নযসমুট্ঠানৰারৰণ্ণনা

৭৯. ‘‘ৰিসযভেদতো’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো ৰিৰরিতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ নযতোতি নযগ্গাহতো. ন হি পটিৰেধঞাণং ৰিয ৰিপস্সনাঞাণং পচ্চক্খতো পৰত্ততীতি. অনুবুজ্ঝিযমানোতি অভিসমযঞাণস্স অনুরূপং বুজ্ঝিযমানো. যথা একপটিৰেধেনেৰ মগ্গঞাণং পৰত্ততি, এৰং তদনুচ্ছৰিকং ৰিপস্সনাঞাণেন গয্হমানোতি অত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা নন্দিযাৰট্টাদীনং তিণ্ণং অত্থনযভাৰো সমত্থিতো হোতীতি. তথা হি অত্থৰিসেসসরূপতায তযো নযা ‘‘সুত্তত্থো’’তি ৰুত্তা, পদত্থৰিচারভাৰেপি পন হারা ‘‘ব্যঞ্জনৰিচযো’’তি. যদি এৰং কথং তযোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পটিৰিজ্ঝন্তানং পনা’’তিআদি. তত্থ একমেকো সংকিলেসৰোদানানং ৰিভাগতো দ্ৰিসঙ্গহোতি যোজনা. চতুছঅট্ঠদিসো চাতি ন পচ্চেকং তে নন্দিযাৰট্টাদযো চতুছঅট্ঠদিসা, অথ খো যথাক্কমন্তি. ‘‘এৰ’’ন্তিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং.

তথা চাতি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স উপচযেন সমত্থনা. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরতো পট্ঠানকথাযং আৰি ভৰিস্সতি. ‘‘অন্ধং তমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নর’’ন্তিআদি (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৰচনতো কামতণ্হাপি পটিচ্ছাদনসভাৰা, যতো কামচ্ছন্দং ‘‘নীৰরণ’’ন্তি ৰুত্তং. অৰিজ্জায পন ভৰেসু আদীনৰপ্পটিচ্ছাদনং সাতিসযন্তি. তথা অৰিজ্জাপি সংযোজনসভাৰা, যতো সা বহিদ্ধা সংযোজনভাৰেন ৰুত্তা. এৰং সন্তেপি তণ্হায বন্ধনট্ঠো সাতিসযো অপেক্খিতভাৰতোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তথাপি…পে… ৰুত্ত’’ন্তি আহ.

‘‘সংযুত্তা’’তি পদস্স সম্পযুত্তাতি অত্থোতি আহ ‘‘মিস্সিতা’’তি. ‘‘অৰিজ্জাভিভূতা…পে… অভিনিৰিসন্তা’’তি এতেন অৰিজ্জায অযাথাৰগহণহেতুতং দস্সেতি, ততো সো অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জাতি ৰুচ্চতি. কিলিস্সনং উপতাপনন্তি আহ ‘‘কিলিস্সনপ্পযোগং অত্তপরিতাপনপটিপত্তি’’ন্তি. অল্লীযনং সেৰনং.

দুক্খন্তি …পে… জানন্তীতি অত্তনা অনুভূযমানং তথা তথা উপট্ঠিতং কাযিকচেতসিকদুক্খং, ইতরম্পি ৰা একদেসং জানন্তি. তণ্হাযপি এসেৰ নযো. সভাগৰিসভাগপটিপজ্জিতব্বাকারতো তত্থ তেসং ঞাণং নত্থেৰাতিদস্সেন্তো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিমাহ. পৰত্তিপৰত্তিহেতুমত্তম্পীতি ‘‘পৰত্তি পৰত্তিহেতূ’’তি এত্তকম্পি. কা পন কথাতি পচুরজনসাধারণে লোকিযেপি নাম অত্থে যেসং ঞাণস্স পটিঘাতো, পরমগম্ভীরে অরিযানং এৰ ৰিসযভূতে লোকুত্তরে নিৰত্তিনিৰত্তিহেতুসঙ্খাতে অত্থে কা নাম কথা, ছিন্না কথাতি অত্থো. অট্ঠসমাপত্তিপভেদস্স কেৰলস্স সমথস্স তাদিসে কালে বাহিরকানঞ্চ ইজ্ঝনতো ‘‘ৰিপস্সনাধিট্ঠান’’ন্তি ৰিসেসিতং. ৰূপসমো সমুচ্ছেদো, পটিপ্পস্সদ্ধি চ.

‘‘সংসারস্স অনুপচ্ছেদনতো’’তি ইদং দিট্ঠিগতানং দিট্ঠিগতিকমতদস্সনং. সো হি পুত্তমুখদস্সনে অসতি সংসারো উচ্ছিজ্জেয্যাতি ভাযতি. যতো ৰুত্তং –

‘‘গণ্ডুপ্পাদো কিকী চেৰ, কুন্তী ব্রাহ্মণধম্মিকো;

এতে অভযং ভাযন্তি, সম্মূল়্হা চতুরো জনা’’তি. (সু. নি. অট্ঠ. ২.২৯৩; অ. নি. টী. ৩.৫.১৯২);

তদভিঞ্ঞাতি তং যথাৰুত্তঅন্তদ্ৰযং অভিজানন্তি গুণং আরোপেত্ৰা জানন্তীতি তদভিঞ্ঞা. অত্থভঞ্জনতো, রোগগণ্ডসল্লসদিসতায অত্তভাৰসংকিলেসানঞ্চ রোগগণ্ডসল্লতা.

সক্কাযদস্সনেতি এত্থ দিট্ঠিদস্সনং, সক্কাযোৰ দস্সনং সক্কাযদস্সনন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. তেসন্তি দিট্ঠিচরিতানং. অত্তাভিনিৰেসো বলৰা. তস্মা যথাউপট্ঠিতং রূপং ‘‘অত্তা’’ইচ্চেৰ গণ্হন্তীতি অধিপ্পাযো. তথা ৰেদনাদিং. তণ্হাচরিতো পন যথাউপট্ঠিতং রূপং তণ্হাৰত্থুং কত্ৰা অত্তনিযাভিনিৰেসেন অভিনিৰিসন্তা তদঞ্ঞমেৰ অত্ততো সমনুপস্সন্তি. এৰং ৰেদনাদীসু. তেনাহ ‘‘তণ্হাচরিতা’’তিআদি. ৰিজ্জমানেতি পরমত্থতো উপলব্ভমানে. কাযেতি সমূহে. দিট্ঠিযা পরিকপ্পিতো অত্তাদি এৰ পরমত্থতো নুপলব্ভতি, দিট্ঠি পন লব্ভতেৰাতি আহ ‘‘সতী ৰা ৰিজ্জমানা’’তি.

সক্কাযদস্সনমুখেনাতি সক্কাযদিট্ঠিমুখেন.

উচ্ছেদসস্সতন্তি তংসহচরণতো উচ্ছেদসস্সতদিট্ঠি ৰুত্তা. ‘‘উচ্ছেদসস্সতৰাদা’’তিপি পাঠো.

কসিণাযতনানীতি কসিণজ্ঝানানি.

তেজেত্ৰাতি নিসানেত্ৰা.

৮১. এত্তাৰতা নন্দিযাৰট্টস্স ভূমিরচনৰসেন সংকিলেসপক্খো দস্সিতোতি আহ ‘‘তত্থ দিট্ঠিচরিতোতিআদিনা ৰোদানপক্খং দস্সেতী’’তি. ‘‘যস্মা সল্লেখে তিব্বগারৰো’’তি ইমিনা তত্থ তিব্বগারৰত্তা সংলেখানুসন্ততৰুত্তিনা ভৰতীতি দস্সেতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. মিচ্ছাধিমোক্খো সদ্ধাপতিরূপকো অৰত্থুস্মিং পসাদো.

পুগ্গলাধিট্ঠানেন ধম্মমেৰ ৰিভজতীতি আহ ‘‘সত্তাপি…পে… দস্সেতী’’তি.

যে হি কেচীতি এত্থ হি-সদ্দো নিপাতমত্তং. ‘‘ইমাহি এৰ চতূহি পটিপদাহী’’তিপি পাল়ি. দুক্খাপটিপদাদিৰিভাগেন মগ্গো এৰ ইধ ৰুত্তোতি আহ ‘‘পটিপদা হি মগ্গো’’তি চতুদ্দিসাসঙ্খাতং মগ্গন্তি চতুদ্দিসাসঙ্খাতং পৰত্তনুপাযং. দ্ৰে দিসা এতিস্সাতি দ্ৰিদিসা. নন্দিযাৰট্টস্সাতি নন্দিযাৰট্টনযস্স.

৮২. ৰিৰত্ততি ৰট্টং এত্থাতি ৰিৰত্তং, ৰিৰত্তং এৰ ৰিৰট্টং, অসঙ্খতধাতু, নিব্বুতি এৰ ৰা. তেন ৰুত্তং ‘‘নিব্বান’’ন্তি.

‘‘কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰা পাল়ি. উপচযেতি উপচযাৰত্থাযন্তি অত্থো. দসন্নন্তি লোভাদিকিলেসৰত্থূনং. ৰিপল্লাসহেতুভাৰতোতি সুভসঞ্ঞাদিৰিপল্লাসহেতুকভাৰতো. ৰিপরিযেসগ্গাহৰসেন হি আদীনৰেসু এৰ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা. ন হি যথাভূতঞাণে সতি তথা সম্ভৰো. তেন ৰুত্তং ‘‘দসন্নং…পে… ভাৰতো’’তি. দসৰিধকারণেতি দসৰিধে কারণে, দসৰিধস্স ৰা কারণে. অযোনিসোমনসিকারপরিক্খতা ধম্মা সুভারম্মণাদযো.

তব্বিসযা কিলেসাতি আহারপরিঞ্ঞাপরিবন্ধভূতা কিলেসা. ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি এসেৰ নযো. কাযে পৰত্তমানো পঠমো ৰিপল্লাসো কাযসমুদাযে, কাযেকদেসে চ কবল়ীকারে আহারে পৰত্তো এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমে আহারে ৰিসযভূতে পঠমো ৰিপল্লাসো পৰত্ততী’’তি. তথা ৰেদনাযং পৰত্তমানো দুতিযৰিপল্লাসো তপ্পচ্চযে ফস্সাহারে, চিত্তে পৰত্তমানো ততিযৰিপল্লাসো তপ্পচ্চযে মনোসঞ্চেতনাহারে, ধম্মেসু পৰত্তমানো চতুত্থৰিপল্লাসো তপ্পচ্চযে ৰিঞ্ঞাণাহারে পৰত্তো এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘চতুত্থে আহারে চতুত্থো ৰিপল্লাসো’’তি. তেনাহ ‘‘সেসাহারেসুপি এসেৰ নযো’’তি. আহারসীসেন ৰা আহারপটিবদ্ধো ছন্দরাগো গহিতো. ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি এসেৰ নযো. তেনেৰাহ ‘‘আহারসীসেন তব্বিসযা কিলেসা অধিপ্পেতা’’তি. পঠমে আহারে ৰিসযভূতেতি চ পঠমে আহারে ছন্দরাগস্স ৰিসযভাৰং পত্তে, তব্ভাৰং অনতিক্কন্তেতি অত্থো. অপ্পহীনচ্ছন্দরাগস্স হি তত্থ ৰিপল্লাসা সম্ভৰন্তি, ন ইতরস্স. তথা দুতিযৰিপল্লাসাদীসু অপ্পহীনেসু. ইতরে উপাদানানি পৰত্তন্তেৰ অপ্পহীনত্তাতি আহ ‘‘সেসপদেসুপি এসেৰ নযো’’তি. যস্মা চ উপাদানাদীসু অপ্পহীনেসুপি যোগাদযো পৰত্তন্তেৰ যথারহং তংসভাৰত্তা, তদেকট্ঠসভাৰতো চ, তস্মা ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘পঠমে উপাদানে পঠমো যোগো’’তিআদি. তেনাহ ‘‘সেসপদেসুপি এসেৰ নযো’’তি.

৮৩. অপরিজানন্তস্সাতি ঞাতপরিঞ্ঞায, তীরণপরিঞ্ঞায, পহানপরিঞ্ঞাযাতি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অজানন্তস্স, তেসং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝন্তস্সাতি অত্থো. তিব্বো বহলো ছন্দরাগো হোতি তণ্হাচরিতভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ইতি উপক্কিলেসস্স দিট্ঠাভিনিৰেসস্স হেতুভাৰতোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘ৰুত্তনযেনেৰা’’তি. সুভসুখসঞ্ঞাকামুপাদানকামভৰযোগঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামভৰাসৰ- কামভৰোঘরাগসল্লছন্দাগতিগমনানি তণ্হাপক্খিকতায, তণ্হাসভাৰতায চ তণ্হাপধানানি. সীলব্বতুপাদানব্যাপাদকাযগন্থদোসসল্লদোসাগতিগমনানি পন তণ্হাভাৰে ভাৰতো, ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো তণ্হাৰিসযতো, সব্বেসং ৰা তণ্হাৰিসযতো তণ্হাপধানতা লব্ভতেৰ. পচ্ছিমকানং দিট্ঠিপধানতা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা.

৮৪. কবল়ীকারে আহারেতি কবল়ীকারাহারৰিসযে ছন্দরাগে. ‘‘অপ্পহীনে’’তিআদিকং পরিযাযকথং মুঞ্চিত্ৰা নিপ্পরিযাযমেৰ দস্সেন্তো কবল়ীকারাহারস্স ‘‘অসুভসভাৰত্তা, অসুভসমুট্ঠানত্তা চা’’তি ৰুত্তং. লব্ভমানে হি উজুকে অত্থে কিং পরিযাযকথাযাতি. ছন্দরাগো ৰা তত্থ অত্থসিদ্ধোতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰুত্তো. ন হি তত্থ অসতি ছন্দরাগে ৰিপল্লাসো সম্ভৰতি. দুক্খসভাৰত্তাতি সঙ্খারদুক্খতায দুক্খসভাৰত্তা. দুক্খপচ্চযত্তাতি তিৰিধদুক্খতালক্খণস্স দুক্খস্স কারণতো. ৰিঞ্ঞাণে নিচ্চসঞ্ঞিনো. তথা হি সাতি নাম ভিক্খু কেৰট্টপুত্তো ‘‘তংযেৰ ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতী’’তি তত্থ নিচ্চাভিনিৰেসং সংৰেদেসি. যেভুয্যেন সঙ্খারেসু অত্তসঞ্ঞিতা দিট্ঠিগতিকানং ‘‘চেতনা অত্তা’’তিআদিদিট্ঠিপরিদীপনেসু ৰেদিতব্বা. ‘‘ভৰৰিসুদ্ধী’’তি পদস্স অত্থৰচনং ‘‘নিব্বুতিসুখ’’ন্তি. ‘‘সীলব্বতেহি…পে… সুখন্তি দল়্হং গণ্হাতী’’তি ইমিনা সীলব্বতুপাদানং ইধ ভৰুপাদানন্তি দস্সেতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সীলব্বতুপাদানসঙ্খাতেন ভৰুপাদানেনা’’তি.

পচ্চযা হোন্তি উপনিস্সযপচ্চযাদিনা. পঠমে যোগে ঠিতোতি পঠমে যোগে পতিট্ঠিতো. অপ্পহীনা হি কিলেসা কম্মৰট্টাদীনং কারণভূতা তংসমঙ্গিনো সত্তস্স পতিট্ঠাতি ৰুচ্চন্তি. পরস্স অভিজ্ঝাযনং পরাভিজ্ঝাযনং. ভৰপত্থনায ভৰদিট্ঠিভৰরাগৰসেন পিযাযিতস্স ৰত্থুনো ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰে দোমনস্সুপ্পত্তিং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ভৰরাগ…পে… পদূসেন্তী’’তি.

গন্থিত্ৰাতি গন্থিং কত্ৰা. দ্ৰিধাভূতং রজ্জুআদিকে ৰিয গন্থিকরণঞ্হি গন্থনং. চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তা আসৰানং উপ্পত্তিহেতু হোন্তীতি সম্বন্ধো. পরিযুট্ঠানপ্পত্তা একচ্চে কিলেসা ৰিসেসতো আসৰুপ্পত্তিহেতু হোন্তীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং উপ্পটিপাটিৰচনং. তপ্পটিপক্খে ৰিসযে পত্থেতীতি যোজনা. তব্বিসযবহুলে ভৰে পত্থেতীতি যথা মানুসকেহি কামেহি নিব্বিন্নরূপা দেৰূপপত্তি. তংসভাৰত্তাতি দিট্ঠিসভাৰত্তা. অপরাপরন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং. একচ্চা হি দিট্ঠি একচ্চস্স দিট্ঠাভিনিৰেসস্স কারণং হোতি, যথা সক্কাযদিট্ঠি ইতরাসং. অভিনিৰিসন্তস্সাতি অভিনিৰেসনহেতু. ‘‘অযোনিসোমনসিকারতো…পে… অৰিজ্জাসৰো উপ্পজ্জতী’’তি ইদং সচ্চাভিনিৰেসস্স ফলভূতং অৰিজ্জাসৰং দস্সেতি একন্তৰস্সিমেঘৰুট্ঠানেন ৰিয মহোঘপ্পৰত্তি. অৰিজ্জাসৰো সিদ্ধো হোতি ৰুট্ঠিহেতুকমহোঘসিদ্ধিযা উপরিমেঘৰুট্ঠানং ৰিয.

‘‘নন্দীরাগসহগতা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৪) ৰিয তব্ভাৰত্থো সহগতসদ্দোতি আহ ‘‘অনুসয…পে… ভূতা ৰা’’তি. চিত্তস্স অব্ভন্তরসঙ্খাতং হদযন্তি ৰিপাকচিত্তপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰদতি. ৰিপাকৰট্টেপি কিলেসৰাসনাহিতা অত্থি কাচি ৰিসেসমত্তা.

লোভসহগতস্স ৰিঞ্ঞাণস্স. ইতরস্স দোসসহগতাদিকস্স. ব্যঞ্জনেন ৰিয ভোজনস্স আরম্মণস্স অভিসঙ্খরণং ৰিসেসাপাদনং উপসেচনং, নন্দী সপ্পীতিকতণ্হা উপসেচনং এতস্সাতি নন্দূপসেচনং উপসেচনভূতাযপি নন্দিযা রাগসল্লউপনিসতো. উপসিত্তে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতুং পাল়িযা ‘‘রাগসল্লেন নন্দূপসেচনেন ৰিঞ্ঞাণেনা’’তি ৰুত্তন্তি তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘কেন পন তং নন্দূপসেচন’’ন্তি পুচ্ছতি.

রাগসল্লেনাতি হেতুম্হি করণৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘রাগসল্লেন হেতুভূতেনা’’তি আহ. উপনিস্সযপচ্চযত্থো চেত্থ হেত্ৰত্থো. উপগন্তব্বতো ৰিঞ্ঞাণেনাতি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজেতব্বং. ‘‘পতিট্ঠাভাৰতো’’তি ইমিনা ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযাদিপচ্চযতং ৰদতি. তেনাহ ‘‘রূপক্খন্ধং নিস্সায তিট্ঠতী’’তি. এৰং দুতিযাদিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি নিস্সযাদিপচ্চযতা ৰত্তব্বা পতিট্ঠাৰচনতো.

৮৫. যদিপি অকুসলমূলাদিকে তিপুক্খলস্স, তণ্হাদিকে নন্দিযাৰট্টস্স দিসাভাৰেন ৰক্খতি, তথাপি অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৰেসতো একস্মিং নযে সিদ্ধে ইতরেপি সিদ্ধা এৰ হোন্তীতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘আহারাদযো…পে… ৰৰত্থপেতু’’ন্তি ৰুত্তং. ৰক্খমানে ৰা অকুসলমূলতণ্হাদিকে আদিসদ্দেন সঙ্গহেত্ৰা ‘‘আহারাদযো’’তি ৰদন্তো ‘‘নযান’’ন্তি বহুৰচনমাহ. একস্স অত্থস্সাতি রাগচরিতস্স উপক্কিলেসতাসঙ্খাতস্স একস্স পযোজনস্স. ব্যঞ্জনত্থোপি গহিতো, ন ব্যঞ্জনমেৰ গহিতন্তি সুত্তপদানি অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযাযৰচনানি যথারহং তণ্হাৰত্থূনং তত্থ কথিতত্তা ৰুত্তং ‘‘সৰত্থুকা তণ্হা ৰুত্তা’’তি. দোসৰত্থূনং, দিট্ঠিৰত্থূনঞ্চ তত্থ কথিতত্তা ‘‘সৰত্থুকো দোসো, সৰত্থুকা দিট্ঠি চ ৰুত্তা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘ৰুত্তনযানুসারেনা’’তি.

দুক্খাকারেন সহ দুক্খাকারং গহেত্ৰাতি অত্থো. এৰঞ্চেতন্তি যদি তংতংঅনুপস্সনাবহুলস্স ৰসেন পুরিমাহারদ্ৰযাদীসু ৰিমোক্খমুখৰিসেসনিদ্ধারণং কতং, এতং এৰমেৰ ৰেদিতব্বং, ন অঞ্ঞথা. তত্থ কারণং ৰদন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা অরিযমগ্গানং ওধিসো কিলেসপ্পজহনতো পহাতব্বেসু ধম্মেসু নিযমো অত্থি, ন এৰং ৰিপস্সনায পরিঞ্ঞাপহানানং অনিচ্চন্তিকত্তাতি.

অপরে পনাহু – পুরিমে আহারদ্ৰযে পরিকিলেসভাৰেন, দুক্খপচ্চযত্তা চ দুক্খলক্খণং সুপাকটং. তত্থ পুরিমে ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিদ্ৰযৰিঞ্ঞাণাহারে ততিযৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং অনিচ্চলক্খণং, মনোসঞ্চেতনাহারে চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং অনত্তলক্খণং সুপাকটন্তি তিস্সন্নং অনুপস্সনানং পৰত্তিমুখতায তেহি অপ্পণিহিতাদিৰিমোক্খমুখেহি পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি. তথা ৰিপল্লাসাদীসু পুরিমদ্ৰযং দুক্খানুপস্সনায উজুৰিপচ্চনীকং, ইতরদ্ৰযং অনিচ্চানত্তানুপস্সনানং. ইতি পৰত্তিমুখতায চ উজুৰিপচ্চনীকতায চ ইমে ধম্মা যথারহং অপ্পণিহিতাদিৰিমোক্খমুখেহি পরিঞ্ঞেয্যা, পহাতব্বা চ ৰুত্তা. তত্থ সুভসুখসঞ্ঞাকামুপাদানসীলব্বতুপাদানকামযোগভৰযোগঅভিজ্ঝাকায গন্থকামাসৰকামোঘ ভৰোঘ রাগসল্লছন্দঅগতিগমনানি সুখস্সাদৰসেন পৰত্তনতো দুক্খানুপস্সনায পটিপক্খভাৰতো ব্যাপাদকাযগন্থদোসসল্লদোসঅগতিগমনানি পৰত্তিমুখতায অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখেন পহাতব্বানি. ততিযসঞ্ঞাদযো নিচ্চাভিনিৰেসতন্নিমিত্তাহি অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খভাৰতো অনিমিত্তৰিমোক্খমুখেন পহাতব্বা. চতুত্থসঞ্ঞাদযো অত্তাভিনিৰেসতন্নিত্তাহি অনত্তানুপস্সনায পটিপক্খভাৰতো সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখেন পহাতব্বা. তত্থ মানসল্লভযঅগতিগমনানং নিচ্চাভিনিৰেসনিমিত্ততা ৰেদিতব্বা. ন হি অনিচ্চতো পস্সতো মানজপ্পনং, ভযং ৰা সম্ভৰতি. অৰিজ্জাযোগাদীনং অত্তাভিনিৰেসনিমিত্ততা পাকটা এৰাতি.

৮৬. অপ্পমঞ্ঞাৰজ্জা রূপাৰচরসমাপত্তিযো দিব্বৰিহারা ‘‘দেৰূপপত্তিসংৰত্তনিককুসলসমাপত্তিযো চা’’তি কত্ৰা, সতিপি তব্ভাৰে পরহিতপটিপত্তিতো, নিদ্দোসতায চ সেট্ঠা ৰিহারাতি চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা ব্রহ্মৰিহারা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো অরিযৰিহারা ‘‘আরকা কিলেসেহি অরিযানং ৰিহারা’’তি. চতস্সো আরুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৰিহারা, সতিপি দেৰূপপত্তিসংৰত্তনিককুসলসমাপত্তিভাৰে আনেঞ্জসন্ততাহি লোকিযেসু সিখাপ্পত্তিতো.

অধিকরণভেদেনাতি ৰত্থুভেদেন.

যং অভিণ্হং ন পৰত্ততি, তং অচ্ছরিযন্তি দস্সেতুং ‘‘অন্ধস্স…পে… উপ্পজ্জনক’’ন্তি ৰুত্তং. অধিতিট্ঠতি সীলাদি এতেন সচ্চেন, এত্থ ৰা সচ্চে নিমিত্তভূতে, অধিট্ঠানমত্তমেৰ ৰা তং সচ্চন্তি এৰং করণাধিকরণভাৰত্থা পচ্চযৰসেন ৰেদিতব্বা সমানাধিকরণসমাসপক্খে. তথা অঞ্ঞপদত্থসমাসপক্খে. ইতরস্মিং পন সমাসে করণাধিকরণত্থা এৰ, তে চ খো সীলাদিৰসেন চ ৰেদিতব্বা. সুখন্তি ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানসুখং. লোকিযৰিপাকসুখম্পি লব্ভতেৰ. ‘‘নাঞ্ঞত্র বোজ্ঝা…পে… পাণিন’’ন্তি (সং. নি. ১. ৯৮) হি ইমায গাথায সঙ্গহিতা অনত্তপরিহারমুখেন সত্তানং অভযা নিব্বানসম্পত্তিসুখাৰহা চত্তারো ধম্মা ইধ ‘‘সুখভাগিযা’’তি ৰুত্তাতি. অনৰসেসপরিযাদানতোতি ফরণৰসেন অনৰসেসগ্গহণতো.

পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স পঠমপটিপদাৰসেন পৰত্তস্সাতি অধিপ্পাযো. এৰং সেসেসুপি. ‘‘যথা হী’’তিআদিনা যথাৰুত্তপটিপদাসতিপট্ঠানানং নানন্তরিযকতং উপমায ৰিভাৰেতি. সতিপি চ সব্বাহি পটিপদাহি সব্বেসং সতিপট্ঠানানং নিযমাভাৰে নানন্তরিকভাৰেন দেসনাক্কমেনেৰেত্থ নেসং অযমনুক্কমো কতোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা কাযৰেদনাসু সুভসুখসঞ্ঞানং দুব্বিনিৰেঠিযতায অসুভদুক্খানুপস্সনানং কিচ্চসিদ্ধিতো পুরিমেন পটিপদাদ্ৰযেন পুরিমং সতিপট্ঠানদ্ৰযং যোজিতং তদভাৰতো. ইতরেন ইতরং. তানি হি পুরিমেসু সতিপট্ঠানেসু কতকম্মস্স ইচ্ছিতব্বানি. অথ ৰা যথা তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতানং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং ৰসেন চতস্সো পটিপদা যোজিতা, এৰং চত্তারি সতিপট্ঠানানি সম্ভৰন্তীতি দস্সেতুং পটিপদাসতিপট্ঠানানং অযমনুক্কমো কতো.

‘‘তথা’’তি ইমিনা যথা সমানপটিপক্খতায পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স ভাৰনা পঠমস্স ঝানস্স ৰিসেসাৰহা, এৰং পীতিসহগতাদিসমানতায দুতিযসতিপট্ঠানাদিভাৰনা দুতিযজ্ঝানাদীনং ৰিসেসাৰহাতি ইমমত্থং উপসংহরতি. পীতিপটিসংৰেদনাদীতি আদিসদ্দেন সুখপটিসংৰেদনং, চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদনং, পস্সম্ভনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. চিত্তস্স অভিপ্পমোদনগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পটিসংৰেদনসমাদহনৰিমোচনানম্পি ৰসেন পৰত্তিযা ইচ্ছিতব্বত্তা. অনিচ্চৰিরাগাদীতি আদিসদ্দেন নিরোধপটিনিস্সগ্গা সঙ্গয্হন্তি.

রূপাৰচরসমাপত্তীনন্তি এত্থ পটিলদ্ধমত্তং পঠমজ্ঝানং পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা পগুণৰসীভাৰাপাদনস্স পচ্চযো হোতি, ন ইতরাসং. ইতরাসং পন অধিট্ঠানভাৰেন পরম্পরায পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. ব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কঅরতিরাগা ব্যাপাদৰিতক্কাদযো. সুখেনাতি অকিচ্ছেন, অকসিরেনাতি অত্থো.

দিব্বৰিহারাদিকে চত্তারো ৰিহারে পদট্ঠানং কত্ৰা নানাসন্তানেসু উপ্পন্নায ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায যথাক্কমং অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিৰসেন পৰত্তৰিসযং সন্ধায পাল়িযং ‘‘পঠমো ৰিহারো ভাৰিতো বহুলীকতো’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মপ্পধানসদিসঞ্হেত্থ সম্মপ্পধানং ৰুত্তং. অরিযৰিহারে চ হেট্ঠিমে নিস্সায উপরিমগ্গাধিগমায ৰাযমন্তস্স অযং নযো লব্ভতি. মগ্গপরিযাপন্নস্সেৰ ৰা সম্মপ্পধানস্স নানাসন্তানিকস্স যথাৰুত্তৰিপস্সনাগমনেন তংতংকিচ্চাদিকস্স ৰসেনেতং ৰুত্তং. সক্কা হি ৰিপস্সনাগমনেন সদ্ধিন্দ্রিযাদিতিক্খতাৰিসেসো ৰিয ৰীরিযস্স কিচ্চৰিসেসৰিসযো মগ্গো ৰিঞ্ঞাতুং.

তথা সিখাপ্পত্তউপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিদিব্বৰিহারং নিস্সায উপ্পন্নং পঠমং সম্মপ্পধানং মানপ্পহানং উক্কংসেতি, ব্রহ্মৰিহারসন্নিস্সযে উপ্পন্নং দুতিযং সম্মপ্পধানং কামালযসমুগ্ঘাতং, অরিযৰিহারসন্নিস্সযেন উপ্পন্নং ততিযং সম্মপ্পধানং অৰিজ্জাপহানং, সন্তৰিমোক্খসন্নিস্সযেন উপ্পন্নং চতুত্থং সম্মপ্পধানং ভৰূপসমং উক্কংসেতীতি দস্সেতুং ‘‘পঠমং সম্মপ্পধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

পহীনমানো ন ৰিসংৰাদেয্যাতি মানপ্পহানং সচ্চাধিট্ঠানং ৰড্ঢেতি ৰিসংৰাদননিমিত্তস্সেৰ অভাৰতো. অপ্পহীনমানো হি মাননিস্সযেন কিঞ্চি ৰিসংৰাদেয্য. কামালযে, দিট্ঠালযে চ সমুগ্ঘাটিতে চাগপটিপক্খস্স অৰসরো এৰ নত্থীতি আলযসমুগ্ঘাতো চাগাধিট্ঠানং ৰড্ঢেতি. অৰিজ্জায সমুচ্ছিন্নায পঞ্ঞাবুদ্ধিযা পরিবন্ধোৰ নত্থি, ভৰসঙ্খারেসু ওস্সট্ঠেসু অভৰূপসমস্স ওকাসোৰ নত্থীতি মানপ্পহানাদযো সচ্চাধিট্ঠানাদিকে সংৰড্ঢেন্তীতি দস্সেতুং ‘‘মানপ্পহান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অৰিসংৰাদনসীলো ধম্মচ্ছন্দবহুলো ছন্দাধিপতেয্যং সমাধিং নিব্বত্তেতি. চাগাধিমুত্তো নেক্খম্মজ্ঝাসযো অকোসজ্জবহুলতায ৰীরিযাধিপতেয্যং, ঞাণুত্তরো চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেন্তো চিত্তাধিপতেয্যং, ৰূপসন্তসভাৰো উপসমহেতুভূতায ৰীমংসায ৰীমংসযতো ৰীমংসাধিপতেয্যং সমাধিং নিব্বত্তেতীতি সচ্চাধিট্ঠানাদিপারিসুদ্ধিছন্দসমাধিআদীনং পারিপূরিযা সংৰত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘সচ্চাধিট্ঠানং ভাৰিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

ধম্মচ্ছন্দবহুলো ছন্দসমাধিম্হি ঠিতো ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাতে অনৰজ্জসেৰী হোতি. আরদ্ধৰীরিযো ৰীরিযসমাধিম্হি ঠিতো সংকিলেসপক্খস্স সন্তপনৰসেনেৰ পুঞ্ঞং পরিপূরেতি. চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেন্তো চিত্তসমাধিম্হি ঠিতো পঞ্ঞায উপকারানুপকারকে ধম্মে পরিগ্গণ্হন্তো বুদ্ধিং ফাতিং গমিস্সতি. ৰীমংসাসমাধিম্হি ঠিতো ধম্মৰিচযবহুলো উপধিপটিনিস্সগ্গাৰহমেৰ পটিপত্তিং ব্রূহেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ছন্দসমাধি ভাৰিতো’’তিআদি ৰুত্তং.

দূরাদূরপচ্চত্থিকনিৰারণে বহূপকারো ইন্দ্রিযসংৰরো মেত্তায ৰিসেসুপ্পত্তিহেতুতো মেত্তং ৰড্ঢেতি. তপেন সংকিলেসধম্মে ৰিক্খম্ভেন্তো ৰীরিযাধিকো পরদুক্খাপনযনকামতং সাহত্থিকং করোতীতি তপো করুণং সংৰড্ঢেতি. পঞ্ঞা পরিযোদাপিতা সাৰজ্জানৰজ্জধম্মে পরিগ্গণ্হন্তী পহাসনিপাততো মুদিতং রক্খন্তী পরিব্রূহেতি. উপধিনিস্সগ্গো পক্খন্দো নিন্নপোণপব্ভারোৰ সম্মদেৰ সত্তসঙ্খারেসু উদাসিনো হোতীতি সো উপেক্খাৰিহারং পরিৰড্ঢেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্রিযসংৰরো ভাৰিতো’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘যো যস্স ৰিসেসপচ্চযো, সো তং পরিপূরেতীতি ৰুত্তো’’তি.

৮৭. দিসাভাৰেনাতি নযানং দিসাভাৰেনাতি যোজেতব্বং. অত্থোপিস্স পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যেন চতুক্কেন যস্স রাগচরিতাদিপুগ্গলস্স ৰোদানং ৰিসুদ্ধি. যথা অপরিঞ্ঞাতা, অপ্পহীনা চ পঠমাহারৰিপল্লাসাদযো রাগচরিতাদীনং পুগ্গলানং উপক্কিলেসা, এৰং পঠমপটিপদাদযো ভাৰিতা বহুলীকতা নেসং ৰিসুদ্ধিযো হোন্তীতি ৰুত্তনযানুসারেন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি আহ ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰা’’তি.

অথ ৰা পুরিমাহি দ্ৰীহি পটিপদাহি সিজ্ঝমানা ৰিপস্সনা অত্তনো কিচ্চৰুত্তিসঙ্খাতং পৰত্তিদুক্খম্পি সঙ্গণ্হন্তী দুক্খানুপস্সনাবাহুল্লৰিসেসতো দুক্খলক্খণং পটিৰিজ্ঝন্তী ‘‘অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা. ততিযায পটিপদায সিজ্ঝমানা সুখপ্পৰত্তিকতায সম্মদেৰ সন্ততিঘনং ভিন্দিত্ৰা অনিচ্চলক্খণং ৰিভাৰেন্তী ‘‘অনিমিত্তং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা. চতুত্থায পন পটিপদায সিজ্ঝমানা সুখপ্পৰত্তিকতায, ৰিসদঞাণতায চ সমূহকিচ্চারম্মণঘনং ভিন্দিত্ৰা সম্মদেৰ অনত্তলক্খণং ৰিভাৰেন্তী ‘‘সুঞ্ঞতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা.

তথা কাযৰেদনানুপস্সনা ৰিসেসতো দুক্খলক্খণং ৰিভাৰেন্তী, চিত্তানুপস্সনা অনিচ্চলক্খণং, ধম্মানুপস্সনা অনত্তলক্খণন্তি তা যথাক্কমং ‘‘অপ্পণিহিতাদিৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা.

সপ্পীতিকতায অস্সাদানি পঠমদুতিযজ্ঝানানি ৰিরজ্জনৰসেন ৰিসেসতো দুক্খতো পস্সন্তিযা ৰিপস্সনায ৰসেন ‘‘অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তানি. ততিযং সন্তসুখতায বাহিরকানং নিচ্চাভিনিৰেসৰত্থুভূতং সভাৰতো ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পস্সন্তিযা ৰিপস্সনায ৰসেন ‘‘অনিমিত্তং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তং. চতুত্থং উপক্কিলেসৰিগমাদীহি পরিসুদ্ধং সুসমাহিতং যথা পরেসং, এৰং অত্তনো চ যথাভূতসভাৰাৰবোধহেতুতায সম্মদেৰ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি পস্সন্তিযা ৰিপস্সনায ৰসেন ‘‘সুঞ্ঞতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তং.

এৰং ৰিহারানং ৰিপস্সনাৰসেনেৰ ৰিমোক্খমুখতা, তত্থ ‘‘দিব্বব্রহ্মৰিহারানং সন্তসুখতায অস্সাদনীযতা’’তিআদিনা অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখতা যোজেতব্বা. অরিযৰিহারস্স পঞ্ঞাধিকত্তা ৰিসেসতো অনত্তানুপস্সনাসন্নিস্সযতায সুঞ্ঞতৰিমোক্খতা. আনেঞ্জৰিহারস্স সন্তৰিমোক্খতায অনিচ্চলক্খণপ্পটিৰেধস্স ৰিসেসপচ্চযসভাৰতো অনিমিত্তৰিমোক্খমুখতা যোজেতব্বা.

তথা পুরিমানং দ্ৰিন্নং সম্মপ্পধানানং সংকিলেসৰিসযত্তা কিলেসদুক্খৰীতিক্কমস্স দুক্খানুপস্সনাবাহুল্লত্তা অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখতা. ততিযস্স অনুপ্পন্নকুসলুপ্পাদনেন ধম্মানং উদযৰযৰন্ততাৰিভাৰনতো অনিচ্চলক্খণং পাকটন্তি অনিমিত্তৰিমোক্খমুখতা. চতুত্থস্স উপ্পন্নানং ঠিতত্তং ব্যাপারাপজ্জনেন ধম্মানং অৰসৰত্তিতাদীপনতো অনত্তলক্খণং সুপাকটন্তি সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখতা.

মানপ্পহানালযসমুগ্ঘাতানং সহাযতণ্হাপহানতায তণ্হাপণিধিৰিসোধনতো অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখতা. অৰিজ্জাপহানস্স পঞ্ঞাকিচ্চাধিকতায সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখতা. ভৰূপসমস্স সঙ্খারনিমিত্তপটিপক্খতায অনিমিত্তৰিমোক্খমুখতা.

পকতিযা দুক্খসভাৰে সঙ্খারে ঞাণসচ্চেন অৰিসংৰাদেন্তো দুক্খতো এৰ পস্সতি, চাগাধিৰিমুত্ততায তণ্হং ৰিদূরীকরোন্তো রাগপ্পণিধিং ৰিসোসেতীতি পুরিমং অধিট্ঠানদ্ৰযং ‘‘অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তং. ইতরস্স পন অধিট্ঠানদ্ৰযস্স সুঞ্ঞতানিমিত্তৰিমোক্খমুখতা ৰুত্তনযা এৰ.

ছন্দাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা ৰিসেসতো ধম্মচ্ছন্দৰতো নেক্খম্মৰিতক্কবহুলস্স হোতি, ৰীরিযাধিপতেয্যা পন কামৰিতক্কাদিকে ৰিনোদেন্তস্সাতি তদুভযং নিস্সায পৰত্তা ৰিপস্সনা ৰিসেসতো রাগাদিপ্পণিধীনং ৰিসোসনতো ‘‘অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা. চিত্তাধিপতেয্যং, ৰীমংসাধিপতেয্যঞ্চ নিস্সায পৰত্তা যথাক্কমং অনিচ্চানত্তানুপস্সনাবাহুল্লতো ‘‘অনিমিত্তং ৰিমোক্খমুখং, অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি চ ৰুত্তা.

অভিজ্ঝাৰিনযনো ইন্দ্রিযসংৰরো, কামসঙ্কপ্পাদিৰিনোদনো তপো চ ৰুত্তনযেনেৰ পণিধিপটিপক্খতো অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখং, বুদ্ধি অনত্তানুপস্সনানিমিত্তং, উপধিপটিনিস্সগ্গো নিমিত্তগ্গাহপটিপক্খোতি তদুভযসন্নিস্সযা ৰিপস্সনা যথাক্কমং ‘‘সুঞ্ঞতং, অনিমিত্তং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা.

আসন্নপচ্চত্থিকরাগং পটিবাহন্তী মেত্তা রাগপণিধিযা পটিপক্খো, করুণা পরদুক্খাপনযনাকারৰুত্তিকা দুক্খসহগতায দুক্খানুপস্সনায ৰিসেসপচ্চযোতি তদুভযসন্নিস্সযা ৰিপস্সনা ‘‘অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তা. মুদিতা সত্তানং মোদগ্গহণবহুলা তদনিচ্চতাদস্সনতো অনিচ্চানুপস্সনায ৰিসেসপচ্চযোতি তন্নিস্সযা ৰিপস্সনা অনিমিত্তং ৰিমোক্খমুখং. উপেক্খা ঞাণকিচ্চাধিকতায অনত্তানুপস্সনায ৰিসেসপচ্চযোতি তন্নিস্সযা ৰিপস্সনা ‘‘সুঞ্ঞতং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুত্তাতি এৰমেত্থ পৰত্তিআকারতো ৰিপস্সতো নিস্সযতো, কিচ্চতো চ ভিন্দিত্ৰা ৰিমোক্খমুখানি যোজিতানীতি.

সমতিক্কমনং পরিঞ্ঞাপহানঞ্চ. সপরসন্তানেতি অত্তনো, পরেসঞ্চ সন্তানে, তেন কাযিকো, ৰাচসিকো চ ৰিহারো ‘‘ৰিক্কীল়িত’’ন্তি ৰুত্তোতি দস্সেতি ‘‘ৰিৰিধো হারো’’তি কত্ৰা. তস্স পন ৰিভাৰনা ইধ অধিপ্পেতা নযস্স ভূমিভাৰতো. যেন পটিপক্খভাৰেন. তেসং পটিপক্খভাৰোতি তেসং আহারাদীনং পটিপক্খভাৰো পহাতব্বভাৰো পটিপদাদীনং পটিপক্খভাৰো পহাযকভাৰোতি যোজেতব্বং. তত্থ পটিপদাগ্গহণেন ৰিপস্সনা কথিতা. ৰিপস্সনা চ চত্তারো আহারে পরিজানন্তী তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগং পজহতীতি উজুকমেৰ তেসং পটিপক্খতা, এৰং ঝানাদীনম্পি উপাদানাদিপটিপক্খতা ৰেদিতব্বা তদুপদেসেন ৰিপস্সনায কথিতত্তা. ৰিপল্লাসসতিপট্ঠানানং পটিপক্খভাৰো পাকটো এৰ. ন্তি সীহৰিক্কীল়িতং. ৰীসতিযা চতুক্কেহি ৰিসভাগতো ৰিত্থারেন ৰিভত্তন্তি তীহি পদেহি সঙ্গহেত্ৰা কথিকত্তা ৰুত্তং ‘‘সঙ্খেপেন দস্সেন্তো’’তি.

ইন্দ্রিযানন্তি সদ্ধাদিইন্দ্রিযানং. দসন্নং চতুক্কানং নিদ্ধারণাতি যোজনা.

৮৮. নিগ্গচ্ছতীতি নিক্খমতি. ততো নিদ্ধারেত্ৰা ৰুচ্চমানো হি নিগ্গচ্ছন্তো ৰিয হোতীতি. চত্তারো পুগ্গলেতি ‘‘তণ্হাচরিতো মন্দো’’তিআদিনা (নেত্তি. ৬) ৰুত্তে চত্তারো পুগ্গলে. পুগ্গলাধিট্ঠানেন চেত্থ ধম্মো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ভূমিং নিদ্দিসিত্ৰা’’তি. ততো এৰাতি যথাৰুত্তপুগ্গলচতুক্কতো এৰ. ইতরত্থাপীতি ‘‘সুখায…পে… পুগ্গলা’’তি এত্থাপি. সাধারণাযাতি পঠমচতুত্থাহিপি ৰিমিস্সায. যথাৰুত্তাসূতি দুতিযততিযাসু.

হেট্ঠাতি দেসনাহারৰিভঙ্গৰিচযহারসম্পাতৰণ্ণনাসু.

এসেৰ নযোতি কুসলমূলাদিদ্ৰাদসতিকসঙ্গহো অনৰজ্জপক্খো. ‘‘ৰোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৰোদান’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১১) ৰং নেতব্বতং সন্ধাযাহ.

যথা হারউদ্দেসো কতো, এৰং নযানং অকরণে কারণং, পযোজনঞ্চ ৰিভাৰেতুকামো ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. নযেহি নযন্তরেহি. সম্ভৰদস্সনত্থন্তি উপপত্তিদস্সনত্থং. তত্থ সম্ভৰো অনুদ্দেসক্কমেন নিদ্দিসনে করণং দস্সনং পযোজনং. যদি হি ইমে নযা উপ্পত্তিট্ঠানৰসেন অসংকিণ্ণা ভৰেয্যুং, হারা ৰিয উদ্দেসানুক্কমেনেৰ নিদ্দিসিতব্বা সিযুং. তথা হি ৰুত্তং হারানং উদ্দেসাৰসানে ‘‘এতে সোল়স হারা পকিত্তিতা অত্থতো অসংকিণ্ণা’’তি (নেত্তি. ১).

যস্মা পনেতে মূলপদেহি মূলপদন্তরনিদ্ধারণেন অঞ্ঞমঞ্ঞং তে নিগ্গচ্ছন্তি, তস্মা একস্মিং নিদ্দিট্ঠে ইতরোপি অত্থতো নিদ্দিট্ঠোযেৰ নাম হোতীতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘উদ্দেসানুক্কমেন নিদ্দেসো ন কতো’’তি.

ইদানি তমেৰ সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘পঠমনযতো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তণ্হাদিট্ঠিচরিতৰসেন দ্ৰিধা পুগ্গলে ৰিভজিত্ৰা তেসং ৰসেন নন্দিযাৰট্টনযং নীহরিত্ৰা পুন তে এৰ তণ্হাদিট্ঠিচরিতে চতুপ্পটিপদাৰিভাগেন ৰিভজিত্ৰা সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স সম্ভৰো দস্সিতো, তে এৰ চতুপ্পটিপদাভেদভিন্নে পুগ্গলে পুন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰিভাগেন তিধা ৰিভজিত্ৰা তিপুক্খলস্স নযস্স সম্ভৰো দস্সিতো. তং সন্ধাযাহ ‘‘পঠমনযতো…পে… নিদ্দিট্ঠো’’তি.

যস্মা সুভসুখসঞ্ঞাহি লোভো, নিচ্চসঞ্ঞায দোসো ‘‘ইমিনা মে অনত্থো কতো’’তি আঘাতুপ্পত্তিতো, অত্তসঞ্ঞায মোহো গহিতো হোতি. তথা অসুভসঞ্ঞাদীহি অলোভাদযো, তস্মা ধম্মাধিট্ঠানৰসেন ততিযনযতো দুতিযনযস্স সম্ভৰো. যস্মা পন লোভে সতি সম্ভৰতো লোভগ্গহণেনেৰ দোসো গয্হতি. লোভো চ তণ্হা, মোহো অৰিজ্জা, তপ্পটিপক্খতো অলোভাদোসেহি সমথো গয্হতি, অমোহেন ৰিপস্সনা, তস্মা ধম্মাধিট্ঠানৰসেনেৰ দুতিযনযতো পঠমনযস্স সম্ভৰোতি ইমং ৰিসেসং দীপেতুং উদ্দেসানুক্কমেন নিদ্দেসো ন কতোতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মাধিট্ঠানৰসেন পনা’’তিআদিমাহ.

তেনেৰাতি ততিযনযতো দুতিযনযস্স ৰিয দুতিযনযতো পঠমনযস্সপি সম্ভৰতো. এৰং পাল়িযং পুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন আগতং নিস্সায অট্ঠকথাযং ধম্মাধিট্ঠানৰসেনেৰ নযনিগ্গমো নিদ্ধারিতোতি অযমেৰ ৰিসেসো. যদি এৰন্তি পাল়িযং আগতপ্পকারতো অঞ্ঞেনপি পকারেন নযা নিদ্ধারেতব্বা, এৰং সন্তে যথা পুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন পঠমনযতো ততিযনযস্স, ততিযনযতো দুতিযনযস্স সম্ভৰো দস্সিতো, এৰং ধম্মাধিট্ঠানৰসেনেৰ পঠমনযতো ততিযনযদুতিযনযানং, ধম্মাধিট্ঠানৰসেনেৰ দুতিযনযতো ততিযনযস্স সম্ভৰো দীপেতব্বোতি ইমমত্থমাহ ‘‘দ্ৰে হুত্ৰা…পে… সিযা’’তি.

তত্থ নযোতি পচ্ছা ৰুত্তদুতিযনযো. অত্থতোতি অত্থাপত্তিতো, অত্থতো লব্ভমানত্তা এৰ সরূপেন ন কথিতোতি অত্থো. ইদানি তং অত্থাপত্তিং একন্তিকং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. অনুপ্পৰেসো ইচ্ছিতো তংতংনযমূলপদানং নযন্তরমূলপদেসু সমৰরুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘যত্থ সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতি, যত্থ সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতী’’তি (নেত্তি. ৩) চ ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থোতি ‘‘নযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅনুপ্পৰেসো নিগ্গমো’’তি অযং দুৰিধো অত্থো. পিটকানং অত্থকথনং পেটকং, সো এৰ উপদেসোতি পেটকোপদেসো, উপদেসভূতা পরিযত্তিসংৰণ্ণনাতি অত্থো.

আদিতো পট্ঠাযাতি নযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅনুপ্পৰেসনিগ্গমমত্তমেৰ অৰিভাৰেত্ৰা নযৰিচারস্স পঠমাৰযৰতো পভুতি ৰিভাৰনা দীপনা পকাসনা.

দোসদিট্ঠীতি অপ্পস্সাদতাদিদোসগাহিকদিট্ঠী, দোসদস্সিনোতি অত্থো. তে হি অসমূহতানুসযা, কামেসু চ আদীনৰদস্সিনো. ইদঞ্হি নেসং অঙ্গদ্ৰযং অত্তকিলমথানুযোগস্স কারণং ৰুত্তং. নত্থি অত্থোতি যো রাগাভিভূতেহি অন্ধবালেহি পরিকপ্পিতো দিট্ঠধম্মিকো কামেহি অত্থো, সো মধুবিন্দুগিদ্ধস্স মধুলিত্তসত্থধারাৰলেহনসদিসো অপ্পস্সাদো বহুদুক্খো বহুপাযাসো বহুআদীনৰো সৰিঘাতো সপরিল়াহো সম্পরাযিকো তথেৰাতি সব্বদাপি ৰিঞ্ঞূজাতিকস্স কামেহি পযোজনং ন ৰিজ্জতি. অনজ্ঝোসিতাতি অনভিভূতা ৰিহরন্তি. তেন ৰুচ্চতি সুখা পটিপদাতি তেন মন্দকিলেসভাৰেন তেসং পুগ্গলানং অকিচ্ছেন সিজ্ঝমানা ৰিপস্সনা পটিপদা ‘‘সুখা পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. অজ্ঝোসিতাতি অভিনিৰিট্ঠা. ইমে সব্বে সত্তাতি ইমে তণ্হাদিট্ঠিচরিতভাৰেন দ্ৰিধা ৰুত্তা অপরিমাণপ্পভেদা সব্বেপি পটিপজ্জন্তা সত্তা.

সুখেন পটিনিস্সজ্জন্তীতি কিলেসে অকিচ্ছেন পজহন্তি. ‘‘ইমা চতস্সো পটিপদা’’তিআদি পটিপদানং এত্তাৰতাযং, ৰিসযভাৰকিচ্চেসু চ ব্যভিচারাভাৰদস্সনং. অযং পটিপদাতি নিগমনং, অযং পটিপদা যায ৰসেন সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমিদস্সনত্থং চত্তারো পুগ্গলা নিদ্ধারিতাতি অধিপ্পাযো. চতুক্কমগ্গেন কিলেসে নিদ্দিসতীতি অনন্তরং ৰক্খমানেন আহারাদিচতুক্কমগ্গেন দসৰত্থুকে কিলেসসমূহে নিদ্দিসতি. চতুক্কমগ্গেন অরিযধম্মেসু নিদ্দিসিতব্বাতি তপ্পটিপক্খেন পটিপদাদিচতুক্কমগ্গেন অরিযধম্মেসু বোধিপক্খিযেসু ৰিসযভূতেসু নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বা.

ইদঞ্চ পমাণং চত্তারো আহারাতি ইমেসং ৰিপল্লাসানং পৰত্তিযা পমাণং, যদিদং চত্তারো আহারা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যাৰদেৰ চত্তারো আহারা পরিঞ্ঞং ন গচ্ছন্তি, তাৰদেৰ চত্তারো ৰিপল্লাসে ৰিভজন্তি. যাৰদেৰ চত্তারো ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তাৰদেৰ চত্তারি উপাদানানি পরিব্রূহন্তীতি. এৰং সব্বত্থ যথারহং ৰত্তব্বং. তেনাহ ‘‘এৰং ইমানি সব্বানি দস পদানী’’তি. ‘‘যোজেতব্বানী’’তি চ ৰচনসেসো.

‘‘অভিজ্ঝায গন্থতী’’তি ইমিনা অভিজ্ঝাযনমেৰ গন্থনন্তি দস্সেতি. এস নযো সেসেসুপি. পপঞ্চেন্তোতি দিট্ঠাভিনিৰেসং ৰিত্থারেন্তো.

ৰিপ্পটিসারুপ্পত্তিহেতুভাৰো কিলেসানং আসৰনন্তি আহ ‘‘আসৰন্তী’’তি. কিং ৰিপ্পটিসারাতি তেন কিলেসানং ৰীতিক্কমৰত্থুং ৰদতি. যস্মা অপ্পহীনানুসযস্সেৰ ৰিপ্পটিসারা, ন ইতরস্স, তস্মা ‘‘যে ৰিপ্পটিসারা, তে অনুসযা’’তি ৰুত্তং. পদদ্ৰযেনপি ফলূপচারেন কারণং ৰুত্তং.

পঠমেন পদেনাতি যথাৰুত্তেসু দসসু সুত্তপদেসু পঠমেন পদেন. পঠমায দিসাযাতি তদত্থসঙ্খাতায সীহৰিক্কীল়িতস্স সংকিলেসপক্খে পঠমায দিসায.

ইতীতি এৰং, ৰুত্তনযেনাতি অত্থো. কুসলাকুসলানন্তি যথাৰুত্তঅনৰজ্জসাৰজ্জধম্মানং. পক্খপটিপক্খৰসেনাতি ৰোদানপক্খতপ্পটিপক্খৰসেন. যোজনাতি পঠমদিসাদিভাৰেন যুত্তে কত্ৰা মনসানুপেক্খনা. ‘‘মনসা ৰোলোকযতে’’তি (নেত্তি. ৪) হি ৰুত্তং.

তস্সাতি দিসালোকনস্স. সোতাপত্তিফলাদীনং পরিযোসানতা ইন্দ্রিযৰসেন ৰেদিতব্বা. যেসঞ্হি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং ৰসেন সতিপট্ঠানাদীনি সিজ্ঝন্তি, তেসং ৰসেন সোতাপত্তিফলাদীনং পরিযোসানতা. তত্থ সোতাপত্তিফলে সদ্ধিন্দ্রিযং পারিপূরিং গচ্ছতি. সোতাপন্নো হি সদ্ধায পরিপূরিকারী. সকদাগামিফলে ৰীরিযিন্দ্রিযং পারিপূরিং গচ্ছতি. সকদাগামী হি আরদ্ধৰীরিযো উপরিমগ্গাধিগমায. অনাগামিফলে সমাধিন্দ্রিযং পারিপূরিং গচ্ছতি. অনাগামী সমাধিস্মিং পরিপূরিকারী. অগ্গফলে অরহত্তে সতিন্দ্রিযঞ্চ পঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ পারিপূরিং গচ্ছতি. অরহা হি সতিৰেপুল্লপ্পত্তো, পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তো চাতি.

অপরে পনাহু – সদ্ধাবলেন সুভসঞ্ঞায পহানং. সদ্দহন্তো হি পটিক্কূলমনসিকারে কম্মং করোতি. ৰীরিযবলেন সুখসঞ্ঞায পহানং. ৰীরিযৰা হি সুখস্সাদং অভিভৰিত্ৰা যোনিসোমনসিকারমনুযুঞ্জতি. সমাধিবলেন নিচ্চসঞ্ঞায পহানং. সমাহিতো হি সঙ্খারানং উদযব্বযং পরিগ্গণ্হন্তো অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভতি. পঞ্ঞাবলেন অত্তসঞ্ঞায পহানং. পঞ্ঞৰা হি সঙ্খারানং অৰসৰত্তিতং সল্লক্খেন্তো অত্তসুঞ্ঞতং পটিৰিজ্ঝতি. সতি পন সব্বত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘সতিং চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪; মি. প. ২.১.১৩). এৰং চতুৰিপল্লাসপ্পহাযীনং চতুন্নং ইন্দ্রিযানং পারিপূরিট্ঠানং চত্তারি সামঞ্ঞফলানি চতুৰিপল্লাসমুখানং চতুন্নং দিসানং পরিযোসানানি ৰুত্তানীতি.

‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদি লোভাদীনং হেতুফলভাৰেন সম্পযুত্ততায দস্সনং.

তত্থ মনাপিকেনাতি যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. অমনাপিকেনাপি হি আরম্মণেন ৰিপরিযেসৰসেন লোভো উপ্পজ্জতি. মনাপিকেনাতি ৰা মনাপিকাকারেন. ফস্সৰেদনূপৰিচাররাগৰিতক্কপরিল়াহা সহজাতাপি লব্ভন্তি, অসহজাতাপি. ‘‘উপ্পাদো’’তি এতেন উপ্পজ্জমানসঙ্খারগ্গহণন্তি ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. উপ্পাদলক্খণস্সেৰ পন গহণে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা. ন হি উপ্পাদো উপ্পজ্জতি, রাগজপরিল়াহহেতুকতা চ তেসং রাগস্স তণ্হাসভাৰত্তা. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযো, যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং দুক্খন্তি. তথা চ ৰুত্তং ‘‘তণ্হাসহজাতৰেদনায পন লোভো সহজাতাদিপচ্চযেহি চ পচ্চযো’’তি. এৰং ইট্ঠারম্মণে উপ্পন্নলোভসহগতসুখৰেদনায উদযো ইধ ‘‘উপ্পাদো সঙ্খতলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তো, তস্সা ৰিপরিণামো ‘‘ৰিপরিণামদুক্খতা’’তি. ৰিপরিণামাৰত্থা চ উদযাৰত্থং ৰিনা ন হোতীতি সা তং নিস্সায উপ্পজ্জন্তী ৰিয ৰুত্তা ‘‘উপ্পাদং…পে… দুক্খতা’’তি.

দোসো অকুসলমূলন্তিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং নাম জরা, তং নিস্সায দোমনস্সস্স উপ্পজ্জনতো ৰুত্তং ‘‘ঠিতস্স…পে… দুক্খদুক্খতা’’তি. দোসজপরিল়াহহেতুকতা জরায দোসবহুলস্স পুগ্গলস্স নচিরেন জীরণতো ৰেদিতব্বা.

ৰযোতি সঙ্খারানং নিরোধো. অনিচ্চতাৰসেন চ সঙ্খতধম্মানং সঙ্খারদুক্খতাতি ৰুত্তং ‘‘ৰয…পে… সঙ্খারদুক্খতা’’তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬; পটি. ম. ২.১০). মোহজপরিল়াহহেতুকতা ৰযলক্খণস্স যেভুয্যেন সম্মোহনিমিত্তত্তা, মরণস্স অৰিজ্জাপচ্চযত্তা চ সংসারপ্পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা.

অলোভাদীনং পঞ্ঞাদিপারিপূরিহেতুকতা যথারহং উপনিস্সযকোটিসহজাতকোটিযা চ পচ্চযভাৰেন ৰেদিতব্বা. সব্বে হি কুসলা ধম্মা সব্বেসং কুসলানং ধম্মানং যথাসম্ভৰং পচ্চযৰিসেসা হোন্তি এৰাতি. অব্যাপাদৰিতক্কসন্নিস্সযো উপৰিচারো অব্যাপাদূপৰিচারো. অৰিহিংসূপচারেপি এসেৰ নযো.

অযং তিপুক্খলো নাম দুতিযো নযো সদ্ধিং দিসালোকননযেন নিদ্দিট্ঠোতি ৰচনসেসো. ‘‘ইমে চত্তারো’’তিআদি পুগ্গলাধিট্ঠানেনেৰ নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ভূমিদস্সনত্থং আরদ্ধং. ইমে যথাৰুত্তপটিপদাচতুক্কস্স ৰসেন চতুব্বিধা. ৰিসেসেনাতি দিট্ঠিতণ্হাসন্নিস্সযতাৰিসেসেন. দিট্ঠিচরিতো হি তিক্খপঞ্ঞো, মন্দপঞ্ঞো চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতীতি দ্ৰিধা ৰুত্তোতি. তথা তণ্হাচরিতো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতীতি দ্ৰিধা ৰুত্তোতি দস্সিতো চাযমত্থো. তেনাহ ‘‘দ্ৰে হোন্তি দিট্ঠিচরিতো চ তণ্হাচরিতো চা’’তি.

চত্তারো হুত্ৰাতি সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমিদস্সনে চত্তারো হুত্ৰা ঠিতা, চতুপ্পটিপদাৰসেন চত্তারো কত্ৰা ৰুত্তাতি অত্থো. তযো হোন্তীতি তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমিদস্সনে উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰসেন তযো ভৰন্তি. তযো হুত্ৰাতি তথা তযো হুত্ৰা ঠিতা তযো কত্ৰা কথিতা. দ্ৰে হোন্তীতি ইদানি নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ভূমিদস্সনে দ্ৰে ভৰন্তি. অজ্ঝোসানন্তি দিট্ঠিঅজ্ঝোসানং. অভিনিৰেসোতি তণ্হাভিনিৰেসো. অহংকারোতি অহংমানো ‘‘অহ’’ন্তি ৰা করণং অহংকারো. দিট্ঠিমানমঞ্ঞনানং ৰসেন ‘‘অহমস্মী’’তি সমনুপস্সনা মমংকারো, মমাযনং তণ্হাগ্গাহো.

দসপদানি ‘‘পঠমা দিসা’’তি কাতব্বানীতি নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ‘‘পঠমা দিসা’’তি করণীযানি, ‘‘পঠমা দিসা’’তি ৰৰত্থপেতব্বানীতি অত্থো. সংখিত্তেন…পে… পক্খস্সাতি অনেকপ্পভেদস্সপি কণ্হপক্খস্স সংকিলেসপক্খস্স অত্থং সংখিত্তেন সঙ্খেপেন পটিপক্খে ৰত্তমানে ৰোদানধম্মে উদ্দিস্স ঞাপেন্তি পকাসেন্তি, পঠমা কাতব্বাতি যোজনা. দস পদানি দুতিযকানীতি তণ্হাদিকা দস কোট্ঠাসা ‘‘দুতিযা দিসা’’তি কাতব্বা. ‘‘সংখিত্তেন…পে… কণ্হপক্খস্সা’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বং.

যোনিসোতি উপাযসো. যোনিসো মনসিকারো অনিচ্চাদিৰসেন পঠমমনসিকারো. পঞ্ঞাতি সুতচিন্তামযী পঞ্ঞা, ঝানাভিঞ্ঞা চ. নিব্বিদাতি নিব্বেধঞাণং. সোমনস্সধম্মূপসঞ্হিতং পমোদাদিসহগতং চেতসিকসুখং.

কুসলপক্খে চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন উভযপক্খতো সমুচ্চযৰসেন চতস্সো দিসা, ন পচ্চেকন্তি দস্সেতি.

তেসন্তি তণ্হাদীনং, তণ্হায, তণ্হাপক্খিকানঞ্চাতি অত্থো. সতিপি অনৰসেসতো রাগে পহীযমানে অনৰসেসতো অৰিজ্জাপি পহীযতেৰ, রাগস্স পন চেতোৰিমুত্তি উজুপটিপক্খোতি দস্সনত্থং ‘‘রাগৰিরাগা’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জাৰিরাগাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অযঞ্চ অত্থো ‘‘আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তি’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৩৮) আগতপাল়িযা অত্থৰণ্ণনাৰসেন ৰুত্তা, ইধ পন ‘‘রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি সেক্খফলং, অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি অসেক্খফল’’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ৫১) ৰেৰচনসমারোপনে আগতত্তা পুরিমা অনাগামিফলং. তঞ্হি কামরাগস্স উজুৰিপচ্চনীকতো সমাধিপারিপূরিযাৰ ৰিসেসতো ‘‘রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি, পচ্ছিমা অরহত্তফলং তণ্হায, অৰিজ্জায চ অনৰসেসপ্পহানতো, পঞ্ঞাপারিপূরিযা চ ‘‘অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি.

তত্থাতি নন্দিযাৰট্টনযে. তেসূতি ‘‘চত্তারি পদানী’’তি ৰুত্তেসু তণ্হাদীসু চতূসু মূলপদেসু. ইধ সমোসরণন্তি সঙ্গহো ৰুত্তো, সো চ সভাৰতো, সভাগতো চ হোতীতি তণ্হাদীনি চত্তারি দস্সেত্ৰা ‘‘তেসু অট্ঠারস মূলপদানি সমোসরন্তী’’তি ৰুত্তং. সমথং ভজন্তি সভাৰতো, সভাগতো চাতি অধিপ্পাযো. ৰিপস্সনং ভজন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. নযাধিট্ঠানানং নযাধিট্ঠানে অনুপ্পৰেসো নযানং নযেসু অনুপ্পৰেসো এৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘তিপুক্খলো…পে… অনুপ্পৰিসন্তী’’তি.

অলোভামোহপক্খং অভজাপেত্ৰা অদোসপক্খং ভজাপেতব্বস্স নন্দিযাৰট্টসীহৰিক্কীল়িতমূলপদস্স অভাৰতো অদোসো একসুত্তকোটিযা এককোৰ হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অদোসো অদোসো এৰা’’তি. দোসো দোসো এৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সমোসরন্তি সভাগতো চ সভাৰতো চ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অত্থো.

ভূমি গোচরোতি চ মূলপদানি এৰ সন্ধায ৰদতি. একেকং নযং অনুপ্পৰিসতি তংতংমূলপদানুপ্পৰেসতো. কুসলে ৰা ৰিঞ্ঞাতে অকুসলো পটিপক্খো, অকুসলে ৰা কুসলো পটিপক্খো অন্ৰেসিতব্বো সংৰণ্ণিযমানসুত্তপদানুরূপতো উপপরিক্খিতব্বো. অন্ৰেসনা উপপরিক্খা ‘‘দিসালোকন’’ন্তি ৰুচ্চতি. সো নযো নিদ্দিসিতব্বোতি তথা অন্ৰেসিত্ৰা তেহি ধম্মেহি দিসা ৰৰত্থপেত্ৰা সো সো নযো নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বো. যথা মূলপদেসু মূলপদানং অনুপ্পৰেসো সংৰণ্ণিতো, ইমিনাৰ নযেন মূলপদতো মূলপদানং নিদ্ধারণাতি ৰেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘যথা একম্হি…পে… নিদ্দিসিতব্বানী’’তি আহ. ‘‘একেকস্মিঞ্হী’’তিআদি কারণৰচনং.

তত্থ তত্থাতি একেকস্মিং নযে. একস্মিং ধম্মে ৰিঞ্ঞাতেতি তণ্হাদিকে একস্মিং মূলপদধম্মে সরূপতো, নিদ্ধারণৰসেন ৰা ৰিঞ্ঞাতে. সব্বে ধম্মা ৰিঞ্ঞাতা হোন্তীতি তদঞ্ঞমূলপদভূতা সব্বে লোভাদযো ৰিঞ্ঞাতা নযস্স ভূমিচরণাযোগ্যতায পকাসা পাকটা হোন্তি. ‘‘ইমেস’’ন্তিআদি নযত্তযদিসাভূতধম্মানং মত্থকপাপনেন তিণ্ণং নযানং কূটগ্গহণং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

পুন ‘‘ইমেসূ’’তিআদি কম্মনযদ্ৰযস্স ৰিভাগৰিভাৰনং, তং ৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

নযসমুট্ঠানৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.