১. দেসনাহারসম্পাতৰণ্ণনা
‘‘এৰ’’ন্তিআদি হারসম্পাতদেসনায সম্বন্ধদস্সনং. তত্থ পুরিমেন উপমাদ্ৰযেন সুপরিকম্মকতমণিকোট্টিমসদিসী, সুৰিরচিতজম্বুনদাভরণসদিসী চ পাল়ি. তত্থ কতনানাৰণ্ণপুপ্ফূপহারসদিসী, ৰিৰিধরংসিজালাসমুজ্জলবদ্ধনানারতনাৰলিসদিসী চ হারৰিভঙ্গদেসনাতি দস্সেতি. পচ্ছিমেন তস্স পণীতমহারহে জটাহি সদ্ধিং দুক্করতরতং দীপেতি. যাযং গাথা ৰুত্তাতি যোজনা.
৫২. যস্মাযং হারৰিভঙ্গৰারো নপ্পযোজেতি যথাৰুত্তেন কারণেন, তস্মা সা হারৰিভঙ্গৰারস্স আদিম্হি ন পচ্চামট্ঠাতি অধিপ্পাযো. হারসম্পাতৰারো পন তং পযোজেতীতি যস্মা পন হারসম্পাতৰারো তং গাথং পযোজেতি যথাৰুত্তেনেৰ কারণেন, তস্মা ‘‘সোল়স…পে… আহা’’তি আহ. যোজনানযদস্সনন্তি যোজনায নযদস্সনং.
তেনাতি ‘‘তং মচ্চুনো পদ’’ন্তি ৰচনেন. সব্বং ৰিপল্লাসন্তি দ্ৰাদসৰিধম্পি ৰিপল্লাসং. সামঞ্ঞস্স…পে… ৰোহরীযতি যত্থ পতিট্ঠিতং সামঞ্ঞং, সো ৰিসেসো. অত্থতো পন সঞ্ঞাদযো এৰ রূপাদিৰিসযং ৰিপরীতাকারেন গণ্হন্তে ৰিপল্লাসোতি দস্সেন্তো ‘‘সঞ্ঞাৰিপল্লাসো’’তিআদিমাহ.
ইন্দজালাদিৰসেন মণিআদিআকারেন উপট্ঠহন্তে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে অহংমমাদিকারণতায নিরুত্তিনযেন ‘‘অত্তা’’তি ৰুচ্চমানো তংবুদ্ধিৰোহারপ্পৰত্তিনিমিত্ততায অত্তভাৰো সুখাদীনং ৰত্থুতায ‘‘অত্তভাৰৰত্থূ’’তি পৰুচ্চতীতি আহ ‘‘তেহী’’তিআদি. তেসন্তি উপাদানক্খন্ধানং. ৰিপল্লাসানং পৰত্তিআকারো ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তিআদি. ৰিসযো কাযৰেদনাচিত্তধম্মা. অৰিজ্জা চ…পে… এৰ সম্মোহপুব্বকত্তা সব্বৰিপল্লাসানং. চ-সদ্দো সুভসুখসঞ্ঞানন্তি এত্থাপি আনেত্ৰা যোজেতব্বো.
তত্থাযং যোজনা – ‘‘অৰিজ্জা চ সুভসুখসঞ্ঞানং পচ্চযো এৰ, ন তণ্হা এৰ, অৰিজ্জা সুভসুখসঞ্ঞানঞ্চ পচ্চযো, ন নিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং এৰা’’তি. এৰং সন্তেপি পুরিমানং দ্ৰিন্নং ৰিপরীতসঞ্ঞানং তণ্হা, পচ্ছিমানং অৰিজ্জা ৰিসেসপচ্চযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তথাপী’’তিআদি. অৰিজ্জাসীসেন চেত্থ দিট্ঠিযা গহণং ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিনিৰুতং চিত্ত’’ন্তি, ‘‘যো দিট্ঠিৰিপল্লাসো’’তি চ আদি, যথা চ অৰিজ্জাসীসেন দিট্ঠিযা গহণং, এৰং দিট্ঠিসীসেন অৰিজ্জাযপি গহণং সিযাতি আহ ‘‘দিট্ঠিসীসেন অৰিজ্জা ৰুত্তা’’তি. তণ্হাৰিজ্জাসু সুভসুখসঞ্ঞানং যথা তণ্হা ৰিসেসপচ্চযো, ন এৰং অৰিজ্জা. নিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং পন যথা অৰিজ্জা ৰিসেসপচ্চযো, ন তথা তণ্হাতি দস্সেন্তো ‘‘মোহো ৰিসেসপচ্চযো’’তি আহ.
পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং…পে… হোতীতি অতীতংসে তণ্হাভিনিৰেসস্স বলৰভাৰাভাৰতো. তেনেৰ হি ‘‘সো অতীতং রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘অভিনন্দতী’’তি. তণ্হাৰিপল্লাসোতি তণ্হং উপনিস্সায পৰত্তো ৰিপল্লাসো, ন হি তণ্হা সযং ৰিপল্লাসো. তেনাহ ‘‘তণ্হামূলকো ৰিপল্লাসো’’তি. দিট্ঠাভিনন্দনৰসেনাতি তণ্হুপনিস্সযদিট্ঠাভিনন্দনৰসেন, যতো সো ‘‘তণ্হাৰিপল্লাসো’’তি ৰুত্তো. এতেনাতি ‘‘যো তণ্হাৰিপল্লাসো’’তিআদিপাঠেন. সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, পঞ্চ পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা চ, যথা অত্তনো গতায, নিব্বানপ্পত্তিযা চ পরিকপ্পৰসেন সুভসুখাকারগ্গাহিনো, ন এৰং সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি আহ ‘‘যেভুয্যেনা’’তি. পটিপক্খৰসেনপীতি ৰিসুদ্ধিৰসেনপি. যাৰ হি উপক্কিলেসা, তাৰ চিত্তং ন ৰিসুজ্ঝতেৰ. যদা চ তে পহীনা, তদা ৰিসুদ্ধমেৰ. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি পাল়িং নিক্খিপিত্ৰা ৰিপল্লাসমুখেনেৰ দেসনায নিদ্ধারিযমানত্তা ৰুত্তং ‘‘যথানুসন্ধিনাৰ গাথং নিট্ঠপেতু’’ন্তি.
মারস্সাতি কিলেসমারস্স. তস্স হি ৰসে ঠিতো সেসমারানং হত্থগতো এৰাতি. তেনাহ ‘‘কিলেসমারগ্গহণেনেৰা’’তিআদি.
মারবন্ধনন্তি সত্তমারপক্খে মারস্স বন্ধনন্তি মারবন্ধনং. সো হি কিলেসবন্ধনভূতে অত্তনো সমারকপরিসে মঞ্ঞতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অন্তলি…পে… মোক্খসী’’তি (মহাৰ. ৩৩). ইতরমারপক্খে মারোৰ বন্ধনন্তি মারবন্ধনং. ৰিসঙ্খারো নিব্বানং.
মোহসম্পযোগতো চিত্তং ‘‘মূল়্হ’’ন্তি ৰুত্তন্তি রত্তদুট্ঠানম্পি মূল়্হতায সব্ভাৰে ‘‘মূল়্হ’’ন্তি ৰিসুং ৰচনং আৰেণিকমোহৰসেন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰিন্নং মোমূহচিত্তুপ্পাদানং ৰসেনা’’তি আহ. এৰন্তি এৰং রাগাদিঅকুসলপ্পত্তিযা কুসলভণ্ডচ্ছেদনতো অরক্খিতং চিত্তং হোতি, সব্বোপি মিচ্ছাভিনিৰেসো এত্থেৰ সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছতীতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি …পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. সব্বেপীতি ‘‘অরক্খিতং, মিচ্ছাদিট্ঠিহতং, থিনমিদ্ধাভিভূত’’ন্তি তীহিপি পদেহি ৰুত্তধম্মা.
চক্খুনাতি দ্ৰারেন. রূপন্তি ৰিসভাগৰত্থুসন্নিস্সিতং রূপাযতনং. নিমিত্তগ্গাহীতি ‘‘ইত্থী’’তি ৰা পুরিসো’’তি ৰা ‘‘সুভ’’ন্তি ৰা ‘‘অসুভ’’ন্তি ৰা পরিকপ্পিতনিমিত্তং গণ্হাতি, তস্স ৰা গহণসীলো. অনুব্যঞ্জনগ্গাহীতি হত্থপাদহসিতকথিতাদিপ্পভেদে কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো অনুব্যঞ্জনসঞ্ঞিতে আকারে গণ্হাতি, তেসং ৰা গহণসীলো. যত্ৰাধিকরণন্তি যং নিমিত্তং, নিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গহণনিমিত্তন্তি অত্থো. এৰং ‘‘চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্ত’’ন্তি, যো ‘‘নিমিত্তগ্গাহী, অনুব্যঞ্জনগ্গাহী’’তি চ ৰুত্তো পুগ্গলো, তমেনং চক্খুন্দ্রিযং চক্খুদ্ৰারং অসংৰুতং সতিকৰাটেন অপিহিতং কত্ৰা ৰত্তন্তং, তস্স চ রূপস্স ইট্ঠাকারগ্গহণে অভিজ্ঝা, অনিট্ঠাকারগ্গহণে দোমনস্সং, অসমপেক্খনে মোহো মিচ্ছাভিনিৰেসে মিচ্ছাদিট্ঠীতি এৰং অভিজ্ঝাব্যাপাদা, অঞ্ঞে চ লামকট্ঠেন পাপকা অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং অনু অনু পৰত্তেয্যুং.
তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতীতি তস্স চক্খুদ্ৰারস্স সংৰরায সতিকৰাটেন পিদহনত্থং ন পটিপজ্জতি. সা পন অপ্পটিপত্তি চক্খুন্দ্রিযস্স অনারক্খাসংৰরস্স অনুপ্পাদোতি দস্সেন্তো ‘‘ন রক্খতি…পে… আপজ্জতী’’তি আহ. জৰনে উপ্পজ্জমানোপি হি অসংৰরো তেন দ্ৰারেন পৰত্তনতো ‘‘চক্খুন্দ্রিযাসংৰরো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. সেসদ্ৰারেসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘পুব্বন্তকপ্পনৰসেন চা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারো অঞ্ঞো’’তি কত্ৰা তং সমুচ্চিনন্তো ‘‘যা চ খো ইমা’’তিআদিমাহ.
যথাৰুত্তা অকুসলা ধম্মাতি দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদধম্মা, তেসং ৰত্থূনি ৰা. তে হি সমুদযৰজ্জা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ‘‘এৰ’’ন্তি ইমিনা নেত্তিপাল়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ নিদ্ধারিতপ্পকারেন. ইধাতি ইমিস্সং ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি গাথাযং.
যদিপি দেসনাহারসম্পাতপাল়িযং ‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথা সরূপতো ন গহিতা, অত্থতো পন ‘‘তেসং ভগৰা পরিঞ্ঞাযা’’তিআদিনা গহিতা এৰাতি তস্সা গহিতভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘কথং দেসেতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথং উদ্ধরি.
যোনিসোমনসিকারেন কম্মং করোন্তোতি ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিনা নযেন ৰিপস্সনাসঙ্খাতেন যোনিসোমনসিকারেন ভাৰনাকম্মং করোন্তো, ভাৰেন্তোতি অত্থো. যথাভূতঞাণন্তি ঞাতপরিঞ্ঞায পুব্বভাগৰিপস্সনায ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫০) সমপঞ্ঞাসায আকারেহি. নিরযগতিযং দুক্খদুক্খতা, সুগতিৰিসেসে ব্রহ্মলোকেকদেসে সঙ্খারদুক্খতা, ইতরত্থ দ্ৰে তিস্সোপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথাসম্ভৰং তিৰিধদুক্খতাযোগেনা’’তি.
দেসনাহারসম্পাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.