৪. পটিনিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. দেসনাহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

৫. অন্ৰত্থসঞ্ঞতন্তি অত্থানুগতসঞ্ঞভাৰং, ‘‘দেসনাহারো’’তি অযং সঞ্ঞা অন্ৰত্থা অত্থানুগতাতি অত্থো.

অৰুত্তমেৰাতি পুব্বে অসংৰণ্ণিতপদমেৰ. ‘‘ধম্মং ৰো’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২০) ৰচনস্স সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘কত্থ পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তেপিটকস্স হি বুদ্ধৰচনস্স সংৰণ্ণনালক্খণং নেত্তিপ্পকরণং, তঞ্চ পরিযত্তিধম্মসঙ্গাহকে সুত্তপদে সংৰণ্ণেতব্বভাৰেন গহিতে গহিতমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘দেসনাহারেন…পে… দস্সেতী’’তি.

যেসং অস্সাদাদীনং ৰিভজনলক্খণো দেসনাহারো, তে গাথায, ইধাপি চ আগতে ‘‘অস্সাদং আদীনৰ’’ন্তিআদিনা উদাহরণৰসেন ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তি গাথাযং ৰুত্তো কতমো অস্সাদো. অথ ৰা ‘‘অস্সাদং আদীনৰ’’ন্তিআদিনা যো ইধ অস্সাদাদীনং উদ্দেসো, তত্থ কতমো অস্সাদোতি চেতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. কম্মকরণত্থভিন্নস্স ৰিসযৰিসযিতালক্খণস্স অস্সাদদ্ৰযস্স নিদস্সনত্থং গাথাদ্ৰযুদাহরণং, তথা কামৰিপরিণামলক্খণস্স, ৰট্টদুক্খলক্খণস্স চাতি দুৰিধস্সাপি আদীনৰস্স নিদস্সনত্থং ‘‘অরিযমগ্গো নিব্বান’’ন্তি দুৰিধস্সাপি নিস্সরণস্স নিদস্সননিদস্সনত্থঞ্চ দ্ৰে দ্ৰে গাথা উদাহটা.

ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; নেত্তি. ৫, ২৬, ৩১; পেটকো. ২২) এত্থ ধম্মচারিনো মগ্গফলনিব্বানেহি সাতিসযারক্খা সম্ভৰতি, সম্পত্তিভৰস্সাপি ৰিপরিণামসঙ্খারদুক্খতাহি দুগ্গতিভাৰো ইচ্ছিতোৰাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘নিস্সরণং অনামসিত্ৰা’’তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘নিব্বানং ৰা উপনিধায সব্বা উপপত্তিযো দুগ্গতী’’তি.

অৰেক্খস্সূতি ৰিধানং. তস্সা পন অৰেক্খায পৰত্তিআকারো, ৰিসযো, কত্তা চ ‘‘সুঞ্ঞতো, লোকং, মোঘরাজা’’তি পদত্তযেন ৰুত্তাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতো…পে… আণত্তী’’তি. তত্থ সঙ্খারানং সুঞ্ঞতা অনত্তসভাৰতায, অত্তসুঞ্ঞতায চ সিযা. যতো তে ন ৰসৰত্তিনো, অত্তসারৰিরহিতা চ, যতো তে অনত্তা, রিত্তা, তুচ্ছা চ অত্তনা, তদুভযং দস্সেতি ‘‘অৰসৰত্তিতা’’তিআদিনা. এৰং মচ্চুতরো সিযাতি এৰং পটিপত্তিযা মচ্চুতরো ভৰেয্যাতি অত্থো. পরিকপ্পেত্ৰা ৰিধিযমানস্স মচ্চুতরণস্স পুব্বভাগপটিপদা দেসনায পচ্চক্খতো সিজ্ঝমানং সাতিসযং ফলন্তি আহ ‘‘তস্স যং…পে… ফল’’ন্তি.

৬. উদাহরণৰসেনাতি নিদস্সনৰসেন. তত্থ ‘‘পুগ্গলৰিভাগেনা’’তি ইমিনা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলপযোজিতো অস্সাদাদীসু ভগৰতো দেসনাৰিসেসোতি দস্সেতি.

ঘটিতমত্তন্তি সোতদ্ৰারানুসারেন মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণসন্তানেন আলম্বিতমত্তং. সস্সতাদিআকারস্সাতি সস্সতুচ্ছেদাকারস্স. ইদঞ্হি দ্ৰযং ধম্মদেসনায চালেতব্বং, ন অনুলোমিকখন্তি, যথাভূতঞাণং ৰা. এতস্মিঞ্হি চতুক্কে আসযসামঞ্ঞতা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী চ, খন্তি চেৰানুলোমিকা;

যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩৬; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা, ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰি. ৰি. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা);

চলনাযাতি ৰিক্খম্ভনায. পরানুৰত্তিযাতি সমুচ্ছেদনায. উগ্ঘটিতে জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি মূলৰিভুজাদিপক্খেপেন সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ৰিপঞ্চিতন্তি ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোতি আহ ‘‘মন্দং সণিক’’ন্তি. নিস্সরণআদীনৰনিস্সরণঅস্সাদাদীনৰনিস্সরণানং ৰিভাৰনা ৰেনেয্যত্তযৰিনযনসমত্থা.

চত্তারোতি অস্সাদো চ আদীনৰো চ অস্সাদো আদীনৰো চ অস্সাদো নিস্সরণঞ্চাতি এতে চত্তারো. যদি নিস্সরণৰিভাৰনা ৰেনেয্যৰিনযনসমত্থা, কস্মা পঞ্চমো ন গহিতোতি আহ ‘‘আদীনৰাৰচনতো’’তি. যদি হি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং সন্ধায অযং নযো ৰুচ্চতি, নিস্সরণমত্তেন সিদ্ধং সিযা. অথ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নেয্যং ৰা, আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ অস্সাদো চ আদীনৰো নিস্সরণঞ্চ ৰত্তব্বো সিযা? তথা অপ্পৰত্তত্তা ন গহিতো. তেনাহ ‘‘আদীনৰাৰচনতো’’তিআদি. দেসনন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং ‘‘সুত্তেকদেসং গাথং ৰা’’তি ৰিসেসেতি. পদপরমঅগ্গহণঞ্চেত্থ সউপাযস্স নিস্সরণস্স অনামট্ঠত্তা.

‘‘কল্যাণ’’ন্তি ইমিনা ইট্ঠৰিপাকো, ‘‘পাপক’’ন্তি অনিট্ঠৰিপাকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অযং অস্সাদো, অযং আদীনৰো’’তি. লাভাদীনং পুঞ্ঞফলত্তা তদনুরোধং ৰা সন্ধায ‘‘অযং অস্সাদো’’তি ৰুত্তং. তব্বিপরিযাযেন অলাভাদীনং আদীনৰতা ৰেদিতব্বা.

কামাতি কিলেসকামসহিতা ৰত্থুকামা. ৰিরূপরূপেনাতি অপ্পতিরূপাকারেন. মথেন্তীতি মদ্দন্তি. পব্বজিতোম্হীতি পব্বজ্জং উপগতো অম্হি. অপণ্ণকন্তি অৰিরজ্ঝনকং. সামঞ্ঞন্তি সমণভাৰো. সমিতপাপভাৰোযেৰ সেয্যো সুন্দরতরো.

তত্থ ‘‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা’’তি অযং অস্সাদো, ‘‘ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্ত’’ন্তি অযং আদীনৰো, ‘‘অপণ্ণকং সামঞ্ঞ’’ন্তি ইদং নিস্সরণন্তি আহ ‘‘অযং…পে… নিস্সরণঞ্চা’’তি.

ফলাদীনং এককৰসেন চ তিকৰসেন চ পাল়িযং উদাহটত্তা ৰুত্তং ‘‘দুকৰসেনপী’’তি.

সুখা পটিপদা, দুক্খা পটিপদাতি যা দ্ৰে পটিপদা, তাসু একেকা দন্ধখিপ্পাভিঞ্ঞতায দ্ৰে দ্ৰে হোন্তীতি আহ ‘‘পটিপদাভিঞ্ঞাকতো ৰিভাগো পটিপদাকতো হোতী’’তি. কতপুব্বকিচ্চস্স পথৰীকসিণাদীসু সব্বপঠমং ‘‘পথৰী’’তিআদিনা পৰত্তমনসিকারো পঠমসমন্নাহারো. উপচারন্তি উপচারজ্ঝানং. পটিপজ্জিতব্বতায ঝানম্পি ‘‘পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. তদঞ্ঞা হেট্ঠিমপঞ্ঞতো অধিকা পঞ্ঞাতি কত্ৰা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি.

কিলেসেতি নীৰরণপ্পকারে, তংসহগতকিলেসে চ. অঙ্গপাতুভাৰন্তি ৰিতক্কাদিঝানঙ্গপটিলাভং.

অভিনিৰিসন্তোতি পট্ঠপেন্তো. রূপারূপং পরিগ্গণ্হন্তোতি রূপারূপধম্মে লক্খণাদীহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তো. পরিগ্গহিতরূপারূপস্স মগ্গপাতুভাৰদন্ধতা চ নামরূপৰৰত্থানাদীনং কিচ্ছসিদ্ধিযা সিযাতি ন রূপারূপপরিগ্গহকিচ্ছতায এৰ দুক্খাপটিপদতা ৰত্তব্বাতি চে? ন, নামরূপৰৰত্থাপনাদীনং পচ্চনীককিলেসমন্দতায সুখসিদ্ধিযম্পি তথাসিদ্ধৰিপস্সনাসহগতানং ইন্দ্রিযানং মন্দতায মগ্গপাতুভাৰতো. রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি অকিচ্ছেনপি পরিগ্গহেত্ৰা, কিচ্ছেন পরিগ্গহিতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. এৰং সেসেসুপি. নামরূপং ৰৰত্থাপেন্তোতি ‘‘নামরূপমত্তমেতং, ন অঞ্ঞো কোচি সত্তাদিকো’’তি ৰৰত্থাপনং করোন্তো. কতরো পনেত্থ ৰারো যুত্তরূপোতি? যো কোচি সকিং, দ্ৰিক্খত্তুং, অনেকসতক্খত্তুন্তি এৰমাদীসু হি ৰিক্খম্ভনৰারেসু সকিং, দ্ৰিক্খত্তুঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰারো সুখা পটিপদা এৰ, ন ততো উদ্ধং সুখা পটিপদা হোতি, তস্মা তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনৰারতো পট্ঠায দুক্খা পটিপদা ৰেদিতব্বা. অপিচ কলাপসম্মসনাৰসানে উদযব্বযানুপস্সনায উপ্পন্নস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসস্স তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনেন কিচ্ছতাৰারো দুক্খা পটিপদা ৰেদিতব্বা. এত্থ দন্ধত্তা পটিপদায এতস্স অকিচ্ছত্তেপি পুরিমানং কিচ্ছত্তে দুক্খাপটিপদতা ৰুত্তনযাৰ. যস্স পন সব্বত্থ অকিচ্ছতা, তস্স পরমুক্কংসগতা সুখা পটিপদা ৰেদিতব্বা.

যথা নামরূপপরিগ্গহকিচ্ছতায মগ্গপাতুভাৰদন্ধতায দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা ৰুত্তা, তথা তব্বিপরিযাযেন চতুত্থী, তদুভযৰোমিস্সতাৰসেন দুতিযা, ততিযা চ ঞাতব্বাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইমিনা…পে… ৰেদিতব্বা’’তি. ৰট্টদুক্খতো নিয্যানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘ৰিপস্সনাপক্খিকা এৰা’’তি ৰুত্তং.

হেতুপাযফলেহীতি এত্থ তণ্হাচরিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ পঠমায পটিপদায হেতু, তণ্হাচরিততা, উদত্থপঞ্ঞতা চ দুতিযায, দিট্ঠিচরিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ ততিযায, দিট্ঠিচরিততা, উদত্থপঞ্ঞতা চ চতুত্থিযা. উপাযো পন যথাক্কমং সতিসমাধিৰীরিযপঞ্ঞিন্দ্রিযানি, সতিপট্ঠানঝানসম্মপ্পধানসচ্চানি চ উপনিস্সযভূতানি. ফলং ৰট্টদুক্খতো নিয্যানং.

সমাধিমুখেনাতি সমাধিমুখেন ভাৰনানুযোগেন. তেনেৰাহ ‘‘সমথপুব্বঙ্গমায ৰিপস্সনাযা’’তি. ইধাতি ইমস্মিং নেত্তিপ্পকরণে. ৰক্খতি ‘‘রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি সেক্খফল’’ন্তি, ‘‘রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তিকামধাতুসমতিক্কম’’ন্তি চ. সোতি অনাগামী.

তেনাতি পটিপক্খেন. ততোতি পটিপক্খতো. সমানাধিকরণৰসেন চ চেতোৰিমুত্তিসদ্দানং সমাসং কত্ৰা ভিন্নাধিকরণৰসেন ৰত্তুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. পুন ‘‘চেতসো ৰা’’তিআদিনা অঞ্ঞপদত্থৰসেন চেতোৰিমুত্তিপদানং সমাসং দস্সেতি. ৰিঞ্ঞাণপরিযাযেন চেতো-সদ্দেন ৰুত্তযোজনা ন সম্ভৰতীতি আহ ‘‘যথাসম্ভৰ’’ন্তি.

হা-সদ্দো গতিঅত্থো, গতি চেত্থ ঞাণগতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘হাতব্বাতি গমেতব্বা’’তি. নেতব্বাতি ঞাপেতব্বা.

৭. তন্তি পুগ্গলৰিভাগং. ঞাণৰিভাগেনাতি সুতমযাদিঞাণপ্পভেদেন. নিব্বত্তনন্তি উপ্পাদনং. তত্থাতি তস্মিং উগ্ঘটিতঞ্ঞুতাতিআদিপুগ্গলৰিভাগভূতে দেসনাভাজনে. দেসনাযন্তি সুত্তে. তং দস্সেতুন্তি তং পুগ্গলৰিভাগং দস্সেতুং. ‘‘স্ৰাযং হারো কথং সম্ভৰতী’’তি কেচি পঠন্তি.

সাতি ৰুত্তপ্পকারধম্মত্থানং ৰীমংসনপঞ্ঞা. অধিকারতোতি ‘‘সত্থা ৰা ধম্মং দেসযতী’’তিআদিঅধিকারতো. সামত্থিযতো উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰেনেয্যৰিনযনসমত্থভাৰতো. পরিযত্তিধম্মস্স উপধারণন্তি এত্থাপি ‘‘অধিকারতো সামত্থিযতো ৰা’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বং.

‘‘ৰীমংসাদিপরিযাযৰতী পঠমৰিকপ্পৰসেন, ৰীমংসাদিৰিভাগৰতী দুতিযৰিকপ্পৰসেন, চিন্তায হেতুভূতায নিব্বত্তা চিন্তামযী’’তি এৰমাদিৰুত্তনযানুসারেন সক্কা যোজেতুন্তি আহ ‘‘সেসং ৰুত্তনযমেৰা’’তি.

সুতচিন্তামযঞাণেসূতি সুতমযঞাণে চ চিন্তামযঞাণে চ সুতচিন্তামযঞাণেসু চ সুতচিন্তামযঞাণেসূতি একদেসসরূপেকসেসো ৰেদিতব্বো. চিন্তামযঞাণেযেৰ হি পতিট্ঠিতা মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে ৰিপস্সনং আরভন্তি, ইতরে সুতচিন্তামযঞাণেসূতি. তেহীতি তথা পঠন্তেহি. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘উপাদারূপং পরিগ্গণ্হাতি, অরূপং পরিগ্গণ্হাতী’’তিআদিনা পটিপদাকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তনযেন.

৮. পরতো ঘোসো পচ্চযভূতো এতিস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন চ যোনিসোমনসিকারেনা’’তি ইদং আৰুত্তিনযেন দুতিযং আৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. তেন সাৰকানং ভাৰনামযঞাণুপ্পত্তি সঙ্গহিতা হোতি. সাৰকানমেৰ ৰা ঞাণুপ্পত্তি ইধাধিপ্পেতা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰিভাগকথনতো. এতস্মিং পক্খে পুব্বে ৰুত্তএকসেসনযোপি পটিক্খিত্তো দট্ঠব্বো. ‘‘আসযপযোগপবোধস্স নিপ্ফাদিতত্তা’’তি এতেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযপরিযাপন্নানি পুব্বহেতুসঙ্গহানি সুতচিন্তামযঞাণানি সন্ধায ‘‘ইমা দ্ৰে পঞ্ঞা অত্থী’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. অত্থিভাৰো চেতাসং পটিপক্খেন অনুপদ্দুততা ৰেদিতব্বা. অপরিক্খতত্তা অনভিসঙ্খতত্তা. সুতমযঞাণস্সাপি পুরিমসিদ্ধস্স.

৯. দেসনাপটিপদাঞাণৰিভাগেহীতি নিস্সরণদেসনাদিদেসনাৰিভাগেহি, দুক্খাপটিপদাদিপটিপদাৰিভাগেহি, সুতমযঞাণাদিঞাণৰিভাগেহি.

অৰসিট্ঠপারিসজ্জেনাতি খত্তিযগহপতিপরিসপরিযাপন্নেন. অট্ঠন্নন্তি খত্তিযপরিসা ব্রাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহারাজিকতাৰতিংসমারব্রহ্মপরিসাতি ইমাসং অট্ঠন্নং.

সমত্থেতীতি সমত্থং সম্বন্ধত্থং করোতি.

তমেৰ দ্ৰাদসপদভাৰং দীপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. তদত্থস্সাতি ছছক্কপরিযাযত্থস্স (ম. নি. ৩.৪২০ আদযো). সব্বপরিযত্তিধম্মসঙ্গাহকত্তা ছছক্কপরিযাযস্স, তদত্থস্স চ ধম্মচক্কপ্পৰত্তেন সুত্তেন (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) সঙ্গহিতত্তা ৰুত্তং ‘‘সব্বস্সাপি…পে… ৰিভাৰেন্তো’’তি. ৰিসযিভাৰেন ব্যঞ্জনপদানং, ৰিসযভাৰেন অত্থপদানং সম্বন্ধং সন্ধাযাহ ‘‘তেসং…পে… সম্বন্ধভাৰ’’ন্তি.

পদাৰযৰো অক্খরানি. পদত্থোতি পদত্থাৰযৰো. পদত্থগ্গহণস্সাতি পদত্থাৰবোধস্স. ৰিসেসাধানং ৰিসেসুপ্পত্তি. ৰাক্যভেদেতি ৰাক্যৰিসেসে. চিত্তপরিতোসনং চিত্তারাধনং. বুদ্ধিনিসানং পঞ্ঞায তেজনং তিক্খভাৰকরণং. নানাৰাক্যৰিসযতাপি সিদ্ধা হোতি পদাদীহিপি সঙ্কাসনস্স সিদ্ধত্তা. একৰাক্যৰিসযতায হি অত্থপদানং সঙ্কাসনাদযো যথাক্কমং অক্খরাদিৰিসযা এৰাতি নিযমো সিযা. এতেনাতি অত্থপদানং নানাৰাক্যৰিসযত্থেন.

উগ্ঘটনাদিঅত্থানীতি উগ্ঘটনৰিপঞ্চননযনপ্পযোজনানি.

১০. উপতিট্ঠতি এত্থাতি উপট্ঠিতন্তি উপট্ঠিতসদ্দস্স অধিকরণত্থতং দস্সেতুং ‘‘উপতিট্ঠনট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং যথা ‘‘পদক্কন্ত’’ন্তি. তেনাহ ‘‘ইদং নেস’’ন্তিআদি. পটিপত্তিদেসনাগমনেহীতি পটিপত্তিগমনদেসনাগমনেহি. ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ…পে… জরামরণস্সা’’তিআদিনা জরামরণতো পট্ঠায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসিত্ৰা মহাগহনং ছিন্দিতুং নিসানসিলাযং ফরসুং নিসেন্তো ৰিয কিলেসগহনং ছিন্দিতুং লোকনাথো ঞাণফরসুং তেজেন্তো বুদ্ধভাৰায হেতুসম্পত্তিযা পরিপাকগতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায ৰিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেন্তো অন্তরন্তরা নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা অনুপদধম্মৰিপস্সনাৰসেন অনেকাকারৰোকারসঙ্খারে সম্মসন্তো ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন যং ঞাণং পৰত্তেসি, তং ‘‘মহাৰজিরঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৪১) আগতং, তং দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তীনং পুরেচরানুচরঞাণং সন্ধায ৰুত্তং. যং পন ৰক্খতি ‘‘ঞাণৰজিরমোহজালপদালন’’ন্তি, তং সহ ৰিপস্সনায মগ্গঞাণং ৰেদিতব্বং. এতং ব্রহ্মচরিযন্তি সাসনব্রহ্মচরিযং অধিপ্পেতন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ব্রহ্মুনো’’তিআদিমাহ.

দেসনাযাতি করণত্থে ইদং করণৰচনং. নিযুত্তোতি এত্থ হেতুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেন্তো ‘‘নিদ্ধারেত্ৰা যোজিতো’’তি আহ.

দেসনাহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

১১. জাতিলিঙ্গকালসাধনৰিভত্তিসঙ্খ্যাৰিসেসাদিতো সদ্দতো পদৰিচযো কাতব্বো. তত্থ করিযমানো চ যথাসভাৰনিরুত্তিযা এৰ কতো সুকতো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদং নামপদং …পে… অযং সদ্দতো পদৰিচযো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সো পনায’’ন্তিআদিমাহ. ৰত্তব্বঅত্থসংৰণ্ণনাতি তংতংপদৰচনীযস্স অত্থস্স ভেদং ৰত্ৰা পরিযাযেহি ৰিৰরিত্ৰা কথনং.

ৰিচিযমানস্স সুত্তপদস্সাতি পুচ্ছাৰসেন পৰত্তসুত্তপদস্স. ‘‘সুত্তন্তরপদানিপি পুচ্ছাৰসেনেৰ পৰত্তানী’’তি ৰদন্তি ‘‘ন সব্বম্পি সুত্তপদ’’ন্তি. একস্সেৰ পদস্স সম্ভৰন্তানং অনেকেসং অত্থানং উদ্ধারো অত্থুদ্ধারো. একস্সেৰ পন অত্থস্স সম্ভৰন্তানং অনেকেসং পদানং উদ্ধারো পদুদ্ধারো. সব্বে হি সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে লব্ভমানে সব্বে পদত্থে. নৰ সুত্তন্তেতি সুত্তগেয্যাদিৰসেন নৰপ্পকারে সুত্তস্মিং আনেত্ৰা ৰিচিনতীতি যোজনা. অথ ৰা ‘‘সব্বে নৰ সুত্তন্তে’’তি ইমিনা পৰিচযলক্খণেন হারেন সুত্তগেয্যাদীনি সব্বানিপি নৰপ্পকারানি সুত্তানি ৰিচিনতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সুত্তগেয্যাদিকে’’তিআদি.

‘‘কোসলানং পুরা রম্মা’’তিআদিকা (সু. নি. ৯৮২) ছপঞ্ঞাস গাথা ৰত্থুগাথা. ‘‘পারাযনমনুগাযিস্স’’ন্তি (সু. নি. ১১৩৭ আদযো) পন আদিকা একূনৰীসতি গাথা অনুগীতিগাথা. ইদং নামং কতন্তি ইদং ‘‘পারাযন’’ন্তি নামং কতং. তেনাহ ‘‘পারং গমনীযা ইমে ধম্মা, তস্মা ইমস্স ধম্মপরিযাযস্স ‘পারাযনন্ত্ৰেৰ অধিৰচন’’’ন্তি (সু. নি. পারাযনত্থুতিগাথা; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথা ১৪৯ আদযো). বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানন্তি ইমস্স ৰিচযহারৰিভঙ্গস্স দেসনাকালে আযস্মা মহাকচ্চানো অত্তনো বুদ্ধিযং ৰত্তমানং কত্ৰা এৰমাহাতি যোজনা.

একংসব্যাকরণস্স অযন্তি একংসব্যাকরণীযা, একংসেন ৰা ব্যাকাতব্বত্তা একংসব্যাকরণীযা, একংসব্যাকরণযোগ্গাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ঠপনীযাতি ঠপেতব্বত্তা অব্যাকরণীযাতি অত্থো. সমযন্তরপরিচযেন নিৰারণধম্মং পতি সংসযপক্খন্দো পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰিমতিচ্ছেদন’’ন্তি. পকতিযা পন নিৰারণধম্মং অজানন্তো ঞাতুকামতায পুচ্ছতীতি অদিট্ঠজোতনায পুচ্ছাপি সিযা. তথা হি ৰক্খতি ‘‘লোকস্স নিৰারণাদীনি অজানন্তেনা’’তি.

একৰত্থুপরিগ্গহাতি একস্স অভিধেয্যত্থস্স গহণতো.

ৰিমুত্তিপরিপাচকইন্দ্রিযানি ৰিৰট্টপক্খে ঠিতস্স সদ্ধাদযো ধম্মা, কিং পনেত্থ অরিযানম্পি ইন্দ্রিযলোকেন সঙ্গহো হোতীতি আহ ‘‘পরিযাপন্নধম্মৰসেনা’’তিআদি.

কাল়পক্খচাতুদ্দসীঘনৰনসণ্ডমেঘপটলচ্ছাদনঅড্ঢরত্তীনং ৰসেন চতুরঙ্গসমন্নাগতেন. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছায. তেনাহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাহেতূ’’তি. দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি এত্থ ৰুত্তং ‘‘অস্সা’’তি পদং ‘‘জপ্পাভিলেপনং অস্স ব্রূমী’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘জপ্পা তণ্হা অস্স লোকস্সা’’তি আহ. ‘‘সব্বসত্তান’’ন্তিআদিনা, ‘‘সব্বসোৰা’’তিআদিনা চ অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ সাতিসযং অৰিজ্জায নীৰরণভাৰং দস্সেতি. ‘‘দূরে সন্তো পকাসন্তি (ধ. প. ৩০৪; নেত্তি. ১১), রত্তো অত্থং ন জানাতী’’তি (নেত্তি. ১১, ২৭) গাথাদ্ৰযেনাপি অনুগীতিৰিচযং দস্সেতীতি যোজেতব্বং.

রূপাৰচরাতি রূপাৰচরসত্তা. ৰিপরিণামদুক্খতায মুচ্চনস্স কারণৰচনন্তি সম্বন্ধো. যতো ৰট্টদুক্খতো মুচ্চনং. তং ৰট্টদুক্খং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন সঙ্খারদুক্খতাগহণেন.

একাধারন্তি একৰত্থু অধিট্ঠানং. নিৰারণং ৰিক্খম্ভনং পিধানং সমুচ্ছেদোতি অত্থদ্ৰযস্স পুচ্ছিতত্তা ‘‘অনেকাধারং দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘নিৰারণসঙ্খাতং সংৰরং…পে… পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তী’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ২.১০৪১; চূল়নি. অট্ঠ. ৩). তস্সত্থো ‘‘নিৰারণসঙ্খাতং ৰিক্খম্ভনং, সংৰরং, পিধানঞ্চ কথেহী’’তি.

‘‘ৰোদান’’ন্তি ইমিনা সোতানং ৰিক্খম্ভনৰিসুদ্ধি, ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ইমিনা সমুচ্ছেদৰিসুদ্ধি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতং ৰিৰরিতুং ‘এৰ’ন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি. তথা চাহ ‘‘ৰোদাযতি…পে… অরিযমগ্গো’’তি.

দিট্ঠিমানাৰিজ্জাসোতাপি তণ্হাসোতানুগাতি আহ ‘‘যেভুয্যেন অনুরোধৰসেনা’’তি. উপচারৰসেনাতি নিস্সিতুপচারৰসেন. সব্বস্মাতি চক্খুতো যাৰ মনতোতি সব্বস্মা দ্ৰারতো. সব্বপ্পকারেনাত্তি তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৰেসনউন্নমনাদিপ্পকারেন.

তমেৰ সতিন্তি যাযং সতি পুব্বভাগে সোতানং ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰুত্তা, তমেৰ সতিং. মগ্গক্খণে সোতানং সংৰরং পিধানং ব্রূমি. যস্মা পন পিধাযিকাপি সতি মগ্গক্খণে পঞ্ঞানুগা, পঞ্ঞাকিচ্চমেৰেত্থ অধিকং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি.

সংৰরপিধানানন্তি এত্থ সংৰরসদ্দেন নিৰারণং ৰুত্তং.

যস্মিং যস্মিং অরিযমগ্গে অনধিগতে যং যং অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জনারহং, তস্মিং তস্মিং অধিগতে তং তং ৰিঞ্ঞাণং অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝতি সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তনামরূপেনাতি আহ ‘‘তস্স তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সহেৰা’’তি. অনুপ্পাদনিরোধো হি এত্থ ‘‘নিরোধো’’তি অধিপ্পেতো অনুপাদিসেসনিব্বানস্স অধিপ্পেতত্তাতি. অনুসন্ধীযতি এতেনাতি অনুসন্ধি, ইধ পুচ্ছিযমানো অত্থো.

সহ ৰিসযেন দস্সেতুন্তি এত্থ সচ্চানি এৰ ৰিসযো. পহাতব্বসভাৰং সমুদযসচ্চং, তস্স ৰিসযো দুক্খসচ্চং. ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) হি ৰুত্তং. পহাযকসভাৰং মগ্গসচ্চং, তস্স ৰিসযো নিরোধসচ্চন্তি আহ ‘‘সহ ৰিসযেন…পে… সচ্চেসূ’’তি. কামঞ্চেত্থ ‘‘সমুদযো দ্ৰীসু ভূমীসু পহীযতী’’তি আরদ্ধং, ‘‘দস্সনেন তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি, ভাৰনায সত্ত সংযোজনানি পহীযন্তী’’তি পন ৰিভাগৰচনমেৰ ৰত্তন্তি আহ ‘‘পহাযকৰিভাগমুখেন পহাতব্বৰিভাগং দস্সেতু’’ন্তি.

নিরৰসেসকামরাগব্যাপাদা ততিযমগ্গেন পহীযন্তি, ইতরে চতুত্থমগ্গেনাতি ৰুত্তং ‘‘ইতরেহি পন নিরৰসেস’’ন্তি. তত্থাতি কম্মৰিপাকৰট্টপ্পভেদেন তেধাতুকে ভৰত্তযে. সংযোজনৰসেনাতি সব্বদা যোজনৰসেন বন্ধনৰসেন.

১২. অগ্গফলঞাণতায একম্পি সমানং তন্নিমিত্তস্স খযানুপ্পাদারম্মণস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স ৰসেন ফলৰোহারেন দ্ৰে নামানি লভতি.

সোমনস্সনামলাভো ইমিনা আরম্মণসঙ্কেতেনাতি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘খযে…পে… সমঞ্ঞাযা’’তি আহ.

১৩. তগ্গহণেনেৰাতি ফস্সপঞ্চমকপঞ্চরূপিন্দ্রিযগ্গহণেনেৰ. সহচরণাদিনাতি সহজাতাদিঅনন্তরাদিপচ্চযভাৰেন চেৰ নিস্সযারম্মণাদিনা চ. ‘‘সম্পযুত্ত’’ন্তি ইমিনা সহিততা অৰিসিট্ঠতা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অৰিভাগেন গহণীযভাৰং সন্ধাযা’’তি.

কথং সমাধিন্দ্রিযং উপ্পাদেতীতি আহ ‘‘সতিগ্গহণেন চেত্থ পরিযুট্ঠানপ্পহানং ইধাধিপ্পেত’’ন্তি. ন হি সমাধিনা পরিযুট্ঠানপ্পহানং সম্ভৰতি.

পদহতি এতেনাতি পধানং, ৰীরিযং. তেতি ৰীরিযসঙ্খারা. একরসেনাতি যথা ইন্দ্রিযানি একরসানি হোন্তি, এৰং একরসভাৰেন সরণতো পৰত্তনতো. তথা পৰত্তিযা এৰ সুট্ঠু ৰত ৰীরিযং ৰাহেসীতি যোগিনা সঙ্কপ্পেতব্বতো তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন ‘‘সম্পহংসনা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘এৰং মে…পে… হেতুভাৰতো’’তি.

ইদ্ধিসদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো করণত্থো ৰুত্তো, পাদসদ্দস্স একো করণত্থো এৰ. পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধী ৰুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তি. পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধী পজ্জনকরণেন পাদেন সমানাধিকরণা ন হোন্তীতি ‘‘পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো’’তি কথং সক্কা ৰত্তুং, তথা ইদ্ধিকিরিযাকরণেন সাধেতব্বা বুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিরিযাকরণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৰিন্নং করণানং ন সমানাধিকরণতা সম্ভৰতীতি ‘‘দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো’’তি কথং সক্কা ৰত্তুন্তি চে? সক্কা, পাদস্স ইজ্ঝমানকোট্ঠাস ইজ্ঝনকরণূপাযভাৰতো. অথ ৰা ‘‘পঠমেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো, দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৰং যোজনতো. কথং? অনন্তরত্থো পচ্চাসত্তিঞাযেন ইধ পঠমোতি অধিপ্পেতো, ততো পুরিমো দুতিযোতি.

‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধি’’ন্তিআদি (ৰিভ. ৪৩২) ৰচনতো ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি এত্থাপি ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৰা সমাসো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি. অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৰসেনেৰ পন ‘‘ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৰা সমাধী’’তি সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৪৩১) ৰুত্তং, তস্মা ইধাপি ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি ৰেদিতব্বো. তং পন ছন্দং ৰুত্তনযেন সদ্ধাসীসেন দস্সেন্তো ‘‘সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইদং পধান’’ন্তি ৰা ৰীরিযং ৰুত্তং. ৰীরিযসদ্দাপেক্খাসহিতং একৰচনেন ৰত্ৰা চতুব্বিধস্সপি ৰীরিযস্স অধিপ্পেতত্তা নিব্বত্তেতব্বধম্মৰিভাগেন চ ‘‘ইমে সঙ্খারা’’তি ৰুত্তং. তেন পধানভূতা সঙ্খারাতি এৰং সমাসো ৰেদিতব্বো. সঙ্খতসঙ্খারাদিনিৰত্তনত্থঞ্চেত্থ পধানগ্গহণং. অথ ৰা তং তং ৰিসেসং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, সব্বম্পি ৰীরিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো.

ৰীরিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে ‘‘ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগত’’ন্তি (ৰিভ. ৪৩৫) দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতং. তত্থ পুরিমং সমাধিৰিসেসনং ‘‘ৰীরিযাধিপতি সমাধি ৰীরিযসমাধী’’তি, দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনত্থং. দ্ৰে এৰ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি, পধানসঙ্খারো চ. ছন্দাদযো সমাধিৰিসেসনানি. পধানসঙ্খারো পন পধানৰচনেনেৰ ৰিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৰীরিযাধিপতিতা পধানসঙ্খারস্স ৰুত্তা হোতি. ৰীরিযঞ্চ সমাধিং ৰিসেসেত্ৰা ঠিতমেৰ সমন্নাগমঙ্গৰসেন পধানসঙ্খারৰচনেন ৰুত্তন্তি নাপি দ্ৰীহি ৰীরিযেহি সমন্নাগমো ৰুত্তো হোতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠো সমাধি তথা ৰিসিট্ঠেনেৰ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খারো, সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৰিসেসনানং ৰসেন ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি ৰুত্তা. ৰিসেসনভাৰো চ ছন্দাদীনং তংতংঅপস্সযনৰসেন হোতীতি ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদন্তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদসদ্দেন উপাযত্থেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা হোতি. তথা হি অভিধম্মে উত্তরচূল়ভাজনীযে ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনমেৰ ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা. পঞ্হাপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা – ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তি (ৰিভ. ৪৬২) আরভিত্ৰাপি পুন ছন্দাদীনংযেৰ কুসলাদিভাৰো ৰিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং. অঞ্ঞথা চতুব্বিধতাৰ ন হোতীতি. অযমেত্থ পাল়িৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতত্তং ৰত্ৰা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতস্স অৰচনং ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদং ভাৰেতী’’তি (ৰিভ. ৪৩২) ভাৰেতব্বানং ইদ্ধিপাদানং ৰুত্তত্তা. ভাৰিতিদ্ধিপাদস্স হি সচ্ছিকাতব্বা ফলপরিযাপন্না ইদ্ধিপাদাতি.

ৰোস্সগ্গসদ্দো পরিচ্চাগত্থো, পক্খন্দনত্থো চাতি ৰোস্সগ্গস্স দুৰিধতা ৰুত্তা. যথাৰুত্তেন পকারেনাতি তদঙ্গসমুচ্ছেদপ্পকারেন, তন্নিন্নভাৰারম্মণপ্পকারেন চ. পরিণমন্তং ৰিপস্সনক্খণে.

১৪. পুব্বভাগপঞ্ঞাযাতি একাৰজ্জননানাৰজ্জনৰীথীসু পৰত্তউপচারপঞ্ঞায. অধিগমপঞ্ঞাযাতি অপ্পনাপঞ্ঞায. পুন পুব্বভাগপঞ্ঞাযাতি নানাৰজ্জনুপচারপঞ্ঞায, পটিসন্ধিপঞ্ঞায ৰা. উপচারপঞ্ঞাযাতি একাৰজ্জনে, সব্বত্থ ৰা পৰত্তউপচারপঞ্ঞায.

পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযোপীতি যথাৰুত্তায পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনৰিচযোপি. ৰুত্তনযানুসারেনাতি অদিট্ঠজোতনা, ৰিমতিচ্ছেদনা চাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযানুগমনেন.

১৫. সেখে অসেখেতি সেক্খে অরিযপুগ্গলে, অসেক্খে অরিযপুগ্গলে. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানেতি ৰিপস্সনং পুরেচারিকং কত্ৰা পৰত্তকিলেসপ্পহানে, পহানাভিসমযেতি অত্থো.

‘‘যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পাল়িং দস্সেত্ৰা পুন ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনী’’তি ৰচনং এৰম্পেত্থ পঠন্তীতি দস্সেতুং.

সেসসংকিলেসৰোদানধম্মাতি গেধতো অৰসিট্ঠসংকিলেসধম্মা চ সব্বৰোদানধম্মা চ. অভাৰেনাতি অভাৰনেন অভাৰকরণেন.

পযোগপরক্কমন্তি ভুসং যোগো পযোগো, পযোগোৰ পরক্কমো পযোগপরক্কমো, চিত্তং. উক্খিপতীতি কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদেন্তো কুসলপক্খে উদ্ধং খিপেন্তো ৰিয পৰত্ততি. পধানৰীরিযন্তি অকুসলানং অনুপ্পাদনট্ঠেন উত্তমৰীরিযং. যোজেতব্বানীতি ‘‘আসেৰমানো ৰাযমতী’’তিআদিনা যোজেতব্বানি. অনুপ্পন্নাতি অৰত্তব্বতং আপন্নানন্তি ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নানং.

১৬. ‘‘অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযানী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘পঠমমগ্গে সদ্ধাদযো’’তিআদি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযগ্গহণঞ্চ পাল়িযং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং.

অসুভানুপস্সনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানন্তি আহ ‘‘সতিপট্ঠানভাৰনায সুনিগ্গহিতো কামৰিতক্কো’’তি. সমাধি উপ্পজ্জমানো কামৰিতক্কম্পি নিগ্গহেত্ৰা এৰ উপ্পজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনৰজ্জসুখপদট্ঠানেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘কুসলেসু ধম্মেসু আরদ্ধৰীরিযো’’তিআদিনা ধম্মচ্ছন্দতো উপ্পজ্জমানো ৰীরিযচ্ছন্দো খন্তিং পরিব্রূহেতীতি দস্সেতি. অনৰজ্জধম্মানং উপকারকধম্মাসেৰনং ৰিয অনুপকারকধম্মপরিৰজ্জনম্পি পঞ্ঞানিসেৰনেনেৰ হোতীতি আহ ‘‘সমাধিআদীন’’ন্তিআদি.

১৭. সব্বধম্মাধিট্ঠানং দেসনং পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৰিভজিতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘সব্বধম্মানন্তি…পে… দস্সেতু’’ন্তি আহ. মহগ্গতধম্মেসু ঠানং তংসম্পাদনাৰ. তথা সেসেসু. ৰড্ঢিযমানেসূতি যথা ৰিমুত্তিং পরিপাচযন্তি, এৰং ব্রূহিযমানেসু.

দস্সনপরিঞ্ঞাতি রূপারূপধম্মানং সলক্খণতো, পচ্চযতো চ পরিজাননা. তেনাহ ‘‘ঞাতপরিঞ্ঞা’’তি. পটিপক্খৰিধমনেন সদ্ধিং লক্খণত্তযৰিভাৰনা ইধ ‘‘ভাৰনাপরিঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ভাৰনা…পে… পরিঞ্ঞা চা’’তি. দস্সনত্থা পরিঞ্ঞা দস্সনপরিঞ্ঞা, ভাৰনত্থা পরিঞ্ঞা ভাৰনাপরিঞ্ঞাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

কক্খল়ফুসনাদীতি কক্খল়াদিফুসনাদি. অভিজানিত্ৰাতি অভিঞ্ঞায পঞ্ঞায জানিত্ৰা, ঠিতস্স অভিজাননহেতু ৰাতি অত্থো. অত্থোতি ফলং. নযোতি ৰুত্তনযো.

‘‘যং অসঙ্খত’’ন্তিপি পঠন্তি. চতুনযকোৰিদোতি একত্তনানত্তাদিনযচতুক্কে নিপুণো. দেসনাযুত্তিকুসলোতি ধম্মানং দেসনাৰিধিম্হি কুসলো.

সদিসী কাতব্বা সংসন্দনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. আনেতব্বা ‘‘অযং দেসনা ইমায দেসনায এৰং সংসন্দতী’’তি. অত্থতো অপেতন্তি অযুত্তত্থং. অসম্বন্ধত্থন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধপদত্থং. ননু পট্ঠানৰিচারো নযৰিচারো ৰিয হারেহি অসম্মিস্সো ৰিচারণন্তরোতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ইধ নিক্খিত্তোতি ইধ সুত্তৰিচযে সুত্তত্থৰিচারভাৰতো নিক্খিত্তো, এতেন ৰা পট্ঠানস্স হারন্তোগধভাৰদস্সনেনেৰ মূলপদানং ৰিয পট্ঠানস্স পদত্থন্তরাভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.

ইমস্স সুত্তস্সাতি সংৰণ্ণিযমানসুত্তং সন্ধাযাহ. কস্মিং ৰা পদেতি সংৰণ্ণিযমানং গাথং সন্ধাযাহ. তব্বিচযেনাতি পুচ্ছাদিৰিচযেন, অস্সাদাদিৰিচযেন চ.

ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

১৮. এৰমেতস্স সুত্তস্স অত্থো ন গহেতব্বো, এৰং পন গহেতব্বোতি অগ্গহেতব্বগহেতব্বানং অত্থানং ৰিজহনগ্গহণত্থায যুত্তাযুত্তিৰিচারণাযং ৰজ্জেতব্বেসু তাৰ পঠমং পটিপত্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অতথাকারেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৰিসযো’’তি যথা ‘‘ৰামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪; সং. নি. টী. ১.১.২১৩). ৰজ্জেতব্বভাৰতো হি সুত্তপদেহি সুত্তত্থে ৰিৰেচিতে গহেতব্বভাৰো চ অৰসিট্ঠো হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘মেত্তাৰিহারস্স সতো ব্যাপাদো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতী’তি ন যুজ্জতি দেসনা, ‘ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’তি যুজ্জতি দেসনা’’তি (নেত্তি. ২১).

যুত্তিনিদ্ধারণেন অযথাসভাৰতো ৰিৰেচিত্ৰা যথাসভাৰতো ধম্মস্স গহণকারণানি কথেন্তো ‘‘মহন্তা অপদিসিতব্বা এতেসন্তি মহাপদেসা’’তি ইমমত্থমাহ ‘‘বুদ্ধাদযো’’তিআদিনা. পতিট্ঠানানীতি পতিট্ঠানসাধনানি. সেসেসূতি সঙ্ঘাপদেসাদীসু. পঠমত্থো এৰ হি ইধ পাল়ি আগতো, ৰিনিচ্ছযনে কারণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. সুত্তোতরণাদীতি আদিসদ্দেন সুত্তানোতরণাদিপি সঙ্গয্হতি. সুত্তোতরণৰিনযসন্দস্সনানি হি কেনচি যথাভতস্স গন্থস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৰিনিচ্ছযনে কারণং. সুত্তানোতরণৰিনযাসন্দস্সনানি ‘‘অধম্মো’’তি. যদি এৰন্তি যদি যথাভতস্স গন্থস্স সুত্তৰিনযেহি সংসন্দনং ‘‘ধম্মো’’তি, অসংসন্দনং ‘‘অধম্মো’’তি ৰিনিচ্ছযকারণং, এৰং সন্তেতি অত্থো. সম্পদীযতি ঞাপীযতি ধম্মো এতেহীতি সম্পদাযা, অক্খাতারো.

ৰিনীযন্তি রাগাদযো এতেনাতি ৰিনযো, কারণং. তেনাহ ‘‘রাগাদিৰূপসমনিমিত্ত’’ন্তি. কিং পন তং? সাধিট্ঠানসমথৰিপস্সনাদিধম্মা. যে পরতো ‘‘তেচত্তালীসং বোধঙ্গমা ধম্মা’’তি (নেত্তি. ২৪) ৰক্খতি.

ৰিনযমহাপদেসা কপ্পিযানুলোমতো অনুলোমকপ্পিযং নাম, তংসদিসতায সুত্তন্তমহাপদেসাপি অনুলোমকপ্পিযন্তি অট্ঠকথাৰোহারো. তেন ৰুত্তং ‘‘যং অনুলোমকপ্পিযন্তি ৰুচ্চতী’’তি.

যদিপি তত্থ তত্থ পৰত্তা ভগৰতো পকিণ্ণকদেসনা অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থসংৰণ্ণনানুরূপেন ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা আচরিযৰাদো নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘আচরিযৰাদো নাম অট্ঠকথা’’তি. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আরুল়্হো এৰ হি বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি সীহল়ভাসায ঠপিতো. অত্তনোমতি থেরৰাদো. সমেন্তমেৰ গহেতব্বন্তি যথা পাল়িযা সংসন্দতি, এৰং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধরিতব্বাতি দস্সেতি. পমাদপাঠৰসেন আচরিযৰাদস্স কদাচি পাল়িযা অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তেন সমেন্তো এৰ গহেতব্বো’’তি.

চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতীতি চতূহি মহাপদেসেহি ন ৰিরুজ্ঝতি. ইদানি তং অৰিরুজ্ঝনাকারং দস্সেন্তো ‘‘যেন যেনা’’তিআদি ৰুত্তং. সুত্তোতরণাদি এৰ হেত্থ কারণং. তস্স চ অনেকাকারতায ‘‘পকারেনা’’তি ৰুত্তো. সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে সংৰণ্ণনাৰসেন গহেতব্বন্তি সম্বন্ধো. আভতেনাতি আনীতেন. সুত্ততোতি সুত্তন্তরতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেনচি পসঙ্গেন সুত্তন্তরতো উদ্ধরিত্ৰা আনীতেন সুত্তপদেন সুত্তোতরণাদিনা, কারণপ্পকারেন চ চতুমহাপদেসাৰিরোধেন সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে সংৰণ্ণনাৰসেন অত্থজাতং গহেতব্বন্তি. তেনাহ ‘‘তেন…পে… কাতব্বা’’তি. তত্থ যুত্তিহারযোজনা কাতব্বাতি যুত্তিনিদ্ধারণৰসেন অযং যুত্তিহারো যোজেতব্বো. অথ ৰা যুত্তিহারযোজনা কাতব্বাতি ইমিনা হারেন ৰক্খমাননযেন যুত্তিগৰেসনং কত্ৰা তায যুত্তিযা সব্বহারযোজনা কাতব্বাতি অত্থো. লক্খণঞ্হেতং যুত্তিগৰেসনায, যদিদং যুত্তিহারো. তেনাহ ‘‘সব্বেসং হারানং, যা ভূমী, যো চ গোচরো তেসং. ‘‘যুত্তাযুত্তপরিক্খা’’তি (নেত্তি. ৪), ‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. ২০) চ.

১৯. যদি ৰা সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তীতি যোজনা.

২০. জরাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স যং অঞ্ঞথত্তং অঞ্ঞথাভাৰো, অযং জরা নাম. খণিকমরণং খণিকনিরোধো. সমুচ্ছেদমরণং খীণাসৰানং খন্ধপরিনিব্বানং.

কেৰলস্সাতি জরায অমিস্সস্স. অঞ্ঞাৰ জরা, অঞ্ঞং মরণন্তি ‘‘পটিঞ্ঞাতস্স কেৰলস্স মরণস্স দিট্ঠত্তা’’তি হেতু. যথা তং দেৰানন্তি সদিসূদাহরণং, ৰিসদিসূদাহরণং পন ইদ্ধিপাদাদযো, অন্ৰযব্যতিরেকা গহেত্ৰা যোজেতব্বা.

তেহীতি জরামরণেহি.

‘‘জীরণভিজ্জনসভাৰা’’তি ইমিনা লেসেন তণ্হাজরামরণানং অনঞ্ঞত্তং যোজেতি. যদিপি ‘‘অঞ্ঞা তণ্হা, অঞ্ঞা জরা, অঞ্ঞং মরণ’’ন্তি সিদ্ধোৰাযমত্থো, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ন ইদ’’ন্তিআদি, তথাপি সক্কুণেয্যপরিহারাযং চোদনাতি অজ্ঝারুল়্হং তত্থ দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চ যথা জরামরণ’’ন্তি পাল়িপৰত্তানি দস্সেন্তো ‘‘যদি…পে… দস্সেতী’’তি আহ. ভাৰোতি অধিপ্পাযো. এতেসন্তি তণ্হাজরামরণানং.

‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্ব’’ন্তি চ কেচি পঠন্তি, ব্যঞ্জনতোপি গৰেসিতব্বং, অঞ্ঞত্থ অত্থতো অঞ্ঞত্থম্পীতি অধিপ্পাযো. তমেৰ ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্থং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘সল্লোতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমেসন্তি সল্লধূপাযনানং. ইচ্ছাৰিপরিযাযেতি ইচ্ছিতালাভে, অপ্পচ্চযসমৰাযে ৰা. ইদম্পি সমত্থনং হোতি যথাধিপ্পেতস্স অঞ্ঞত্থস্স ব্যতিরেকদস্সনভাৰতো. জরামরণৰিপরিযাযেতি জরামরণে অসতি. ন হি যথাধিপ্পেতজরামরণাভাৰে তণ্হা ন হোতীতি.

দ্ৰিধা ৰুত্তাতি দ্ৰিপ্পকারেন ৰুত্তা, দ্ৰিক্খত্তুং ৰা ৰুত্তা. যং ইদং…পে… আরম্মণকরণৰসেন ৰা অভিলপনন্তি এৰং কিরিযাপরামসনং যোজেতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিসেসোতি অযং এতাসং ইচ্ছাতণ্হানং পকতিসঙ্খাতো ৰিসেসো. ‘‘দ্ৰীহি নামেহী’’তিপি পাল়ি. যদিপি এৰন্তি কামং ৰিসযৰিসেসেসু এৰং যথাৰুত্তঅৰত্থাৰিসেসেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অত্থো. সভাৰতো পন ভেদো নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তি আহ.

ইচ্ছন্তীতি কামেন্তি. তণ্হাযনা পাতুকামতা. সন্তাপনট্ঠেনাতি পরিদহনভাৰেন. আকড্ঢনট্ঠেনাতি অৰহরণট্ঠেন. সরিতানীতি রাগৰসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৰসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৰিসত্তিকাতি ৰিত্থতা রূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৰসেন. ৰিসটাতি পুরিমৰেৰচনমেৰ ত-কারস্স ট-কারং কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিসালাতি ৰিপুলা. ৰিসক্কতীতি পরিসক্কতি সহতি. রত্তো হি রাগৰত্থুনা পাদেন তাল়িযমানোপি সহতি. ‘‘ওসক্কনং, ৰিপ্ফন্দনং ৰা ৰিসক্কন’’ন্তি ৰদন্তি. অনিচ্চাদিকং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৰিসংৰাদিকা হোতি. ৰিসংহরতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং দস্সেন্তী ৰিৰিধেহি আকারেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৰত্তিতো চিত্তং সংহরতি সংখিপতি. ৰিসং ৰা দুক্খং, তং হরতি, ৰহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৰতো ৰিসমূলা, ৰিসং ৰা দুক্খাদিভেদা ৰেদনা মূলং এতাযাতি ৰিসমূলা, দুক্খসমুদযত্তা ৰিসং ফলং এতিস্সাতি ৰিসফলা. রূপাদিদুক্খস্সেৰ পরিভোগো এতায, ন অমতস্সাতি ৰিসপরিভোগা. সব্বত্থ নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰিসতা ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

সিনেহনং পেমকরণং. বন্ধনট্ঠেনাতি সংযোজনট্ঠেন. আসীসনট্ঠেনাতি ইচ্ছনট্ঠেন. অভিনন্দনট্ঠেনাতি অস্সাদনট্ঠেন, সম্পটিচ্ছনট্ঠেন ৰা.

২১. অনভিরতীতি উক্কণ্ঠা. ঞাণনিব্বিদাতি নিব্বিদানুপস্সনা. যথা চ দুক্খূ…পে… চারেসু যুত্তি ৰুত্তাতি যোজনা.

সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাদযো. যো দুক্খায পটিপদায ৰিসেসং অধিগন্তুং ভব্বো, তস্স সুখাপটিপদাযোগ্যস্স ৰিয করিযমানা ধম্মদেসনা ৰিসেসাৰহা ন হোতি, তস্মা সা ন যুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘রাগচরিতো’’তিআদিনা. রাগচরিতস্স তথা তথা কামানং আদীনৰং, ওকারং, সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ অৰিভাৰেত্ৰা আদিতো ৰিপস্সনাকথাৰ করিযমানা ন ৰিসেসাৰহা হোতি আসযস্স অসোধিতত্তাতি এতমত্থং দস্সেন্তো পাল়িযং ‘‘ৰিপস্সনা…পে… দেসনা’’তি আহাতি ৰেদিতব্বং. সেসপদেসুপীতি যথা ‘‘রাগচরিতস্সা’’তিআদিনা রাগচরিতকোট্ঠাসৰসেন পাল়িযং দেসনায অযুত্তি ৰুত্তা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি দোসচরিতকোট্ঠাসাদীসুপি ‘‘দোসচরিতস্স পুগ্গলস্স অসুভং দেসেয্যা’’তিআদিনা পাল়িযং অৰুত্তোপি যথাসম্ভৰমত্থো নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বো. কস্মা পন যুত্তিহারে অযুত্তিনিদ্ধারণা কতাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. সেসেসুপি এসেৰ নযোতি সেসেসুপি দোসচরিতাদিৰসেন নিদ্ধারিতেসু অযুত্তিগৰেসনেসু অযমেৰ উপাযো. অনুলোমপ্পহান’’ন্তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো.

‘‘যাৰতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি এতেন যুত্তিহারস্স মহাৰিসযতং দস্সেতি. কস্মা পনাযং মহাৰিসযোতি? যুত্তিৰিচারভাৰতো, সংৰণ্ণেতব্বস্স চ ধম্মস্স নানানযনিপুণাদিগুণৰিসেসযোগতোতি দস্সেন্তো ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি আহ.

অপরভাগেতি পচ্ছাভাগে. মেত্তাৰিহারিভাগস্স অপরিহীনতাৰচনতো অযোগো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘সতো’’তি. যথাৰুত্তকারণতো এৰাতি পটিপক্খত্তা এৰ.

পহানেকট্ঠভাৰতো দিট্ঠিমঞ্ঞিতস্স. আদীনৰদস্সনেন ৰিতক্কং জিগুচ্ছন্তা দুতিযজ্ঝানস্স আসন্নউপচারজ্ঝানধম্মাপি ৰিতক্কারম্মণা ন হোন্তি, পগেৰ দুতিযজ্ঝানধম্মাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আরম্মণকরণত্থো হেত্থ সহগতসদ্দো’’তি.

এৰং যুত্তিহারলক্খণং আগমতো যুত্তাযুত্তৰিচারং দস্সেত্ৰা ইদানি আগমানুগতায যুত্তিযাপি তং দস্সেতুং গুণমুখেন দোসৰিভজনং ৰিভজন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰ.

যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পদট্ঠানহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২২. তেসং তেসন্তি অনৰসেসপরিযাদানং, তেন যে সুত্তে ৰুত্তা চ ধম্মা, যে চ তেসং কারণভূতং, তেসং সব্বেসম্পীতি ৰুত্তং হোতি. সব্বধম্মযাথাৰঅসম্পটিৰেধোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কত্থ পন সো’’তিআদি ৰুত্তং.

পিযাযিতব্বজাতিযন্তি পেমনীযসভাৰং. মিচ্ছাপটিপদাতি পমাদাপত্তি, মিচ্ছাভিনিৰেসো ৰা. একৰারং উপ্পন্নাপি পাণাতিপাতচেতনা ৰেরপ্পসৰনতো দোসস্স, একৰারং উপ্পন্নাপি পমাদাপত্তি, মিচ্ছাভিনিৰেসো ৰা মোহস্স উপ্পত্তিকারণন্তি পাল়িযং অৰুত্তম্পি নযতো নিদ্ধারেতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘দোসস্স…পে… ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি আহ. নিমিত্তত্থগ্গহণলক্খণং ৰণ্ণসণ্ঠানং, অনুব্যঞ্জনত্থগ্গহণলক্খণং অনুব্যঞ্জনন্তি ‘‘নিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণা’’তি ৰুত্তং. তত্থ তত্থ নিমিত্তং ইত্থিপুরিসনিমিত্তং. অনুব্যঞ্জনং হত্থপাদহসিতকথিতাদি. ফস্সো পচ্চযো এতিস্সাতি ফস্সপচ্চযা, তংভাৰো ফস্সপচ্চযতা. অস্সাদেতি এতাযাতি অস্সাদো, তণ্হা.

ৰত্থূনি ঞেয্যধম্মোতি আহ ‘‘ৰত্থুঅৰিপ্পটিপত্তি ৰিসযসভাৰপটিৰেধো’’তি. ইধাধিপ্পেতং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘সীলসমাধিসম্পদান’’ন্তি ৰুত্তং. একদেসুপলক্খণৰসেন, ৰণ্ণগন্ধরাগিসপ্পাযৰসেন ৰা পাল়িযং ‘‘ৰিনীলকৰিপুব্বকগ্গহণলক্খণা অসুভসঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তস্সা নিব্বিদাপদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং নিব্বিদং দস্সেন্তো ‘‘নিব্বিদা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরিতস্সনতো ৰিসেসেতুং ‘‘ঞাণেনা’’তি ৰিসেসিতং. তথা পৰত্তন্তি নিব্বিদনাকারেন পৰত্তনং.

যোনিসো উম্মুজ্জন্তিযা ৰিদেহরঞ্ঞো ধীতায রুচায জাতিস্সরঞাণং কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স কারণং অহোসি, ন পন অসপ্পুরিসূপনিস্সযতো, অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স তস্সেৰ রঞ্ঞো সেনাপতিনো অলাতস্স বীজকস্স দাসস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্স চ…পে… উদাহরিতব্বো’’তি আহ. সোতি পসাদো. অৰত্থাৰিসেসোতি সম্পযুত্তধম্মানং অনাৰিলভাৰলক্খিতো অৰত্থাভেদো. আযতনগতোতি ঠানগতো, রতনত্তযৰিসযোতি অত্থো. ‘‘কাযো’’তিআদিনা অৰত্থাৰিসেসেন ৰিনা সভাৰসিদ্ধমেৰ পদট্ঠানং দস্সেতি.

ইমস্মিং চ ঠানে পাল়িযং পুব্বে যেসং ধম্মানং পদট্ঠানং নিদ্ধারিতং, তে ধম্মা যেসং ধম্মানং পদট্ঠানানি হোন্তি, তে দস্সেতুং ‘‘অপরো নযো’’তিআদি আরদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. অস্সাদমনসিকারো অযোনিসোমনসিকারলক্খণো ৰুত্তো নিদস্সনমত্তঅত্থোতি ৰেদিতব্বো, যেভুয্যেন সত্তানং লোভৰসেন অযোনিসোমনসিকারা সংৰত্তন্তীত্তি দস্সনত্থং ৰা এৰং ৰুত্তং. উপপত্তি এৰ ওপপচ্চযং, তস্স ভাৰো ওপপচ্চযিকন্তি আহ ‘‘উপপত্তিভৰভাৰেনা’’তি. ৰৰত্থিতভাৰোতি ৰৰত্থিতভাৰো রূপস্স দস্সনাদিপটিনিযতারম্মণকিচ্চতা. ভৰস্স অঙ্গানীতি ভৰস্স কারণানি. দুতিযে অঙ্গানীতি অৰযৰা, কম্মৰট্টম্পি ৰা কারণঙ্গভাৰেন যোজেতব্বং.

কম্মট্ঠানস্সাতি ভাৰনায ব্রূহনা ৰড্ঢনা. তেসূতি তিত্থঞ্ঞুতাদীসু. কল্যাণমিত্তস্স সম্মদেৰ পযিরুপাসনাযপীতি তং নিস্সায লদ্ধেন সব্বায ধম্মস্সৰনেন ধম্মুপসংহিতং পামোজ্জং হোতীতি তিত্থঞ্ঞুতা পীতঞ্ঞুতায পদট্ঠানং. এৰং যায ৰিমুত্তিযা সতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং হোতীতি সা তস্স পদট্ঠানন্তি অযমত্থো পাকটোতি আহ ‘‘পুরিমানং…পে… সুৰিঞ্ঞেয্যো এৰা’’তি. সহ অধিট্ঠানেনাতি ঞাতপরিঞ্ঞায সদ্ধিং. ঞাতপরিঞ্ঞা হি তীরণপরিঞ্ঞায অধিট্ঠানং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পদট্ঠানহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. লক্খণহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২৩. ‘‘লক্খণহারস্স ৰিসযং পুচ্ছতী’’তি ৰুত্তং, ‘‘কো পন তস্স ৰিসযো’’তি ৰুত্তে সমানলক্খণা অৰুত্তধম্মা. কাযানুপস্সনায সমারদ্ধায ৰেদনানুপস্সনাদযো সুখেনেৰ সিজ্ঝন্তীতি তব্বচনেন ৰেদনাগতাসতিআদীনং ৰুত্তভাৰো দস্সিতো সতিপট্ঠানভাৰেন একলক্খণত্তাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স সদ্ধানুগ্গহিতানি ৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি সাধনং, এৰং ইতরেসম্পীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অযং অত্থো অট্ঠকথাযমেৰ (নেত্তি. অট্ঠ. ৫১) পরতো আগমিস্সতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি একলক্খণতানিদ্দেসেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. পরতোতি চতুব্যূহহারৰণ্ণনাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২০).

অসম্মিস্সতোতি ৰেদনাদযোপি এত্থ সিতা এত্থ পটিসন্ধাতি কাযে ৰেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে তদসম্মিস্সতোতি অত্থো.

অৰযৰিগাহসমঞ্ঞাতিধাৰনসারাদানাভিনিৰেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযরূপেহি ৰিনিব্ভুজিতুং ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগরাৰযৰসমূহে অৰযৰিৰাদিনোপি অৰযৰিগাহণং করোন্তি. নগরং নাম কোচি অত্থো অত্থীতি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৰনং সিযাতি ইত্থিপুরিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনে নগরনিদস্সনং ৰুত্তং. অঞ্ঞো কোচি সত্তাদিকো. যং পস্সতি ইত্থিং, পুরিসং ৰা. ননু চক্খুনা ইত্থিপুরিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুরিসং পস্সামী’’তি পন পৰত্তসমঞ্ঞাৰসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৰুত্তং. মিচ্ছাদস্সনেন ৰা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং রূপাযতনং হোতি, রূপাযতনং ৰা তং ন হোতীতি অত্থো. অথ ৰা তং কোসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি, দিট্ঠং ৰা যথাৰুত্তং ন হোতীতি অত্থো. যং দিট্ঠং তং ন পস্সতীতি যং রূপাযতনং, কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং ৰা দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো.

ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৰানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকারানুপস্সী ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

পথৰীকাযন্তি কেসাদিং পথৰীধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি, লক্খণপথৰিমেৰ ৰা অনেকভেদভিন্নং সকলসরীরগতং পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানং সমূহৰসেন গহেত্ৰা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি. এৰং অঞ্ঞত্থাপি.

আকারসমূহসঙ্খাতস্সাতি অনিচ্চতাদিআকারসমুদাযপরিযাযস্স.

তীসু ভৰেসু কিলেসেতি ভৰত্তযৰিসযকিলেসে. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্থা, সব্বে ৰা লীনে, উদ্ধতে চ ভাৰেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. অন্তো সঙ্কোচোতি অন্তো ওলীযনা, কোসজ্জন্তি অত্থো.

২৪. গহিতেসূতি ভাৰনাগ্গহণেন গহিতেসু, ভাৰিতেসূতি অত্থো, ৰচনেন ৰা গহিতেসু. ভাৰনাগ্গহণদীপনত্থত্তা পন ৰচনেন গহণস্স ভাৰনাগ্গহণমেত্থ পধানং. যস্স সতিপট্ঠানা ভাৰিতা, তস্স সম্মপ্পধানাদযো বোধিপক্খিযধম্মা ন ভাৰিতাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি চ সমানলক্খণতাপদেসেন ইমমত্থং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৰিযমানেসু চত্তারো সম্মপ্পধানা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তী’’তিআদি ৰুত্তং.

ৰিপল্লাসা পহীযন্তি উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো. ‘‘আহারসমুদযা কাযস্স সমুদযো, ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো (সং. নি. ৫.৪০৮), সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি (সং. নি. ১.১, ৩৯; ম. নি. ৩.১২৬; মহাৰ. ১; উদা. ১; ৰিভ. ২২৫) ৰচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবল়ীকারাহারফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণাহারাকাযাদীনং পরিজাননেন পরিঞ্ঞাতা হোন্তি তপ্পটিপক্খপ্পহানতোতি দস্সেন্তো ‘‘চত্তারো আহারা’’তিআদিমাহ. সব্বত্থাতি ‘‘উপাদানেহি অনুপাদানো ভৰতী’’তি এৰমাদীসু.

তত্থ যস্মা পঞ্চ কামগুণা সৰিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৰিসেসেন কাযো কামুপাদানস্স ৰত্থু, সুখৰেদনস্সাদৰসেন পরলোকনিরপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৪৫; ২.৯৪-৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬; সং. নি. ৩.২১০; ধ. স. ১২২১; ৰিভ. ৯৩৮) পরামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৰেদনা, চিত্তে নিচ্চগ্গহণৰসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলাদিৰসেন পরিসুদ্ধপরামসনং হোতী’’তি সীলব্বতুপাদানস্স চিত্তং, নামরূপপরিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ‘‘অত্তাভিনিৰেসো হোতী’’তি অত্তৰাদুপাদানস্স ধম্মা ৰত্থু, তস্মা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৰিযমানেসু উপাদানেহি অনুপাদানো ভৰতী’’তি ৰুত্তং.

যস্মা পন ৰুত্তনযেনেৰ কাযো কামযোগস্স ৰত্থু, ভৰেসু সুখগ্গহণৰসেন ভৰস্সাদো হোতীতি ভৰযোগস্স ৰেদনা, সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন চিত্তে অত্তাভিনিৰেসো হোতীতি দিট্ঠিযোগস্সচিত্তং, ধম্মৰিনিব্ভোগস্স দুক্করত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায চ দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা সম্মোহো হোতীতি অৰিজ্জাযোগস্স ধম্মা, ৰত্থু, তস্মা চতুসতিপট্ঠানভাৰনায তেসু তেসং পহানসিদ্ধিতো যোগেহি ৰিসংযুত্ততা ৰুত্তা. এতেনেৰ আসৰেহি অনাসৰতা, ওঘেহি নিত্তিণ্ণতা চ সংৰণ্ণিতা হোতি কামরাগাদীনং এৰ কামযোগকামাসৰকামোঘাদিভাৰতো.

ৰুত্তনযেনেৰ কাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু, ‘‘দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতা ৰেদনা ৰিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু, চিত্তে নিচ্চাভিনিৰেসৰসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলেন সুদ্ধী’’তিআদিপরামসনং হোতীতি সীলব্বতপরামাসস্স চিত্তং ৰত্থু, সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনাভাৰতো ভৰৰিভৰদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৰত্থূতি চতুসতিপট্ঠানাতি যোজেতব্বং.

ৰুত্তনযেনেৰ ৰিসেসতো কাযো রাগসল্লস্স ৰত্থু, ৰেদনা দোসসল্লস্স, ‘‘চিত্তং নিচ্চগ্গহণৰসেন অত্তাভিনিৰেসং অত্তানং সেয্যাদিতো দহতী’’তি চিত্তং মানসল্লস্স, ৰুত্তনযেনেৰ ধম্মা মোহসল্লস্স ৰত্থূতি চতুসতিপট্ঠানাতি যোজেতব্বং.

যস্মা পন কাযানুপস্সনাদীহি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পরিঞ্ঞাতেসু রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা হোন্তি, চিত্তে হি পরিঞ্ঞাতে সঞ্ঞাপি পরিঞ্ঞাতাৰ হোতি, তস্মা ‘‘ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং.

তথা ৰিসেসতো কাযে সাপেক্খা ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি কাযো ছন্দাগতিযা ৰত্থু, ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদনা ব্যাপাদস্স নিমিত্তন্তি সা দোসাগতিযা ৰত্থু, সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন সরাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং, ধম্মসভাৰানৰবোধেন ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৰত্থূতি চতুসতিপট্ঠানভাৰনায অগতিগমনপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘অগতিগমনেহি চ ন অগতিং গচ্ছতী’’তি.

‘‘অকুসলস্স সোমনস্সস্স ৰসেনা’’তি ইদং ‘‘অযম্পি অত্থো সম্ভৰতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) পন ৰচনতো সুখৰেদনাগ্গহণেন তত্থানুসযনেন সমুদযসচ্চং দেসিতন্তি ৰেদিতব্বং. দেসিতং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি দুক্খদুক্খগ্গহণেন সাতিসযং দুক্খং অরিযসচ্চং পকাসিতং হোতীতি পাল়িযং ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চং দেসিত’’ন্তি ৰুত্তং. সহচরণাদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা নিদ্দেসৰারৰণ্ণনাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫ আদযো) ৰুত্তং.

লক্খণহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. চতুব্যূহহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২৫. হারানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. হারেসু ইমস্স চতুব্যূহহারস্স ৰিসেসতো সুত্তস্স ব্যঞ্জনৰিচযভাৰতোতি যোজনা. তেন ৰুত্তং ‘‘ব্যঞ্জন…পে… দস্সেতী’’তি. যাযাতি নিরুত্তিযা.

যথারহন্তি সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে যং যং অরহতি নিব্বচনং ৰত্তুং, তংতংলোকসমঞ্ঞানুরোধেনেৰ. পুব্বভাগপটিপদা সম্পাদেত্ৰা পচ্ছা সচ্চাভিসমযং পাপুণাতীতি আহ ‘‘সম্মুতি…পে… হোতী’’তি, তংতংপঞ্ঞত্তিগ্গহণমুখেন পরমত্থগ্গহণং হোতীতি এৰং ৰা ইমিনা সম্বন্ধো.

যমিদং অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপসন্তানং সন্ধায ‘‘উভযমন্তরেনা’’তি ইধ ৰুত্তং. ওতরণহারে (নেত্তি. অট্ঠ. ৪২ আদযো) পনস্স দ্ৰারপ্পৰত্তফস্সাদিধম্মে সন্ধায ৰুত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘উভযমন্তরেনাতি ফস্সসমুদিতেসু ধম্মেসূ’’তি অত্থো ৰুত্তো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু ‘‘অন্তরেনাতি ৰচনং পন ৰিকপ্পন্তরদীপন’’ন্তি. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ন ইমং লোকং, ন হুরং লোকং, অথ খো উভযমন্তরেনাতি. অপরো ৰিকপ্পো – উভযমন্তরেনাতি ৰা ৰচনং ৰিকপ্পন্তরাভাৰদীপনং. তস্সত্থো – ন ইমং লোকং, ন হুরং লোকং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী, উভযমন্তরেন পন অঞ্ঞং ঠানং অত্থীতি.

যেপি চ ‘‘অন্তরাপরিনিব্বাযী, সম্ভৰেসী’’তি চ ইমেসং সুত্তপদানং অত্থং মিচ্ছা গহেত্ৰা অত্থি এৰ অন্তরাভৰোতি ৰদন্তি, তেপি যস্মা অৰিহাদীসু তত্থ তত্থ আযুৰেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তরা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনৰসেসকিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযন্তীতি অন্তরাপরিনিব্বাযী, ন অন্তরাভৰভূতোতি পুরিমস্স সুত্তপদস্স অত্থো. পচ্ছিমস্স চ যে ভূতা এৰ, ন পুন ভৰিস্সন্তি, তে হি (কথা. অনুটী. ৫০৭) খীণাসৰা, পুরিমপদেহি ‘‘ভূতা’’তি ৰুত্তা. তব্বিপরীততায সম্ভৰং এসন্তীতি সম্ভৰেসিনো. অপ্পহীনভৰসংযোজনত্তা সেক্খা, পুথুজ্জনা চ. চতূসু ৰা যোনীসু অণ্ডজজলাবুজসত্তা যাৰ অণ্ডকোসং, ৰত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৰ সম্ভৰেসী নাম. অণ্ডকোসতো, ৰত্থিকোসতো চ বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৰেসী নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পট্ঠায ভূতা নাম. যেন ৰা ইরিযাপথেন জাযন্তি, যাৰ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৰ সম্ভৰেসী, ততো পরং ভূতাতি অত্থো, তস্মা নত্থীতি পটিক্খিপিতব্বং. সতি হি উজুকে পাল়িঅনুগতে অত্থে কিং অনিদ্ধারিতসামত্থিযেন অন্তরাভৰেন অত্তভাৰপরিকপ্পিতেন পযোজনন্তি.

যং পন যে ‘‘সন্তানৰসেন পৰত্তমানানং ধম্মানং অৰিচ্ছেদেন দেসন্তরেসু পাতুভাৰো দিট্ঠো. যথা তং ৰীহিআদিঅৰিঞ্ঞাণকসন্তানে, এৰং সৰিঞ্ঞাণকসন্তানেপি অৰিচ্ছেদেন দেসন্তরেসু পাতুভাৰেন ভৰিতব্বং. অযঞ্চ নযো সতি অন্তরাভৰে যুজ্জতি, নাঞ্ঞথা’’তি যুত্তিং ৰদন্তি. তেহি ইদ্ধিমতো চেতোৰসিপ্পত্তস্স চিত্তানুগতিকং কাযং অধিট্ঠহন্তস্স খণেন ব্রহ্মলোকতো ইধূপসঙ্কমনে, ইতো ৰা ব্রহ্মলোকগমনে যুত্তি ৰত্তব্বা. যদি সব্বত্থেৰ ৰিচ্ছিন্নদেসে ধম্মানং পৰত্তি ন ইচ্ছিতা, যদিপি সিযা ‘‘ইদ্ধিৰিসযো অচিন্তেয্যো’’তি, তং ইধাপি সমানং ‘‘কম্মৰিপাকো অচিন্তেয্যো’’তি ৰচনতো, তস্মা তং তেসং মতিমত্তমেৰ. অচিন্তেয্যসভাৰা হি সভাৰধম্মা, তে কত্থচি পচ্চযৰিসেসেন ৰিচ্ছিন্নদেসে পাতুভৰন্তি, কত্থচি অৰিচ্ছিন্নদেসে চ. তথা হি মুখঘোসাদীহি অঞ্ঞস্মিং দেসে আদাসপব্বতপ্পদেসাদিকে পটিবিম্বপটিঘোসাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বত্তমানং দিস্সতি, তস্মা ন সব্বং সব্বত্থ উপনেতব্বন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন পটিবিম্বস্স উদাহরণভাৰসাধনাদিকো অন্তরাভৰৰিচারো কথাৰত্থুপ্পকরণস্সটীকাযং (কথা. অনুটী. ৫০৭) গহেতব্বো.

অপরে পন ‘‘ইধাতি কামভৰো, হুরন্তি অরূপভৰো, উভযমন্তরেনাতি রূপভৰো ৰুত্তো’’তি ৰদন্তি, ‘‘ইধাতি পচ্চযধম্মা, হুরন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা, উভযমন্তরেনাতি পণ্ণত্তিধম্মা ৰুত্তা’’তি চ ৰদন্তি, তং সব্বঅট্ঠকথাসু নত্থি, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অৰসিট্ঠং রূপন্তি আপোধাতুআকাসধাতূহি সদ্ধিং লক্খণরূপানি, ওজঞ্চ সন্ধাযাহ অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্স খীণাসৰস্স তং নিব্বানারম্মণং চিত্তং ন জানন্তি ন ঞাযন্তি ‘‘ঝাযমানা’’তি ৰুত্তত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

চতুব্যূহহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. আৰট্টহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২৯. অকুসলানং ধম্মানং ৰিদ্ধংসনসভাৰত্তা, অকুসলানং ৰা পজহনে কুসলানং সম্পাদনে পট্ঠপনসভাৰত্তা আরম্ভধাতু. তথাভূতাতি সীলাদীহি সমঙ্গীভূতা. কামধাতুআদিকা তিধাতুযোৰ তেধাতু. তস্স অভিভৰনতো তেধাতুইস্সরো মচ্চুরাজা. অনাদিমতিসংসারে চিরকালং লদ্ধপতিট্ঠাপি অচিরকালং ভাৰিতেহি কুসলেহি ধম্মেহি সমুচ্ছিন্দনীযত্তা অবলা কিলেসাতি ৰুত্তং ‘‘অবলং দুব্বল’’ন্তি. তেনাহ ‘‘অবলা নং বলীযন্তী’’তি.

ইদং ৰচনং অযং গাথাপাদো. সমাধিস্স পদট্ঠানন্তি এত্থ সমাধিস্স কারণং সমতানুযোগে নিযোজনতোতি যোজেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. পপঞ্চাতি রাগাদযোৰ. তথা চেৰ সংৰণ্ণিতন্তি দেসনায পদট্ঠানভাৰেনেৰ অত্থসংৰণ্ণনা কতাতি অত্থো.

ন্তি তং দেসনং. তস্সাতি সভাগাদিৰসেন আৰট্টনস্স. পরিপক্কঞাণানং ৰিসেসাধিগমায. লাভৰিনিচ্ছযপরিগ্গহমচ্ছরিযানীতিআদীসু লাভোতি রূপাদিআরম্মণপ্পটিলাভো. সো পরিযেসনায সতি হোতীতি পরিযেসনাগ্গহণেন গহিতো. ৰিনিচ্ছযোতি ‘‘এত্তকং মে রূপারম্মণত্থায ভৰিস্সতি, এত্তকং সদ্দাদিআরম্মণত্থায, এত্তকং ময্হং, এত্তকং পরস্স, এত্তকং পরিভুঞ্জিস্সামি, এত্তকং নিদহিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তো ৰিতক্কো ৰিনিচ্ছযো. সো লাপিতহেতুকত্তা পরিযেসনমূলকতায পরিযেসনাগ্গহণেনেৰ গহিতো, তথা পরিগ্গহমচ্ছরিযানি. তত্থ পরিগ্গহো ‘‘মম ইদ’’ন্তি পরিগ্গণ্হনং. মচ্ছরিযং ‘‘ময্হেৰ হোতূ’’তি পরেহি সাধারণভাৰাসহনং. তেনেৰস্স পোরাণা এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি ‘‘ময্হেৰিদমচ্ছরিযং হোতু, মা অঞ্ঞেসং অচ্ছরিযং হোতূতি পৰত্তত্তা মচ্ছরিযন্তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১০৩; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৯.২৩). পরিভোগত্থানং পন ৰিনিচ্ছযাদীনং পরিভোগন্তোগধতা ৰেদিতব্বা. ছন্দরাগো দুব্বলরাগো. অজ্ঝোসানং ‘‘মম ইদ’’ন্তি তণ্হাৰসেন বলৰসন্নিট্ঠানন্তি আহ ‘‘ছন্দরাগঅজ্ঝোসানা তণ্হা এৰা’’তি. আরক্খনিমিত্তং দ্ৰারপিদহনমঞ্জূসাগোপনাদিনা সুট্ঠু রক্খণনিমিত্তং. পাপানি করোন্তো পরিভোগনিমিত্তং রত্তো গিদ্ধো গধিতো মুচ্ছিতো হুত্ৰা মিগোৰ পরিভুঞ্জননিমিত্তং পমাদং আপজ্জতীতি এৰং পরিযেনারক্খা পরিভোগনিমিত্তং. পমাদো তিৰিধো তণ্হায ৰসেন কথিতোতি দস্সেন্তো ‘‘তিৰিধো তণ্হাযাতি ৰুত্ত’’ন্তি আহ.

অৰিসেসেন ৰুত্তন্তি ‘‘কতমেন উপাদানেন সউপাদানা’’তি ৰিভাগেন পুচ্ছিত্ৰাপি ‘‘অৰিজ্জায চ তণ্হায চা’’তি অৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰুত্তং. তণ্হঞ্চ অৰিজ্জঞ্চ চতুরুপাদানং ৰসেনাতি কামুপাদানাদীনং চতুন্নং উপাদানানং ৰসেন ৰিভজিত্ৰা খন্ধানং দুক্খভাৰেন দুক্খসচ্চভাৰেন সহ পরিঞ্ঞেয্যভাৰং, উপাদানানং সমুদযভাৰেন সমুদযসচ্চভাৰেন সহ পহাতব্বভাৰং দস্সেতীতি যোজনা.

৩০. ‘‘যো’’তিআদিনা ৰুত্তো তিৰিধো পমাদো পরিযেসতি, আরক্খণঞ্চ করোতি, পরিভোগনিমিত্তঞ্চাতি সম্বন্ধো. পমাদো হি পমজ্জন্তস্স পুগ্গলস্স ভোগানং পরিযেসনায, আরক্খণায চ হেতুভূতো কত্তুভাৰেন উপচরিতো, পরিভোগস্স পন নিমিত্তং. ‘‘তপ্পটিপক্খেনা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরতি ‘‘অপ্পমাদানুযোগেনা’’তি, তেন সমথভাৰং দস্সেতি. খেপনাতি খযপাপনা. ৰোদানপক্খৰিসভাগধম্মৰসেনাতি ৰোদানপক্খো চ সো পমাদস্স ৰিসভাগধম্মো চাতি ৰোদান…পে… ধম্মো, সমথো, তস্স ৰসেন.

সমথে সতীতি অধিট্ঠানভূতে ঝানে সতি, তং পাদকং কত্ৰাতি অত্থো. যা পঞ্ঞাতি নামরূপপরিচ্ছেদাদিৰসেন পৰত্তপঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘অযং ৰিপস্সনা’’তি. পহীনেসূতি পহীযমানেসু.

ৰোদানপক্খন্তি আরম্ভধাতুআদিৰোদানপক্খং নিক্খিপিত্ৰা. ৰিসভাগধম্মৰসেনাতি পমাদৰসেনেৰ. সভাগধম্মৰসেনাতি পুব্বে নিক্খিত্তস্স আরম্ভধাতুআদিৰোদানধম্মস্স সমথাদিসভাগধম্মৰসেন.

পুন অপরিযোদাপনিযং সিখাপ্পত্তপরিযোদাপনং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তং পন অরহত্তেন হোতী’’তি.

মোহসমুট্ঠানতা ৰুত্তা ‘‘মোহো এৰ সমুট্ঠান’’ন্তি কত্ৰা. অঞ্ঞথা পিসুণাৰাচায দোসসমুট্ঠানতা মুসাৰাদস্স ৰিয মোহসমুট্ঠানভাৰা ৰত্তব্বা সিযা.

কম্মপথভাৰং পত্তানং, অপ্পত্তানঞ্চ অকুসলধম্মানং ‘‘সব্বপাপ’’ন্তি পদেন পরিগ্গহিতত্তা ৰুত্তং ‘‘কম্মপথকম্মৰিভাগেনা’’তি.

৩১. সেসপদানন্তি ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তিআদীনং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪; পেটকো. ২৯) গাথায অৰসিট্ঠপদানং. যথাধিগতন্তি অত্তনা অধিগতপ্পকারং, পচ্ছা ভূমিদিসা.