নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

নেত্তিৰিভাৰিনী

গন্থারম্ভকথা

যজিতব্বং যজিত্ৰান, নমিতব্বং নমামহং;

যজনাদ্যানুভাৰেন, অন্তরাযে জহং সদা.

যেন যা রচিতা নেত্তি, যেন সা অনুমোদিতা;

যেহি সংৰণ্ণনা কতা, তেসানুভাৰনিস্সিতো.

কিঞ্চি কিঞ্চি সরিত্ৰান, লীনালীনানুসন্ধ্যাদিং;

করিস্সং জিনসুত্তানং, হিতং নেত্তিৰিভাৰনং.

অপ্পমেয্যগুণো মহাধম্মরাজৰ্হযো ভৰে;

অচ্ছরিযো অব্ভুতো যো, বোধিসম্ভারপূরণো.

নানারট্ঠিস্সরিস্সরো, সেট্ঠো সাসনপগ্গহো;

পাসংসরাজপাসংসো, নরাচিন্তেয্যচিন্তকো.

চিন্তিতকারকো রাজা, সিরট্ঠিমালপালকো;

অজেয্যজেয্যকো মহাচেত্যাদিকারকো সদা.

অস্সামচ্চেন ব্যত্তেন, জিনচক্কহিতত্থিনা;

অনন্তসুতিনামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো.

কামং সংৰণ্ণনা কতা, থেরাসভেহি গম্ভীরা;

গম্ভীরত্তা তু জানিতুং, জিনপুত্তেহি দুক্করা.

তস্মা যাচিতানুরূপেন, করিস্সং সাদরং সুণ;

সিস্সসিক্খনযানুগং, যোত্তং নেত্তিৰিভাৰনন্তি.

১. সঙ্গহৰারঅত্থৰিভাৰনা

তত্থ যস্স সিক্খত্তযসঙ্গহস্স নৰঙ্গস্স সত্থুসাসনৰরস্স অত্থসংৰণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকরণং কাতুকামো, তস্স নেত্তিপ্পকরণস্স নিস্সযং ৰিসযভূতং সংৰণ্ণেতব্বসহিতং, সংৰণ্ণেতব্বং এৰ ৰা সলোকপালেন তিলোকেন সদা পূজেতব্বস্স চেৰ নমস্সিতব্বস্স চ নরুত্তমস্স সত্থুনো সাসনৰরং ৰিদূহেৰ ঞাতব্বং. এতং সাসনৰরং তাৰ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৰিজানকৰিদূহি চ নিযমেতুং, রতনত্তযগুণপরিদীপনঞ্চ কাতুং –

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৰরং, ৰিদূহি ঞেয্যং নরৰরস্সা’’তি. – পঠমগাথমাহ;

ইমায হি পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৰরং ঞেয্য’’ন্তি এত্তকমেৰ একন্ততো করণৰিসেসভাৰেন অধিপ্পেতং. এতেনেৰ ৰিসেসকরণেন একন্তাধিপ্পেতনেত্তিৰিসযসাসনৰরস্স দস্সিতত্তা. একন্তাধিপ্পেতসাসনৰরমেৰ নেত্তিসংৰণ্ণনায সংৰণ্ণেতব্বত্তা ৰিসযং তেনেৰ ৰক্খতি অট্ঠকথাচরিযো –

‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৰরং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচরতায পণ্ডিতৰেদনীযমেৰা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা) চ,

‘‘এতং তিৰিধম্পি ‘সাসনৰর’ন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৰা তত্থ যং পঠমং, তং ইতরেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং, অত্তনো পকরণস্স চ ৰিসযভূতং পরিযত্তিসাসনমেৰা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা) চ,

‘‘ইদানি যং ৰুত্তং ‘সাসনৰরং ৰিদূহি ঞেয্য’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৰণ্ণনায ৰিসযভূতং পরিযত্তিধম্মমেৰ পকারন্তরেন নিযমেত্ৰা দস্সেতু’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা) চ.

তত্থ পরিযত্তিসাসনস্সাপি মূলং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বসাসনমূলভূত’’ন্তি. এতেন কম্মসাধনেনপি অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে নানাৰিধসাধকৰচনং নানাৰাদানং অনোকাসকরণত্থায কতং. স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণা পন সাসনস্স ৰিসেসদেসকনরৰরসদ্দেন ৰা পরিদীপকত্থভাৰেন ৰা দীপিতা অৰিনাভাৰতো. সাসনৰরস্স পন জনকসম্বন্ধিপেক্খত্তা ‘‘নরৰরস্সা’’তি ৰুত্তং. তেন চ অগ্গপুগ্গলো সাসনৰরজনকো ৰাচকত্থসম্বন্ধিভাৰেন ৰুত্তো. অনঞ্ঞসাধারণমহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৰিসেসা পন জনকসম্বন্ধিভূতস্স নরস্স ৰিসেসকেনৰরসদ্দেন ৰা পরিদীপকত্থভাৰেন ৰা দীপিতো.

কিং নু সো সাসনৰরজনকো নরৰরো পরমত্থোৰ, উদাহু পূজনীযো চেৰ নমস্সনীযো চাতি ৰুত্তং ‘‘যং লোকো…পে… নমস্সতি চা’’তি, তেন সাসনৰরজনকো নরৰরো পরমত্থোৰ ন হোতি, অথ খো সলোকপালেন লোকেন সদা সব্বকালেসু পূজনীযো চেৰ নমস্সনীযো চাতি ৰিসেসিতো থোমিতোতি.

এত্থ চ পূজননমস্সনচেতনাৰাচকেন ৰা পূজননমস্সনসদ্দেন ফলূপচারত্থো পুঞ্ঞমহত্তসঙ্খাতো পূজনীযভাৰো চেৰ আসৰক্খযঞাণপদট্ঠানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণসঙ্খাতো নমস্সনীযভাৰো চ দীপকত্থভাৰেন পরিগ্গহেত্ৰা দীপিতো. তেনাহ অট্ঠকথাচরিযো ‘‘ভগৰতো সদেৰকস্স লোকস্স পূজনীযৰন্দনীযভাৰো, অগ্গপুগ্গলভাৰো চ ৰুচ্চমানো গুণৰিসিট্ঠতং দীপেতী’’তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা).

তাদিসস্স নরৰরস্স তাদিসং সাসনৰরং কিং যেন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰুত্তং ‘‘ৰিদূহী’’তি. তেন তিপিটকধরা অরিযভূতা পণ্ডিতা ৰাচকত্থভাৰেন গহিতা, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণা পন ৰন্দধাতুৰচনেন ৰা দীপকত্থভাৰেন ৰা দীপিতাতি. এৰং পরিগ্গহেত্ৰা দীপিতে রতনত্তযগুণে সন্ধায ‘‘এৰং পঠমগাথায সাতিসযং রতনত্তযগুণপরিদীপনং কত্ৰা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা) ৰক্খতি, ন গাথায নিরৰসেসত্থে. তত্থ এৰন্তি এৰং সাসনৰরদস্সনভূতায পঠমগাথাযাতি অত্থোৰ দট্ঠব্বো. অপরে পনাচরিযা ‘‘ইমায পঠমগাথায একন্ততো অধিপ্পেতানাধিপ্পেতৰচনানি চেৰ ৰাচকত্থদীপকত্থৰিসেসানি চ সুট্ঠু অৰিচারেত্ৰা ‘এৰং পঠমগাথায সাতিসযং রতনত্তযগুণপরিদীপনং কত্ৰা’তি ৰচনচ্ছাযং নিস্সায সাতিসযং রতনত্তযগুণপরিদীপনং কাতুং ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি চ সাতিসযরতনত্তযগুণে দস্সেন্তো ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি’’ চ ৰদন্তি. তেসং ৰাদো অম্হাকং নক্খমতি. কারণং পন মযা হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন ঞাতব্বন্তি অযং পদানুক্কমানুরূপানুসন্ধ্যত্থো.

অথ ৰা একং সমযং জম্বুৰনসণ্ডে নিসীদিত্ৰা সিস্সানং হিতং চিন্তেন্তো, অত্তনো অভিনীহারসম্পত্তিং পস্সন্তো, সম্মাসম্বুদ্ধেন পসংসিতো, মহাকচ্চাযনো সত্থারা অনুমোদিতং সাসনাযত্তং নৰঙ্গস্সত্থৰণ্ণনং সোল়সহারাদিঅনেকত্থৰিধং নেত্তিপ্পকরণং আরভন্তো, ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. যদি এৰং যথাৰুত্তপ্পকারং নেত্তিপ্পকরণভূতং সোল়সহারাত্যাদিকং আরভিতব্বং, তং অনারভিত্ৰা কস্মা নেত্তিপ্পকরণতো বহিভূতং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিকং আরভিতব্বং, সেয্যথাপি অম্বং পুট্ঠো লবুজং ব্যাকরেয্য, লবুজং পুট্ঠো অম্বং ব্যাকরেয্য, এৰমেৰ নেত্তিপ্পকরণমারভন্তো অঞ্ঞং আরভতীতি? তথাপি যস্স যথাৰুত্তস্স সাসনৰরস্স অত্থসংৰণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকরণং কাতুকামো যস্স নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযভূতং সংৰণ্ণেতব্বসহিতং, সংৰণ্ণেতব্বং এৰ ৰা তং সাসনৰরং তাৰ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৰিজানকৰিদূহি চ নিযমেতুং, রতনত্তযগুণপরিদীপনঞ্চ কাতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. অযং লীনন্তরচোদনাসহিতো অনুসন্ধ্যত্থো.

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৰরং, ৰিদূহি ঞেয্যং নরৰরস্সা’’তি. –

নিগ্গহিতলোপং কত্ৰা রচিতা গাথা অরিযাসামঞ্ঞলক্খণেন সম্পন্না. কথং? পুব্বড্ঢে তিংস মত্তা, অপরড্ঢে সত্তৰীস মত্তা. সম্পিণ্ডিতা সত্তপঞ্ঞাস মত্তাৰ ভৰন্তি. অক্খরানং পন ইমিস্সং গাথাযং সত্ততিংস. তেসু গরুক্খরা ৰীসতি, লহুক্খরা সত্তরস ভৰন্তি. ‘‘তস্সেতং সাসনৰর’’ন্তি পন সানুনাসিকং ৰিরুজ্ঝতি.

তত্থ নিদ্দেসত্থো অট্ঠকথানুসারেন ৰিজানিতব্বো. সলোকপালো সব্বো সত্তলোকো সক্কচ্চং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণানুস্সরণেন ৰা পূজেতব্বপূজনেন ৰা পটিপত্তিপূজনেন ৰা সদা সব্বকালেসু সক্কচ্চং যং নরৰরং পূজযতে চেৰ নমস্সতি চ, তস্স পূজেতব্বস্স চেৰ নমস্সিতব্বস্স চ সত্থুনো নরৰরস্স তিলোকগ্গস্স মযা সংৰণ্ণেতব্বসহিতং, সংৰণ্ণেতব্বং এৰ ৰা ৰিদূহেৰ ঞেয্যং ঞাতব্বং. নিপুণঞাণগোচরং এতং মযা বুদ্ধিযং ঠপিতং সাসনৰরং মযা আরভিতব্বস্স নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযন্তি পঠমং জানিতব্বং দস্সেত্ৰা তস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতং নেত্তিপ্পকরণং অহং আরভিস্সামি, তং তুম্হে সাধৰো সুণাথ মনসি করোথাতি সমুদাযযোজনা, অৰযৰযোজনাপি কাতব্বা.

কথং? ‘‘সলোকপালো লোকো’’তি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন যোজনা. লোকপালো ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসো লোকো চ ন হোতি, অথ খো লোকপালসহিতো লোকোতি ৰিসেসেতি. ‘‘লোকো পূজযতে চেৰ নমস্সতি চা’’তি কত্তুকারকআখ্যাতকিরিযাভাৰেন যোজনা ‘‘যো করোতি, স কত্তা’’তি ৰুত্তত্তা. যো লোকো কারকো, সো কত্তা হোতু. যো লোকো পূজযতে চেৰ নমস্সতি চ, কথং সো কত্তাতি? ‘‘যো করোতি, স কত্তা’’তি সুত্তস্স ‘‘যো করোতি কিরিযং নিপ্ফাদেতি, সো কিরিযানিপ্ফাদকো কত্তা’’তি অত্থসম্ভৰতো সযনভুঞ্জনাদিসব্বকিরিযানিপ্ফাদকো কত্তাযেৰ হোতি. অযঞ্চ লোকো পূজননমস্সনকিরিযানিপ্ফাদকোযেৰাতি. কথং অযং লোকো কিরিযানিপ্ফাদকোতি? ‘‘লোকো’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পরমত্থতো অৰিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৰত্তমানো হদযৰত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো গহেতব্বো, সো যথারহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৰে. এৰং লোকস্স কত্তুকারকভাৰো ৰিজানিতব্বোতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু.

‘‘যং নরৰরং পূজযতে চেৰ নমস্সতি চা’’তি কম্মকারকআখ্যাতকিরিযাভাৰেন যোজনা ‘‘যং করোতি, তং কম্ম’’ন্তি ৰুত্তত্তা. যং কাতব্বং, তং কম্মং হোতু. যং পূজযতি চেৰ নমস্সতি চ, কথং তং কম্মন্তি? ‘‘যং করোতি, তং কম্ম’’ন্তি সুত্তস্স ‘‘যং করোতি কিরিযায সম্বজ্ঝতি, কিরিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্ম’’ন্তি অত্থসম্ভৰতো করণৰাচকৰচনীযাদিসব্বকিরিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্মং হোত্ৰেৰ. অযঞ্চ নরৰরো পূজননমস্সনকিরিযায ৰাচকৰচনীযভাৰেন সম্বজ্ঝিতব্বোযেৰাতি. কথং অযং নরৰরো ৰচনীযোতি? পূজননমস্সনচেতনায আরম্মণকরণৰসেন নরৰরো ৰচনীযো, চেতনা ৰাচকা, এৰং ৰাচকৰচিতব্বভাৰো হোত্ৰেৰ. ‘‘যং নরৰর’’ন্তি পঞ্ঞত্তিযা পরমত্থতো অৰিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানৰসেন পৰত্তমানো লোকিযলোকুত্তরগুণসহিতো খন্ধপঞ্চকো ৰুত্তো, সো আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতনা পচ্চযুপ্পন্নাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসু এৰরূপেসু ঠানেসু.

‘‘তস্স নরৰরস্সা’’তি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন যোজনা. নরৰরো নাম নিমন্তিতব্বাদিকো ন হোতি, অথ খো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো এৰাতি ৰিসেসেতি. তস্স পূজেতব্বস্স চেৰ নমস্সিতব্বস্স চ নরৰরস্স সাসনৰরন্তি জঞ্ঞজনকভাৰেন যোজনা. সাসনৰরং নাম পচ্চেকবুদ্ধসাৰকবুদ্ধরাজরাজাদীনং সাসনৰরং ন হোতি, পূজেতব্বস্স চেৰ নমস্সিতব্বস্স চ নরৰরস্স তিলোকস্সেৰ সাসনৰরন্তি নিযমেতি.

‘‘ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি কত্তুকারককিতকিরিযাভাৰেন যোজনা. কত্তুভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ‘‘ৰিদূহী’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পরমত্থতো অৰিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৰত্তমানো সাসনৰরে সম্মোহধংসকঞাণসহিতো হদযৰত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো ৰুত্তো, সো যথারহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৰে. ঞা-ইতিধাতুযা অত্থভূতং ঞাণং পচ্চযুপ্পন্নং নিপ্ফাদেয্যং ভৰে, এৰং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন যোজনা.

‘‘ঞেয্যং সাসনৰর’’ন্তি ৰিসেসনৰিসেস্যভাৰেন যোজনা. সাসনৰরং নাম ন যেন কেনচি ঞেয্যং, অথ খো ৰিদূহেৰ সণ্হসুখুমঞাণেন ঞেয্যং সাসনৰরন্তি ৰিসেসেতি.

‘‘এতং সাসনৰর’’ন্তি ৰিসেসনৰিসেস্যভাৰেন যোজনা. সাসনৰরং নাম মযা বুদ্ধিযং অট্ঠপিতং অপ্পৰত্তেতব্বং হোতি, মযা ইদানি নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযভাৰেন বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং ঠপেতব্বং পৰত্তেতব্বং সাসনৰরন্তি ৰিসেসেতি. এতং সাসনৰরং নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযন্তি যোজনা কাতব্বা. তেনাহ ‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতং সাসন’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা). ইচ্চেৰং নেত্তিযা পঠমগাথায সঙ্খেপেন যোজনত্থো সমত্তো.

তত্থ যন্তি অনিযমনরৰরস্স সত্থুনো ৰাচকং পযোগৰন্তসব্বনামং. অনিযমো চ পূজননমস্সনকিরিযায অনিযমিতত্তা ৰুত্তো, ন নরৰরতো অঞ্ঞসত্তস্স সম্ভৰতোতি. এস নযো সেসানিযতেসুপি তীসু পিটকেসু. লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি লোকো.এত্থ সত্তনিকাযে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি লোকিযন্তি পৰত্তন্তি, তব্বিপাকো চ লোকিযতি পৰত্ততি, ইতি সত্তনিকাযস্স পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানং, তব্বিপাকস্স চ পৰত্তনস্স আধারভাৰতো ‘‘এত্থা’’তিপদেন নিদ্দিট্ঠো সত্তনিকাযো লোকোনাম. পূজযতেতি ৰিগ্গহৰিরহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং পূজনং করোতি.

লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানঞ্চেৰ তব্বিপাকস্স চ পৰত্তনাধারত্তা লোকা চ. কে তে? চত্তারো মহারাজানো, ইন্দযমৰরুণকুৰেরা ৰা, খত্তিযচতুমহারাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপরনিম্মিতৰসৰত্তিমহাব্রহ্মাদযো ৰা. পালনঞ্চেত্থ ইস্সরিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৰিহেসননিৰারণাদিআণাপৰত্তাপনযসপরিৰারট্ঠানন্তরাদিনিয্যাদনা, সহ লোকপালেহি যো ৰত্ততীতি সলোকপালো. অথ ৰা যে হিরোত্তপ্পা লোকং পালেন্তি, ইতি পালনতো তে হিরোত্তপ্পা লোকপালা. তেনাহ ভগৰা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৰু. ৪২). লোকপালেহি হিরোত্তপ্পেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো নাম. হিরোত্তপ্পসম্পন্নো হি সপ্পুরিসো লোকো সক্কচ্চং সদা সব্বকালেসু পূজযতি চেৰ নমস্সতি চ পাপহিরিজিগুচ্ছনতো, ধম্মচ্ছন্দৰন্ততায চ.

অঞ্ঞে পন পূজেন্তা নমস্সন্তাপি কদাচিযেৰ পূজেন্তি নমস্সন্তি, ন সব্বদাতি. সদাতি পূজননমস্সনকালৰাচকৰিগ্গহৰিরহিতং ৰিকপ্পনামং, সব্বনামং ৰা. নমস্সতীতি ৰিগ্গহৰিরহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং নমস্সনং করোতি. তস্সেতাতি এত্থ তস্সাতি নিযমৰাচকং পযোগৰন্তসব্বনামং ৰিগ্গহৰিরহিতমেৰ. নিযমো চ পূজননমস্সনকিরিযায ৰিসেসিতো. তস্মা তস্স পূজননমস্সনকিরিযায নিযমিতব্বস্স পূজেতব্বস্স নমস্সিতব্বস্স নরৰরস্সাতি অত্থো যুত্তোৰ. সেসনিযমেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৰ নযো. এতন্তি আচরিযেন ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতস্স সাসনৰরপরামসনং পযোগৰন্তসব্বনামং ৰিগ্গহৰিরহিতং.

সাসতি এতেনাতি সাসনং, এতেন নৰৰিধসুত্তন্তেন, নৰৰিধসুত্তন্তসহিতেন ৰা ৰরেন সব্বেন সমত্থে ৰেনেয্যে দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি তিৰিধযানমুখেন যথারহং সত্তে সাসতি অনুসাসতি ৰিনেতি. ইতি সাসনানুসাসনকিরিযানুসারেন ৰেনেয্যসত্তানং জাননপটিপজ্জনাধিগমস্স কারণকরণত্তা ‘‘এতেনা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠং নৰৰিধসুত্তন্তং, নৰৰিধসুত্তন্তসহিতং ৰা ৰরং সব্বং সাসনং নাম. নৰৰিধসুত্তন্তদেসনায হি ৰেনেয্যানং জাননং পুরিমজাননেন পচ্ছিমজাননং, জাননেন পটিপজ্জনেন পচ্ছিমপটিপজ্জনেন অধিগমো, পুরিমাধিগমেন পচ্ছিমাধিগমো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পরিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স’’ত্যাদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ. সাসধাতুযা দেসনাসদ্দো চ তংজনকো দেসনাঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, তংউপনিস্সযপচ্চযা ৰেনেয্যানং অত্থজাননপটিপজ্জনঅধিগমনাদি কারণূপচারত্থো, ‘‘এতেনা’’তি পদেন ৰুত্তায সাসনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা করণসত্তিসঙ্খাতা উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচারত্থো. ইতি-সদ্দোপি তমেৰ নামপঞ্ঞত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিং হেতুভাৰেন পরামসতি, তস্সা সত্তিযা আধারভূতা নামপঞ্ঞত্তি যু-পচ্চযত্থো. এসেৰ নযো তীসু পিটকেসু এৰরূপেসু ঠানেসু.

একন্তনিয্যানট্ঠেন, অনঞ্ঞসাধারণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন ৰরং উত্তমং, পরিযত্তিসাসনম্হি ফলনিয্যাদনতো, মগ্গনিয্যানহেতুভাৰতো চ নিয্যানট্ঠেন, সাৰকাদীহি অজনিযত্তা অসাধারণট্ঠেন চ উত্তমট্ঠেন ৰরং, ৰরিতব্বন্তি ৰা ৰরং. যথাৰুত্তস্স সাসনস্স পণ্ডিতেহি অভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায ৰরিতব্বত্তা পত্থেতব্বত্তা সাসনৰরং নাম, যথাৰুত্তট্ঠেন ৰা সাসনঞ্চ তং ৰরঞ্চাতি সাসনৰরং. চ-সদ্দেন সত্তিভেদং, তং-সদ্দেন অত্থাভেদং দেস্সেতি.

ৰিদন্তীতি ৰিদূ. যে পণ্ডিতা যথাসভাৰতো কম্মকম্মফলানি, কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৰিদন্তি, ইতি ৰিদনতো তে পণ্ডিতা ৰিদূ নাম, তেহি. ঞাতব্বন্তি ঞেয্যং. ঞা-ধাতুযা নিপ্পরিযাযতো আরম্মণিকং ঞাণং ৰুত্তং, ঠানূপচারতো সাসনৰরস্স আরম্মণপচ্চযভাৰো দস্সিতো, ইতি-সদ্দেন আরম্মণপচ্চযভাৰো পরামসিতো. তস্স ইতি-সদ্দেন পরামসিতব্বস্স আরম্মণপচ্চযভাৰস্স আধারং সাসনৰরং ণ্য-পচ্চযত্থোতি দট্ঠব্বং. ঞাণং অরহতীতি ৰা ঞেয্যং, ৰিদূনং ঞাণং জাননং আরম্মণভাৰেন অরহতীতি অত্থো. ইমস্মিং নযে তদ্ধিতপদং দট্ঠব্বং.

নরতি নেতীতি নরো. যো পুরিসো অত্তানং ইত্থীনং উচ্চট্ঠানং নরতি নেতি, ইতি নরনতো নযনতো সো পুরিসো নরো নাম. সো হি পুত্তভূতোপি মাতুযা পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, কনিট্ঠভাতুভূতোপি জেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি. অথ ৰা নরিতব্বো নেতব্বোতি নরো. সো হি জাতকালতো পট্ঠায যাৰ অত্তনো সভাৰেন অত্তানং ধারেতুং সমত্থো ন হোতি, তাৰ পরেহি নেতব্বো, ন তথা অঞ্ঞো তিরচ্ছানাদিকোতি. এত্থ পন সত্থুৰিসযতায নরতি ৰেনেয্যসত্তেতি নরোতি অত্থো অধিপ্পেতো. সত্থা হি সত্তে অপাযাদিতো সুগতিং ৰা মগ্গফলনিব্বানং ৰা নেতীতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতত্তা ৰরো উত্তমো, ৰরিতব্বো পত্থেতব্বোতি ৰা ৰরো, তিলোকগ্গো. পকতিযা উচ্চট্ঠানট্ঠো নরো গুণুত্তমেন সমন্নাগতো ৰরো, নরো চ সো ৰরো চাতি নরৰরো. চ-ত-সদ্দানং অত্থভেদো ৰুত্তোৰ, ৰিসেসনপরপদসমাসোযং. যেন ৰুত্তং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা). অঞ্ঞে পন ‘‘নরানং, নরেসু ৰা ৰরোতি নরৰরো’’তি ৰদন্তি, তং ৰচনং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা) অট্ঠকথাৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি মঞ্ঞে. তস্স নরৰরস্সাতি. ইচ্চেৰং নেত্তিপ্পকরণস্স আদিগাথায সমাসেন চ ৰচনত্থো সমত্তো.

সরূপত্থো যোজনত্থৰচনত্থানুসারেন ৰিজানিতব্বো. তথাপি ৰিসুং সুট্ঠু জাননত্থায পুন ৰত্তব্বো. ‘‘য’’ন্তি পদস্স অনঞ্ঞসাধারণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসম্পন্নো সলোকপালেন লোকেন পূজেতব্বো চেৰ নমস্সিতব্বো চ সাসনৰরদেসকো তিলোকগ্গো সরূপত্থো. ‘‘লোকো’’তি পদস্স যথাৰুত্তলোকপালসহিতো সদ্ধাচাগাদিসম্পন্নো সব্বসত্তলোকো সরূপত্থো. লোকসদ্দো একৰচনযুত্তোপি জাতিসদ্দত্তা নিরৰসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. কামঞ্চেত্থ লোকসদ্দো ‘‘লোকৰিদূ’’ত্যাদীসু সঙ্খারভাজনেসুপি পৰত্তো, পূজননমস্সনকিরিযাসাধনত্তা পন সত্তলোকেৰ ৰাচকভাৰেন পৰত্তোতি. তেনাহ ‘‘পূজনকিরিযাযোগ্যভূততাৰসেনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা).

পূজযতেতি এত্থ পূজনকিরিযায মুখ্যতো পূজনসঙ্খাতো পূজেন্তানং চিত্তুপ্পাদো সরূপত্থো, ফলূপচারেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আরম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৰুত্তপ্পকারা সব্বে বুদ্ধগুণা সরূপত্থা. তে-ৰিভত্তিপচ্চযস্স পূজনকিরিযাসাধকো ৰুত্তপ্পকারো লোকো চ সরূপত্থো, এৰং সতি অত্থভেদাভাৰতো দ্ৰীসু ৰাচকেসু একোৰ ৰাচকো ৰত্তব্বো, কস্মা একস্মিং অত্থে দ্ৰে ৰাচকা ৰুত্তাতি? নাযং দোসো দ্ৰিন্নং ৰাচকানং সামঞ্ঞৰিসেসৰাচকত্তা. লোকসদ্দো হি পূজনকিরিযাসাধকো, অঞ্ঞকিরিযাসাধকো চ ৰদতীতি সামঞ্ঞৰাচকো চ হোতি. পূজযতে-সদ্দো লোকপূজনইত্থিপূজনপুরিসপূজনতিরচ্ছানপূজনাদিকিরিযাসাধকঞ্চ ৰদতীতি সামঞ্ঞৰাচকো. তস্মা পূজযতে-সদ্দো লোকসদ্দস্স সরূপত্থো, পূজনকিরিযাসাধকো চ ন অঞ্ঞকিরিযাসাধকোতি নিযমেতি. লোকসদ্দো চ পূজযতেসদ্দস্স সরূপত্থো পূজনকিরিযাসাধকো. লোকো পন পূজনকিরিযাসাধকো ইত্থিপুরিসতিরচ্ছানাদিকোতি নিযমেতি. তীসু পিটকেসু অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো.

‘‘সলোকপালো’’তি পদস্স যথাৰুত্তসেট্ঠলোকপালসহগতো, পূজননমস্সনকিরিযাসাধকো চ সত্তনিকাযো সরূপত্থো. ‘‘সদা’’তি পদস্স রত্তিদিৰসকালো অতীতভগৰতো ধরমানকালো ততো পরকালো অভিনীহারতো যাৰ সাসনন্তরধানা কালো ততো পরকালো সরূপত্থো. সো পন অনাগতবুদ্ধুপ্পজ্জনকালো অতীতসম্মাসম্বুদ্ধে ইদানি পূজযন্তি নমস্সন্তি ৰিয পূজযিস্সতি চেৰ নমস্সিস্সতি চ. নমস্সতীতি এত্থ নমস্সনকিরিযায মুখ্যতো নমস্সনসঙ্খাতো চিত্তুপ্পাদো সরূপত্থো, ফলূপচারেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আরম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৰুত্তপ্পকারা সব্বে বুদ্ধগুণা সরূপত্থো. তি-ৰিভত্তিপচ্চযস্স নমস্সনকিরিযাসাধকো যথাৰুত্তসত্তনিকাযো লোকো চ সরূপত্থো, অত্থভেদাভাৰেপি দ্ৰিন্নং ৰাচকানং পৰত্তভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ‘‘চা’’তি পদস্স ইধেকচ্চো পূজেন্তোপি ন নমস্সতি, নমস্সন্তোপি ন পূজেতি চ, অযং পন সত্তনিকাযো লোকো পূজযতি চেৰ নমস্সতি চাতি সমুচ্চযত্থো সরূপত্থো.

তস্সাতি এত্থ তং-সদ্দস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো তিলোকগ্গো সত্থা সরূপত্থো, ছট্ঠীৰিভত্তিযা জনকস্স নরৰরস্স জঞ্ঞেন সাসনৰরেন সম্বন্ধো পধানসরূপত্থো, জঞ্ঞসাসনৰরস্স জনকেন নরৰরেন সম্বন্ধো অপধানসরূপত্থো. তীসু পিটকেসু এৰরূপেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৰ নযো.

‘‘এত’’ন্তি পদস্স আচরিযেন ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতং সাসনং সরূপত্থো. ‘‘সাসনৰর’’ন্তি পদস্সাপি তমেৰ সরূপত্থো, এতং সাসনৰরং পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধভেদেন তিৰিধম্পি পরিযত্তিসাসনমেৰ সব্বসাসনমূলভূতত্তা, নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযভূতত্তা চ ৰিসেসতো অধিপ্পেতং তস্স মূলভূতভাৰতো ৰিনযসংৰণ্ণনাদীসু বহূপকারেন দস্সিতোতি অম্হেহি ন ৰত্তব্বো. ৰদন্তোপি অঞ্ঞং রচিতব্বং রচিতুং অসমত্থোৰ হুত্ৰা ৰদতীতি গহিতব্বো ৰদেয্য.

তং পন পরিযত্তিসাসনং ৰিমুত্তিরসৰসেন একৰিধং, ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং, ৰিনযপিটকসুত্তন্তপিটকঅভিধম্মপিটকৰসেন তিৰিধং, আণাদেসনাৰোহারদেসনাপরমত্থদেসনাৰসেন তিৰিধং, যথাপরাধসাসনাযথানুলোমসাসনাযথাধম্মসাসনাভেদেনপি তিৰিধং, সংৰরাসংৰরকথাদিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথানামরূপপরিচ্ছেদকথাভেদেনপি তিৰিধং. এত্থ চ দেসনা দেসকাধীনা, সাসনং সাসিতব্বাযত্তং, কথা কথেতব্বত্থাপেক্খাতি ৰিসেসো. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি নিকাযভেদেন পন পঞ্চৰিধং; সুত্তগেয্যৰেয্যাকরণগাথাউদানইতিৰুত্তকজাতকঅব্ভুতধম্মৰেদল্লভেদেন পন নৰৰিধং; ধম্মক্খন্ধভেদেন পন চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সৰিধং; ‘‘সংকিলেসভাগিযৰাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযঅসেক্খভাগিযাতি অমিস্সানি চত্তারি; সংকিলেসভাগিযৰাসনাভাগিযসংকিলেসভাগিযনিব্বেধ ভাগিযসংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযৰাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকদুকানি চত্তারি; সংকিলেসভাগিযৰাসনাভাগিযঅসেক্খভাগিযসংকিলেসভাগিযৰাসনা ভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকতিকানি দ্ৰে; তণ্হাসংকিলেসদিট্ঠিসংকিলেসদুচ্চরিতসংকিলেসতণ্হাৰোদানভাগিযদিট্ঠিৰ- উদানভাগিযদুচ্চরিতৰোদানভাগিযাতিছা’’তি (নেত্তি. ৮৯) সোল়সন্নং সুত্তানং ভেদেন সোল়সৰিধং; ‘‘লোকিযলোকুত্তরলোকিযলোকুত্তরসত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানসত্তধম্মাধিট্ঠানঞাণঞেয্য- ঞাণঞেয্যদস্সনভাৰনাদস্সনভাৰনাসকৰচনপরৰচনসকৰচনপরৰচন ৰিস্সজ্জনীযঅৰিস্সজ্জনীযৰিস্সজ্জনীযঅৰিস্সজ্জনীযকম্মৰিপাককম্মৰিপাককুসল অকুসলকুসলাকুসলঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তথৰস্স ভেদেন অট্ঠৰীসতিৰিধ’’ন্তি (নেত্তি. ১১২) এৰমাদিবহুৰিধং পরিযত্তিসাসনং নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসেসতো ৰিসযং. তস্স ৰিসযভাৰে সতি পটিপত্তিপটিৰেধসঙ্খাতং সাসনদ্ৰযম্পি তম্মূলকত্তা ৰিসযং হোতি পরিযাযতোতি দট্ঠব্বং.

‘‘ৰিদূহী’’তি পদস্স যথাৰুত্তসাসনৰরস্স সপরসন্তানপৰত্তনপৰত্তাপনাদিৰসেন ৰিজাননসমত্থো সণ্হসুখুমঞাণাদিগুণসম্পন্নো কল্যাণপুথুজ্জনসোতাপন্নাদিকো পুগ্গলো সরূপত্থো. ‘‘ঞেয্য’’ন্তি পদস্স তাদিসেহি ৰিদূহি সণ্হসুখুমঞাণাদিনা ৰিজানিতব্বং সাসনৰরং সরূপত্থো. ‘‘নরৰরস্সা’’তি পদস্স একৰিধাদিভেদস্স সাসনৰরস্স জনকো অনেকগুণসম্পন্নো তিলোকগ্গো সরূপত্থো. ইচ্চেৰং নেত্তিযা আদিগাথায সরূপত্থো সঙ্খেপেন ৰিজানিতব্বো.

এৰং তস্সা অনুসন্ধ্যাদীনং জানিতব্বভাৰে সতিপি অজানন্তো ৰিয পুচ্ছিত্ৰা দোসং আরোপেত্ৰা পরিহারৰসেনাপি গম্ভীরাধিপ্পাযস্স অনাকুলস্স ৰিসেসজাননং ভৰিস্সতি. তস্মা পুচ্ছিত্ৰা দোসং রোপেত্ৰা পরিহারৰসেন গম্ভীরাধিপ্পাযং সম্পিণ্ডেত্ৰা কথযিস্সং. অম্হাকাচরিয কিমত্থং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ? নেত্তিপ্পকরণং কাতুং. এৰং সতি নেত্তিপ্পকরণভূতং ‘‘সোল়সহারা নেত্তি’’ত্যাদিকং এৰ ৰত্তব্বং, কস্মা তং অৰত্ৰা ততো নেত্তিপ্পকরণতো অঞ্ঞং ‘‘যং লোকো পূজযতে’’ত্যাদিমাহ. সেয্যথাপি সমুদ্দং গচ্ছন্তো হিমৰন্তং গচ্ছতি, হিমৰন্তং গচ্ছন্তো সমুদ্দং গচ্ছতি, এৰমেৰ নেত্তিপ্পকরণং করোন্তো সাসনৰরদস্সনং করোতীতি? সচ্চং, তথাপি যস্স সংৰণ্ণনং নেত্তিপ্পকরণং কাতুকামো তং সাসনৰরং পঠমং দস্সেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. এৰং সতি ‘‘এতং সাসনৰর’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৰুত্তন্তি? তং সাসনৰরং জনকেন নরৰরেন নিযমেত্ৰা থোমেতুং ৰুত্তং. তথাপি ‘‘তস্স নরৰরস্সা’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৰুত্তন্তি? তং জনকং নরৰরং লোকপালেন লোকসেট্ঠেন সদ্ধিং সব্বেন লোকেন পূজনীযনমস্সনীযভাৰেন থোমেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৰুত্তং. পূজেন্তাপি ৰন্দিত্ৰা পূজেন্তি, তস্মা ‘‘পূজযতে’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি? তথাপি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কারাদীনি করোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কারং ন করোন্তি. এৰং ভগৰতো যথাভূতঅব্ভুগ্গতসদ্দতায পন ভগৰন্তং পূজেত্ৰাপি ৰন্দতিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘নমস্সতি চা’’তি ৰুত্তং. পূজেন্তো, নমস্সন্তো চ ন কদাচিযেৰ, অথ খো সব্বকালন্তি দস্সেতুং ‘‘সদা’’তি ৰুত্তং. তাদিসস্স নরৰরস্স তাদিসং সাসনৰরং সণ্হসুখুমঞাণসম্পন্নেহি ৰিদূহেৰ সুখুমঞাণেনেৰ ঞেয্যন্তি সাসনৰরং থোমেতুং ‘‘ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি ৰুত্তং.

এত্থ চ ‘‘পূজযতে, নমস্সতী’’তি এতেহি পূজননমস্সনকিরিযায হেতুভূতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদযো অনেকে লোকিযলোকুত্তরগুণা পকাসিতা হোন্তি তে গুণে আগম্ম সব্বলোকস্স পূজননমস্সনচেতনায পৰত্তনতো. তেসু হি কিঞ্চি সরূপতো, কিঞ্চি অনুমানতো সারিপুত্তত্থেরাদযো অনুস্সরন্তি, পূজেন্তি, নমস্সন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুস্সরেথ সম্বুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৯). একদেসগুণাপি পূজারহা নমস্সনারহা, কস্মা সব্বেপি গুণা পকাসিতাতি? সব্বগুণদস্সনেন বোধিসম্ভারসম্ভরণমহাকরুণাযোগসঙ্খাতহেতুঞাণপহান- আনুভাৰরূপকাযসম্পত্তিসঙ্খাতফলহিতজ্ঝাসযিন্দ্রিয- পাককালাগমনদেসনাঞাণসঙ্খাতসত্তু- পকারসম্পদাৰসেন থোমনা দস্সিতা. তেন অত্তহিতপটিপত্তি, পরহিতপটিপত্তি চ নিরুপক্কিলেসূপগমনাপগমনঞ্চ লোকসমঞ্ঞানুপপৰত্তি, তদনতিধাৰনঞ্চ চরণসম্পত্তি, ৰিজ্জাসম্পত্তি চ অত্তাধিপতিতা, ধম্মাধিপতিতা চ লোকনাথঅত্তনাথতা চ পুব্বকারিকতঞ্ঞুতা চ অপরন্তপতা, অনত্তন্তপতা চ বুদ্ধকরণধম্মবুদ্ধভাৰসিদ্ধি চ পরতারণঅত্ততারণঞ্চ সত্তানুগ্গহচিত্ততা, ধম্মৰিরত্তচিত্ততা চ পকাসিতা ভৰন্তি. তেন সব্বপ্পকারেন অনুত্তরদক্খিণেয্যতাউত্তমপূজনীযনমস্সনীযভাৰপূজননমস্সনকিরিযায চ খেত্তঙ্গতভাৰং পকাসেতি. তেন পূজনকনমস্সনকানং যথিচ্ছিতব্বপযোজনসম্পত্তি পকাসিতাতি সব্বগুণা পকাসিতাতি.

আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৰরং অগ্গং উত্তমং, নিপুণঞাণগোচরতায পণ্ডিতৰেদনীযঞ্চ, তস্মা ‘‘ৰরং ঞেয্য’’ন্তি ৰচনেহি স্ৰাক্খাততাদযো সব্বে ধম্মগুণা পকাসিতা. অরিযসচ্চপটিৰেধেন সমুগ্ঘাতকিলেসসম্মোহাযেৰ পরমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৰিতলোকুত্তরমগ্গা, সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ পুগ্গলা ৰিসেসতো ‘‘ৰিদূ’’তি ৰুচ্চন্তি. তে হি যথাৰুত্তসাসনৰরং অৰিপরীততো ঞাতুং, নেতুঞ্চ সপরসন্তানে সক্কুণন্তি. তস্মা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৰণ্ণিতা, তে অরিযসঙ্ঘগুণাপি নিরৰসেসতো ‘‘ৰিদূহী’’তি পদেন পকাসিতাতি. এৰং নেত্তিযা পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৰর’’ন্তি পদেন সাসনত্তযং সঙ্গণ্হিত্ৰা তত্থ ইতরেসং দ্ৰিন্নং অধিগমূপাযভাৰতো সব্বসাসনমূলভূতস্স, অত্তনো নেত্তিপ্পকরণস্স চ ৰিসযভূতস্স পরিযত্তিসাসনৰরস্স দস্সনমুখেন সব্বে রতনত্তযগুণাপি থোমনাৰসেন নযতোৰ পকাসিতা হোন্তি. নযতো হি দস্সিতা সব্বে গুণা নিরৰসেসা গহিতা ভৰন্তি, ন সরূপতো. তেনাহ ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা পঞ্ঞৰন্তানং অগ্গভূতো ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরোপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনমনুযুত্তো ‘‘অপিচ মে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ভগৰতাপি –

‘‘এৰং অচিন্তিযা বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মা অচিন্তিযা;

অচিন্তিযে পসন্নানং, ৰিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি. (অপ. থের ১.১.৮২; নেত্তি. ৯৫) –

গাথা ৰুত্তা. তত্থ বুদ্ধধম্মাতি বুদ্ধগুণা. অম্হাকং পন যাৰজীৰং রতনত্তযগুণপরিদীপনে অতিউস্সাহন্তানম্পি সরূপতো নীহরিত্ৰা দস্সেতুং অসমত্থভাৰো পগেৰ পণ্ডিতেহি ৰেদিতব্বোতি.

ইচ্চেৰং –

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৰরং, ৰিদূহি ঞেয্যং নরৰরস্সা’’তি. –

নিগ্গহিতলোপৰসেন ৰুত্তায গাথায সঙ্খেপেন কথিতো অনুসন্ধ্যাদিকো সমত্তোতি.

‘‘যং লোকো পূজযতে, স লোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তং তস্স সাসনৰরং, ৰিদূহি ঞেয্যং নরৰরস্সা’’তি. –

গাথং অপরে পঠন্তি. তস্সাপি অনুসন্ধ্যত্থো ৰুত্তনযোৰ. যোজনত্থো পন ৰিসেসো. তত্থ হি সলোকপালো লোকো যস্স সত্থুনো নরৰরস্স যং সাসনৰরং সংৰণ্ণেতব্বসহিতং, সংৰণ্ণেতব্বং এৰ ৰা পূজযতে চেৰ নমস্সতি চ, তস্স লোকপালস্স সত্থুনো তং পূজেতব্বং, নমস্সিতব্বঞ্চ ৰিদূহেৰ ৰিঞ্ঞাতব্বং, এতং সাসনৰরং নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযন্তি গহেতব্বন্তি যোজনা. যোজনাকারোপি হেট্ঠা ৰুত্তনযোৰ.

ৰিগ্গহত্থোপি ৰিসেসো. ইমস্মিঞ্হি নযে লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, যথাৰুত্তচতুমহারাজাদযো. তেহি লোকপালেহি সহিতং সব্বলোকং পালেতি লোকগ্গনাযকত্তাতি লোকপালোতি ভগৰাপি লোকপালসদ্দেন ৰুত্তো. সো হি ‘‘তস্সা’’তি এত্থ তং-সদ্দেন পরামসীযতি, তস্মা তস্স লোকপালস্স সত্থুনো নরৰরস্সাতি অত্থো গহিতো. যদি এৰং লোকপালো গুণীভূতো অপধানো পধানভূতং লোকং ৰিসেসেত্ৰা ৰিনিৰত্তো, কথং তং-সদ্দেন পরামসীযতীতি? লোকৰিসেসকো সমানোপি সাসনৰরাপেক্খতায জনকসামিভাৰেন সম্বন্ধিৰিসেসভূতত্তা পধানভূতো ৰিয পরামসীযতীতি. ভগৰা সাসনৰরস্স সামিভাৰেন গহিতো. কথং সাসনৰরস্স সামী ভগৰা সাসনৰরং পূজযতীতি? ন চাযং ৰিরোধো. বুদ্ধা হি ভগৰন্তো ধম্মগরুনো, তে সব্বকালং ধম্মমপচযমানাৰ ৰিহরন্তীতি. বুদ্ধানঞ্হি ধম্মগরুধম্মাপচযমানভাৰো ‘‘যংনূনাহং…পে… তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা মানেত্ৰা পূজেত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি (অ. নি. ৪.২১) ৰুত্তো, তস্মা লোকপালো ভগৰা সাসনৰরং পূজযতীতি দট্ঠব্বো. এৰং সতি লোকপালো ভগৰা সাসনৰরং পূজযতীতি অত্থো যুত্তো হোতু, কথং লোকপালো ভগৰা সাসনৰরং নমস্সতীতি যুত্তোতি? যুত্তোৰ ‘‘নমস্সতী’’তি পদস্স গরুকরণেন তন্নিন্নপোণপব্ভারোতি অত্থস্সাপি লব্ভনতো. ভগৰা হি ধম্মগরুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰেন ৰিহরতীতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰা সংৰণ্ণনাসু ৰুত্তনযেন ৰা ঞাতব্বন্তি অম্হেহি ন ৰিত্থারীযতি.

এৰং পঠমগাথায ‘‘সাসনৰর’’ন্তি পদেন তিৰিধম্পি সাসনং সঙ্গণ্হিত্ৰা তত্থ পরিযত্তিসাসনমেৰ অত্তনো নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযং নিযমেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰাদস পদানি’’ত্যাদিমাহ. অথ ৰা পঠমগাথায রতনত্তযথোমনেন সহ নেত্তিপ্পকরণতাৰিসযং সাসনৰরং আচরিযেন দস্সিতং, ‘‘তস্স সাসনৰরং কিং সব্বংযেৰ নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযং, উদাহু পরিযত্তিসাসনমেৰা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পরিযত্তিসাসনভূতং সুত্তমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সাসনৰর’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তম্পি পরিযত্তিসুত্তমেৰ সাসনৰরন্তি গহেতব্বন্তি অত্থো. ‘‘তং পন কতিৰিধ’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘দ্ৰাদস পদানী’’তি ৰুত্তং, সঙ্খেপতো পভেদেন দ্ৰাদসৰিধন্তি অত্থো. পভেদতো দ্ৰাদসৰিধম্পি ব্যঞ্জনপদঅত্থপদতো পন দুৰিধমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি ৰুত্তং. ‘‘তস্মিং দ্ৰযে একমেৰ সরূপতো নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযন্তি ৰিঞ্ঞেয্যং, উদাহু উভয’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা উভযন্তি দস্সেতুং ‘‘তং ৰিঞ্ঞেয্যং উভয’’ন্তি ৰুত্তং. ৰচনৰচনীযভাৰেন সম্বন্ধে যস্মিং ব্যঞ্জনে, অত্থে চ ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰোহারো পৰত্তো, তং উভযং সরূপতো নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযন্তি ৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘কিন্তি ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কো অত্থো, ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ছব্যঞ্জনপদছঅত্থপদভেদেন দ্ৰাদসৰিধং ব্যঞ্জনপদঅত্থপদৰসেন দুৰিধং সব্বপরিযত্তিসঙ্খাতং সুত্তং মম নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযং সাসনৰরন্তি ঞাতব্বং. সরূপতো পুচ্ছিত্ৰা অত্থপদং, ব্যঞ্জনপদঞ্চ সরূপতো ঞাতব্বন্তি.

এৰং পঠমগাথায ‘‘সাসনৰর’’ন্তি ৰুত্তস্স সুত্তস্স পরিযত্তিভাৰঞ্চেৰ অত্থপদব্যঞ্জনপদভাৰেন ৰেদিতব্বত্তঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স সুত্তস্স পৰিচযূপাযং নেত্তিপ্পকরণং পদত্থৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোল়সহারা’’ত্যাদিমাহ. অথ ৰা দুতিযগাথায নেত্তিপ্পকরণস্স ৰিসযং সাসনৰরং নিযমেত্ৰা দস্সিতং, ‘‘নেত্তি নাম কতমা, কতিৰিধা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নেত্তিনাম এত্তিকাতি সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘সোল়সহারা’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তস্স সাসনস্স সুত্তস্স অত্থপরিযেট্ঠি নেত্তিসংৰণ্ণনা মযা মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা নেত্তি নাম সোল়সহারসমুদাযা পঞ্চনযসমুদাযা অট্ঠারসমূলপদসমুদাযাতি ৰিজানিতব্বাতি.

তে হারাদযো কেনট্ঠেন নেত্তি নাম? ৰেনেয্যসত্তে অরিযধম্মং নেতীতি নেত্তীতি এৰমাদি অত্থো সংৰণ্ণনাসু (নেত্তি. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) ৰুত্তোৰ. ইমায ততিযগাথাযপি ‘‘মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠা’’তি পাঠো সুন্দরো. ‘‘মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা’’তি ৰা পাঠো, ন সুন্দরো. লক্খণঞ্হি মযা হেট্ঠা ৰুত্তন্তি. ‘‘সোল়সহারাদিসমুদাযা নেত্তী’’তি ৰুত্তা, তে হারা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৰিচযো ৰা হোন্তি, অত্থৰিচযো ৰা, নযা চ ব্যঞ্জনৰিচযো ৰা হোন্তি, অত্থৰিচযো ৰাতি ৰিচারণাযং সতি ‘‘ইমে ইমস্স ৰিচযো’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তিআদিমাহ. তত্থ হারা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৰিচযো হোন্তি, ন অত্থৰিচযো সোল়সহারানং মূলপদনিদ্ধারণং ৰজ্জেত্ৰা ব্যঞ্জনমুখেনেৰ সংৰণ্ণনাভাৰতো. তযো পন নযা সুত্তস্স অত্থৰিচযো হোন্তি, তিণ্ণং নযানং মূলপদসঙ্খাতঅৰিজ্জাদিসভাৰধম্মনিদ্ধারণমুখেনেৰ সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনাভাৰতোতি.

‘‘তং উভযং সুত্তে সংৰণ্ণনাভাৰেন কেনচি কত্থচিযেৰ যোজেতব্বং, উদাহু সব্বথা সব্বত্থ যোজিত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো তং উভযং সব্বত্থ সুত্তেসু সব্বথা যোজিতন্তি দস্সেতুং ‘‘উভযং পরিগ্গহীত’’ন্তি ৰুত্তং. হারা চেৰ নযা চ উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধারণৰসেন পরিতো সমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তেসু যোজিতন্তি.

‘‘হারাদিসমুদাযভূতং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কথং সংৰণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৰণ্ণেতী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ৰুত্তং ‘‘ৰুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. নেত্তিসঙ্খাতং সংৰণ্ণনাসুত্তং সংৰণ্ণেতব্বসুত্তানুরূপং যথা যেন যেন দেসনাহারেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা সংৰণ্ণেতব্বং, তেন তেন ৰুচ্চতি সংৰণ্ণেতীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কিত্তকং সংৰণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৰণ্ণেতী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ৰুত্তং ‘‘ৰুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. তত্থ যথাসুত্তং যং যং সুত্তং ভগৰতা ৰুত্তং, তং তং সব্বং সুত্তং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং ৰুচ্চতি ৰদতি অস্সাদাদীনৰদস্সনৰসেন সংৰণ্ণেতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নেত্তিনযেন হি সংৰণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা).

‘‘যং যং ভগৰতা দেসিতং সুত্তং নেত্তিসংৰণ্ণনায সংৰণ্ণিতং, সা সংৰণ্ণেতব্বা দেসনা চ ৰিঞ্ঞেয্যা, উদাহু দেসিতব্বঞ্চা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘যা চেৰ দেসনা’’ত্যাদিমাহ. যা চেৰ দেসনা পাল়ি সংৰণ্ণিতা, সা চ, তায দেসনায দেসিতং যং ধম্মজাতং, তঞ্চ উভযং ৰিমুত্তাযতনদেসনাসীসেন পরিচযং করোন্তেহি একন্তেন ৰিঞ্ঞেয্যং উভযস্সেৰ অনুপাদিসেসপরিনিব্বানপরিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৰতো. ‘‘তস্স উভযস্স ৰিজাননে সাধেতব্বে সাধেতব্বস্স ৰিজাননস্স হেতুভূতা কতমা অনুপুব্বী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ৰুত্তং ‘‘তত্রা’’ত্যাদি. তত্থ তত্র ৰিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৰঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপরিযেসনা অত্থৰিচারণা হারনযানং অযং অনুপুব্বী ৰিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি অত্থো. অথ ৰা তস্স উভযস্স ৰিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৰঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপরিযেসনায অত্থৰিচারণায অযং অনুপুব্বী ৰিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি. অথ ৰা ৰক্খমানায হারনযানুপুব্বিযা নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেসনা ৰিজাননস্স হেতুভূতাতি ৰেদিতব্বা. তেনাকারেনেৰ অট্ঠকথাযং তিধা ৰুত্তাতি.

সঙ্গহৰারস্স অত্থৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

২. উদ্দেসৰারঅত্থৰিভাৰনা

১. এৰং সঙ্গহৰারেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হারাদযো ইদানি ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা’’তিআদিদেসনা আরদ্ধা. অথ ৰা সোল়সহারাদিসমুদাযা নেত্তি নাম মযা মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠাতি ৰুত্তা, ‘‘কতমে তে সোল়স হারা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘তত্থ সোল়স হারা’’ত্যাদি. তত্থ তত্থাতি তেসু সোল়সহারাদীসু. দেসনা হারো, ৰিচযো হারো…পে… সামারোপনো হারোতি ইমে সোল়স হারাতি দট্ঠব্বা.

তত্থ সব্বসাধারণত্তা হারপদস্স ৰচনত্থো পঠমং ৰত্তব্বো. কেনট্ঠেন হারাতি? হরীযন্তি এতেহীতি হারা. এতেহি সংৰণ্ণনাৰিসেসেহি সংৰণ্ণিযেসু সুত্তগেয্যাদীসু অঞ্ঞাণসংসযৰিপল্লাসা হরীযন্তি, ইতি অঞ্ঞাণাদিহরণকারণত্তা ‘‘এতেহী’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা সংৰণ্ণনাৰিসেসা হারা নাম, হর-ধাতুযা আচরিযস্স ৰচীভেদসদ্দো, তংসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, ৰেনেয্যানং সংৰণ্ণেতব্বসুত্তস্স অত্থজাননাদিঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো কারণূপচারত্থো, তস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতানং সংৰণ্ণনাৰিসেসানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচারত্থো, ইতি-সদ্দেন সা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিযেৰ পরামসীযতি. তংসত্তিসম্পন্না সংৰণ্ণনাৰিসেসা ণ-পচ্চযত্থা হোন্তি. এস নযো এৰরূপেসু ঠানেসুপি. ৰিত্থারো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ১) ৰুত্তো এৰ.

অসাধারণতো পন দেসীযতি এতাযাতি দেসনা. এতায সংৰণ্ণনায সংৰণ্ণেতব্বসুত্তত্থো দেসীযতি সংৰণ্ণীযতি সংৰণ্ণনানুসারেন ঞাপীযতি, ইতি ঞাপনকারণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৰিসেসসংৰণ্ণনা দেসনা নাম, ন পাল়িদেসনা, পাল়িদেসনায সংৰণ্ণেতব্বসংৰণ্ণনাভাৰেন সহচরণতো ৰা দেসনা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞে হারা দেসনাপাল়িসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনাভাৰতো দেসনায সহচারিনো হোন্তি, অযং পন হারো যেভুয্যেন যথারুতৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযমানত্তা পাল়িদেসনায সহ চরতীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন তথা পরে. ন হি অস্সাদাদীনৰনিস্সরণাদিসন্দস্সনলক্খণরহিতা পাল়িদেসনা অত্থি, অযঞ্চ হারো অস্সাদাদিসন্দস্সনলক্খণোতি.

ৰিচিযন্তি এতেনাতি ৰিচযো. এতেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন সুত্তে পদপঞ্হাদযো ৰিচিযন্তি, ইতি ৰিচারণকারণত্তা সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযো নাম. কত্ৰত্থাধিকরণত্থাপি লব্ভন্তি. সংৰণ্ণেতব্বসুত্তেন পদপঞ্হাদিৰিচযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযো হারো.

যুত্তাযুত্তি ৰিচারীযতি এতাযাতি যুত্তি. এতায ৰিসেসসংৰণ্ণনায সব্বেসং হারানং ভূমিগোচরানং যুত্তাযুত্তি ৰিচারীযতি, ইতি ৰিচারণকারণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৰিসেসসংৰণ্ণনা যুত্তি নাম. ইধ উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো, যুত্তিযা ৰিচারণা, ৰিচারণীযভাৰেন সহচরণতো ৰা যুত্তি. সব্বহারানং ভূমিগোচরানং যুত্তাযুত্তিৰিচারণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো যুত্তি হারো.

পদতি পৰত্তেতি ফলং এতেনাতি পদং, কারণং. ঠন্তি তিট্ঠন্তি এত্থ ফলানি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, কারণং. পদঞ্চ তং ঠানঞ্চাতি পদট্ঠানং, আসন্নকারণং. সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানং ৰিচারীযতি এতাযাতি পদট্ঠানা, ৰিসেসসংৰণ্ণনা, ৰিচারণলোপোৰ, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানানং, তেসঞ্চ পদট্ঠানানং ৰিচারণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পদট্ঠানো হারো.

সুত্তে অৰুত্তাপি সমানলক্খণা ধম্মা লক্খীযন্তি এতেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেনাতি লক্খণো, সুত্তে ৰুত্তেন ধম্মেন সমানলক্খণানং ধম্মানং অৰুত্তানম্পি নিদ্ধারণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো লক্খণো হারো.

সুত্তে দস্সিযমানা নিব্বচনাদযো চত্তারোপি ৰিযূহীযন্তি ৰিভাগেন সম্পিণ্ডীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি ব্যূহো, চতুন্নং নিব্বচনাদীনং ব্যূহো চতুব্যূহো. নিব্বচনাধিপ্পাযব্যঞ্জনানঞ্চেৰ দেসনানিদানস্স চ পুব্বাপরেন সদ্ধিং সন্দস্সনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চতুব্যূহো হারো.

দেসনায গহিতধম্মেন সভাগা, ৰিসভাগা চ ধম্মা আৰট্টীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি আৰট্টো, দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মৰসেন আৰট্টনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো আৰট্টো হারো.

অসাধারণাসাধারণানং সংকিলেসধম্মে, ৰোদানধম্মে চ সাধারণাসাধারণতো, পদট্ঠানতো, ভূমিতো চ ৰিভজনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিভত্তি হারো.

সুত্তে নিদ্দিট্ঠা ধম্মা পটিপক্খৰসেন পরিৰত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰাতি পরিৰত্তো, সুত্তে নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পরিৰত্তনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পরিৰত্তনো হারো.

সুত্তে ৰুত্তস্স একস্সেৰ অত্থস্স ৰাচকং ৰিৰিধং ৰচনং এত্থ সংৰণ্ণনাৰিসেসেতি ৰিৰচনং, ৰিৰচনমেৰ ৰেৰচনং, সুত্তে ৰুত্তে একস্মিং অত্থে অনেকপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰেৰচনো হারো.

সুত্তে ৰুত্তা অত্থা পকারেহি ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰাতি পঞ্ঞত্তি, একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকারলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পঞ্ঞত্তি হারো.

সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু ওতরীযন্তি অনুপ্পৰেসীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি ওতরণো, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতরণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ওতরণো হারো.

সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভা সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি সোধনো, সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভানং সোধনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো সোধনো হারো.

সামঞ্ঞৰিসেসভূতা ধম্মা ৰিনা ৰিকপ্পেন অধিট্ঠীযন্তি অনুপ্পৰত্তীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি অধিট্ঠানো, সুত্তাগতানং ধম্মানং অৰিকপ্পনৰসেন সামঞ্ঞৰিসেসনিদ্ধারণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো অধিট্ঠানো হারো.

যো হেতু চেৰ পচ্চযো চ ফলং পরিকরোতি অভিসঙ্খরোতি, ইতি সো হেতু চেৰ পচ্চযো চ পরিক্খারো, যো সংৰণ্ণনাৰিসেসো তং পরিক্খারং হেতুঞ্চেৰ পচ্চযঞ্চ আচিক্খতি, ইতি সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পরিক্খারো নাম. সুত্তে আগতধম্মানং পরিক্খারসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধারেত্ৰা সংৰণ্ণনালক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পরিক্খারো হারো.

সুত্তে আগতধম্মা পদট্ঠানাদিমুখেন সমারোপীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি সমারোপনো, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৰেৰচনভাৰপহানসমারোপনৰিচারণলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো সমারোপনো হারো. ভাৰসাধনৰসেনাপি সব্বত্থ ৰচনত্থো ৰত্তব্বোতি তস্সাপি ৰসেন যোজেতব্বন্তি. সেসং সংৰণ্ণনানুসারেন ঞাতব্বন্তি.

‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা দেসনা’’ত্যাদিনা হারসরূপং ৰুত্তং, কিমত্থং ‘‘তস্সানুগীতি’’ত্যাদি ৰুত্তন্তি? অনুগীতিগাথায সুখগ্গহণত্থং পুন ‘‘তস্সানুগীতি দেসনা ৰিচযো যুত্তি’’ত্যাদি ৰুত্তং. তত্থ তস্সাতি হারুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি অনু পচ্ছা গাযনগাথা. পঞ্চদসোতি পঞ্চদসমো. সোল়সোতি সোল়সমো. অত্থতো অসংকিণ্ণাতি দেসনাদিপদত্থতো লক্খণত্থতো সঙ্করতো রহিতা. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সো চ নেসং অসঙ্করো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতী’’তি. সেসং সংৰণ্ণনানুসারেন ঞাতব্বন্তি. ‘‘কেচি হারা কেহিচি হারেহি সংকিণ্ণা ৰিয দিস্সন্তি, কস্মা অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘এতেসঞ্চেৰা’’তিআদি. তত্থ এতেসঞ্চেৰ ভৰতীতি এতেসং সোল়সন্নং হারানং যথা যেনাকারেন অসঙ্করো হোতি, তথা অসঙ্করাকারেন ভৰতি. অযতি পৰত্ততি নযৰিভত্তীতি অযা, ৰিত্থারেন অযাতি ৰিত্থারতযা, ত-কারো মিস্সকদোসাপগমত্থায আগতো, নযৰিভত্তিৰিসেসৰচনং. নযেন ঞাযেন ৰিভত্তি নযৰিভত্তি, ন পঞ্চনযৰিভত্তাহারানং ৰিত্থারেন পৰত্তা ঞাযৰিভত্তি তথা অসঙ্করাকারেন ভৰতি তস্মিং অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্বাতি অধিপ্পাযো.

২. সোল়স হারা সরূপতো ৰুত্তা, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতা, ‘‘কতমে পঞ্চ নযা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো তথা পুচ্ছিত্ৰা সরূপতো উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ নযা’’ত্যাদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং হারে উদ্দিসিত্ৰা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমে’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২) ৰুত্তং. ‘‘তত্থ নযন্তি সংকিলেসে, ৰোদানে চ ৰিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৰা তানি এত্থ, এতেহি ৰাতি নযা’’তিআদিনা (নেত্তি. অট্ঠ. ২) অট্ঠকথাযং ৰিত্থারেন ৰচনত্থো ৰুত্তো. নী-ধাতুযা নন্দিযাৰট্টাদিনযানুসারেন সংকিলেসে, ৰোদানে চ আলম্বিত্ৰা পৰত্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো মুখ্যত্থো, নন্দিযাৰট্টাদিনযানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচারতো গহিতা, ইতি-সদ্দো তং ফলূপচারতো গহিতসত্তিং পরামসি, তংসত্তিসহিতা নন্দিযাৰট্টাদিনযা অ-পচ্চযত্থা.

তণ্হাঅৰিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তস্স, সমথৰিপস্সনাহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো নন্দিযাৰট্টো নযো. তত্থ চতুসচ্চন্তি তণ্হা চ অৰিজ্জা চ ভৰমূলত্তা সমুদযসচ্চং, অৰসেসা তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৰিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিরোধসচ্চন্তি.

তীহি অৰযৰেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে, তীহি অৰযৰেহি অলোভাদীহি চ ৰোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো, অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স, কুসলমূলেহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো তিপুক্খলো.

সীহস্স ভগৰতো ৰিক্কীল়িতং এত্থ নযেতি সীহৰিক্কীল়িতো, সুভসঞ্ঞাদীহি ৰিপল্লাসেহি সকলসংকিলেসপক্খস্স, সদ্ধিন্দ্রিযাদীহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো সীহৰিক্কীল়িতনযো.

অত্থনযত্তযদিসাভাৰেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৰিস্সজ্জনেসু যে ৰোদানাদযো, সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতা ধম্মা সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা কথিতা, তেসং যথাৰুত্তধম্মানং চিত্তেনেৰ ‘‘অযং পঠমা দিসা, অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা আলোচনং দিসালোচনং.

তথা আলোচিতানং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৰিযাতি অঙ্কুসো, তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতানং কুসলাদিধম্মানং সমানযনং অঙ্কুসো নযো.

লঞ্জেতীতি লঞ্জকো. যো নযো সুত্তত্থং লঞ্জেতি পকাসেতি, ইতি লঞ্জনতো পকাসনতো সো নযো লঞ্জকো নাম, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. নযলঞ্জকো পঠমো নন্দিযাৰট্টো নাম, নযলঞ্জকো দুতিযো তিপুক্খলো নাম, নযলঞ্জকো ততিযো সীহৰিক্কীল়িতো নামাতি যোজেতব্বো.

উগ্গতানং ৰিসেসেন উগ্গতোতি উত্তমো, তং উত্তমং. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. ‘‘মতা’’তি ৰা পাঠো. সেসমেত্থ ৰুত্তনযানুসারেনপি সংৰণ্ণনানুসারেনপি জানিতব্বন্তি.

যথাৰুত্তনযৰিসেসসংৰণ্ণনায টীকাযং –

‘‘সমূহাদিং উপাদায লোকসঙ্কেতসিদ্ধা ৰোহারমত্ততা সম্মুতিসভাৰো, পথৰীফস্সাদীনং কক্খল়ফুসনাদিলক্খণং পরমত্থসভাৰো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – যস্মিং ভিন্নে, ইতরাপোহে ৰা চিত্তেন কতে ন তথা বুদ্ধি, ইদং সম্মুতিসচ্চং যথা ঘটে, সসম্ভারজলে চ, তব্বিপরিযাযেন পরমত্থসচ্চ’’ন্তি –

ৰচনে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্খাতং সমূহাদিং উপাদায লোকস্স পুব্বে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্কেতসিদ্ধা ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিৰোহারমত্ততা সম্মুতিসভাৰো সঙ্কেতৰসেন অৰিতথত্তা. পথৰীআদীনং কক্খল়াদিলক্খণং, ফস্সাদীনং ফুসনাদিলক্খণং পরমত্থসভাৰো. ‘‘যদি এৰং ঘটাদিকে অভিন্নে ৰা আপাদিকে ৰা অনুরূপেন ঊনভাৰেন অপ্পৰত্তমানে ৰা সতি সম্মুতিভাৰো হোতু, ভিন্নে ৰা ঊনে ৰা কথং সম্মুতিভাৰো ভৰেয্য, পথৰীফস্সাদীনম্পি ভিজ্জমানত্তা, কক্খল়ফুসনাদীনঞ্চ পথৰীফস্সাদীহি অনঞ্ঞত্তা কথং পরমত্থসভাৰো ভৰেয্য, কতমেন সঙ্খেপেন অত্থেন সম্মুতিসভাৰো, পরমত্থসভাৰো চ অম্হেহি জানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো’’তিআদিমাহ. তত্থ এত্থাতি এতেসু সম্মুতিসভাৰপরমত্থসভাৰেসু অযং নযো ৰুচ্চমানো সঙ্খেপো অত্থো দট্ঠব্বো.

যস্মিং ঘটাদিকে ভিন্নে সতি ততো ঘটাদিতো ইতরো কথলাদিভাৰো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কথলাদিৰোহারেন ভৰতি, যস্মিং আপাদিকে সম্ভারজলাদিকে ঊনভাৰেন পৰত্তমানে সতি ৰা ততো আপাদিতো ইতরো কদ্দমাদিভাৰো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কদ্দমাদিৰোহারেন ভৰতি, তথা তেন ৰোহারেন বুদ্ধি কথলাদিসভাৰজাননং কদ্দমাদিসভাৰজাননং ভৰতি, ইদং অভিন্নে ঘটাদিকং ৰা ভিন্নে কথলাদিকং ৰা অনূনে আপাদিকং ৰা ঊনে কদ্দমাদিকং ৰা সব্বং সম্মুতিসচ্চং হোত্ৰেৰ. ‘‘কদ্দমস্মিং ভিন্নে, কদ্দমস্মিং ঊনে ৰা সতি ইতরো সম্মুতিসভাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ‘‘ঘটে, সম্ভারজলে চা’’তি ৰুত্তং.

সম্মুতিসচ্চসভাৰো তুম্হেহি ৰুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো পরমত্থসচ্চসভাৰো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তব্বিপরিযাযেন পরমত্থসচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. পথৰীআদীনং কক্খল়াদিলক্খণতো ইতরস্স ফুসনাদিলক্খণস্স অসম্ভৰতো, ফস্সাদীনঞ্চ ফুসনাদিলক্খণতো ইতরস্স কক্খল়াদিলক্খণস্স অসম্ভৰতো পথৰীফস্সাদীনং লক্খল়ফুসনাদিলক্খণং পরমত্থসচ্চং হোত্ৰেৰাতি ইমস্মিং সঙ্খেপত্থে গহিতে কোচি ৰিরোধো নত্থীতি অধিপ্পাযোতি.

৩. পঞ্চ নযা সরূপতো আচরিযেন উদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতা, ‘‘যানি পদানি অট্ঠারস মূলপদানি উদ্দিট্ঠানি, কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমানি অট্ঠারস মূলপদানি’’ত্যাদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং নযেপি উদ্দিসিত্ৰা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমানী’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ কুসলানি নৰ পদানি, অকুসলানি নৰ পদানি অট্ঠারস মূলপদানীতি দট্ঠব্বানীতি যোজনা. মূলন্তি পতিট্ঠহন্তি এতেহি নযা, পতিট্ঠানৰিভাগা চাতি মূলানি, পদন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থ নযা, পট্ঠানৰিভাগা, অধিগমা চাতি পদানি, ৰুত্তপ্পকারট্ঠেন মূলানি চ তানি পদানি চাতি মূলপদানি. কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তীতি কুসলানি, কুসে রাগাদযো লুনন্তীতি কুসলানি, কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলানি, কুসেন ঞাণেন লাতব্বানি পৰত্তেতব্বানীতি কুসলানি. কুসলানং পটিপক্খানীতি অকুসলানি অ-সদ্দো চেত্থ পটিপক্খত্থোতি.

নৰ পদানি কুসলানি, নৰ পদানি অকুসলানীতি গণনপরিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ উদ্দিট্ঠানি, ‘‘কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নৰ পদানি অকুসলানি পচ্চাসত্তিন্যাযেন সরূপতো দস্সেতুং ‘‘কতমানি নৰ পদানি অকুসলানী’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৰং গণনপরিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৰা ইদানি সরূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৰ পঠমং উদ্দিসতি ‘তণ্হা’তিআদিনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩) –

ৰুত্তং. তত্থ রূপাদিকে খন্ধে তসতি পরিতসতীতি তণ্হা. অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিন্দিযং কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিজ্জায পটিপক্খাতি ৰা অৰিজ্জা. লুব্ভন্তি তেনাতি লোভো, লুব্ভতীতি ৰা লোভো, লুব্ভনং ৰা লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. অসুভে রূপক্খন্ধাদিকে ‘‘সুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. দুক্খদুক্খাদিকে ‘‘সুখ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা. অনিচ্চে সঙ্খারধম্মে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা নিচ্চসঞ্ঞা. অনত্তসভাৰেসু চক্খাদীসু খন্ধেসু ‘‘অত্তা’’তি পৰত্তা সঞ্ঞা অত্তসঞ্ঞা. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতি, তানি পদানি অকুসলানীতি যোজনা. সঙ্গহং গণনং. সমোসরণং সমারোপনং.

পচ্চনীকধম্মে উদ্ধচ্চাদিকে নীৰরণে সমেতি ৰূপসমেতি তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেনাতি সমথো. সঙ্খারে অনিচ্চাদীহি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সতীতি ৰিপস্সনা. লোভস্স পটিপক্খো অলোভো. দোসস্স পটিপক্খো অদোসো. মোহস্স পটিপক্খো অমোহো. এত্থাপি অ-সদ্দো পটিপক্খত্থো, ন অভাৰত্থাদিকোতি অধিপ্পাযো. অসুভে রূপক্খন্ধাদিকে, চক্খাদিম্হি ৰা ‘‘অসুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অসুভসঞ্ঞা, ৰিসেসতো কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. দুক্খদুক্খতাদীসু ‘‘দুক্খ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা দুক্খসঞ্ঞা, ৰিসেসতো ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনিচ্চে খন্ধাদিকে ৰিপরিণামধম্মে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনিচ্চসঞ্ঞা, ৰিসেসতো চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনত্তসভাৰে খন্ধে, চক্খাদিম্হি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি পৰত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনত্তসঞ্ঞা, ৰিসেসতো ধম্মানুপস্সনাসতিপধানং. পঞ্ঞাসতিসীসেন হি পৰত্তা অযং দেসনা. তেন ৰুত্তং ভগৰতা ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সতিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু, এত্থ সতিবলং দট্ঠব্ব’’ন্তি. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতি, তানি পদানি কুসলানীতি যোজনা.

উদ্দানন্তি উদ্ধং দানং রক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৰচনন্তি অত্থো. উদ্দানে অৰুত্তে সতি হেট্ঠা ৰুত্তস্স অত্থস্স ৰিপ্পকিণ্ণভাৰো দিন্নো ৰিয ভৰেয্য, তস্মা ৰিপ্পকিণ্ণভাৰস্স নিৰারণত্থং উদ্দানন্তি অধিপ্পাযো. চতুরো চ ৰিপল্লাসাতি সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞা. কিলেসা ভৰন্তি এত্থ নৰপদেসূতি ভূমী, কিলেসানং ভূমীতি কিলেসভূমী, কিলেসপৰত্তনট্ঠানানি নৰ পদানীতি ৰুত্তং হোতি.

চতুরো সতিপট্ঠানাতি অসুভদুক্খঅনিচ্চঅনত্তসঞ্ঞা. ইন্দ্রিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৰিমুত্তিপরিপাচনিন্দ্রিযানং ভূমী পৰত্তনট্ঠানানি সমোসরণট্ঠানানি.

নৰহি কুসলপদেহি কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি, নৰহি অকুসলপদেহি অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি. নৰহি কুসলপদেহি সহ কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৰন্তি, নৰহি অকুসলপদেহি সহ অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৰন্তীতি উদ্দেসৰারে ৰুত্তাৰসেসো সংৰণ্ণনানুসারেন ৰিজানিতব্বো.

ইতি সত্তিবলানুরূপা রচিতা

উদ্দেসৰারস্স অত্থৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

৩. নিদ্দেসৰারঅত্থৰিভাৰনা

সোল়সহারনিদ্দেসৰিভাৰনা

৪. হারাদীসু সমুদাযস্স নেত্তিপ্পকরণস্স উদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো নিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উদ্দিট্ঠে হারাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো নেত্তী’’তিআদি আরদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং উদ্দিট্ঠে হারাদযো নিদ্দিসিতুং ‘তত্থ সঙ্খেপতো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪) ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা? দেসনা ৰিচযো’’তিআদিউদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতোতি সমাসতো. নেত্তীতি নেত্তিপ্পকরণং. কিত্তিতাতি কথিতা, ইদানি নিদ্দেসতো কথেস্সামীতি ৰুত্তং হোতি.

১. ‘‘অস্সাদাদীনৰতা, নিস্সরণম্পি চ ফলং উপাযো চ.

আণত্তী চ ভগৰতো, যোগীনং দেসনাহারো’’তি. –

গাথাযং যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন সুত্তে আগতা অস্সাদোপি আদীনৰতা আদীনৰোপি নিস্সরণম্পি ফলম্পি উপাযোপি যোগীনং অত্থায ভগৰতো আণত্তিপি ইমে ধম্মা দস্সিতা সংৰণ্ণিতা সংৰণ্ণনাৰসেন ঞাপিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারো নামাতি অত্থযোজনা.

ৰচনত্থাদযো অট্ঠকথাযং ৰিত্থারতো ৰুত্তাৰ, তস্মা কিঞ্চিমত্তমেৰ কথেস্সামি. অস্সাদীযতেতি অস্সাদো, কো সো? সুখং, সোমনস্সং, ইট্ঠারম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৰা অস্সাদো, কো সো? তণ্হা, ৰিপল্লাসা চ. ৰিপল্লাসৰসেন হি একচ্চে সত্তা অনিট্ঠম্পি আরম্মণং ইট্ঠাকারেন অস্সাদেন্তি.

আভুসং কম্মেন দীনং দুক্খাদি হুত্ৰা ৰাতি পৰত্ততীতি আদীনৰো, দুক্খাদি. অথ ৰা অতিৰিয আদীনং কপণং হুত্ৰা ৰাতি পৰত্ততীতি আদীনৰো, কপণমনুস্সো, তথাভাৰা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগতো.

নিস্সরতি এতেনাতি নিস্সরণং, অরিযমগ্গো. নিস্সরতীতি ৰা নিস্সরণং, নিব্বানং. পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. নিস্সরণভেদো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪ হারসঙ্খেপ) বহুধা ৰুত্তোৰ.

ফলতি পৰত্ততীতি ফলং, দেসনায ফলং. যদিপি দেসনা ফলনিপ্ফাদিকা ন হোতি, তথাপি ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা পুঞ্ঞসম্ভারা সম্ভৰন্তি, পুঞ্ঞসম্ভারহেতুতো ফলং পৰত্তং, তস্মা দেসনায ফলং নামাতি. কতমং তং? দেৰমনুস্সেসু আযুৰণ্ণসুখবলযসপরিৰারঅধিপতেয্যউপধিসম্পত্তিচক্কৰত্তিসিরিদেৰরজ্জ- সিরিচতুসম্পত্তিচক্কসীলসমাধিসম্পদা ৰিজ্জাভিঞ্ঞা পটিসম্ভিদা সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিযো.

পচ্চযসামগ্গিং উপগন্ত্ৰা অযতি পৰত্ততি ফলং এতেনাতি উপাযো, কো সো? অরিযমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদা. পুরিমা পটিপদা হি পচ্ছিমায পটিপদায অধিগমূপাযো, পরম্পরায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ উপাযো. কেচি ‘‘মগ্গোপি উপাযো’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন নিব্বানমেৰ নিস্সরণন্তি ৰুত্তং সিযা. ‘‘তে পহায তরে ওঘন্তি ইদং নিস্সরণ’’ন্তি (নেত্তি. ৫) পন অরিযমগ্গস্স নিস্সরণভাৰং ৰক্খতি, তস্মা কেসঞ্চি ৰাদো ন গহেতব্বো.

আণত্তীতি আণারহস্স ভগৰতো ৰেনেয্যানং হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৰং সম্মাপটিপত্তিং পটিপজ্জাহি, মিচ্ছাপটিপত্তিং মা পটিপজ্জাহী’’তি ৰিধানং আণাঠপনং আণত্তি নাম.

যুজ্জন্তি পযুজ্জন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনাসূতি যোগিনো, ৰেনেয্যা, তেসং যোগীনং অত্থাযাতি ৰচনসেসং নীহরিত্ৰা যোজনা কাতব্বা. সুত্তে আগতানং সব্বেসং অস্সাদাদীনং একদেসাগতানম্পি নীহরিত্ৰা সব্বেসং ৰিভজনসংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারোতি নিদ্দেসতো গহেতব্বো, সো চ ৰিভজনাকারো দেসনাহারৰিভঙ্গে (নেত্তি. ৫) আগমিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতোতি.

দেসনাহারনিদ্দেসো নিদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো ৰিচযহারনিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –

২. ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৰিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতি.

সুত্তস্স যো পৰিচযো, হারো ৰিচযোতি নিদ্দিট্ঠো’’তি. –

গাথা ৰুত্তা. তত্থ সুত্তস্স যং পুচ্ছিতঞ্চ যা পুচ্ছা ৰিচযমানা চ সুত্তস্স যং ৰিস্সজ্জিতঞ্চ যা ৰিস্সজ্জনা ৰিচযমানা চ সুত্তস্স যো পদাদিৰিচযো, অস্সাদাদিৰিচযো চ অত্থি, তে ৰুত্তপ্পকারা ৰিচযমানা পুচ্ছাদযো যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন ৰিচিযন্তি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযো হারোতি নিদ্দিট্ঠোতি অত্থযোজনা কাতব্বা.

পুচ্ছীযতে পুচ্ছিতং. ৰিস্সজ্জীযতে ৰিস্সজ্জিতন্তি ভাৰসাধনত্থো দট্ঠব্বো, ন কম্মসাধনত্থো. তেন ৰুত্তং টীকাযং ‘‘ভাৰত্থে তোতি আহ – ‘ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰিস্সজ্জনা’’’তি.

‘‘সুত্তস্সা’’তি নিযমিতত্তা সংৰণ্ণনাৰসেন অট্ঠকথাযং আগতং ন গহেতব্বন্তি দট্ঠব্বং. সো ৰিচযো হারো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪ হারসঙ্খেপ) ৰুত্তোৰ. কথং? –

‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৰিসযা পরমত্থৰিসযা অতীতৰিসযা অনাগতৰিসযা পচ্চুপ্পন্নৰিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰিচযো ৰেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং ৰিভজ্জব্যাকরণং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং ঠপনং সাৰসেসং নিরৰসেসং সউত্তরং নিরুত্তরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনৰিচযো.

‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৰা, ৰিচযো পুব্বেনাপরং সংসন্দিত্ৰা চ ৰিচযো পুব্বাপরৰিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৰুত্তত্থসঙ্গহা অৰুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৰিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৰেদনায ‘‘ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আরম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৰিপল্লাসানং ‘‘ৰিপরীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৰসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু, দ্ৰাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৰসেন তংতংঅস্সাদত্থৰিসেসনিদ্ধারণং অস্সাদৰিচযো.

দুক্খৰেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৰন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৰসেন আদীনৰৰুত্তিযা ওকারনিদ্ধারণেন আদীনৰৰিচযো. নিস্সরণপদে অরিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপটিপদাৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেন, নিব্বানস্স যথাৰুত্তপরিযাযৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনাতি এৰং নিস্সরণৰিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৰিধিৰচনস্স চ ৰিভাগনিদ্ধারণৰসেন ৰিচযো ৰেদিতব্বো. এৰং পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুচ্ছাপুব্বাপরানুগীতীনং, অস্সাদাদীনঞ্চ ৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনেৰ ৰিচযলক্খণো ‘‘ৰিচযো হারো’’তি ৰেদিতব্বোতি –

এৰং ৰুত্তোৰ.

ৰিস্সজ্জনৰিসেসো পন টীকাযং ৰুত্তো. কথং? –

‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘আম, চক্খু অনিচ্চমেৰা’’তি একন্ততো ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং, ‘‘অঞ্ঞিন্দ্রিযং ভাৰেতব্বং, সচ্ছিকাতব্বঞ্চা’’তি পুট্ঠে ‘‘মগ্গপরিযাপন্নং ভাৰেতব্বং, ফলপরিযাপন্নং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং ৰিভজ্জব্যাকরণং, ‘‘অঞ্ঞিন্দ্রিযং কুসল’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কিং অনৰজ্জট্ঠো কুসলত্থো, উদাহু সুখৰিপাকট্ঠো’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং, ‘‘সস্সতো অত্তা, অসস্সতো ৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তিআদিনা অৰিস্সজ্জনং ঠপনং, ‘‘কিং পনেতে ‘কুসলা’তি ৰা ‘ধম্মা’তি ৰা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তি ইদং পুচ্ছনং সাৰসেসং. ৰিস্সজ্জনস্স পন সাৰসেসতো ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসনাযং ৰেদিতব্বা. অপাটিহীরকং সউত্তরং সপ্পাটিহীরকং নিরুত্তরং, সেসং ৰিচযহারনিদ্দেসে সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি –

ৰুত্তোৰ. সংৰণ্ণনাসু ৰুত্তো অত্থো অনাকুলো পাকটো যতিপোতেহি ৰিঞ্ঞাতো, সো সব্বত্থ অম্হেহি ন ৰিভত্তোতি দট্ঠব্বো.

ৰিচযহারনিদ্দেসো নিদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো যুত্তিহারনিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –