৰযং. লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনন্তদ্ৰযস্স অনুপগমনং অত্থসিদ্ধমেৰ. উজুভাৰেনাতি উজুসভাৰেন মগ্গেন, মজ্ঝিমায পটিপত্তিযাতি অত্থো. ধম্মে পসাদগ্গহণেন সত্থরি সঙ্ঘে চ পসাদোপি গহিতোযেৰ হোতীতি ‘‘ধম্মে’’ইচ্চেৰ ৰুত্তো তদৰিনাভাৰতো. যস্মা এস নিযতায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সম্মাদিট্ঠীতি অধিপ্পেতো, তঞ্চ ৰট্টতো নিয্যানং ৰিৰট্টাধিগমেন হোতীতি আহ ‘‘আগতো ইমং সদ্ধম্ম’’ন্তি. নিব্বানঞ্হি সন্তো সদা ৰিজ্জমানো ধম্মোতি কত্ৰা সদ্ধম্মোতি ইমং ফলেহি অসাধারণেন পরিযাযেন ৰত্তব্বতং লভতি. তযিদমস্স আগমং সচ্ছিকিরিযাভিসমযো, সো চ পহানাভিসমযাদীহি সহেৰ ইধ ইজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বদিট্ঠিগহনানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বদিট্ঠিগহনানি ৰিনিব্বেঠেন্তো সব্বকিলেসে পজহন্তোতি পদদ্ৰযেন পন পহানাভিসমযমাহ, জাতিসংসারা নিক্খমন্তোতি ইমিনা পরিঞ্ঞাভিসমযং. সমতিক্কমত্থো হি পরিঞ্ঞত্থো. পটিপত্তিং পরিনিট্ঠপেন্তোতি ইমিনা ভাৰনাভিসমযন্তি দট্ঠব্বং.
কালপরিচ্ছেদৰচনন্তি পরিচ্ছিজ্জতীতি পরিচ্ছেদো, কালো এৰ পরিচ্ছেদো কালপরিচ্ছেদো, যো সো অকুসলপজাননাদিনা পরিচ্ছিন্নো মগ্গৰুট্ঠানকালো মগ্গক্খণো, তস্স ৰচনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. অকুসলঞ্চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন ৰক্খমানং অকুসলমূলাদিং সমুচ্চিনোতি. দসাকুসলকম্মপথন্তি কুতোযং ৰিসেসো, যাৰতা অনিদ্ধারিতৰিসেসং অকুসলং গহিতন্তি? ন সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো. কিং ৰা ইমায যুত্তিচিন্তায, যস্মা পঠমৰারেন উদ্দেসৰসেন দেসিতস্স অত্থস্স ৰিত্থারদেসনা দুতিযৰারো. তেনেৰাহ ‘‘কতমং পনাৰুসো’’তিআদি. যস্মা লোকুত্তরা সম্মাদিট্ঠি ইধ অধিপ্পেতা, তস্মা নিরোধারম্মণায পজাননায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চৰসেন সম্মোহতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি দসঅকুসলকম্মপথং পটিৰিজ্ঝন্তো ‘‘অকুসলং পজানাতী’’তি ৰুচ্চতীতি অত্থো. তস্সাতি অকুসলকম্মপথসঙ্খাতস্স দুক্খস্স. তেনেৰ পকারেনাতি ‘‘নিরোধারম্মণায পজাননায কিচ্চৰসেনা’’তি ৰুত্তপ্পকারেন.
কুসলন্তি এত্থাযং ৰচনত্থো – কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযতি চলযতি কম্পেতীতি কুসলং, কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তীতি কুসা, পাপকা ধম্মা. তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন লাতব্বং গহেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি কুসলং. যথা ৰা কুসো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৰমিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নৰসেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, তস্মা কুসো ৰিয লুনাতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সাৰজ্জধম্মানং সলনতো সংৰরণতো কুসলং. কুসলধম্মৰসেন হি অকুসলা মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৰারেসু অপ্পৰত্তিযা সংৰুতা হোন্তি. কুচ্ছিতে ৰা পাপধম্মে সলযতি গমেতি অপনেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা পাণাতিপাতাদীনং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. সাদীনৰৰসেন চেতনায তিক্খভাৰপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৰজ্জতা. তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো অন্তকরণতো ৰিনাসনতো কুসানি, পুঞ্ঞকিরিযৰসেন পৰত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি. তেহি লাতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি কুসলং. ‘‘কু’’ইতি ৰা ভূমি ৰুচ্চতি, অধিট্ঠানভাৰেন তংসদিসস্স অত্তনো নিস্সযভূতস্স রূপারূপপবন্ধস্স সম্পতি আযতিঞ্চ অনুদহেন ৰিনাসনতো কুং সসন্তীতি কুসা, রাগাদযো. তে ৰিয অত্তনো নিস্সযস্স লৰনতো ছিন্দনতো কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৰ রূপারূপধম্মে অপ্পৰত্তিকরণেন সমুচ্ছিন্দন্তি. কুসলস্স মূলন্তি কুসলমূলং, সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন কুসলস্স পতিট্ঠা নিদানন্তি অত্থো. অকুসলমূলন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো.
অকুসলন্তি পন ন কুসলং অকুসলং, কুসলধম্মানং পটিপক্খৰসেন অকুসলন্তি পদস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰঞ্হি আরোগ্যানৰজ্জসুখৰিপাককোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলং ৰুচ্চতীতি. যথা যং ধম্মজাতং ন অরোগং ন অৰজ্জং ন সুখৰিপাকং ন চ কোসল্লসম্ভূতং, তং অকুসলন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. এৰং যং ন কুচ্ছিতানং সলনসভাৰং, ন কুসেন, কুসেহি ৰা পৰত্তেতব্বং, ন চ কুসো ৰিয লৰনকং, তং অকুসলং নামাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো. ৰত্থুপজাননাতি দুক্খাদিৰত্থুনো পজাননা পটিৰেধো. তথা বুজ্ঝনকপুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন দেসনা পৰত্তাতি আহ ‘‘অকুসলাদিপজাননেনাপী’’তি. তেনেৰ চ সংখিত্তেন দেসনা পৰত্তা. ভাৰনামনসিকারো পন ‘‘সব্বং ভিক্খৰে অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬; পটি. ম. ১.৩) ৰচনতো অনৰসেসতো রূপারূপধম্মানং পরিগ্গহৰসেনেৰ পৰত্ততি. তেনাহ ‘‘দেসনাযেৰা’’তিআদি. তত্থ মনসিকারপটিৰেধোতি পুব্বভাগে পৰত্তৰিপস্সনামনসিকারো অরিযমগ্গপটিৰেধো চ. কস্সচি অকোপনতো ৰিত্থারৰসেনেৰ ৰুত্তং ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তা মগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তাপি ৰিত্থারনযেনেৰ পটিৰিজ্ঝন্তীতি অত্থো ৰিসুদ্ধিক্কমস্স অভাৰতো.
ভিক্খূতি মহাৰিহারে ধম্মসঙ্গীতিৰসেন পঞ্চনিকাযমণ্ডলে নিসিন্নভিক্খূ. থেরোতি তত্থ সঙ্ঘত্থেরোতি ৰদন্তি. ৰত্থসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন পন মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরস্স অন্তেৰাসিকভিক্খূ সন্ধায ‘‘আহংসূ’’তি ৰুত্তং. থেরোতি পন মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরো. সো হি ইমস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে তং তং ৰিনিচ্ছযং কথেসি. রাসিতোতি পিণ্ডতো, একজ্ঝন্তি অত্থো.
অকুসলকম্মপথৰণ্ণনা
অকোসল্লপ্পৰত্তিযাতি কোসল্লপটিপক্খতো অকোসল্লং ৰুচ্চতি অঞ্ঞাণং, ততো পৰত্তনতো, অকোসল্লসম্ভূতত্তাতি অত্থো. ঞাণপটিপক্খো অঞ্ঞাণং মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৰিয কুসলপটিপক্খো অকুসলং কুসলেন পহাতব্বত্তা, ন পন কুসলানং পহাযতত্তা. কুসলমেৰ হি পযোগসম্পাদিতং অকুসলং পজহতি. সহ অৰজ্জেহি লোভাদীহি ৰত্ততীতি সাৰজ্জং. দুক্খো অনিট্ঠো চতুক্খন্ধ-সঙ্খাতো ৰিপাকো এতস্সাতি দুক্খৰিপাকং. তত্থ সাৰজ্জৰচনেন অকুসলানং পৰত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৰিপাকৰচনেন ৰিপাকদুক্খতং. পুরিমঞ্হি পৰত্তিসম্ভৰৰসেন অকুসলস্স লক্খণৰচনং, পচ্ছিমং তালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাৰসেন. তথা পুরিমেন অকুসলস্স অৰিসুদ্ধসভাৰতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৰিসুদ্ধৰিপাকতং. পুরিমেন অকুসলং কুসলসভাৰতো নিৰত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৰতো সৰিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুরিমেন ৰা অৰজ্জৰন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন রসেন অনত্থজননরসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৰিপাকরসতং. পুরিমেন চ উপট্ঠানাকারট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৰিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুরিমেন চ অযোনিসোমনসিকারং অকুসলস্স পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তং সাৰজ্জং জাতং, পচ্ছিমেন অকুসলস্স অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৰং ৰিভাৰেতি. তঞ্হি দুক্খৰিপাকস্স কারণন্তি. সংকিলিট্ঠন্তি সংকিলেসেহি সমন্নাগতং, দসহি কিলেসৰত্থূহি ৰিবাধিতং, উপতাপিতং ৰা তেহি ৰিদূসিতং মলীনকতঞ্চাতি অত্থো. ইদঞ্চস্স দুক্খৰিপাকতঞ্চাতি অত্থে ইদঞ্চ দুক্খৰিপাকতং অপচ্চক্খতায অসদ্দহন্তানং পচ্চক্খতো আদীনৰদস্সনেন সংৰেজনত্থং ৰুত্তং. সাধারণা সব্বস্সপি অকুসলস্স.
সরসেনেৰ (ধ. স. মূলটী. ১) পতনসভাৰস্স অন্তরা এৰ অতীৰ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৰা সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্মৰা সত্থাদীহি অভিভৰিত্ৰা পাতনং অতিপাতো. পযোগৰত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৰজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰভাৰতো. একস্স হি পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৰসেন সকিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৰত্তজৰনেহি লদ্ধাসেৰনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায ৰসেন পযোগস্স মহন্তভাৰো. সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৰে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বাকারা উপ্পজ্জতীতি ৰত্থুস্স মহন্তভাৰো. ইতি উভযম্পেতং চেতনায বলৰভাৰেনেৰ হোতীতি. যথাৰুত্তপচ্চযপরিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি চেতনায বলৰতায এৰ মহাসাৰজ্জভাৰো ৰেদিতব্বো. পযোগৰত্থুআদিপচ্চযানঞ্হি অমহত্তেপি হন্তব্বস্স গুণৰন্ততায মহাসাৰজ্জতা, তব্বিপরিযাযেন অপ্পসাৰজ্জতা চ ৰত্থুস্স মহত্তামহত্তেসু ৰিয দট্ঠব্বা. কিলেসানং উপক্কমানং দ্ৰিন্নঞ্চ মুদুতায তিব্বতায চ অপ্পসাৰজ্জতা মহাসাৰজ্জতাপি যোজেতব্বা. পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৰধকচিত্তঞ্চ পুব্বভাগিযাপি হোন্তি, উপক্কমো ৰধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো. পঞ্চ সম্ভারা হি পাণাতিপাতচেতনাতি সা পঞ্চসম্ভারৰিনিমুত্তা দট্ঠব্বা. অযঞ্চ ৰিচারো অদিন্নাদানাদীসুপি যথারহং ৰত্তব্বো. ৰিজ্ঝনপহরণাদিৰসেন সহত্থেননিব্বত্তো সাহত্থিকো, আণাপনৰসেন পৰত্তো আণত্তিকো, উসুসত্তিযন্তপাসাণাদিনিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তো নিস্সগ্গিযো, অদুহলসজ্জনাদিৰসেন পৰত্তো থাৰরো, আথব্বণিকাদীনং ৰিয মন্তপরিজপ্পনৰসেন পৰত্তো ৰিজ্জামযো, কম্মৰিপাকজিদ্ধিমযো ইদ্ধিমযো দাঠাকোটনাদীনি ৰিয.
যদি ‘‘মম ইদ’’ন্তি পরেন পরিগ্গহিতং অদিন্নং, উত্তানসেয্যকদারকসন্তকে কথং তস্স পরিগ্গহসঞ্ঞায এৰ অভাৰতোতি আহ ‘‘যত্থ পরো’’তিআদি. পরো নাম ৰিঞ্ঞূ ৰা অৰিঞ্ঞূ ৰা অত্থি তস্স ৰত্থুস্স সামিকো. অৰিঞ্ঞূপি হি ৰিঞ্ঞুকালে যথাকামং করোন্তো অদণ্ডারহোতি. মন্তপরিজপ্পনেন পরসন্তকহরণং ৰিজ্জামযো, ৰিনা মন্তেন পরসন্তকস্স কাযৰচীপযোগেহি পরিকড্ঢনং তাদিসেনিদ্ধিৰসেন ইদ্ধিমযো পযোগোতি অদিন্নাদানে ছ পযোগাসাহত্থিকাদযো ৰুত্তা. যথানুরূপন্তি এত্থ সাহত্থিকো তাৰ পঞ্চন্নম্পি অৰহারানং ৰসেন পৰত্ততি, তথা আণত্তিযো নিস্সগ্গিযো চ. থাৰরো থেয্যাৰহারপসয্হাৰহারপটিচ্ছন্নাৰহারৰসেন. তথা সেসাপীতি দট্ঠব্বং.
মেথুনসমাচারেসূতি সদারাসন্তোস-পরদারগমনৰসেন দুৰিধেসু মেথুনসমাচারেসু. অযমেৰহি ভেদো ইধাধিপ্পেতো. গোত্তরক্খিতা সগোত্তেহি রক্খিতা. ধম্মরক্খিতা সহধম্মিকেহি রক্খিতা. সারক্খা সসামিকা. যস্সা গমনে রঞ্ঞা দণ্ডো ঠপিতো, সা সপরিদণ্ডা. ভরিযভাৰত্থং ধনেন কীতা ধনক্কীতা. ছন্দেন ৰসন্তী ছন্দৰাসিনী. ভোগত্থং ৰসন্তী ভোগৰাসিনী. পটত্থং ৰসন্তী পটৰাসিনী. উদকপত্তং আমসিত্ৰা গহিতা ওদপত্তকিনী. চুম্বটকং অপনেত্ৰা গহিতা ওভটচুম্বটা. করমরানীতা ধজাহতা. তঙ্খণিকা মুহুত্তিকা. অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমে মিচ্ছাচারো মহাসাৰজ্জো, ন তথা দ্ৰিন্নং সমানছন্দতায. অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনে পুরিমুপ্পন্নসেৰনাভিসন্ধিপযোগাভাৰতো মিচ্ছাচারো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সাতি ৰদন্তি. সেৰনাচিত্তে সতি পযোগাভাৰো অপ্পমাণং যেভুয্যেন ইত্থিযা সেৰনাপযোগস্স অভাৰতো. তথা সতি পুরেতরং সেৰনাচিত্তস্স উপট্ঠানেপি তস্সা মিচ্ছাচারো ন সিযা, তথা পুরিসস্সপি সেৰনাপযোগাভাৰেতি, তস্মা অত্তনো রুচিযা পৰত্তিতস্স ৰসেন তযো, বলক্কারেন পৰত্তিতস্স ৰসেন তযোতি সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন চত্তারো সম্ভারাতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অত্থভঞ্জকোতি কম্মপথৰসেন ৰুত্তং. কম্মপথকথা হেসাতি. অস্সাতি ৰিসংৰাদকস্স. মুসা ৰদতি এতেনাতি চেতনা মুসাৰাদো, ইমস্মিং পক্খে অতথাকারেন ৰত্থুনো ৰিঞ্ঞাপনপযোগো মুসা, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনামুসাৰাদোতি ৰুত্তত্তা ততো অঞ্ঞথা ৰত্তুং ‘‘অপরো নযো’’তিআদি ৰুত্তং. অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতাযাতিআদি মুসাৰাদসামঞ্ঞেন ৰুত্তং. হসাধিপ্পাযেনপি ৰিসংৰাদনপুরক্খারস্স মুসাৰাদো. পরস্সাতি ৰিসংৰাদনৰসেন ৰিঞ্ঞাপেতব্বস্স. সোতি মুসাৰাদপযোগো.
সুঞ্ঞভাৰন্তি পীতিৰিরহিততায রিত্তভাৰং. ফরুসসদ্দতায নেৰ কণ্ণসুখা. অত্থৰিপন্নতায ন হদযসুখা. সংকিলিট্ঠচিত্তস্সাতি দোসেন, লোভেন ৰা দূসিতচিত্তস্স.
একন্তফরুসা চেতনাতি এতেন দুট্ঠচিত্ততংযেৰ ৰিভাৰেতি, দুট্ঠচিত্ততা চস্স অমরণাধিপ্পাযৰসেন দট্ঠব্বা. সতি হি মরণাধিপ্পাযে অত্থসিদ্ধি, তদভাৰে পাণাতিপাতব্যাপাদা সিযুন্তি. যং পটিচ্চ ফরুসৰাচা পযুজ্জতি, তস্স সম্মুখাৰ সীসং এতি. পরম্মুখাপি সীসং এতি এৰাতি অপরে. তত্থাযং অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সম্মুখা পযোগে অগারৰাদীনং বলৰভাৰতো সিযা চেতনা বলৰতী, পরস্স চ তদত্থৰিঞ্ঞাপনং, ন তথা অসম্মুখাতি. যথা চ অক্কোসিতে মতে আল়হনে কতা খমাপনা উপৰাদন্তরাযং নিৰত্তেতি, এৰং পরম্মুখা পযুত্তা ফরুসৰাচা হোতিযেৰাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. তস্সাতি একন্তফরুসচেতনায এৰ ফরুসৰাচাভাৰস্স আৰিভাৰত্থং. মম্মচ্ছেদকো সৰনফরুসতাযাতি অধিপ্পাযো. চিত্তসণ্হাতায ফরুসৰাচা ন হোতি কম্মপথা’প্পত্তত্তা, কম্মভাৰং পন ন সক্কা ৰারেতুং. এৰং অন্ৰযৰসেন চেতনাফরুসতায ফরুসৰাচং সাধেত্ৰা ইদানি তমেৰ ব্যতিরেকৰসেন সাধেতুং ‘‘ৰচনসণ্হতাযা’’তিআদি ৰুত্তং. এসাতি ফরুসৰাচা. কম্মপথভাৰং অপ্পত্তা অপ্পসাৰজ্জা, ইতরা মহাসাৰজ্জা. তথা কিলেসানং মুদুতিব্বতাভেদেহি সব্বং পুরিমসদিসং.
আসেৰনং বহুলীকরণং. যং উদ্দিস্স পৰত্তিতো, তেন অগ্গহিতে অপ্পসাৰজ্জো, গহিতে মহাসাৰজ্জো কম্মপথপ্পত্তিতো. যো কোচি পন সম্ফপ্পলাপো দ্ৰীহি সম্ভারেহি সিজ্ঝতি. কিলেসানং মুদুতিব্বতাৰসেনপি অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা ৰেদিতব্বা.
অত্তনো পরিণামনং চিত্তেনেৰাতি ৰেদিতব্বং. হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি যো তং উপ্পাদেতি, তস্স হিতসুখং ৰিনাসেতি. অহো ৰতাতি ইমিনা অচ্চন্তৰিনাসচিন্তনং দীপেতি. এৰং হিস্স দারুণপৰত্তিযা কম্মপথপ্পত্তি. যথাভুচ্চগহণাভাৰেনাতি যাথাৰগ্গাহস্স অভাৰেন অনিচ্চাদিসভাৰস্স নিচ্চাদিতো গহণেন. মিচ্ছা পস্সতীতি ৰিতথং পস্সতি. সম্ফপ্পলাপো ৰিযাতি ইমিনা আসেৰনস্স মন্দতায অপ্পসাৰজ্জতং, মহন্ততায মহাসাৰজ্জতং দস্সেতি. গহিতাকারৰিপরীততাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতাকারস্স ৰিপরীতভাৰো. ৰত্থুনোতি তস্সা অযথাভূতসভাৰমাহ. তথাভাৰেনাতি গহিতাকারেনেৰ তস্স দিট্ঠিগতিকস্স, তস্স ৰা ৰত্থুনো উপট্ঠানং এৰমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথাতি.
ধম্মতোতি সভাৰতো. কোট্ঠাসতোতি ফস্সপঞ্চমকাদীসু চিত্তঙ্গকোট্ঠাসেসু যং কোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. চেতনাধম্মাতি চেতনাসভাৰা.
পটিপাটিযা সত্তাতি এত্থ ননু চেতনা অভিধম্মে কম্মপথেসু ন ৰুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৰো ন যুত্তোতি? ন, অৰচনস্স অঞ্ঞহেতুকত্তা. ন হি তত্থ চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৰস্স অনিযতত্তা অৰচনং. যদা পন কম্মপথো হোতি, তদা কম্মপথরাসিসঙ্গহো ন নিৰারিতো. এত্থাহ – যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৰাভাৰতো অনিযতো কম্মপথভাৰোতি কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনং কম্মপথভাৰং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৰোতি তেসম্পি কম্মপথরাসিম্হি অৰচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৰুত্তত্তা. যদি এৰং চেতনাপি তত্থ ৰত্তব্বা সিযা? সচ্চমেতং, সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো, তস্সা কম্মপথভাৰোতি ন ৰুত্তা সিযা. চেতনায হি – ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯), তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনতো (কথা. ৫৩৯) কম্মভাৰো পাকটো, কম্মংযেৰ চ সুগতিদুগ্গতীনং তত্থ উপ্পজ্জনকসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৰেন পৰত্তং কম্মপথোতি ৰুচ্চতীতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৰো, অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৰেন সুচরিতদুচ্চরিতভাৰো চেতনাজনিতপিট্ঠিৰট্টকভাৰেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানং পথভাৰো চাতি ন তথা পাকটো কম্মপথভাৰোতি তেযেৰ তেন সভাৰেন দস্সেতুং অভিধম্মে চেতনা কম্মপথরাসিভাৰেন ন ৰুত্তা, অতথাজাতিযকত্তা ৰা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. মূলং পত্ৰাতি মূলদেসনং পত্ৰা, মূলসভাৰেসু ধম্মেসু ৰুচ্চমানেসূতি অত্থো.
অদিন্নাদানং সত্তারম্মণন্তি ইদং ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পরিত্তারম্মণা এৰ ৰা’’তি ইমায পঞ্হপুচ্ছকপাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. যঞ্হি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স আরম্মণং, তদেৰ তং ৰেরমণিযা আরম্মণং. ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতো এৰ হি ৰিরতীতি. সত্তারম্মণন্তি ৰা সত্তসঙ্খাতং সঙ্খারারম্মণমেৰ উপাদায ৰুত্তন্তি নাযং ৰিরোধো. তথা হি ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৪) ‘‘যানি সিক্খাপদানি এত্থ সত্তারম্মণানীতি ৰুত্তানি, তানি যস্মা সত্তোতি সঙ্খ্যং গতং সঙ্খারমেৰ আরম্মণং করোন্তী’’তি. ৰিসভাগৰত্থুনো ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি গহেতব্বতো সত্তারম্মণোতি একে. ‘‘একো দিট্ঠো, দ্ৰে সুতা’’তিআদিনা সম্ফপ্পলপনে দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন. তথা অভিজ্ঝাতি এত্থ তথা-সদ্দো ‘‘দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেনা’’তি ইদম্পি উপসংহরতি, ন সত্তসঙ্খারারম্মণতং এৰ দস্সনাদিৰসেন অভিজ্ঝাযনতো. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৰত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰিসযাৰাতি অধিপ্পাযেনস্সা সঙ্খারারম্মণতা ৰুত্তা. কথং পন মিচ্ছাদিট্ঠিযা সব্বে তেভূমকধম্মা আরম্মণং হোন্তীতি? সাধারণতো. ‘‘নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো’’তি হি পৰত্তমানায অত্থতো রূপারুপাৰচরধম্মাপি গহিতা এৰ হোন্তীতি.
সুখবহুলতায রাজানো হসমানাপি ‘‘চোরং ঘাতেথা’’তি ৰদন্তি, হাসো পন তেসং অঞ্ঞৰিসযোতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠাপক…পে… হোতী’’তি.
কেসঞ্চীতি সহজাতানং অদিন্নাদানাদীনং. সম্পযুত্তপভাৰকট্ঠেনাতি সম্পযুত্তো হুত্ৰা উপ্পাদকট্ঠেন. কেসঞ্চীতি অসহজাতানং. উপনিস্সযপচ্চযট্ঠেনাতি এতেন মূলট্ঠেন লোভস্স উপকারতং নিৰত্তেতি. সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনট্ঠো হি মূলট্ঠো, সো চ হেতুপচ্চযতাঅৰিনাভাৰী, তেন চেত্থ মূলমিৰ মূলন্তি গহেতব্বং, নিপ্পরিযাযতো পন পুব্বে ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৰুত্তানং সহজাতানং মূলভাৰো ৰেদিতব্বো. রত্তো খোতিআদিনা সুত্তপদেনপি পাণাতিপাতাদীনং অকুসলানং লোভস্স মূলকারণতং ৰিভাৰেতি, ন মূলট্ঠেনুপকারত্থং অৰিসেসতো তেসং হেতুপচ্চযত্তাভাৰতো.
অকুসলকম্মপথৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলকম্মপথৰণ্ণনা
ৰেরন্তি পাণাতিপাতাদিপাপধম্মং. সো হি ৰেরহেতুতায ‘‘ৰের’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং মণতি ‘‘মযি ইধ ঠিতায কথমাগচ্ছসী’’তি তজ্জেন্তী ৰিয নিৰারেতীতি ৰেরমণী. তেনাহ ‘‘পজহতী’’তি. ‘‘ৰিরমণী’’তি ৰত্তব্বে নিরুত্তিনযেন এৰ-কারং কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭০৩, ৭০৪) এৰ নিদ্দিসনৰসেন এৰং ৰুত্তা. অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথাউপট্ঠিতৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতো ৰিরতি সম্পত্তৰিরতি, সমাদানৰসেন উপ্পন্না ৰিরতি সমাদানৰিরতি, সমাদানৰসেন উপ্পন্না ৰিরতি সমাদানৰিরতি, কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনৰসেন পৰত্তাৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতি.
জীৰমানসসস্স মংসরুধিরসম্মিস্সতায অল্লসসমংসং. মুঞ্চি সব্বত্থ সমকরুণতায. সচ্চং ৰত্ৰা ‘‘এতেন সচ্চৰজ্জেন ময্হং মাতু রোগো সম্মতূ’’তি অধিট্ঠাসি.
মহাসপ্পোতি অজগরো. মুঞ্চিত্ৰা অগমাসি সীলতেজেন.
কোসল্লং ৰুচ্চতি ঞাণং, কোসল্লেন, কোসল্লতো ৰা পৰত্তিযা উপগমনতো. কুচ্ছিতসযনতোতি কুচ্ছিতেনাকারেন সযনতো অনুসযনতো, পৰত্তনতো ৰা. ‘‘ৰেরমণিকুসলা’’তি ৰত্তব্বাপি পুচ্ছানুরূপং ৰিস্সজ্জনন্তি ‘‘কুসলা’’তি ন ৰুত্তা, ‘‘কুসল’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তা.
কামঞ্চেত্থ পাল়িযং ৰিরতিযোৰ আগতা, সিক্খাপদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭০৪) পন চেতনাপি আহরিত্ৰা দীপিতাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপী’’তি আহ.
অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা কম্মপথকোট্ঠাসং পত্ৰা অনভিজ্ঝাতি ৰুত্তধম্মো মূলতো অলোভো কুসলমূলং হোতীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
দুস্সীল্যারম্মণা তদারম্মণা জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণা কথং দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং.
অনভিজ্ঝা …পে… ৰিরমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চরিততো ৰিরতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৰ তপ্পহানসিদ্ধিতো. তেসু অলোভোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং অকুসলমূলেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
অপ্পনাৰারন্তি নিগমনৰারং. একেন নযেনাতি ৰেদনাদিৰসেন অরূপমুখেনেৰ অনেকৰিধেসু ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানেসু একেন কম্মট্ঠাননযেন. ‘‘ঠপেত্ৰা অভিজ্ঝং নৰ অকুসলকম্মপথা’’তি ৰত্তব্বং. দসাতি ৰা ইদং ‘‘কুসলকম্মপথা’’তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘অকুসলকম্মপথা চ দস কুসলকম্মপথা চা’’তি. ‘‘ঠপেত্ৰা অভিজ্ঝ’’ন্তি হি ইমিনাৰ অকুসলকম্মপথানং নৰভাৰো ৰুত্তো হোতি. অথ ৰা দসাতি ইদং উভযথাপি সম্বন্ধিতব্বং. অভিজ্ঝা হি পহাতব্বাপি সতি পরিঞ্ঞেয্যতং নাতিৰত্ততীতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘রূপতণ্হা পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তিআদি, তস্মা সা তায পরিঞ্ঞেয্যতায দুক্খসচ্চেপি সঙ্গহং লভতেৰ, পহাতব্বং পন উপাদায ‘‘ঠপেত্ৰা অভিজ্ঝ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘পরিযাযেন পন সব্বেপি কম্মপথা দুক্খসচ্চ’’ন্তি. অভিজ্ঝালোভানং পৰত্তিআকারসিদ্ধভেদং উপাদায ‘‘ইমে দ্ৰে ধম্মা’’তি ৰুত্তং. সুত্তন্তনযেন তণ্হা ‘‘সমুদযসচ্চ’’ন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেন সমুদযসচ্চ’’ন্তি. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তমাহ যথা ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৪). সপ্পচ্চযতায সঙ্খতসভাৰে দুক্খসচ্চে গহিতে অপ্পচ্চযতায অসঙ্খতং নিরোধসচ্চং পটিপক্খতো আৰত্ততি, একন্তসাৰজ্জে আচযগামিলক্খণে সমুদযসচ্চে গহিতে সাৰজ্জা ৰিগমনং অপচযগামিলক্খণং মগ্গসচ্চংপটিপক্খতো আৰত্ততীতি দ্ৰে আৰত্তহারৰসেন ৰেদিতব্বানীতি ৰুত্তং. তেনেৰাহ নেত্তিযং (নেত্তি. ৪.নিদ্দেসৰার) –
‘‘একম্হি পদট্ঠানে, পরিযেসতি সেসকং পদট্ঠানং;
আৰত্ততি পটিপক্খে, আৰত্তো নাম সো হারো’’তি.
সব্বাকারেনাতি কামরাগরূপরাগাদিসব্বপ্পকারেহি, সব্বতো ৰা অপাযগমনীযাদিআকারতো, তত্থ কিঞ্চিপি অনৰসেসেত্ৰা ৰা. সব্বাকারেনেৰাতি সব্বাকারতো. নীহরিত্ৰাতি অপনেত্ৰা, সমুচ্ছিন্দিত্ৰাইচ্চেৰ অত্থো. কঞ্চি ধম্মং অনৰকারীকরিত্ৰাতি রূপৰেদনাদীসু কঞ্চি একধম্মম্পি অৰিনিব্ভোগং কত্ৰা, একেকতো অগ্গহেত্ৰা সমূহতোৰ গহেত্ৰাতি অত্থো. অস্মীতি অহমস্মীতি মানগ্গাহৰসেন. সো পন যস্মা পঞ্চক্খন্ধে নিরৰসেসতো গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সমূহগ্গহণাকারেনা’’তি. যস্মা চেত্থ অগ্গমগ্গচিত্তং ৰুচ্চতি, তস্মা আহ ‘‘দিট্ঠিসদিসং মানানুসয’’ন্তি. ‘‘যং রূপং তং অহ’’ন্তিআদিনা যথা দিট্ঠি রূপাদিং ‘‘অহমস্মী’’তি গণ্হন্তী পৰত্ততি, এৰং মানোপি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনাতি আহ ‘‘মানানুসযো অস্মীতি পৰত্তত্তা দিট্ঠিসদিসো’’তি. পরিচ্ছেদকরোতি ওসানপরিচ্ছেদকরো ইতো পরং দুক্খস্সাভাৰকরণতো. কম্মপথদেসনাযাতি কম্মপথমুখেন পৰত্তচতুসচ্চদেসনায. মনসিকারপ্পটিৰেধৰসেনাতি ৰিপস্সনামনসিকারমগ্গপ্পটিৰেধৰসেন.
কুসলকম্মপথৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আহারৰারৰণ্ণনা
৯০. আহরতীতি (সং. নি. টী. ২.২.১১) আনেতি, উপ্পাদেতি উপত্থম্ভেতি চাতি অত্থো. নিব্বত্তাতি পসুতা. ততো পট্ঠায হি লোকে জাতৰোহারো. পটিসন্ধিগ্গহণতো পন পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনং, তাৰ সম্ভৰেসিনো. এস তাৰ গব্ভসেয্যকেসু ভূতসম্ভৰেসিৰিভাগো, ইতরেসু পন পঠমচিত্তাদিৰসেন ৰুত্তো. সম্ভৰ-সদ্দো চেত্থ গব্ভসেয্যকানং ৰসেন পসূতিপরিযাযো, ইতরেসং ৰসেন উপ্পত্তিপরিযাযো. পঠমচিত্তপঠমইরিযাপথক্খণেসু হি তে সম্ভৰং উপ্পত্তিং এসন্তি উপগচ্ছন্তি নাম, ন তাৰ ভূতা উপ্পত্তিযা ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা. ভূতাযেৰ সব্বসো ভৰেসনায সমুচ্ছিন্নত্তা. ন পুন ভৰিস্সন্তীতি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতি, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তিআদীসু (জা. ১.২.১৯০) ভূত-সদ্দস্স খীণাসৰৰাচিতা দট্ঠব্বা. ৰা-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘অগ্গিনা ৰা উদকেন ৰা’’তিআদীসু (উদা. ৭৬) ৰিয.
যথাসকং পচ্চযভাৰেন অত্তভাৰস্স পট্ঠপনমেৰেত্থআহারেহি কাতব্বঅনুগ্গহোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰচনভেদো…পে… একোযেৰা’’তি. সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানন্তি সত্তস্সসন্তানে উপ্পন্নধম্মানং. যথা ‘‘ৰস্সসতং তিট্ঠতী’’তি ৰুত্তে অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি, এৰং ঠিতিযাতি অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তিযাতি অত্থো, সা পন অৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘অৰিচ্ছেদাযা’’তি. অনুপ্পবন্ধধম্মুপ্পত্তিযা সত্তসন্তানো অনুগ্গহিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নানং উপ্পাদাযা’’তি. এতানীতি ঠিতিঅনুগ্গহপদানি. উভযত্থ দট্ঠব্বানি, ন যথাসঙ্খ্যং.
ৰত্থুগতা ওজা ৰত্থু ৰিয তেন সদ্ধিং আহরিতব্বতং গচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোহরিতব্বতো আহারো’’তি. নিব্বত্তিতওজং পন সন্ধায ‘‘কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপানি আহরতী’’তি ৰক্খতি. ওল়ারিকতা অপ্পোজতায, ন ৰত্থুনো থূলতায, কথিনতায ৰা, তস্মা যস্মিং ৰত্থুস্মিং পরিত্তা ওজা হোতি, তং ওল়ারিকং. সপ্পাদযো দুক্খুপ্পাদকতায ওল়ারিকাৰেদিতব্বা. ৰিসাণাদীনং তিৰস্সছড্ডিতানং পূতিভূত্ততা মুদুকতাতি ৰদন্তি, তরচ্ছখেল়তেমিকতায পন তথাভূতানং তেসং মুদুকতা. ধম্মসভাৰো হেস. সসানং আহারো সুখুমো তরুণতিণসস্সখাদনতো. সকুণানং আহারো সুখুমো তিণবীজাদিখাদনতো. পচ্চন্তৰাসীনং সুখুমো, তেসঞ্হি সাকপণ্ণসুক্খকুরপদুমপত্তম্পি আহারোতি. তেসং পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং. সুখুমোত্ৰেৰাতি ন কিঞ্চি উপাদায, অথ খো সুখুমো ইচ্চেৰ নিট্ঠং পত্তো ততো পরং সুখুমস্স অভাৰতো.
ৰত্থুৰসেন পনেত্থ আহারস্স ওল়ারিকসুখুমতা ৰুত্তা, সা চস্স অপ্পোজমহোজতাহি ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিস্সমন্তি খুদাৰসেন উপ্পন্নং সরীরখেদং. ৰিনোদেতীতি ৰত্থু তস্স ৰিনোদনমত্তং করোতি. ন পন সক্কোতি পালেতুন্তি সরীরং যাপেতুং নপ্পহোতি নিস্সারত্তা. ন সক্কোতি পরিস্সমং ৰিনোদেতুং আমাসযস্স অপূরণতো.
ছব্বিধোপীতি ইমিনা কস্সচিপি ফস্সস্স অনৰসেসিতব্বতমাহ. আহারস্সদেসনাক্কমেনেৰেত্থ ফস্সাদীনং দুতিযাদিতা, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি আহ ‘‘দেসনানযো এৰা’’তিআদি. মনসো সঞ্চেতনা, ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং মনোগহণং যথা ‘‘চিত্তস্স ঠিতি (ধ. স. ১১), চেতোৰিমুত্তি চা’’তি (ম. নি. ১.৬৯) আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাতি চেতনা এৰা’’তি. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি চিত্তং, ন ৰিপাকৰিঞ্ঞাণমেৰ.
পুব্বে ‘‘আহারন্তি পচ্চয’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘যদি পচ্চযট্ঠো আহারট্ঠো’’তিআদিনা চোদেতি. অথ কস্মা ইমেযেৰ চত্তারো ৰুত্তাতি অথ কস্মা চত্তারোৰ ৰুত্তা, ইমে এৰ চ ৰুত্তাতি যোজনা. ৰিসেসপচ্চযত্তাতি এতেন যথা অঞ্ঞে পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাৰ হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোন্তি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিরেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা আহারাতি ৰুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি. ইদানি তং অতিরেকপচ্চযতং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসপচ্চযো হী’’তিআদি আরদ্ধং. ৰিসেসপচ্চযো রূপকাযস্স কবল়ীকারো আহারো উপত্থম্ভকভাৰতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৭০৮; পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা) ‘‘রূপারূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকারকা চত্তারো আহারা আহারপচ্চযো’’তি. উপত্থম্ভকত্তঞ্হি সতিপি জনকত্তে অরূপীনং আহারানং আহারজরূপসমুট্ঠাপকরূপাহারস্স চ হোতি, অসতি পন উপত্থম্ভকত্তে আহারানং জনকত্তং নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপত্থম্ভযমানো এৰ জনেতীতি উপত্তম্ভকভাৰো এৰ আহারভাৰো. ৰেদনায ফস্সো ৰিসেসপচ্চযো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (উদা. ১; ম. নি. ৩.১২৬) ৰচনতো ৰিঞ্ঞাণস্সমনোসঞ্চেতনা. ‘‘চেতনা তিৰিধং ভৰং জনেতী’’তি হি ৰুত্তং. ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি পন ৰচনতো নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসপচ্চযা. ন হি ওক্কন্তিৰিঞ্ঞাণাভাৰে নামরূপস্স অত্তসম্ভৰো. যথাহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামরূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তিআদি (দী. নি. ২.১১৫). ৰুত্তমেৰত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং.
এৰং যদিপি পচ্চযট্ঠো আহারট্ঠো, ৰিসেসপচ্চযতায পন ইমে এৰ আহারাতি ৰুত্তাতি তং নেসং ৰিসেসপচ্চযতং অৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কো পনেত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. মুখে ঠপিতমত্তোযেৰ অসঙ্খাদিতো, তত্তকেনপি অব্ভন্তরস্স আহারস্স পচ্চযো হোতি এৰ. তেনাহ ‘‘অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি. সুখৰেদনায হিতো সুখৰেদনিযো. সব্বথাপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন. যত্তকা ফস্সস্স পকারভেদা, তেসং ৰসেন সব্বপ্পকারোপি ফস্সাহারো. যথারহং তিস্সো ৰেদনা আহরতি, অনাহারকো নত্থি.
সব্বথাপীতি ইধাপি ফস্সাহারে ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তিসন্ততিৰসেনাতি কাযদসকং ভাৰদসকং ৰত্থুদসকন্তি তিৰিধসন্ততিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযনযেনাতি সহজাতাদিপচ্চযৰিধিনা. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতনামস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকিন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তোযেৰ আহারপচ্চযতায তং আহারেতী ৰুত্তং, সহজাতরূপেসু পন ৰত্থুনো সম্পযুত্তপচ্চযং ঠপেত্ৰা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন, সেসরূপস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযঞ্চ ঠপেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰযোজনা কাতব্বা. তানীতি নপুংসকনিদ্দেসো অনপুংসকানম্পি নপুংসকেহি সহ ৰচনতো.
সাসৰা কুসলাকুসলচেতনাৰ ৰুত্তা. ৰিসেসপচ্চযভাৰদস্সনং হেতন্তি. তেনাহ ‘‘অৰিসেসেন পনা’’তিআদি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰুত্তন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. যথা তস্স তস্স ফলস্স ৰিসেসতো পচ্চযতায এতেসং আহারট্ঠো, এৰং অৰিসেসতোপীতি দস্সন্তেন ‘‘অৰিসেসেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানন্তি তেহি ফস্সাদীহি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৰ তংসমুট্ঠানরূপধম্মানঞ্চ. তত্থ সম্পযুত্তগ্গহণং যথারহতো দট্ঠব্বং, সমুট্ঠানগ্গহণং পন অৰিসেসতো.
উপত্থম্ভেন্তো আহারকিচ্চং সাধেতীতি উপত্থম্ভেন্তোযেৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি, ওজট্ঠমকরূপসমুট্ঠাপনেনেৰ পনস্স উপত্থম্ভনকিচ্চসিদ্ধি. ফুসন্তোযেৰাতি ফুসনকিচ্চং করোন্তো এৰ. আযূহমানাৰাতি চেতযমানা এৰ অভিসন্দহন্তী এৰ. ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰ আহারকিচ্চং সাধেতীতি যোজনা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. আহারকিচ্চসাধনঞ্চ তেসং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায অত্তভাৰস্স পৰত্তনমেৰ.
কাযট্ঠপনেনাতি কস্মা ৰুত্তং? ননু কম্মজাদিরূপং কম্মাদিনাৰ পৰত্ততীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কম্মজনিতোপী’’তিআদি. উপাদিন্নরূপসন্ততিযা উপত্থম্ভনেনেৰ উতুচিত্তজরূপসন্ততীনম্পি উপত্থম্ভনসিদ্ধি হোতীতি ‘‘দ্ৰিন্নং রূপসন্ততীন’’ন্তি ৰুত্তং. উপত্থম্ভনমেৰ সন্ধায ‘‘অনুপালকো হুত্ৰা’’তি চ ৰুত্তং. রূপকাযস্স ঠিতিহেতুতা হি যাপনা অনুপালনা.
সুখাদিৰত্থুভূতন্তি সুখাদীনং পৰত্তিট্ঠানভূতং. আরম্মণম্পি হি ৰসতি এত্থ আরম্মণকরণৰসেন তদারম্মণা ধম্মাতি ৰত্থূতি ৰুচ্চতি. ফুসন্তোযেৰাতি ইদং ফস্সস্স ফুসনসভাৰত্তা ৰুত্তং. ন হি ধম্মানং সভাৰেন ৰিনা পৰত্তি অত্থি. ৰেদনাপৰত্তিযা ৰিনা সত্তানং সন্ধাৰনতা নত্থীতি আহ ‘‘সুখাদি…পে… হোতী’’তি, ন চেত্থ সঞ্ঞীভৰকথাযং অসঞ্ঞীভৰো দস্সেতব্বো, তস্সাপি ৰা কারণভূতৰেদনাপৰত্তিৰসেনেৰ ঠিতিযা হেতুনো অব্যাপিতা. তথা হি ‘‘মনোসঞ্চেতনা…পে… ভৰমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতী’’তি ৰুত্তা, ততো এৰ ‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰাতি উপপত্তিপরিকপ্পনৰসেন ৰিজানন্তমেৰা’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি.
চত্তারি ভযানি দট্ঠব্বানি আদীনৰৰিভাৰনতো. নিকন্তীতি নিকামনা. রসতণ্হং সন্ধায ৰদতি. সা হি কবল়ীকারে আহারে বলৰতী. তেনেৰ তত্থ অৰধারণং কতং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তিযেৰভযং মহানত্থহেতুতো. উপগমনং ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণেসু ৰিসযৰিঞ্ঞাণেসু এৰ চ সঙ্গতিৰসেন পৰত্তি, তং ৰেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অৰধারণে পযোজনং ৰুত্তনযমেৰ. সেসদ্ৰযেপি এসেৰনযো. আযূহনং অভিসন্দহনং, সংৰিধানন্তিপি ৰদন্তি. তং ভৰূপপত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তং. অভিনিপাতো তত্থ তত্থ ভৰে পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন নিব্বত্তি. সো ভৰূপপত্তিহেতুকানং সব্বেসং অনত্থানং মূলকারণত্তা ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তো. ইদানি নিকন্তিআদীনং সপ্পটিভযতং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কিংকারণা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ নিকন্তিং কত্ৰাতি আলযং জনেত্ৰা, তণ্হং উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো.
ফস্স উপগচ্ছন্তাতি চক্খুসম্ফস্সাদিভেদং ফস্সং পৰত্তেন্তা. ফস্সস্সাদিনোতি কাযসম্ফস্সৰসেন ফোট্টব্বসঙ্খাতস্স ফস্সস্স অস্সাদনসীলা. কাযসম্ফস্সৰসেন হি সত্তানং ফোট্ঠব্বতণ্হা পৰত্ততীতি দস্সেতুং ফস্সাহারাদীনৰদস্সনে ফোট্ঠব্বারম্মণং উদ্ধটং ‘‘পরেসং রক্খিতগোপিতেসূ’’তিআদিনা. ফস্সস্সাদিনোতি ৰা ফস্সাহারস্সাদিনোতি অত্থো. সতি হি ফস্সাহারে সত্তানং ফস্সারম্মণে অস্সাদো, নাসতীতি. তেনাহ ‘‘ফস্সস্সাদমূলক’’ন্তিআদি.
জাতিনিমিত্তস্স ভযস্স অভিনিপাতসভাৰেন গহিতত্তা ‘‘তম্মূলক’’ন্তি ৰুত্তং, কম্মাযূহননিমিত্তন্তি অত্থো.
অভিনিপততীতি অভিনিব্বত্ততি. পঠমাভিনিব্বত্তি হি সত্তানং তত্থ তত্থ অঙ্গারকাসুসদিসে ভৰে অভিনিপাতসদিসীতি. তম্মূলকত্তাতি নামরূপনিব্বত্তিমূলকত্তা.
তত্রাতি তাসু উপমাসু. ভূতমত্থং কত্ৰাতি ন পরিকপ্পিতমত্থং, অথ খো ভূতং ভূতপুব্বং অত্থং কত্ৰা. পাথেয্যহত্থেসু গচ্ছন্তেসু পাথেয্যং, গচ্ছন্তং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘গন্ত্ৰা পাথেয্যং নিট্ঠাসী’’তি. গন্ত্ৰাতি ৰাগমনহেতূতি অত্থো. খুপ্পিপাসাতুরতায ঘনচ্ছাযং রুক্খং উপগন্তুং অসমত্থা ৰিরল়্হচ্ছাযাযং নিসীদিংসু. ন দানি সক্কা তং মযা কাতুং অতিদুব্বলভাৰতো. পরিক্খলিতগতিতরুণদারকো খুপ্পিপাসাভিভূতো চ, তস্মা গচ্ছন্তোযেৰ মতো.
সজাতিমংসতাযাতি (সং. নি. টী. ২.২.৬৩) সমানজাতিমংসতায, মনুস্সমংসতাযাতি অত্থো. যং মনুস্সমংসং, তঞ্হি লোকে জিগুচ্ছনীযত্তা পটিকুলং. তথা হি তং ৰিঞ্ঞূহি ৰজ্জিতং, মনুস্সমংসেসুপি ঞাতিমংসং অযুত্তপরিভোগতায পটিকূলং, তত্থাপি পুত্তমংসং, তত্থাপি পিযপুত্তমংসং, তত্থাপি তরুণমংসং, তত্থাপি আমকমংসং, তত্থাপি অগোরসাভিসঙ্খতং, তত্থাপি অলোণং, তত্থাপি অধূপিতন্তি এৰং হেট্ঠিমতো উত্তরুত্তরস্স পটিকূলতরভাৰকারণতা দট্ঠব্বা. পুত্তমংসসদিসন্তি পটিকূলতাউপট্ঠাপনেন পুত্তমংসসদিসং কত্ৰা পস্সতি. তত্থ নিকন্তিং পরিযাদিযতীতি অরিযমগ্গেন আহারে সাপেক্খং খেপেতি.
সা গাৰীতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে গাৰী’’তি (সং. নি. ২.৬৩) এৰং সুত্তে ৰুত্তগাৰী. উদ্দালেত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা. নিস্সায তিট্ঠতীতি পটিচ্চপচ্চযং কত্ৰা পৰত্ততি. দুক্খদুক্খতাদিৰসেন তিণ্ণম্পি ৰেদযিতানং দুক্খভাৰং সন্ধাযাহ ‘‘ৰেদযিতদুক্খস্সা’’তি.
সাধুসম্মতাপি গতি ৰিপরিণামসঙ্খারদুক্খতাৰসেন কিলেসদুক্খৰসেন চ মহাপরিল়াহাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘মহাপরিল়াহট্ঠেন তযো ভৰা’’তি. যথা উপকড্ঢকা দ্ৰে পুরিসা, এৰং কুসলাকুসলৰসেন দ্ৰে মনোসঞ্চেতনা. যথা মনোসঞ্চেতনা ন পৰত্ততি, তথা পটিপজ্জন্তো তত্থ নিকন্তিং পরিযাদিযতীতি ৰেদিতব্বো.
সত্তিসতেন হতা এৰ উপমা সত্তিসতহতূপমা, তস্সং সত্তিসতহতূপমাযং. তং সত্তিসতং. অস্স পুরিসস্স. পতিতোকাসেতি পুরিমসত্তীহি পতিতপ্পদেসে. দুক্খস্স পমাণং নত্থি অনেকস্স অপরাপরং উপ্পজ্জনতো. খন্ধজননন্তি খন্ধানং অপরাপরুপ্পাদো, পঠমাভিনিব্বত্তি পন পটিসন্ধি এৰ. আগুচারী পুরিসো ৰিয পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং নানপ্পকারদুক্খুপ্পাদসন্নিস্সযতো, তেহি চ দুক্খেহি উপগন্তব্বতো. সম্পযুত্তধম্মানং পমুখভাৰেন পৰত্তিযা ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স দুক্খুপ্পাদোতি ৰুত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) যথা ৰিঞ্ঞাণং আযতিং পটিসন্ধিৰসেন ন পৰত্ততি, এৰং করণং তত্থ নিকন্তিপরিযাদানং দট্ঠব্বং.
পরিঞ্ঞাতং ৰত্থূতি দুক্খসচ্চমাহ. পঞ্চকামগুণিকো রাগোতি পঞ্চকামগুণারম্মণো রাগো. পরিঞ্ঞাতো হোতীতি পরিচ্ছিজ্জ জাননেন সমতিক্কন্তো হোতি. রসতণ্হায হি সম্মদেৰ ৰিগতায রূপতণ্হাদযোপি ৰিগতাযেৰ হোন্তি. তথা চ সতি কামরাগসংযোজনং সমুচ্ছিন্নমেৰ হোতি, এৰং করণং তত্থ নিকন্তিপরিযাদানং দট্ঠব্বং. পরিঞ্ঞাভিসমযে হি সিদ্ধে পহানাভিসমযো সিদ্ধো এৰাতি. পহীনে চ কামরাগসংযোজনে ওরম্ভাগিযসংযোজনানং লেসোপি নাৰসিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নত্থি তং সংযোজন’’ন্তিআদি. তেন কবল়ীকারাহারপরিঞ্ঞা অনাগামিতং পাপেতীতি দস্সেতি. সেসাহারপরিঞ্ঞা পন অরহত্তনিট্ঠা এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ফস্সে ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ তিস্সো তণ্হাতি কামতণ্হা রূপতণ্হা অরূপতণ্হাতি ইমা তিস্সো তণ্হা.
‘‘পুরিমতণ্হাসমুদযা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তণ্হাপচ্চযনিব্বত্তাতি তণ্হাপচ্চযা নিব্বত্তা. পটিসন্ধিক্খণে পুরিমতণ্হাসমুদযা আহারানং সমুদযদস্সনেনেৰ পৰত্তিক্খণেপি উপাদিন্নকআহারসমুদযো দস্সিতো হোতীতি তং অনামসিত্ৰা অনুপাদিন্নকানং তণ্হাসমুদযং দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে মিস্সিত্ৰা কথিতা অৰিসেসিতত্তা. সহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্তোতি এত্থ সহজাতগ্গহণং অসহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্তোপি অনুপাদিন্নকআহারো লব্ভতীতি দস্সনত্থং. সো পন অসহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্ততাসামঞ্ঞেনপি যথাৰুত্তউপাদিন্নকাহারেন সংসযং জনেয্যাতি ন উদ্ধটো, ন চ এতং কারণং ‘‘রাগং উপনিস্সায দোমনস্সং উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনতো, তণ্হোপনিস্সযপটিঘচিত্তসমুট্ঠানায চ ওজায ৰসেন অনুপাদিন্নকআহারস্স লব্ভনতো. কথং পন তণ্হা ওজায উপনিস্সযপচ্চযো; ন হি পট্ঠানে কত্থচি রূপস্স উপনিস্সযপচ্চযো ৰুত্তো অত্থীতি. নাযং ৰিরোধো ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, সো তস্স উপনিস্সযো’’তি সুত্তন্তনযস্স অধিপ্পেতত্তা যথাৰুত্তত্থসম্ভৰতো. তেনেৰাহ ‘‘ইমিস্সা…পে… তণ্হায নিরোধেনা’’তি.
কারণে সব্বসো নিরুদ্ধে ফলম্পি সব্বসো নিরুজ্ঝতীতি আহ ‘‘আহারনিরোধো পঞ্ঞাযতী’’তি. আহারানং দুক্খসচ্চেকদেসত্তা আহারগ্গহণং দুক্খসচ্চগ্গহণমেৰ হোতীতি আহ ‘‘ইধ চত্তারিপি সচ্চানি সরূপেনেৰ ৰুত্তানী’’তি. সচ্চদেসনা দুক্খাদীনং যাৰদেৰ পরিঞ্ঞেয্যাদিভাৰসন্দস্সনত্থা, তস্মা জরামরণাদীসু পরিঞ্ঞেয্যাদিভাৰো অসম্মোহতো সল্লক্খেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থ অসম্মুয্হন্তেন সচ্চানি উদ্ধরিতব্বানী’’তি আহ.
আহারৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চৰারৰণ্ণনা
৯১. যেন যেন পরিযাযেন ব্যাকরোতীতি যেন যেন দুক্খাদিজরামরণাদিপরিযাযেন অরিযসচ্চানি সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ কথেতি. দুক্খন্তি দুক্খসচ্চং দুক্খং, ন দুক্খমত্তং.
সচ্চৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জরামরণৰারৰণ্ণনা
৯২. তেসং তেসন্তি ব্যাপনিচ্ছাৰসেনাযং নিদ্দেসো কতো, তস্মা যথা ‘‘গামো গামো রমণীযো’’তি ৰুত্তে রমণীযতায তাদিসা সব্বেপি গামা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, এৰং ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতী’’তি ৰুত্তে জাতিসঙ্খাতৰিকারৰসেন সব্বেপি সত্তা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তেনাহ ‘‘সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসো’’তি.
গতিজাতিৰসেনাতি (সং. নি. টী. ২.১.২) পঞ্চগতিৰসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৰাদিহত্থিআদিজাতিৰসেন চ. নিকিয্যন্তি সত্তা এত্থ, এতেন ৰাতি নিকাযো, গোত্তচরণাদিৰিভাগো. জরায সভাৰো নাম ৰযোহানি, তস্মা জরাতি ৰযোহানিসঙ্খাতস্স সভাৰস্স নিদ্দেসো, পাকটজরাৰসেন নিদ্দেসো খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গহণতো. জীরণমেৰ জীরণতা, জীরন্তস্স ৰা আকারো তা-সদ্দেন ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘অযং আকারনিদ্দেসো’’তি. দন্তাদীনং ৰসেন খণ্ডং জাতং এতস্সাতি খণ্ডিতো, পুগ্গলো. তস্স ভাৰো খণ্ডিচ্চং. পলিতং এতস্স অত্থীতি পলিতো, তস্স ভাৰো পালিচ্চং. ৰলি তচো এতস্সাতি ৰলিত্তচো, তস্স ভাৰো ৰলিত্তচতা. ইমে খণ্ডিচ্চাদযো জরা. ৰিকারানং দস্সনৰসেনাতি ৰিপত্তিদস্সনৰসেন. ৰাতস্সাতি মহতো ৰাতক্খন্ধস্স. খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গতমগ্গো পাকটো, তস্মা খণ্ডিচ্চাদিগ্গহণং জরায কিচ্চনিদ্দেসোতি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরাতি কললকালতো পভুতি পুরিমরূপানং জরাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমরূপানি পরিপক্করূপানুরূপানি পরিণতপরিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপরিণতরূপানং পরিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৰানি উপ্পজ্জন্তি, তানি উদকাদিমগ্গেসু তিণরুক্খসংভগ্গতাদযো ৰিয পরিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পরিপক্করূপেসু উপ্পন্নানি ‘‘জরায গতো মগ্গো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তানি, ন জরাতি.
পকতিযাতি ফলৰিপচ্চনপকতিযা, জরায ৰা পাপুণিতব্বং ফলমেৰপকতি, তায জরা দীপিতা. সুপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. তমেৰ সুপ্পসন্নতং কিচ্চতো দস্সেতুং ‘‘সুখুমম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. তিক্খৰিসদতা হি তেসং ইন্দ্রিযানং সুপ্পসন্নতা. আলুল়িতানীতি আকুলানি. অৰিসদানীতি অব্যত্তানি.
কামং রূপধম্মেসুপি খণিকজরা দুরুপলক্খিতা পটিচ্ছন্নাৰ, সা পন যস্মা সন্তানৰসেন পৰত্তিযা পরিব্যত্তাৰ হোতীতি ‘‘পাকটজরা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তা. অৰীচি নিরন্তরা জরা অৰীচিজরা সতি সন্তানে সত্তানং অনুপ্পবন্ধতো. ততো অঞ্ঞেসূতি মন্দদসকাদীসু পুব্বদসকাদিপরিচ্ছেদতো অঞ্ঞেসু যথাৰুত্তেসু. অন্তরন্তরাতি তেসু এৰ ৰুত্তপ্পকারেসু পুরিমদসকাদিতো পচ্ছিমদসকাদীনং অন্তরন্তরা. ৰণ্ণৰিসেসাদীনন্তি ৰণ্ণৰিসেসসণ্ঠানৰিসেসসম্ফস্সৰিসেসাদীনং.
ৰচনকৰসেনাতি ক-কারেন হি পদং ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তং, তস্মা চৰনং চুতীতি ৰুত্তং হোতি. তং পন একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু চুতিযা অৰিসেসতো গহণন্তি আহ ‘‘একচতুপঞ্চক্খন্ধানং সামঞ্ঞৰচন’’ন্তি. চৰনকৰসেনাতি ৰা চৰনকস্স পুগ্গলস্স ৰসেনাতি অত্থো. চৰনমেৰ চৰনতাতি আহ ‘‘ভাৰৰচনেনা’’তি. লক্খণনিদস্সনন্তি ৰযসঙ্খাতস্স লক্খণস্স নিদস্সনং. চৰন্তস্স ৰা আকারো তা-সদ্দেন ৰুত্তো ‘‘চৰনতা’’তি. ভিজ্জনং ভেদোতি ৰুত্তং ‘‘চুতিক্খন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপরিদীপন’’ন্তি. যথা ভিন্নস্স ঘটস্স কেনচি পরিযাযেন ঘনঘটভাৰেন ঠানং নত্থি, এৰং ভিন্নানং খন্ধানন্তি চৰনং অন্তরহিতং নামাতি আহ ‘‘অন্তরধানন্তি…পে… পরিদীপন’’ন্তি. যো মচ্চূতি ৰুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মরণং পাণচাগো, তদুভযং একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘মচ্চু মরণ’’ন্তি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কালস্স অন্তকস্স কিরিযাতি যা লোকে ৰুচ্চতি, সা চুতি, মরণন্তি অত্থো. চৰনকালো এৰ ৰা অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন কালোতি ৰুত্তোতি তস্স কিরিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৰ. ‘‘চুতি চৰনতা’’তিআদিনা পুব্বে ৰোহারমিস্সকেন নিদ্দিট্ঠং.
ইদানি নিব্বত্তিতপরমত্থনযেনেৰ নিদ্দেসোতি দস্সেতুং ‘‘পরমত্থেন দীপেতু’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘চৰনকৰসেনা’’তিআদিনা হি পুগ্গলৰসেন চ ৰোহারাধিট্ঠানা সংৰণ্ণনা কতা. ন কিঞ্চি কল়েৰরং নিক্খিপকি ওপপাতিকানং চুতিক্খন্ধানং অন্তরধানমেৰহোতি, ততো পরং উতুসমুট্ঠানরূপসন্ততি ন পৰত্ততি. ‘‘জাতিসমুদযা’’তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ‘‘তণ্হাসমুদযা’’তিআদীসু ৰুত্তনযনেৰ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ন ৰুত্তং.
জরামরণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জাতিৰারৰণ্ণনা
৯৩. জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৰসেন যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ১৯১) পন ‘‘জাযমানকৰসেন জাতি, সঞ্জাযনৰসেন সঞ্জাতী’’তি ৰুত্তত্তা তত্থ একেকেনেৰ পদেন সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতীতি কত্ৰা ‘‘সা পরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা’’তি ৰুত্তং. এতেনেৰ কেৰলং জাতিসদ্দেন ৰুত্তায জাতিযা অপরিপুণ্ণাযতনতা দট্ঠব্বা. অভিব্যত্তা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি, পাকটা নিব্বত্তীতি অত্থো. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৰসেন পৰত্তত্তা ৰোহারদেসনা.
তত্র তত্রাতি এত্থ চতুৰোকারভৰে দ্ৰিন্নং, একৰোকারভৰে দ্ৰিন্নং, সেসরূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযৰসেন সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং, পুন দসন্নং, একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. যদিপি চুতিক্খন্ধা অনন্তরানং পটিসন্ধিকধম্মানং অনন্তরাদিনা পচ্চযা হোন্তি, যে পন সমুদযা অজনকা, তে এত্থ উপপত্তিভৰোতি অধিপ্পেতা. জনকো এৰ ভৰোতি অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘জাতিযা পচ্চযভূতো কম্মভৰো ৰেদিতব্বো’’তি আহ.
জাতিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভৰৰারৰণ্ণনা
৯৪. ভাৰনভৰনট্ঠেন ভৰো দুৰিধো. তত্থ কম্মভৰো ‘‘ভৰতি এতস্মা উপপত্তিভৰো’’তি ভাৰনট্ঠেন ভৰো. অট্ঠকথাযং পন উপপত্তিভৰং ‘‘ভৰতীতি ভৰো’’তি ৰত্ৰা তস্স কারণত্তা কম্মং ফলূপচারেন ভৰোতি অযমত্থো ৰুত্তো, উভযত্থাপি উপপত্তিভৰহেতুভাৰনেত্থ কম্মস্স কম্মভৰপরিযাযোতি দস্সিতং হোতি. সব্বথাপীতি ভাৰনভৰনকুসলাকুসলউপপত্তিসম্পত্তিভৰহীনপণীতাদিনা সব্বপ্পকারেনপি. কামভৰোতি ৰুত্তং কামতণ্হাহেতুকতো কামতণ্হায আরম্মণভাৰতো চ. রূপভৰূপগকম্মং রূপভৰো, তথা অরূপভৰূপগকম্মং অরূপভৰো, তংতংনিব্বত্তক্খন্ধা রূপারূপুপত্তিভৰা, রূপারূপভৰভাৰো পন তেসং ‘‘কামভৰো’’তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
ভৰৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপাদানৰারৰণ্ণনা
৯৫. উপাদানন্তি চতুব্বিধম্পি উপাদানং. যথা হি কামস্সাদৰসেন, ভৰস্সাদৰসেন ৰা তংতংসুগতিভৰূপগং কম্মং করোন্তস্স কামুপাদানং, এৰং উচ্ছেদাদিমিচ্ছাভিনিৰেসৰসেনাতি চত্তারিপি উপাদানানি যথারহং তস্স তস্স কুসলকম্মভৰস্স উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযা হোন্তি, অকুসলকম্মভৰস্স অসহজাতস্স অনন্তরস্স উপনিস্সযৰসেনপি আরম্মণৰসেনপি. সহজাতস্স কামুপাদানং সহজাত-অঞ্ঞমঞ্ঞ-নিস্সয-সম্পযুত্ত-অত্থি-অৰিগত-হেতু-ৰসেন সত্তধা, সেসউপাদানানি তত্থ হেতুপচ্চযভাৰং পহায মগ্গপচ্চযং পক্খিপিত্ৰা সত্তধাৰ পচ্চযা হোন্তি. অনন্তরস্স পন অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনৰসেন পচ্চযা হোন্তি. তস্সিদম্পি সহজাতাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৰত্থুকামং উপাদিযতি চিত্তং, পুগ্গলো ৰা এতেনাতি অত্থো. তন্তি ৰত্থুকামং. কামেতীতি কামো চ সো উপাদিযতীতি উপাদানঞ্চাতি যোজনা. ৰুত্তনযেনাতি অভিধম্মে ৰুত্তনযেন.
সস্সতো অত্তাতি ইদং পুরিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তরদিট্ঠিং নিদস্সেতুং ৰুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দল়্হীকরণৰসেন পুরিমং পুরিমং উত্তরা উত্তরা উপাদিযতি, এৰং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন অত্তৰাদুপাদানন্তি নযিদং দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৰিনিমুত্তগহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুরিমদিট্ঠিউত্তরদিট্ঠিৰচনেহি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বদিট্ঠিগতস্স ‘‘দিট্ঠুপাদান’’ন্তি এতং অধিৰচনং ‘‘সব্বাপি দিট্ঠি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৰচনতো.
সীলব্বতং উপাদিযন্তীতি সীলব্বতং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি উপাদিযন্তি. এতেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন. সযং ৰা তং মিচ্ছাভিনিৰেসসহগতং. সীলব্বতসহচরণতো সীলব্বতঞ্চ তং দল়্হগ্গাহভাৰতো উপাদানঞ্চাতি সীলব্বতুপাদানং. এৰং সুদ্ধীতি অভিনিৰেসতোতি এৰং গোসীলগোৰতাদিচরণেন সংসারসুদ্ধীতি অভিনিৰেসভাৰতো. এতেন তং সহচরণতো অভিনিৰেসস্স তংসদ্দারহতং দস্সেতি.
ৰদন্তীতি ‘‘অত্থি মে অত্তা’’তিআদিনা ৰোহরন্তি. এতেন দিট্ঠিগতেন. অত্তৰাদমত্তমেৰাতি অত্তাতি ৰাচামত্তমেৰ. এতেন ৰাচাৰত্থুমত্তমেতং, যদিদং বাহিরকপরিকপ্পিতো অত্তাতি দস্সেতি.
তণ্হা কামুপাদানস্সাতি এত্থ ‘‘তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং. ইদং ৰুচ্চতি কামুপাদান’’ন্তি ৰচনতো তণ্হাদল়্হত্তং কামুপাদানং. তণ্হাদল়্হত্তন্তি চ পুরিমতণ্হাউপনিস্সযপচ্চযতো দল়্হভূতা উত্তরতণ্হা এৰ. কেচি পনাহু –
‘‘অপ্পত্তৰিসযপত্থনা তণ্হা অন্ধকারে চোরস্সহত্থপ্পসারণং ৰিয, সম্পত্তৰিসযগ্গহণং উপাদানং তস্সেৰ ভণ্ডগ্গহণং ৰিযা’’তি. অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠিপটিপক্খা এতে ধম্মা পরিযেসনারক্খদুক্খমূলানি, তস্মা ৰুত্তলক্খণা তণ্হা ৰুত্তলক্খণস্সেৰ উপাদানস্স অনানন্তরস্স উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো, আরম্মণাদিৰসেনপি পচ্চযো হোতিযেৰ, অনন্তরাদীনং পন অনন্তরাদিৰসেন পচ্চযো. সব্বস্সপি হি লোভস্স তণ্হাপরিযাযোপি কামুপাদানপরিযাযোপি লব্ভতেৰাতি. অৰসেসানন্তি দিট্ঠুপাদানাদীনং. সহজাতাদিৰসেনাতি সহজাতানং সহজাতাদিৰসেন, অসহজাতানং অনন্তরউপনিস্সযাদিৰসেনাতি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
উপাদানৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তণ্হাৰারৰণ্ণনা
৯৬. ‘‘চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদি ফস্সস্স মাতিতো নামং ৰিয পুত্তস্স ৰত্থুতো তস্স নিস্সযভাৰেন উপ্পত্তিহেতুত্তা, আরম্মণং পন কেৰলং উপ্পত্তিহেতূতি ৰুত্তং ‘‘সেট্ঠি…পে… নাম’’ন্তি. কামরাগভাৰেনাতি ৰত্থুকামস্স রজ্জনৰসেন. রূপং অস্সাদেন্তীতি রুপারম্মণং তণ্হাভিনন্দনাৰসেন অভিরমমানা এৰ অস্সাদেন্তী. নিচ্চন্তিআদিনা দিট্ঠাভিনন্দনামুখেন রূপং অভিরমন্তী. পেচ্চ ন ভৰিস্সতীতি ভিজ্জিত্ৰা ন হোতি পুন অনুপ্পজ্জনতো. তথা সদ্দকণ্হাদযোপীতি যথা রূপতণ্হা কামরাগভাৰেন সস্সতরাগৰসেন উচ্ছেদরাগৰসেনাতি চ পৰত্তিযা তিস্সো তণ্হা, তথা সদ্দতণ্হা গন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মতণ্হাপি. তণ্হাৰিচরিতানীতি তণ্হাসমুদাচারা, সমুদাচারৰসেন পৰত্ততণ্হাতি অত্থো.
অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযাতি (ৰিভ. অট্ঠ. ৯৭৩; সং. নি. টী. ২.২.২) অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৰচনং. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমূহগাহতো অস্মীতি এৰং হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকারো অহ’’ন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি ইদমেত্থ অনুপনিধায গহণং. এৰমাদিনাতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৰংস্মীতি, অঞ্ঞথাস্মীতি, ভৰিস্সন্তি, ইত্থং ভৰিস্সন্তি, এৰং ভৰিস্সন্তি, অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি, অসস্মীতি, সতস্মীতি, সিযন্তি, ইত্থং সিযন্তি, এৰং সিযন্তি, অঞ্ঞথা সিযন্তি, অপাহং সিযন্তি, অপাহং ইত্থং সিযন্তি, অপাহং এৰং সিযন্তি, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি (ৰিভ. ৯৭৩) ইমেসং তণ্হাৰিচরিতানং গহণং. তত্থ এৰংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, যথা অযং ব্রাহ্মণো, এৰং অহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং অসমণো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, যথা অযং ব্রাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইতি ইমানি পুব্বে ৰুত্তানি দ্ৰেতি এতানি পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি. তেসং পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অসস্মীতি অসতীতি অসং. নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং, তস্মা সস্সতো অস্মীতি অত্থো. সতস্মীতি সীদতীতি সতং. অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং, তস্মা অসস্সতো অস্মীতি অত্থো. ইতি ইমানি দ্ৰে সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানি. ইতো পরানি সিযন্তিআদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি, তানি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেন অত্থতো ৰেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি চত্তারি ‘‘অপি নামাহং ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি, তানি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
এত্থ চ সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তা দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম, অস্মি, ভৰিস্সং, সিযং, অপাহং সিযন্তি এতে পন চত্তারো সুদ্ধসীসা এৰ, ‘‘ইত্থস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নাম. এৰমেতানি দ্ৰে দিট্ঠিসীসা, চত্তারো সুদ্ধসীসা, দ্ৰাদস সীসমূলকাতি অজ্ঝত্তিকস্সুপাদায অট্ঠারস্স তণ্হাৰিচরিতানি ৰেদিতব্বানি.
বাহিরস্সুপাদাযাতি বাহিরং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদম্পি হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. ইমিনাতি ইমিনা রুপেন ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণেন ৰাতি এৰং রূপাদীসু একমেৰ ‘‘অহ’’ন্তি, ইতরং কিঞ্চনপলিবোধভাৰেন গহেত্ৰা তণ্হাদিৰসেন ‘‘অস্মী’’তি অভিনিৰিসতি, ‘‘ইমিনা’’তি অযমেত্থ ৰিসেসো. অস্মীতি ইমিনা খগ্গেন ৰা ছত্তেন ৰা অভিসেকেন ৰা ‘‘খত্তিযোহমস্মী’’তি অভিনিৰিসতি. বাহিররূপাদিনিস্সিতানীতি বাহিরানি পরসন্ততিপরিযাপন্নানি রূপৰেদনাদীনি নিস্সিতানি. অট্ঠারসাতি ইমিনা ‘‘অস্মী’’তিআদিনযপ্পৰত্তানি অট্ঠারস, তানি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ‘‘ইমিনা’’তি হি অযমেৰেত্থ ৰিসেসো, তস্মা ‘‘দ্ৰে দিট্ঠিসীসা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেনেৰ নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা. উভযং পন একজ্ঝং কত্ৰা আহ ‘‘ছত্তিংসা’’তি.
নিদ্দেসত্থেনাতি ‘‘ছযিমে আৰুসো তণ্হাকাযা’’তিআদিনিদ্দেসপাল়িযা অত্থৰচনেন. নিদ্দেসৰিত্থারাতি তস্স চ নিদ্দেসস্স অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতৰসেন ৰিত্থারেন. ৰিত্থারস্স চ পুন সঙ্গহতোতি দ্ৰীহি আকারেহি ৰিত্থারিতস্স অট্ঠারসতণ্হাৰিচরিতপভেদস্স ছল়েৰ তিস্সোযেৰাতি চ পুন সঙ্গহণতো চ.
ৰিপাকৰেদনা অধিপ্পেতা ৰিসেসতো অত্তানং অস্সাদেতব্বতো. তমেৰ হিস্সা অস্সাদেতব্বতং পকাসেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অস্সাদনেনাতি অভিরতিযা. মমাযন্তাতি ধনাযন্তা. চিত্তকারাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ইট্ঠৰণ্ণারম্মণদাযকানং সঙ্গহো. সিপ্পসন্দস্সনকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰেজ্জাদীনং সঙ্গহো. ৰেজ্জা হি রসাযতনোজাৰসেন তদুপত্থম্ভিতৰসেন চ ধম্মারম্মণস্স দাযকা. স্ৰাযং আদি-সদ্দো ‘‘ৰীণাৰাদকাদী’’তিআদিনা পচ্চেকঞ্চ যোজেতব্বো, পুত্তং মমাযন্তাতি পুত্তং সম্পিযাযন্তা. পুত্তো ৰিয চেত্থ ৰেদনা দট্ঠব্বা, সপ্পাযসপ্পিখীরাদীনি ৰিয ৰেদনায পচ্চযভূতানি ইট্ঠরূপাদিআরম্মণানি, ধাতি ৰিয রূপাদিছল়ারম্মণদাযকা চিত্তকারাদযো দট্ঠব্বা.
তণ্হাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰেদনাৰারৰণ্ণনা
৯৭. চক্খুসম্ফস্সজা এৰ ৰেদনা অতীতাদিভেদভিন্না রাসিৰসেন একজ্ঝং গহেত্ৰা একো ৰেদনাকাযো যথা ৰেদনাক্খন্ধো, এৰং সোতসম্ফস্সজাদিকাতি পাল়িযং ‘‘ছযিমে আৰুসো ৰেদনাকাযা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰেদনাকাযাতি ৰেদনাসমূহা’’তি. চক্খুসম্ফস্সতো জাতা চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা. সা পন উপাদিন্নাপি অনুপাদিন্নাপি, তদুভযস্সপি সঙ্গণ্হন্তেন অত্থৰণ্ণনায কতত্তা আহ ‘‘অযং তাৰেত্থ সব্বসঙ্গাহিককথা’’তি. ইদানি ‘‘ৰিপাকৰিধি অয’’ন্তি উপাদিন্নযেৰ গণ্হন্তো ‘‘ৰিপাকৰসেনা’’তিআদিমাহ. মনোদ্ৰারে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তাতি তদারম্মণমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা.
অৰসেসানন্তি সম্পটিচ্ছনাদিৰেদনানং. উপনিস্সযাদীতি আদি-সদ্দেন অনন্তরাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অনন্তরানঞ্হি অনন্তরাদিৰসেন, ইতরেসং উপনিস্সযৰসেন ফস্সো পচ্চযো হোতি, মনোদ্ৰারে পন তদারম্মণৰেদনানং মনোসম্ফস্সো উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো. অদ্ৰারিকানন্তি দ্ৰাররহিতানং. ন হি পটিসন্ধিআদিৰেদনানং কিঞ্চি দ্ৰারং অত্থি. সহজাতমনোসম্ফস্সসমুদযাতি এতেনস্স তাসং সহজাতকোটিযা পচ্চযভাৰমাহ.
ৰেদনাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ফস্সৰারৰণ্ণনা
৯৮. চক্খুং নিস্সায উপ্পন্নো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. পঞ্চৰত্থুকাতি চক্খাদিপঞ্চৰত্থুকা চক্খাদিপঞ্চৰত্থুসন্নিস্সযা. ‘‘উপাদিন্নককথা এসা’’তি বাৰীসতিগ্গহণং, পৰত্তিকথাভাৰতো লোকিযগ্গহণং. ৰিপাকমনসম্পযুত্তফস্সাতি ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা ফস্সা. পচ্চযুপ্পন্নেন ৰিয পচ্চযেনপি উপাদিন্নকেনেৰ ভৰিতব্বন্তি ‘‘ছন্নং চক্খাদীনং আযতনান’’ন্তি ৰুত্তং.
ফস্সৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সল়াযতনৰারৰণ্ণনা
৯৯. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, তস্মা যথা এত্থ অরূপলোকাপেক্খায ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনন্তি একসেসো ইচ্ছিতব্বো, এৰং যেসং পচ্চযুপ্পন্নো উপাদিন্নো, পচ্চযো পন অনুপাদিন্নোতিপি ইচ্ছিতব্বো. তেসং মতেন বাহিরাযতনৰসেনপি একসেসো ৰেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতন’’ন্তি. ৰিসুদ্ধিমগ্গোপি ইমস্স আগমস্স অত্থসংৰণ্ণনাতি আহ ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গে…পে… ৰুত্তনযমেৰা’’তি. এস নযো অঞ্ঞত্থাপি ৰিসুদ্ধিমগ্গগ্গহণে.
সল়াযতনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নামরূপৰারৰণ্ণনা
১০০. নমনলক্খণন্তি আরম্মণাভিমুখং নমনসভাৰং তেন ৰিনা অপৰত্তনতো. রুপ্পনং সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি. ইমে পন তযোতিআদিনা সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণৰসেনেৰ তংসঙ্খারক্খন্ধগ্গহণং, তস্মা যে যত্থ অসাধারণা, তেপি অত্থতো গহিতাযেৰাতি দস্সেতি.
উপাদিযিত্ৰাতি পচ্চযে কত্ৰা. পচ্চযকরণমেৰ হি পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভূতধম্মানং উপাদিযনং. সমূহসম্বন্ধে সামিৰচনং এতন্তি ‘‘সমূহত্থে এতং সামিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং তেন ৰিনা সম্বন্ধস্স অভাৰতো. তেনাতি তস্মা. তং সব্বম্পীতি তং ভূতুপাদাযপভেদং সব্বম্পি সত্তৰীসতিৰিধং. যস্স নামস্সাতি চতুৰোকারভৰে নামস্স. ৰিঞ্ঞাণম্পি তপ্পরিযাপন্নমেৰ ৰেদিতব্বং. রূপস্সাতি একৰোকারভৰে রূপস্স. ৰিঞ্ঞাণং পন পঞ্চৰোকারভৰে সঙ্খারৰিঞ্ঞাণমেৰ. যস্স পঞ্চৰোকারভৰে নামরূপস্স. তস্স ৰসেনাতি সহজাতস্স সহজাতাদিৰসেন, অনন্তরস্স অনন্তরাদিৰসেন, ইতরস্স উপনিস্সযাদিৰসেন তস্স নামস্স যথারহং তস্স তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো.
নামরূপৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰিঞ্ঞাণৰারৰণ্ণনা
১০১. তেভূমকৰিপাকগ্গহণে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. সঙ্খারো যস্স ৰিঞ্ঞাণস্সাতি এত্থ অট্ঠৰিধোপি কামাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো সোল়সৰিধস্স কামাৰচরৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স, পঞ্চৰিধোপি রূপাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো পঞ্চৰিধস্স রূপাৰচরৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স, দ্ৰাদসৰিধোপি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো সত্তৰিধস্স অকুসলৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স, চতুব্বিধোপি আনেঞ্জাভিসঙ্কারো চতুব্বিধস্স অরূপাৰচরৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স যথারহং পটিসন্ধিপৰত্তীসু কম্মপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৬২০) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
ৰিঞ্ঞাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্খারৰারৰণ্ণনা
১০২. অভিসঙ্খরণলক্খণোতি অভিসঞ্চেতযিতসভাৰো, আযূহনলক্খণোতি অত্থো. চোপনৰসেনাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতচোপনৰসেন. তেন পঞ্চদ্ৰারিকচেতনা পটিক্খিপতি. ৰচনভেদৰসেনাতি ৰাচানিচ্ছারণৰসেন. ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনৰসেনাতি অত্থো. যথাৰুত্তা ৰীসতি, নৰ মহগ্গতকুসলচেতনা চাতি একূনতিংস মনোসঞ্চেতনা. ‘‘কুসলানং উপনিস্সযৰসেনা’’তি ৰুত্তং, একচ্চানং আরম্মণৰসেনপীতি ৰত্তব্বং. সহজাতাদিৰসেনাতি সহজাত-অঞ্ঞমঞ্ঞ-নিস্সয-সম্পযুত্ত-অত্থি-অৰিগতহেতুৰসেন, অনন্তরানং অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনসেন পচ্চযো. অপি-সদ্দেন উপনিস্সযং সঙ্গণ্হাতি.
সঙ্খারৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিজ্জাৰারৰণ্ণনা
১০৩. ‘‘দুক্খসচ্চেঅঞ্ঞাণ’’ন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. তন্তি অঞ্ঞাণং. সতিপি পহাতব্বত্তে পরিঞ্ঞেয্যত্তৰসেন অন্তোগধং. দুক্খসচ্চঞ্চস্সাতি ৰত্থুসঙ্খাতং সম্পযুত্তখন্ধসঙ্খাতঞ্চ দুক্খসচ্চং অস্স অঞ্ঞাণস্স. তং হিস্স নিস্সযপচ্চযো হোতি. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেনাতি সঙ্খতঅৰিপরীতসভাৰপটিৰিজ্ঝনস্স নিৰারণেন. এতেনস্স পরিঞ্ঞাভিসমযসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গপটিৰেধস্স ৰিবন্ধকভাৰমাহ. ঞাণপ্পৰত্তিযাতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খ’’ন্তি অনুবুজ্ঝনাকারায পুব্বভাগঞাণপ্পৰত্তিযা. এত্থাতি দুক্খসচ্চে. অপ্পদানেনাতি অৰিস্সজ্জনেন. এতেনস্সা অনুবোধঞাণস্সপি ৰিবন্ধকতমাহ.
তীহি কারণেহি ৰেদিতব্বং অন্তোগধাভাৰতো. ইধ সম্পযুত্তখন্ধৰসেনেৰ ৰত্থুতো সমুদযে অঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং. একেনেৰাতি ইতরং কারণত্তযং পটিক্খিপতি. যদিপি অঞ্ঞাণং নিরোধমগ্গে আরম্মণং ন করোতি, কুতো তদন্তোগধতব্বত্থুতা, তে পন জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৰসেন অনিরোধমগ্গেসু নিরোধমগ্গগ্গাহহেতুতাৰসেন চ পৰত্তমানং ‘‘নিরোধে পটিপদাযঞ্চ অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তিআদি. তস্সত্থো ৰুত্তোযেৰ. গম্ভীরত্তাতি সভাৰেনেৰ গম্ভীরত্তা. অগাধঅপতিট্ঠাভাৰেন তংৰিসযস্স ঞাণস্স উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুদ্দসং. পুরিমং পন সচ্চদ্ৰযং. ৰঞ্চনীযট্ঠেনাতি ৰঞ্চকভাৰেন অযাথাৰভাৰেন উপট্ঠানতো দুদ্দসত্তা গম্ভীরং, ন সভাৰতো, তস্মা তংৰিসযং অঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তত্থাতি তস্মিং পুরিমসচ্চদ্ৰযে অনিচ্চাদিসভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তা এৰ নিচ্চাদিৰিপল্লাসৰসেন পৰত্ততি অঞ্ঞাণন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
ইদানি নিদ্দেসৰিভাগেনপি অৰিজ্জায সচ্চেসু পৰত্তিৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তকেন ভুম্মনিদ্দেসেন. সঙ্গহতোতি পরিঞ্ঞেয্যতায দুক্খেন সঙ্গহেতব্বতো. তেন নিদ্ধারণত্থং দস্সেতি. দুক্খস্মিঞ্হি অৰিজ্জা নিদ্ধারীযতি, ন অঞ্ঞস্মিং. ৰত্থুতোতি আধারত্থং. দুক্খসন্নিস্সযা হি অৰিজ্জা. আরম্মণতোতি ৰিসযত্থং তং আরব্ভ পৰত্তনতো. কিচ্চতোতি ব্যাপনত্থং ছাদনৰসেন তং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তনতো. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. অৰিসেসতোতি ৰিসেসাভাৰতো, ৰুত্তনযেন দুক্খাদীসু পৰত্তিআকারৰিসেসং অগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. সভাৰতোতি সরসলক্খণতো. চতুন্নম্পি সচ্চানং অজাননসভাৰা হি অৰিজ্জা. কামরাগভৰরাগা কামাসৰভৰাসৰাতি আহ ‘‘সহজাতাদিৰসেনা’’তি. ননু অৰিজ্জা এৰ অৰিজ্জাসৰো, সো কথং অৰিজ্জায পচ্চযোতি আহ ‘‘পুব্বুপ্পন্না’’তিআদি.
অৰিজ্জাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আসৰৰারৰণ্ণনা
১০৪. আসৰৰারে আসৰ-সদ্দত্থো আসৰৰিচারো চ হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. কস্মা পনাযং ৰারো ৰুত্তো, ননু অৰিজ্জাদিকাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি চোদনং সন্ধায ‘‘অযং ৰারো’’তিআদি আরদ্ধং. পটিচ্চসমুপ্পাদপদেসূতি পটিচ্চসমুপ্পাদকোট্ঠাসেসু. দ্ৰাদসকোট্ঠাসা হি সত্থু পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা. তস্সাপি পচ্চযদস্সনৰসেনাতি নাযং কাপিলানং মূলপকতি ৰিয অপ্পচ্চযা, অথ খো সপ্পচ্চযাতি অৰিজ্জাযপি পচ্চযদস্সনৰসেন. আসৰসমুদযেনাতি অতীতভৰে আসৰানং সমুদযেন এতরহি অৰিজ্জায সমুদযো, এতরহি অৰিজ্জায সমুদযেন অনাগতে আসৰসমুদযোতি এৰং আসৰাৰিজ্জানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নকভাৰেন অপরাপরং পৰত্তমানং আদিকোটিঅভাৰেনেৰ তন্নিমিত্তস্স সংসারস্স আদিকোটিঅভাৰতো অনমতগ্গতাসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
দ্ৰত্তিংস ঠানানীতি দ্ৰত্তিংস সচ্চপ্পটিৰেধকারণানি, দ্ৰত্তিংস ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানানি. ইমম্হা সম্মাদিট্ঠিসুত্তাতি যায অরিযসাৰকো সম্মাদিট্ঠি নাম হোতি, সা অরিযা সম্মাদিট্ঠি এত্থ ৰুত্তাতি সম্মাদিট্ঠিসুত্তং, ইতো সম্মাদিট্ঠিসুত্ততো.
চতুসচ্চপরিযাযেহীতি চতুসচ্চাধিগমকারণেহি. অরহত্তপরিযাযেহীতি ‘‘সো সব্বসো রাগানুসযং পহাযা’’তিআদিনা অরহত্তাধিগমকারণেহি. তেনাহ ‘‘চতুসট্ঠিযা কারণেহী’’তি.
আসৰৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্মাদিট্ঠিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.