৭. ৰত্থসুত্তৰণ্ণনা

৭০. ছাদেতব্বং ঠানং ৰসতি পটিচ্ছাদেতীতি ৰত্থং. যং সমানং ৰিয ন সব্বসো মিনোতি, মানস্স পন সমীপে, তং উপমানং. উপমীযতি এতাযাতি উপমা, উপমায বোধকৰচনং উপমাৰচনং. কত্থচি সুত্তে. অত্থন্তি উপমিযত্থং. পঠমং উপমং ৰত্ৰা তদনন্তরং অত্থং ৰত্ৰা পুন উপমং ৰদন্তো ‘‘উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতী’’তি ৰুত্তো. অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইদানি তে চত্তারোপি পকারে সুত্তে আগতনযেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘সেয্যথাপিস্সু, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ দ্ৰে অগারাতি দ্ৰে পটিৰিস্সকঘরা. সদ্ৰারাতি সম্মুখদ্ৰারা.

স্ৰাযন্তি সো অযং এৰং উপমাদস্সনৰসেনপি নানানযেনপি ধম্মদেসকো ভগৰা. একচ্চানং ৰেনেয্যানং অত্থস্স সুখাৰবোধো পঠমং উপমাদস্সনে হেতু, এৰং পঠমং অত্থদস্সনে, উপমায অত্থপরিৰারণে, অত্থেন উপমাপরিৰারণে চা’’তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি ইমিনা. ধম্মধাতুযাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স. তঞ্হি ধম্মধাতুপরিযাপন্নত্তা যথাৰুত্তধম্মে চ সব্বেপি ঞেয্যধম্মে চ পদহতি যথাসভাৰতো বুজ্ঝতি বোধেতি চাতি ধাতু, ধীযন্তি ৰা ধম্মা এতায সব্বাকারতো ঞাযন্তি ঞাপিযন্তি চাতি ধম্মধাতু. তস্সা পন সুট্ঠু সচ্চসম্পটিৰেধৰসেন লদ্ধত্তা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তাতি, যদগ্গেন ৰা ঞেয্যং তায সুপ্পটিৰিদ্ধং, তদগ্গেন সাপিস্স সুপ্পটিৰিদ্ধা এৰাতি আহ ‘‘সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা’’তি.

পকতিপরিযোদাতস্স চিত্তস্স আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠভাৰদস্সনত্থং সংকিলিট্ঠৰত্থদস্সনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পকতিপরিসুদ্ধং ৰত্থ’’ন্তি. রজাদিনাতি এত্থরজো নাম রেণু. আদি-সদ্দেন অণুতজ্জারিধূমাদিকং ৰত্থস্স অপরিসুদ্ধিকারণং সঙ্গণ্হাতি. সব্বসো কিলিস্সতি ৰিনস্সতি ৰিসুদ্ধি এতেনাতি সংকিলেসো, তেন সংকিলেসেন পংসুরজাদিনা সংকিলিট্ঠং ৰণ্ণৰিনাসনেন ৰিদূসিতং. মলং মসি. জল্লিকা ৰুচ্চতি লোণপটলাদি ছৰিযা উপরি ঠিতং সরীরমলং. আদিসদ্দেন সরীরজল্লমেৰ অস্সুখেল়সিঙ্ঘাণিকাদিকং তদঞ্ঞমলং সঙ্গণ্হাতি. গহিতত্তাতি পরিযোনন্ধনৰসেন গহিতত্তা. রজন্তি সত্তা তেনাতি রঙ্গং, রঙ্গমেৰ রঙ্গজাতং যথা কোপমেৰ কোপজাতং. উপনামেয্যাতি পক্খিপেয্য. নীলকত্থাযাতি নীলৰণ্ণত্থায. পলাসনীলাদিকেতি আদি-সদ্দেন কাল়সামাদিং সঙ্গণ্হাতি. হলিদ্দিককুধসেলাদিকে পীতকরঙ্গে. লাখাপত্তঙ্গরসাদিকে লোহিতকরঙ্গে. মহারজনলোদ্দকন্দুলাদিকে মন্দরত্তরঙ্গে. দুট্ঠু রজিতৰণ্ণং অপভস্সরং. তেনাহ ‘‘অপরিসুদ্ধৰণ্ণমেৰস্সা’’তি. ঈদিসন্তি দুরত্তৰণ্ণং. তস্মিং ৰত্থে রঙ্গজাতং সযং সুপরিসুদ্ধং সমানং কিস্স হেতু কেন রত্তৰণ্ণং অপরিসুদ্ধং হোতীতি রঙ্গজাতস্স নিদ্দোসতং ৰদতি. তেনাহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি.

সংকিলেসপক্খং দস্সেন্তেন অসংকিলিট্ঠমেৰ ৰত্থং উদাহরিতব্বন্তি পাকটোযমত্থো, সংকিলিট্ঠৰত্থনিদস্সনেন পন ‘‘সিযা নু খো অঞ্ঞোপি কোচি ৰিসেসো’’তি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা. ইতরো অত্থৰিসেসোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰাযামমহপ্ফলদস্সনত্থ’’ন্তিআদিমাহ. এত্থ চ সংকিলিট্ঠচিত্তৰিসোধনৰিধানে সংকিলিট্ঠৰত্থং নিদস্সতব্বন্তি পটিঞ্ঞা, ৰাযামমহপ্ফলদস্সনত্থন্তি হেতুঅত্থো. যথা হীতিআদি অন্ৰযত্থো. ন তত্থ জাতিকাল়কে ৰিযাতিআদি ব্যতিরেকত্থো. সদিসূদাহরণং পন মলগ্গহিতকংসপাতিআদি দট্ঠব্বং. এৰং চিত্তম্পীতিআদি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যউপনযনং. তত্থ পকতিযাতি অকিত্তিমেন সভাৰেন. তন্তি চিত্তং. সামঞ্ঞগ্গহণঞ্চেতং চিত্তভাৰাৰিসেসতো. তেনাহ ‘‘সকলেপী’’তি. পণ্ডরমেৰ ন সংকিলিট্ঠং সংকিলেসেহি অসমন্নাগতভাৰতো. ননু কিরিযামযচিত্তেহি ৰিপাকসন্তানে ৰিসেসাধানং লব্ভতি, অঞ্ঞথা কতৰিনাসা কতব্ভাগমা আপজ্জেয্যুং? কিঞ্চাপি লব্ভতি, তস্স সংকিলেসো ৰট্টুপনিস্সযো, অসুদ্ধি ৰা ন হোতি, অসংকিলেসো ৰিৰট্টুপনিস্সযো, ৰিসুদ্ধি ৰা ন হোতি এৰ. উপক্কিলিট্ঠন্তি পনেতং উপক্কিলেসনারহস্স চিত্তস্স ৰসেন ৰুত্তং, ন ৰিপাকপবন্ধস্স. তেনাহ ‘‘পভস্সরমিদং ভিক্খৰে চিত্ত’’ন্তি, ‘‘পণ্ডরমেৰা’’তি চ. তঞ্চ খোতি পন সকসন্ততিপরিযাপন্নতায নেসং কেৰলং একত্তনযৰসেন ৰুত্তং, ন ৰিপাকধম্মানং কিলেসাসমঙ্গিভাৰতো. অথ ৰা উপক্কিলিট্ঠন্তি ইমিনা উপক্কিলেসহেতু তত্থ ৰিজ্জমানং ৰিসেসাধানমাহ, ন ‘‘সংকিলিট্ঠা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ৭৭.দুকমাতিকা) ৰিয তংসমঙ্গিতন্তি দট্ঠব্বং. ৰিসোধিযমানন্তি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায অনুক্কমেন সব্বুপক্কিলেসেহি ৰিমোচিযমানং. সক্কা অগ্গমগ্গক্খণে পভস্সরতরং কাতুং, যতো ন পুন উপক্কিলিস্সতি. এৰন্তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনং.

দুট্ঠগতিপরিপূরণৰসেন পটিপজ্জনং পটিপত্তি. সা এৰ কিলেসদরথপরিল়াহাদিৰসেন উপাযাসদুক্খা, কুচ্ছিতা ৰা গতি পৰত্তি, দুগ্গতিহেতূতি ৰা দুগ্গতি, দুগ্গতিযা পন পটিপত্তিযা গন্ধব্বতো, তস্সা ৰা নিপ্ফন্নভাৰতো কুচ্ছিতো, দুক্খা চ গতীতি দুগ্গতি. সংকিলিট্ঠচিত্তোতি ইদং তস্সা পটিপত্তিযা দুগ্গতিভাৰদস্সনত্থং, ন ৰিসেসনত্থং. ন হি অসংকিলিট্ঠচিত্তস্স পাণঘাতাদিৰসেন পৰত্তি. সংকিলিট্ঠচিত্তোতি লাভাসায সব্বসো কিলিট্ঠচিত্তো. দূতেয্যপহিণগমনন্তি দূতেয্যং ৰুচ্চতি দুতকম্মং, গিহীনং পণ্ণং ৰা সাসনং ৰা গহেত্ৰা তত্থ তত্থ গমনং, পহিণগমনং ঘরাঘরং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং, দূতেয্যগমনং পহিণগমনঞ্চ গচ্ছতি. ৰেজ্জকম্মন্তি অননুঞ্ঞাতে ঠানে লাভাসায গহট্ঠানং ভেসজ্জং করোতি. সঙ্ঘভেদকথা পরতো আগমিস্সতি. ৰেল়ুদানাদীহীতি ৰেল়ুদানপত্তদানপুপ্ফদানাদীহি মিচ্ছাজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতি. সকলম্পীতি ‘‘অত্থি অনাচারো, অত্থি অগোচরো’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫১৩, ৫১৪) আগতং সব্বম্পি অনাচারং অগোচরঞ্চ চরণৰসেন পরিপূরেতি.

‘‘নিরযম্পি …পে… পেত্তিৰিসযম্পি গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা তত্থ পেত্তিৰিসযগমনং দস্সেন্তো ‘‘সমণযক্খো নাম হোতী’’তিআদিমাহ.

সুক্কপক্খে পরিসুদ্ধন্তি সব্বসো ৰিসুদ্ধং অসংকিলিট্ঠং. পরিসুদ্ধত্তা এৰ পরিযোদাতং, পভস্সরন্তি অত্থো. সুরত্তৰণ্ণমেৰস্সাতি সুট্ঠু রত্তৰণ্ণমেৰ অস্স. পরিসুদ্ধৰণ্ণমেৰস্সাতি নীলৰণ্ণোপিস্স পরিসুদ্ধো চ ভৰেয্যাতি এৰমাদিং সন্ধাযাহ ‘‘কণ্হপক্খে ৰুত্তপচ্চনীকেনেৰ ৰেদিতব্বা’’তি. রঙ্গজাতন্তিআদি পন তত্থ ৰুত্তৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. পটিপত্তিসুগতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং পটিপত্তিদুগ্গতিআদীসু ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বং. পরিসুদ্ধচিত্তোতি সুদ্ধাসযো. দস কুসলকম্মপথে পরিপূরেতীতি ইদং কণ্হপক্খে ‘‘দস অকুসলকম্মপথে পরিপূরেতী’’তি ৰুত্তস্স পটিপক্খদস্সনৰসেন ৰুত্তং. যথা হি তত্থ অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিগ্গহণেন কম্মপথসংসন্দননযেন কম্মপথং অপ্পত্তায চ অগারিযস্স তথারূপায মিচ্ছাপটিপত্তিযা সঙ্গহো ইচ্ছিতো, এৰং ইধাপি অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিগ্গহণেন অলোভাদোসামোহৰসেন পৰত্তা অগারিযস্স সম্মাপটিপত্তি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং, ন কম্মপথপ্পত্তাৰাতি. মনুস্সমহন্ততন্তি জাতিরূপভোগাধিপতেয্যাদিৰসেন মনুস্সেসু মহন্তভাৰং. দসহি ঠানেহি অঞ্ঞেসং দেৰানং অভিভৰো দেৰমহন্ততা. পটিপত্তি সুগতিযা ভাজিযমানত্তা ‘‘অনাগামিমগ্গং ভাৰেতী’’তি তথা অনাগামিভাৰনং পাপেত্ৰা ঠপিতা. গহিতগ্গহণেন সুখানুভৰট্ঠানস্স অধিপ্পেতত্তা তদভাৰতো অসঞ্ঞিভৰং অনাদিযন্তো ‘‘দসসু ৰা ব্রহ্মভৰনেসূ’’তিআদিমাহ.

৭১. সকভণ্ডে ছন্দরাগো অভিজ্ঝাযনট্ঠেন অভিজ্ঝা, অভিজ্ঝাযনাতি অত্থো. পরভণ্ডে ছন্দরাগো ৰিসমং লুব্ভতীতি ৰিসমলোভো. এৰম্পি অভিজ্ঝাৰিসমলোভানং ৰিসেসো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনো সন্তকং তংসদিসঞ্চ যুত্তট্ঠানং. যং যাচিতং, অপ্পকসিরেন ৰা সক্কা লদ্ধুং, তং পত্তট্ঠানং. পরদারগরুদারাতি অযুত্তট্ঠানং. যং অপত্থনিযং, যস্স ৰা পত্থনায ব্যসনং আপজ্জতি, তং অপ্পত্তট্ঠানং. থেরোতি মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরো, যেন অট্ঠকথা পোত্থকং আরোপিতা. সো হি অন্তেৰাসিকেসু সাকচ্ছন্তেসু এৰমাহ. সোপি ইমস্মিংযেৰ সুত্তে ৰিনিব্ভোগো ন লব্ভতি চিত্তসংকিলেসস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘যুত্তে ৰা’’তিআদি. অযোনিসোমনসিকারৰসেন উপ্পজ্জনতো সম্পত্তি আযতিঞ্চ দুক্খস্সেৰ উপ্পাদনতো ন কোচি লোভো অৰিসমো নাম. অভিজ্ঝাযনট্ঠেনাতি যস্স কস্সচি আরম্মণস্স যুত্তস্স অযুত্তস্স অপ্পত্তস্স চ অভিজ্জাযনৰসেন অভিপত্থনাৰসেন চ পৰত্তা তণ্হা অভিজ্ঝাতি লোভতো নিব্বিসেসন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘একত্থমেতং ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি. দূসেতীতি সভাৰসন্তং অসংকিলেসং ৰিনাসেতি অৰিসুদ্ধং করোতি. তেনাহ ‘‘ওভাসিতুং ন দেতী’’তি. ‘‘ইমে সত্তা উচ্ছিজ্জন্তু ৰিনস্সন্তূ’’তি সত্তেসু ব্যাপজ্জনাকারপ্পৰত্তিযা ব্যাপাদো নৰৰিধআঘাতৰত্থুসম্ভৰো ৰুত্তো. কোধো পন সঙ্খারেসুপি পৰত্তনতো দসৰিধআঘাতৰত্থুসম্ভৰো ৰুত্তো. উভযম্পি পটিঘমেৰ, পৰত্তনানত্ততো ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তো. কুজ্ঝনৰসেনেৰ চিত্তপরিযোনন্ধনো ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৰধি ম’’ন্তিআদিনা.

সুট্ঠু কতং করণং সুকতং, তস্স পুব্বকারিতালক্খণস্স গুণস্স ৰিনাসনো উদকপুঞ্ছনিযা ৰিয সরীরানুগতং উদকং পুঞ্ছন্তো মক্খো. তথা হি সো পরেসং গুণানং মক্খনট্ঠেন ‘‘মক্খো’’তি ৰুচ্চতি. ইদানি অনগারিযস্স ৰাতিআদিনা সঙ্খেপেন ৰুত্তত্থং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘অনগারিযোপী’’তিআদি ৰুত্তং. নিসিন্নকথাপরিকথাদিৰসেন ধম্মস্স কথা ধম্মকথানযো, একত্তাদিধম্মনীতি এৰ ৰা. পকরণং সত্ত পকরণানি, তত্থ কোসল্লং ধম্মকথানযপকরণকোসল্লং. আদি-সদ্দেন ৰিনযক্কমে চতূসু মহানিকাযেসু চ কোসল্লং সঙ্গণ্হাতি. অচিত্তীকতোতি চিত্তীকাররহিতো. যথা চাযন্তি ইমিনা যথাযং মক্খো চিত্তং দূসেতি, এৰং পল়াসোপি চিত্তং দূসেতি, তস্মা উপক্কিলেসোতি দস্সেতি. অনিযতা গতি নিযামোক্কমনাভাৰতো. আদি-সদ্দেন ‘‘রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতে পুগ্গলে অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ‘ত্ৰম্পি ইমস্মিং সাসনে পব্বজিতো, অহম্পি পব্বজিতো, ত্ৰম্পি সীলমত্তে ঠিতো অহম্পী’তি’’ এৰমাদীনং সঙ্গহো. যুগগ্গাহগাহীতি ‘‘তৰ ৰা মম ৰা কো ৰিসেসো’’তি অসমম্পি সমং কত্ৰা সমধুরগ্গাহগণ্হনকো. খীযনা উসূযনা. অত্তনো সম্পত্তিযা নিগূহনং তস্স পরেহি সাধারণভাৰাসহনেন হোতীতি ‘‘পরেহি সাধারণভাৰং অসহমানং’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. কারণে হি গহিতে ফলম্পি গহিতমেৰ হোতীতি. অঞ্ঞথা অত্তনো পৰেদনকপুগ্গলো কেরাটিকো, ‘‘নেকতিকৰাণিজো’’তিপি ৰদন্তি. সপ্পমুখা মচ্ছৰালা একা মচ্ছজাতি আযতনমচ্ছো. তেনাহ ‘‘আযতনমচ্ছো নামা’’তিআদি. বদ্ধচরোতি অন্তেৰাসী.

সব্বসো অমদ্দিতসভাৰেন ৰা তভরিতভত্তসদিসস্স থদ্ধভাৰস্স অনোনমিতদণ্ডসদিসতায পগ্গহিতসিরঅনিৰাতৰুত্তিকারস্স চ করণতো ৰা তভরিত…পে… করণো. তদুত্তরিকরণোতি যং যেন কতং দুচ্চরিতং ৰা সুচরিতং ৰা, তদুত্তরি, তস্স দ্ৰিগুণং ৰা করণো. অত্তনো মণ্ডনাদিঅত্থং পরেন কতং অলঙ্কারাদিং. পরিযাপুণাতি ৰা কথেতি ৰা অত্তনো বলানুরূপং. কামং নিকাযদ্ৰযগ্গহণাদিৰসেন পৰত্তো সেৰিতব্বমানো এৰ, তথাপিস্স সংকিলেসপক্খত্তা ৰুত্তং ‘‘মানং অনিস্সাযা’’তি.

উণ্ণতিৰসেনাতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা চিত্তস্স পগ্গহণৰসেন. পুব্বে কেনচি অত্তানং সদিসং কত্ৰা পচ্ছা ততো অধিকতো দহনতো উপ্পজ্জনকো অতিমানো. মদগ্গহণাকারো জাতিআদিং পটিচ্চ মজ্জনাকারো, সোপি অত্থতো মানো এৰ. পমাদো তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো.

তস্মা লোভমাদিং কত্ৰা দস্সেতীতি লোভস্স আদিতো গহণে কারণং ৰিভাৰেতুকামো পুচ্ছতি. পঠমুপ্পত্তিতোতি তত্থ তত্থ ভৰে সব্বপঠমং উপ্পজ্জনতো. সত্তানঞ্হি যথাধিগতং ঝানাদিৰিসেসং আরব্ভ পচ্চৰেক্খণা ৰিয যথালদ্ধং উপপতিভৰং আরব্ভ নিকন্তি এৰ. তেনাহ ‘‘সব্বসত্তান’’ন্তিআদি. যথাসম্ভৰং ইতরেতি ইতরে ব্যাপাদাদযো যথাপচ্চযং উপ্পজ্জন্তি, লোভস্স ৰিয আদিতো অসুকস্স অনন্তরং অসুকোতি ৰা ন নেসং নিযমো অত্থীতি অত্থো. কিং পন এতে সোল়সেৰ চিত্তস্স উপক্কিলেসা, উদাহু অঞ্ঞেপি সন্তীতি অনুযোগং সন্ধায অঞ্ঞেপি সন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ এতে’’তিআদিমাহ. যদি এৰং কস্মা এত্তকা এৰ ইধ ৰুত্তাতি. নযদস্সনৰসেনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এতেন পন…পে… ৰেদিতব্বা’’তি. তেন থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চ-ৰিচিকিচ্ছা-অত্তুক্কংসন-পরৰব্ভনছম্ভিতত্তা- ভীরুকতা-অহিরিকানোত্তপ্প-অত্তিচ্ছতা-পাপিচ্ছতা-মহিচ্ছতাদযো সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বং.

৭২. সংকিলেসং দস্সেত্ৰাতি সংকিলিট্ঠৰত্তনিদস্সনেন সঙ্খেপেন ৰুত্তং সংকিলেসং ৰিভাগেন দস্সেত্ৰা. ৰোদানং দস্সেন্তোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এৰং জানিত্ৰাতি ‘‘অভিজ্ঝা ৰিসমলোভো একন্তেনেৰ চিত্তস্স উপ্পক্কিলেসো’’তি সভাৰতো সমুদযতো নিরোধতো নিরোধূপাযতো চ পুব্বভাগপঞ্ঞায চেৰ হেট্ঠিমমগ্গদ্ৰযপঞ্ঞায চ জানিত্ৰা. পজহতীতি এত্থ অচ্চন্তপ্পহানমেৰ অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো ‘‘সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন অরিযমগ্গেন পজহতী’’তি আহ. অরিযমগ্গেনাতি অনাগামিমগ্গেন. তেন হি পহানং ইধ সব্বৰারেসু অধিপ্পেতং. কিলেসপটিপাটি ইধ কিলেসানং দেসনাক্কমো. মগ্গপটিপাটিপন চতুন্নং অরিযমগ্গানং দেসনাক্কমোপি তায দেসনায পটিপজ্জনক্কমোপি তায পটিপত্তিযা উপ্পত্তিক্কমোপি. তত্থ যে যে কিলেসা যেন যেন মগ্গেন পহীযন্তি, মগ্গপটিপাটিং অনোলোকেত্ৰা তেসং তেসং কিলেসানং তেন তেন মগ্গেন পহানদস্সনং কিলেসপটিপাটি ন কিলেসানং উপ্পত্তিক্কমো ইধ দেসনাক্কমো চাতি দস্সেন্তো ‘‘অভিজ্ঝা ৰিসমলোভো’’তিআদিমাহ. যেন যেন পন মগ্গেন যে যে কিলেসা পহীযন্তি মগ্গানুপুব্বিযা, তেন তেন মগ্গেন তেসং তেসং কিলেসানং পহানদস্সনং মগ্গপটিপাটিযা পহানদস্সনন্তি দস্সেন্তো ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেনা’’তিআদিমাহ.

ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তিআদিনা আগতো ইমস্মিং পহানৰারে. ইমে কিলেসাতি ইমে যথাৰুত্তা কিলেসা. সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা ৰা হোন্তু সেসমগ্গৰজ্ঝা ৰাহেট্ঠা দস্সিতমগ্গপটিপাটিৰসেন. তত্থ পন যে ততিযমগ্গৰজ্ঝা, তেসং অনাগামিমগ্গেনেৰ পহানে ৰত্তব্বং নত্থি, যেসং পনেত্থ হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝানং ইধ সঙ্গহে কারণং পচ্ছা ৰত্তুকামেন অগ্গমগ্গৰজ্ঝানং অনাদিযিত্ৰা কস্মা ততিযমগ্গৰজ্ঝানমেৰ গহণং কতন্তি আহ ‘‘অযমেত্থ পৰেণিমগ্গাগতো সম্ভৰো’’তি, অযং ইমস্স সুত্তস্স এতস্মিং ঠানে আচরিযপৰেণিযা কথামগ্গো ততো আগতো অত্থসম্ভৰো অত্থতত্ৰন্তি অত্থো. তত্থ হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝানং ইধ সঙ্গহে কারণং পচ্ছা ৰত্তুকামো অগ্গমগ্গৰজ্ঝানং অগ্গহণে যুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘সো চা’’তিআদিমাহ. তেনাতি চতুত্থমগ্গেন. সেসানন্তি ব্যাপাদাদীনং. যেপীতি মক্খাদিকে সন্ধাযাহ. তংসমুট্ঠাপকচিত্তানন্তি তেসং মক্খাদীনং সমুট্ঠাপকচিত্তুপ্পাদানং. তত্থ মক্খ-পল়াস-ইস্সা-মচ্ছরিয-সমুট্ঠাপকং পটিঘদ্ৰযচিত্তং, ৰিসেসতো পঞ্চকামগুণলোভেন সঠো মাযাৰী চ হোতি, পঞ্চকামগুণিকরাগো চ অনাগামিমগ্গেনেৰ নিরৰসেসতো পহীযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তংসমুট্ঠাপকচিত্তানং অপ্পহীনত্তা’’তি. তেপি সুপ্পহীনা হোন্তীতি সম্বন্ধো. তন্তি পঠমমগ্গেনেৰ পহানং পুব্বাপরেন ন সন্ধিযতি ‘‘যথোধি খো’’তি এত্থ ওধিৰচনস্স মগ্গত্তযৰাচকত্তা. রতনত্তযে অৰেচ্চপ্পসাদো নাম অরিযকন্তসীলং ৰিয সোতাপন্নস্স অঙ্গানি, তে চ পহানতো পচ্ছা নিদ্দিট্ঠা, তস্মা ইধ ৰুত্তপ্পহানং ৰিক্খম্ভনপহানমেৰাতি কেচি ৰদন্তি. তেসং ইচ্ছামত্তমেৰ যথাৰুত্তপহানস্সেৰ ৰসেন অৰেচ্চপ্পসাদানং ওধিসো পহানস্স ৰিভাৰিতত্তা, স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা যুত্তিতোপি পকাসিতোযেৰ.

৭৪. একমেকেন পদেন যোজেতব্বং, যতো একমেকস্সপি উপক্কিলেসস্স সভাৰাদিতো দস্সনং নিয্যানমুখং হোতি, তথা চেৰ হেট্ঠা সংৰণ্ণিতং. অনাগামিমগ্গৰসেন পহানং ৰত্ৰা পসাদস্স উদ্ধটত্তা ৰুত্তং ‘‘অনাগামিমগ্গেন লোকুত্তরপ্পসাদো আগতো’’তি. যদি এৰং কস্মা ‘‘লোকিযো উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তন্তি? ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তস্স লোকিযত্তা. নিব্বানারম্মণো এৰ হি লোকুত্তরো পসাদো. ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিৰচনেন লোকিযং, অৰেচ্চপ্পসাদৰচনেন লোকুত্তরন্তি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং পসাদং দস্সেন্তো. অৰেচ্চ রতনত্তযগুণে যাথাৰতো ঞত্ৰা পসাদো অৰেচ্চপ্পসাদো. সো পন যস্মা মগ্গেনাগতত্তা কেনচি অকম্পনিযো অপ্পধংসিযো চ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অচলেন অচ্চুতেনা’’তি. তত্থ লোকুত্তরো সব্বসো বুদ্ধগুণাদীসু সম্মোহং ৰিদ্ধংসেন্তো তত্থ কিচ্চতো পৰত্ততি, ইতরো আরম্মণৰসেন তে আরব্ভ. তং ৰিধিন্তি তং তস্স উপ্পন্নপ্পকারং. অনুস্সতিট্ঠানানীতি অনুস্সতিকম্মট্ঠানানি.

৭৫. সোমনস্সাদীতি আদি-সদ্দেন ঞাণাদীনি সঙ্গণ্হাতি. চোরানং অভিণ্হং সঞ্চরণট্ঠানতায পচ্চন্তগ্গহণং. পচ্চৰেক্খতোতি ‘‘অসুকস্মিঞ্চ ঠানে ইমে চিমে চোরা এৰঞ্চ এৰঞ্চ ৰিনাসিতা’’তি পচ্চৰেক্খতো রঞ্ঞো ৰিয.

যো যো ওধি যথোধি. যথা-সদ্দো ব্যাপনিচ্ছাযং, খো সদ্দো অৰধারণেতি দস্সেন্তো ‘‘সকসকওধিৰসেন চত্তমেৰ হোতী’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘ৰন্ত’’ন্তিআদীসুপি অৰধারেতব্বন্তি দস্সেতি. সকসকওধিৰসেনাতি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘দ্ৰে ওধী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যংমগ্গৰজ্ঝাতি যেন মগ্গেন অনৰসেসতো পহাতব্বা. অনৰসেসপ্পহানৰসেন হি তংতংমগ্গৰজ্ঝানং কিলেসানং তদঞ্ঞমগ্গৰজ্ঝেহি অসম্মিস্সতা, অঞ্ঞথা যে সকসকওধিৰসেন উপরিমগ্গৰজ্ঝা, তে হেট্ঠিমমগ্গেহি পহীনাপাযগমনীযাদিসভাৰা এৰ তেহি পহীযন্তীতি পহানৰসেন সম্মিস্সা সিযুং. তেন তেযেৰ পহীনা হোন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ততুত্তরিপীতি ততো পহাননিমিত্তসোমনস্সুপ্পত্তিতো উদ্ধম্পি. পটিপক্খেসু ওধিসো পৰত্তিকিচ্চত্তা ওধীতি হেট্ঠা তযো মগ্গা ৰুচ্চন্তি. তে হীতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স ৰিৰরণং. ইমস্স ভিক্খুনোতি অনাগামিং সন্ধাযাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘হেট্ঠামগ্গত্তযেন চত্ত’’ন্তি.

কেচি চত্তম্পি গণ্হন্তি, নযিদমেৰন্তি দস্সনত্থং ‘‘ৰন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ন হি যং যেন ৰন্তং, সো পুন তং আদিযতি. তেনাহ ‘‘অনাদিযনভাৰদস্সনৰসেনা’’তি. ৰন্তম্পি কিঞ্চি সসন্ততিলগ্গং সিযা, নযিদমেৰন্তি দস্সনত্থং ‘‘মুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সন্ততিতো ৰিনিমোচনৰসেনা’’তি. মুত্তম্পি কিঞ্চি মুত্তবন্ধনা ৰিয ফলং কুহিঞ্চি তিট্ঠতি, ন এৰমিদন্তি দস্সনত্থং ‘‘পহীন’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ক্ৰচি অনৰট্ঠানদস্সনৰসেনা’’তি. যথা কিঞ্চি দুন্নিস্সট্ঠং পুন আদায সম্মদেৰ নিস্সট্ঠং পটিনিস্সট্ঠন্তি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিপস্সনায নিস্সট্ঠং আদিন্নসদিসং মগ্গেন পহীনং পটিনিস্সট্ঠং নাম হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘পটিনিস্সট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘আদিন্নপুব্বস্স পটিনিস্সগ্গদস্সনৰসেনা’’তি. ন কাপুরিসেন ৰিয পরম্মুখেন নিস্সট্ঠং, অথ খো অভিমুখেনেৰ নিস্সট্ঠন্তি দস্সনত্থং ‘‘পটিনিস্সট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘পটিমুখং ৰা’’তিআদি. উপগন্তব্বতোতি অত্তনো হিতসুখং পচ্চাসীসন্তেন একন্তেন অধিগন্তব্বতো. ধারণতোতি তংসমঙ্গীনং অপাযপাততো সন্ধারণেন. গন্থো‘‘ৰেদো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘ৰিদন্তি এতেনা’’তি, ৰেদেহি ঞাণেহি গতো পটিপন্নোতি ৰেদগূ. অভিজঞ্ঞাতি জানেয্য. ৰেদজাতাতি উপ্পন্নসোমনস্সা. ঞাণং ‘‘ৰেদো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘ৰেদিতব্বং ৰেদেতী’’তি. সোমনস্সং ‘‘ৰেদো’’তি ৰুচ্চতি আরম্মণরসং ৰিন্দতি অনুভৰতীতি.

উপ্পন্নন্তি অৰেচ্চপ্পসাদং নিস্সায উপ্পন্নং. ৰুত্তপ্পকারমেৰ ৰেদন্তি ‘‘সোমনস্সং সোমনস্সমযঞাণঞ্চা’’তি এৰং ৰুত্তপ্পকারমেৰ. অত্থৰেদন্তি অত্থে হেতুফলে ৰেদং. ধম্মৰেদন্তি ধম্মে হেতুম্হি ৰেদং. তেনাহ ‘‘অৰেচ্চপ্পসাদস্স হেতু’’ন্তিআদি. ইধ ধম্মত্থসদ্দা হেতুফলপরিযাযাতি ইমমত্থং পাল়িযা এৰ দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তমেৰ অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চাতি অত্থো ধম্মোতি চ ৰুত্তং অৰেচ্চপ্পসাদনিমিত্তং যথাৰুত্তং কিলেসপ্পহানঞ্চ. অত্থধম্মানিসংসভূতং ৰেদন্তি যথাৰুত্তঅত্থধম্মানিসংসভূতং সোমনস্সমযঞাণসঙ্খাতং ৰেদঞ্চ. পামোজ্জন্তি তরুণপীতিং আহ. পচ্চৰেক্খণাকারপ্পৰত্তেনাতি এতেন পচ্চৰেক্খণা এৰেত্থ অনৰজ্জসভাৰতায ধম্মোতি ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. পীতি জাযতীতি পরপ্পচ্চযং বলৰপীতিমাহ. পীণিতমনস্সাতি পস্সদ্ধিআৰহেহি উল়ারেহি পীতিৰেগেহি তিত্তচিত্তস্স. কাযোতি নামকাযো. ৰূপসন্তদরথোতি কিলেসপরিল়াহানং দূরীভাৰেন সুট্ঠু উপসন্তদরথো. পচ্চৰেক্খণহেতুকং চিত্তস্স সমাধানং ইধ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অপ্পিতং ৰিয অচলং তিট্ঠতী’’তি.

৭৬. কামং ‘‘বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতোম্হি, ধম্মে সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতোম্হী’’তি ইদম্পি তস্সা পচ্চৰেক্খণায পৰত্তিআকারপকাসনমেৰ, ইদং পন ৰিসেসতো রতনত্তযে উপ্পন্নসোমনস্সাদিপ্পকাসনপদং. ‘‘যথোধি খো পনা’’তি ইদম্পি সৰিসেসং পচ্চৰেক্খণাকারপ্পকাসনপদন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘ইদানি যথোধি…পে… পকাসেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. চত্তারোপি পন ৰারা পচ্চৰেক্খণাকারপ্পকাসনৰসেন চেৰ সোমনস্সাদিআনিসংসদস্সনৰসেন চ ৰুত্তাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং উভযত্থাপি উভযস্স ৰুত্তত্তা. যদিপি অরিযমগ্গো একচিত্তক্খণিকো ন পুন উপ্পজ্জতি, পটিপক্খস্স পন তেন সুপ্পহীনত্তা তংসমঙ্গী অপরিহানধম্মো তংসীলাদিভাৰেনেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘তস্স অনাগামিমগ্গসম্পযুত্তং সীলক্খন্ধং দস্সেতী’’তিআদি. ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ম. নি. ৩.১৯৭-১৯৮; সং. নি. ৫.৩৭৮) ৰিয ইধ ধম্ম-সদ্দো সমাধিপরিযাযোতি আহ ‘‘সমাধিক্খন্ধং পঞ্ঞাক্খন্ধঞ্চ দস্সেতী’’তি. তথা হি সো সম্পযুত্তধম্মে একারম্মণে অৰিক্খিপমানে অৰিপ্পকিণ্ণে অৰিসটে কত্ৰা সমং, সম্মা চ আদহন্তো তথা তে ধারেতীতি চ ৰত্তব্বতং অরহতীতি ধম্মোতি চ ৰুচ্চতি. অনেকরূপানন্তি অনেকপ্পকারানং. অন্তরাযো নাম অপ্পটিলদ্ধস্স ৰা অলব্ভনৰসেন, পটিলদ্ধস্স ৰা পরিহানৰসেন, তদুভযম্পি ইধ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘মগ্গস্স ৰা’’তিআদিমাহ. নেৰস্স তং হোতি অন্তরাযাযাতি তস্স অনাগামিনো পিণ্ডপাতভোজনং নেৰ হোতি অন্তরাযায উক্কংসগতায পচ্চৰেক্খণায পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনতো. তঞ্চস্সা উক্কংসগমনং হতপটিপক্খত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘মগ্গেন ৰিসুদ্ধচিত্তত্তা’’তি আহ.

এত্থাতি এতস্মিং অন্তরাযাভাৰে. এতদেৰ ৰিসুদ্ধচিত্তত্তমেৰ কারণং. এত্থ চ ‘‘নেৰস্স তং হোতি অন্তরাযাযা’’তি ইমিনা হেট্ঠা ৰুত্তপ্পহানং অনাগামিমগ্গেনেৰাতি সিদ্ধং হোতি. অনাগামিনো হি সব্বসো কামরাগো পহীনো হোতি, রসতণ্হায অভাৰতো তাদিসপিণ্ডপাতপরিভোগো অগ্গমগ্গাধিগমে কথঞ্চিপি অন্তরাযায ন হোতীতি. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰত্থ’’ন্তি ৰদন্তো ভগৰাআদিম্হি অত্তনা উপনীতৰত্থূপমং অনুসন্ধেতি. উদকস্স অচ্ছভাৰো পঙ্কসেৰালপণকাদিমলাভাৰেন পসন্নতায, তব্বিপরিযাযতো বহলতাতি আহ ‘‘অচ্ছন্তি ৰিপ্পসন্ন’’ন্তি. ৰণ্ণনিভায ৰিগতসংকিলেসতায সমুজ্জলনং পভস্সরতায ৰত্থস্স, তং পরিযোদাতন্তি ৰত্তব্বতং লভতীতি আহ ‘‘পরিযোদাতং পভস্সরতাযা’’তি. উক্কং বন্ধেয্যাতি অঙ্গারকপল্লং যথা দারুঘটিকঙ্গারাদিকেন ন ভিজ্জতি, এৰং তনুমত্তিকালেপাদিনা বন্ধেয্য. মেঘপটলতো ৰেরম্ভৰাতধারাসঙ্ঘট্টনতো ৰিজ্জুতা ৰিয কেৰলং ৰাতধারাসঙ্ঘট্টনজনিতা পভা উক্কাপভা, সা পন যস্মা দ্ৰিন্নং ৰাতধারানং ৰেগসম্ভূতসঙ্ঘট্টনহেতুকা, তস্মা কারণৰসেন ‘‘ৰাতৰেগো উক্কা’’তি ৰুত্তং.

৭৭. যথানুসন্ধিৰসেনাতিআদিম্হি উট্ঠিতদেসনায অনুরূপা অনুসন্ধি যথানুসন্ধি, তস্সা ৰসেন. ব্যতিরেকদস্সনং ৰিয হি সাধেতব্বস্স আদিম্হি উট্ঠিতদেসনায পটিপক্খদস্সনম্পি অনুরূপদেসনাৰ সম্মদেৰ পতিট্ঠাপনভাৰতো, যথা তং আৰত্তহারযোজনাযং ৰিসভাগধম্মাৰত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘যথানুসন্ধিৰসেন দেসনা আগতা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন্তো তপ্পসঙ্গেন ইতরেপি অনুসন্ধী দস্সেতুং ‘‘তযো হী’’তিআদিমাহ. বহিদ্ধাতি বাহিরেসু ৰত্থূসু. অসতি পরিতস্সনাতি তণ্হাদিট্ঠিপরিতস্সনাভাৰো. ৰিস্সজ্জিতসুত্তৰসেনাতি ‘‘ইধ ভিক্খু একচ্চস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪২) ৰিস্সজ্জিতসুত্তৰসেন. যেন ধম্মেনাতি সীলাদিৰোদানধম্মেসু অক্খন্তিযাদিসংকিলেসধম্মেসু চ যেন যেন ধম্মেন. ছ অভিঞ্ঞা আগতাতি ইমিনা ‘‘অনুরূপধম্মৰসেন ৰা’’তি ৰুত্তৰিকপ্পং দস্সেতি, সেসেহি ‘‘পটিপক্খৰসেন ৰা’’তি ৰুত্তৰিকপ্পং. অক্খন্তিযা হি ককচূপমোৰাদো (ম. নি. ১.২২২) পটিপক্খো, তথা দিট্ঠিযা ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি এৰং পটিভাগা সুঞ্ঞতাকারেন. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘চিত্তে সংকিলিট্ঠে দুগ্গতি পাটিকঙ্খা’’তি (ম. নি. ১.৭০) হেট্ঠা কিলেসদেসনা আগতা. সব্বোতি অনৰসেসো. সব্বাকারেনাতি আদীনৰানিসংসপচ্চৰেক্খণপুগ্গলদোসজাননাদিনা সব্বপ্পকারেন.

৭৮. ‘‘মেত্তা ভাৰেতব্বা ব্যাপাদস্স পহানাযা’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৯.১) মেত্তাদযো ব্যাপাদৰিহেসারতিরাগানং পটিপক্খা. যস্মা ‘‘সো অত্থী’’তিআদিনা ভগৰতা অনাগামিনো অগ্গমগ্গাধিগমনং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং, তস্মা তং দস্সেন্তো ‘‘ইদানিস্সা’’তিআদিমাহ.

ব্রহ্মৰিহারধম্মেতি ব্রহ্মৰিহারে চেৰ ব্রহ্মৰিহারসহগতধম্মে চ. তেনাহ ‘‘নামৰসেনা’’তি. ৰৰত্থপেত্ৰাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. নামন্তিপি হি ঈদিসেসু ঠানেসু চত্তারো অরূপিনো খন্ধা ৰুচ্চন্তি. ইমিনা নযেনাতি এতেন ভূতনিস্সিতানং সেসুপাদাযধম্মানং সব্বেসম্পি পহাতব্বতণ্হাৰজ্জানং তেভূমকধম্মানং পরিগ্গহৰিধিং উল্লিঙ্গেতি. সভাৰতো ৰিজ্জমানং তং অত্তপচ্চক্খং কত্ৰা ঞাণেন যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝিযমানতং উপাদায ‘‘অত্থি ইদ’’ন্তি যথাৰৰত্থাপিতং নামরূপং. তেনেৰাহ ‘‘এত্তাৰতানেন দুক্খসচ্চৰৰত্থানং কতং হোতী’’তি. সাৰধারণঞ্চেতং ৰচনং, লোকসমঞ্ঞাসিদ্ধং সত্তইত্থিপুরিসাদি ৰিয, ইতো বাহিরকপরিকপ্পিতং পকতিআদি দ্রব্যাদি জীৰাদি কাযাদি ৰিয চ ন পরমত্থতো নত্থি, অত্থেৰাতি ৰুত্তং হোতি. পজানাতীতি পুব্বভাগে তাৰ লক্খণরসাদিৰসেন চেৰ পটিগ্গহৰিভাগৰসেন চ পকারতো জানাতি, অপরভাগে পন পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝন্তো জানাতি. একন্তহীনা নাম অকুসলধম্মা সম্পতি আযতিঞ্চ দুক্খমূলত্তা, তত্থাপি ৰিসেসতো তণ্হাতি আহ ‘‘দুক্খস্স সমুদযং পটিৰিজ্ঝন্তো অত্থি হীনন্তি পজানাতী’’তি. অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীতত্তা পণীতন্তি ইমিনা অত্থেন অরিযমগ্গোৰ ‘‘পণীত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘পহানুপাযং ৰিচিনন্তো অত্থি পণীতন্তি পজানাতী’’তি. ‘‘উত্তমট্ঠেন চ পণীত’’ন্তি ৰুচ্চমানে নিরোধসচ্চস্সপি সঙ্গহো সিযা, তস্স পন পদন্তরেন সঙ্গহিতত্তা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অপ্পমঞ্ঞামুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসস্সেৰ কতত্তা ‘‘ব্রহ্মৰিহারসঞ্ঞাগতস্সা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সব্বস্সপি তেভূমকস্স সঞ্ঞাগতস্সা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. ন চেত্থ অসঙ্গহো তস্সাপি সঞ্ঞায আগতভাৰতো. লোকং উত্তরিত্ৰা সমতিক্কমিত্ৰা নিস্সরিত্ৰা ৰিসংযুত্তং হুত্ৰা ঠিতত্তা ৰুত্তং ‘‘উত্তরি নিস্সরণং নিব্বান’’ন্তি.

চতূহি আকারেহীতি ‘‘অত্থি হীন’’ন্তিআদীহি চতূহি পকারেহি. অন্ৰযঞাণতায অনুবোধভূতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায জাননত্থো ধম্মঞাণতায পটিৰেধভূতায মগ্গপঞ্ঞায দস্সনত্থো সভাৰসিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি জাননতো মগ্গপঞ্ঞায পস্সতো’’তি ৰুত্তং. ভযভেরৰে ৰুত্তনযেনেৰাতি ভযভেরৰসুত্তৰণ্ণনাযং অত্তনা ৰুত্তঅত্থৰচনত্থপাঠেন ইধ পাঠস্স সদিসত্তা অতিদিসন্তো ‘‘কামাসৰাপি…পে… পজানাতী’’তি আহ. এত্থ চ যস্মা ‘‘কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি…পে… অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি ‘‘খীণা জাতী’’তিআদীনি ৰদতা ভগৰতা চতুত্থমগ্গো নিদ্দিট্ঠো, তস্মা যং হেট্ঠা অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সো চ উপরি চতুত্থমগ্গস্সেৰ নিদ্দিট্ঠত্তা যুজ্জতী’’তি, তং সুৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং.

তস্স চোদনত্থাযাতি তস্স ব্রাহ্মণস্স ভগৰা অত্তনো চোদনত্থায ‘‘পুচ্ছ মং ত্ৰং ব্রাহ্মণ যদেত্থ তযা মনসাভিসমীহিত’’ন্তি চোদনায, ওকাসদানত্থাযাতি অধিপ্পাযো. দেসনাসন্নিস্সযো ব্রাহ্মণস্স তথারূপো এত্থ অজ্ঝাসযোপি নত্থীতি যথাৰুত্তঅনুসন্ধিত্তযৰিনিমুত্তত্তা ‘‘পাটিযেক্কং অনুসন্ধিং আহা’’তি ৰুত্তং. চিত্তগতত্তা অব্ভন্তরেন. কিলেসৰুট্ঠানসিনানেনাতি কিলেসমলপৰাহনেন রাগপরিল়াহাদিৰূপসমকরেন চ অট্ঠঙ্গিকঅরিযমগ্গসলিলসিনানেন.

৭৯. ধম্মসভামণ্ডপং তাৰদেৰ উপগতত্তা বাহুকা নদিতো আগতং ৰিয মঞ্ঞমানো. অরিযফলমদ্দনচুণ্ণাদযো তেলসিনেহস্স ৰিৰেচনেন. লূখভাৰো লোকং, তং এতিস্সা অত্থীতি লোকাতি সম্মতা. লোক্খসম্মতগ্গহণেন ‘‘তথা সা নদী লোকে পাকটা’’তি এৰং পৰত্তং অত্তনো মিচ্ছাগাহং দীপেতি. তেনাহ ‘‘ৰিসুদ্ধভাৰং দেতীতি এৰং সম্মতা’’তি. পাপপৰাহনেন সম্পরাযিকাদিসম্পত্তিআৰহতো লোকস্স হিতা লোক্যা. লোক্যাতি সম্মতাতি সব্বং পুরিমসদিসং. তেনাহ ‘‘সেট্ঠং লোকং গমযতীতি এৰং সম্মতা’’তি. পুঞ্ঞসম্মতাতি পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনেন সত্তানং পুননেন ৰিসোধনেন পুঞ্ঞাতি সম্মতা. তদত্থদীপনত্থমেৰাতি তস্সা পুব্বে আগতদেসনায অত্থদীপনত্থমেৰ. ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পুন দীপনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘গাথারুচিকান’’ন্তি. চুণ্ণিকৰচনং অসম্ভাৰেন্তা তথা চ ৰুত্তে অত্থমবুজ্ঝনকা পজ্জৰচনং সম্ভাৰেন্তা তথা চ ৰুত্তে বুজ্ঝনকা গাথারুচিকা. ৰিসেসত্থদীপনত্থন্তি ৰিসিট্ঠদীপনত্থং, পুরিমদেসনায অঞ্ঞদীপনত্থন্তি অত্থো.

‘‘গচ্ছতি পন ভৰং গোতমো বাহুকং নদিং সিনাযিতু’’ন্তি (ম. নি. ১.৭৮) হেট্ঠা ৰুত্তত্তা বাহুকন্তি ইদমেৰ এত্থ তদত্থদীপকং. সেসানি অধিকক্কাদিৰচনানি ততো ৰিসিট্ঠস্স অত্থস্স বোধনতো ৰিসেসত্থদীপকানি. কস্মা পনেত্থ ভগৰতা ব্রাহ্মণেন অৰুত্তানি অধিকক্কাদীনি গহিতানীতি আহ ‘‘যথেৰ হী’’তিআদি. কক্কন্তি ন্হানপিণ্ডং অধিপ্পেতং, ন্হাযিত্ৰা অধিকং কক্কং এত্থ গণ্হন্তীতি অধিকক্কং. তেনাহ ‘‘ন্হানসম্ভারৰসেনা’’তিআদি. মণ্ডলৰাপিসণ্ঠানন্তি ৰট্টপোক্খরণীসণ্ঠানং. নদিযোতি ৰিসুং নদিযো, ন অধিকক্কাদীনি ৰিয তিত্থমত্তং.

তীহি পদেহীতি সুন্দরিকাপযাগবাহুকাপদেহি. চত্তারীতি অধিকক্কাদীনি চত্তারি. ৰুত্তানেৰ হোন্তীতি লোকসম্মতালক্খণেন একলক্খণতা ব্রাহ্মণস্স অধিপ্পাযেন, পরমত্থতো পন পাপপৰাহলক্খণেন একলক্খণত্তা. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. কিঞ্চি পাপসুদ্ধিং ন করোন্তিযেৰ. ন হি নং সোধযেতি নং পুগ্গলং ন সোধযে. ৰেরকিব্বিসভাৰং অপ্পত্তা নাম কম্মপথভাৰং অপ্পত্তা. তেনাহ ‘‘খুদ্দকেহী’’তি.

পটিহনন্তোতি অযুত্তভাৰদস্সনেন তং দিট্ঠিং পটিবাহন্তো. তত্থাযং পটিবাহনৰিধি যথা যং কিঞ্চি উদকোরোহনং ন পাপপৰাহনং, এৰং যো কোচি নক্খত্তযোগো পাপহেতূনং পটিপক্খাভাৰতো. যঞ্হি ৰিনাসেতি, সো তস্স পটিপক্খো. যথা আলোকো অন্ধকারস্স ৰিজ্জা চ অৰিজ্জায, ন এৰং উদকোরোহনং নক্খত্তযোগো ৰা পাপহেতূনং লোভাদীনং পটিপক্খো, তস্মা নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং ‘‘ন উদকোরোহনাদি পাপপৰাহন’’ন্তি. নিচ্চং ফগ্গুনীনক্খত্তন্তি সুদ্ধসীলাদিকস্স সব্বকালং মঙ্গলদিৰসো এৰাতি অধিপ্পাযো. ইতরোতি সীলাদিৰসেন অসুদ্ধো. নিচ্চমেৰ উপোসথো অরিযুপোসথেন উপৰুত্থভাৰতো. সুদ্ধস্সাতি পরিসুদ্ধমনোসমাচারস্স. সুচিকম্মস্সাতি পরিসুদ্ধকাযৰচীসমাচারস্স. তেনাহ ‘‘নিক্কিলেসতাযা’’তিআদি. কুসলূপসঞ্হিতন্তি অনৰজ্জভাৰূপগতং. ৰতসমাদানন্তি ধুতধম্মসমাদানাদি সম্পন্নমেৰ হোতি, নাস্স ৰিপত্তি অত্থীতি অত্থো. মম সাসনেযেৰ সিনাহি, যদি অচ্চন্তমেৰ সুদ্ধিং ইচ্ছসীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সচে’’তিআদি. খেমতন্তি খেমভাৰং. যথা সব্বভূতানি তপৰসেন খেমপ্পত্তানি অভযপ্পত্তানি হোন্তি, এৰং করোহীতি তং হেট্ঠা দস্সিতং মেত্তাদিভাৰনং ব্রাহ্মণস্স সঙ্খেপেন উপদিসন্তেনস্স একচ্চসমাধিসম্পদা তদৰিনাভাৰিনী পঞ্ঞাসম্পদা চ দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘মনোদ্ৰারসুদ্ধি দস্সিতা’’তি.

তস্স পন সম্পদাদ্ৰযস্স নিস্সযভূতং সীলসম্পদং দস্সেতুং ‘‘সচে মুসা ন ভণসী’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ যথা ‘‘সচে মুসা ন ভণসী’’তিআদিনা মুসাৰাদ-পাণাতিপাত-অদিন্নাদান-পটিৰিরতিৰচনেন অৰসেসকাযৰচীদুচ্চরিতৰিরতীপি ৰুত্তা এৰ হোতি লক্খণহারনযেন, এৰং ‘‘সদ্দহানো অমচ্ছরী’’তি সদ্ধাদিধনসম্পদানিযোজনেনেৰ অৰসেসঅরিযধনসম্পদানিযোজনম্পি সিদ্ধমেৰ হোতীতি সদ্ধাদযো ৰিমুত্তিপরিপাচনীযধম্মা ব্রাহ্মণস্স পকাসিতা এৰাতি ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘ইমায এৰ পটিপত্তিযা কিলেসসুদ্ধী’’তি. গযা সম্মততরা বাহুকাদীহিপীতি অধিপ্পাযো.

৮০. একোতি অসহাযো, এসা পনস্স অসহাযতা একীভাৰেনাতি. ন হিস্স তাৰ তণ্হাদুতিযতা ৰিগতা. তেনেৰাহ ‘‘ন চিরস্সেৰা’’তিআদি. একগ্গহণেনেৰ কাযেন ৰূপকট্ঠতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘ৰুপকট্ঠো চিত্তৰিৰেকেনা’’তি. তেন ‘‘দিৰা চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪২৩; ৩.৭৫; ৰিভ. ৫১৯; মহানি. ১৬১) আগতং জাগরিযানুযোগমাহ. তথাভূতস্স চস্স একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তে তযো ভৰে পস্সতো যথা পমাদস্স লেসোপি নাহোসি, এৰং কম্মট্ঠানং ব্রূহেন্তো সম্মদেৰ পদহতি. কত্থচি সঙ্খারগতে অনপেক্খচিত্তো নিব্বানাধিমুত্তো এৰ ৰিহাসীতি দস্সেতুং ‘‘অপ্পমত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. খীণা জাতীতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ৰত্থসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.