৬. চতুব্যূহহারৰণ্ণনা
পথৰীআদীসু ৰত্থূসু ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং গহেত্ৰা ধম্মগম্ভীরতং অসল্লক্খেত্ৰা অসদ্ধম্মস্সৰনাদিনা ৰঞ্চিতা হুত্ৰা সদ্ধম্মস্সৰনধারণপরিচযমনসিকারৰিমুখা পথৰীআদীসু ৰত্থূসু পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খতথাগতানং পটিপত্তিৰিসেসং অজানন্তা চ ৰেনেয্যা ইমিস্সা দেসনায নিদানং. তে ‘‘কথং নু খো যথাৰুত্তদোসৰিনিমুত্তা যথাৰুত্তঞ্চ ৰিসেসং জানন্তা সম্মাপটিপত্তিযা উভযহিতপরাযণা সৰেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিরুত্তং, তং ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনিদানপদানং, ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তিআদিপাল়িপদানঞ্চ অট্ঠকথাযং, তস্সা লীনত্থৰণ্ণনাযঞ্চেৰ ৰুত্তনযেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা অতিৰিত্থারভযেন ন ৰিত্থারযিম্হ.
পদপদত্থদেসনানিক্খেপসুত্তসন্ধিৰসেন পঞ্চৰিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তরেন সম্বন্ধো পদসন্ধি, তথা পদত্থস্স পদত্থন্তরেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিরিযাকারকসম্বন্ধো’’তি ৰুচ্চতি. নানানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স তংতংঅনুসন্ধীহি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স পন পুব্বাপরসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি. যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি অজ্ঝাসযানুসন্ধি যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৰিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযোতি দ্ৰিধা ৰেদিতব্বো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা নিদানৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ. নিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. কস্মা পনেত্থ মূলপরিযাযসুত্তমেৰ পঠমং নিক্খিত্তন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচি নপ্পৰত্ততি, অপিচ যস্মা মঞ্ঞনামূলকং সক্কাযং, সব্বমঞ্ঞনা চ তত্থ এৰ অনেকভেদভিন্না পৰত্ততি, ন তস্সা সৰিসযায লেসমত্তম্পি সারং অত্থীতি পথৰীআদিৰিভাগভিন্নেসু মঞ্ঞনাসু চ সাতিসযং নিব্বেধৰিরাগসঞ্জননী উপরি সেক্খাসেক্খতথাগতগুণৰিভাৰনী চ অযং দেসনা. সুত্তন্তদেসনা চ ৰিসেসতো দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথা, তস্মা সনিস্সযস্স দিট্ঠিগ্গাহস্স আদিতো অসারভাৰদীপনং উপরি চ সব্বেসং অরিযানং গুণৰিসেসৰিভাৰনমিদং সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং. কিঞ্চ সক্কাযে মঞ্ঞনামঞ্ঞনামুখেন পৰত্তিনিৰত্তীসু আদীনৰানিসংসৰিভাৰনতো সব্বেসং পুগ্গলানং পটিপত্তিৰিভাগতো চ ইদমেৰ সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং.
যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তরেন সদ্ধিং সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি, সা এৰং ৰেদিতব্বা. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো…পে… নিব্বানং অভিনন্দতী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো মনসিকরণীযে ধম্মে নপ্পজানাতি, অমনসিকরণীযে চ ধম্মে নপ্পজানাতি, সো মনসিকরণীযে ধম্মে অপ্পজানন্তো অমনসিকরণীযে চ ধম্মে অপ্পজানন্তো যে ধম্মা ন মনসিকরণীযা, তে ধম্মে মনসি করোতি…পে… অনুপ্পন্নো ৰা কামাসৰো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৰা কামাসৰো পৰড্ঢতি. অনুপ্পন্নো ৰা ভৰাসৰো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৰা ভৰাসৰো পৰড্ঢতি, অনুপ্পন্নো ৰা অৰিজ্জাসৰো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৰা অৰিজ্জাসৰো পৰড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘তস্সেতং পাটিকঙ্খং সুভনিমিত্তং মনসি করিস্সতি, তস্স সুভনিমিত্তস্স মনসিকারা রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেস্সতি, সো সরাগো সদোসো সমোহো সাঙ্গণো সংকিলিট্ঠচিত্তো কালং করিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.৫৯) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘চক্খুঞ্চাৰুসো পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা. যং ৰেদেতি তং সঞ্জানাতি, যং সঞ্জানাতি তং ৰিতক্কেতি, যং ৰিতক্কেতি তং পপঞ্চেতি, যং পপঞ্চেতি ততোনিদানং পুরিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচরন্তী’’তি (ম. নি. ১.২০৪) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অসুতৰা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৰেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খারে…পে…, ৰিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং…পে… যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামীতি, তম্পি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) ইমায দেসনায সংসন্দতি.
‘‘যোপি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু…পে… নিব্বানং মাভিনন্দী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, দেৰানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৰেসাযা’তি, এৰঞ্চেতং, দেৰানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৰেসাযা’তি, সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পরিজানাতি, সব্বং ধম্মং পরিঞ্ঞায যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তাসু ৰেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী ৰিহরতি, নিরোধানুপস্সী ৰিহরতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৰিহরতী’’তি (ম. নি. ১.৩৯০) ইমায দেসনায সংসন্দতি. ‘‘যোপি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরহং…পে… অভিসম্বুদ্ধোতি ৰদামী’’তি অযং দেসনা ‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো…পে… সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৰেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খারে…পে…, ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং সুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৰিস্সামি ‘নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অপি পরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’তি, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো এৰং সমনুপস্সন্তো ন পরিতস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) এৰমাদিদেসনাহি সংসন্দতীতি, অযং চতুব্যূহো হারো.