২. ৰিচযহারসম্পাতৰণ্ণনা

৫৩. কুসলধম্মারম্মণাতি কুসলধম্মে উদ্দিস্স পৰত্তিমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন তেসং আরম্মণপচ্চযতং ইধ ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি লোকুত্তরধম্মানং অধিপ্পেতত্তা. ন হি কদাচি অনুপাদানিযা ধম্মা উপাদানারম্মণা হোন্তি. ফলধম্মে উদ্দিস্স পৰত্তায তণ্হায গহিতত্তা ‘‘কুসল…পে… দট্ঠব্বো’’তি ৰুত্তং. দেসনাহারেতি দেসনাহারসম্পাতে. কথং পন কুসলভাৰোতি ‘‘কুসলা’’তি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা চোদেতি, তঞ্চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, পহানহেতুভাৰোপিস্সা সিযা চোদকেন সম্পটিচ্ছিতোৰ. ‘‘মানোপি দুৰিধো’’তিআদিনা মানস্স চ তস্সা তণ্হায চ সেৰিতব্বভাৰো অকুসলানং পহানায, কুসলানং উপ্পত্তিযা চ পচ্চযভাৰতো.

নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং নাম ‘‘অরিযভূমিং পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো উপ্পন্নং দোমনস্সন্তি সম্বন্ধো. এৰন্তি ইমিনা পাল়িযং ৰুত্তপ্পকারেন, পিহং উপট্ঠপেত্ৰা ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰাতি যোজনা. ইট্ঠারম্মণঞ্চেত্থ যথাৰুত্তঅনুসোচনদোমনস্সুপ্পত্তীনং যথাভিনিৰিট্ঠস্স আরম্মণস্স অনিট্ঠতাযাতি দস্সনত্থং. ‘‘কথং নেক্খম্মৰসেনা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ৰিপস্সনাৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাদিৰিনিমুত্তা ৰা পঠমজ্ঝানাদিৰসেন ৰুত্তা কুসলা ধম্মা ইধ নেক্খম্মং. অনুস্সতিগ্গহণেন উপচারজ্ঝানমেৰ গহিতন্তি ‘‘পঠমজ্ঝানাদিৰসেনা’’তি ৰুত্তং. আদিসদ্দেন দুতিযজ্ঝানতো পট্ঠায যাৰ অগ্গফলা উপরিৰিসেসা সঙ্গহিতা. যায পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা.

উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেনাতি উপেক্খাজনিতসতিপারিসুদ্ধিসব্ভাৰেন. কম্মযোগ্গন্তি ৰিপস্সনাভাৰনাদিকম্মস্স যোগ্গং অনুরূপং অনুচ্ছৰিকং. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযহেতু, ‘‘অস্সদ্ধিযেনা’’তিপি পঠন্তি, সো এৰত্থো. ওভাসগতন্তি ঞাণোভাসগতং. কামং পুব্বেপি পঞ্ঞা ৰুত্তা, অস্সদ্ধিযাদীহি পন অঞ্ঞেসং কিলেসানং ৰিধমনম্পি পঞ্ঞায এৰ হোতি, সা চ এৰংভূতাতি দস্সনত্থং ‘‘ওভাসগতং কিলেসন্ধকারে ন ইঞ্জতী’’তি ৰুত্তং.

কোপো কোধো. অপ্পচ্চযো দোমনস্সং. ইদ্ধিৰিধঞাণাদিকা ছ অভিঞ্ঞা পাকটা এৰাতি ‘‘দ্ৰে চ ৰিসেসে’’তি ৰুত্তধম্মে দস্সেতুং ‘‘মনোমযিদ্ধি, ৰিপস্সনাঞাণঞ্চা’’তি আহ. অঙ্গণানি রাগাদযো. উপক্কিলেসা অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদযো. অনুলোমনং তদেকট্ঠতা. ফন্দনা দুব্বলা ৰিক্খেপপ্পৰত্তি. বলৰতী অনৰট্ঠানং. সব্বো মিচ্ছাভিনিৰেসো অযোনিসোমনসিকারেন হোতি, মিচ্ছাৰিতক্কেন চ. তত্থ অযোনিসোমনসিকারো অকুসলচিত্তুপ্পাদো তপ্পরিযাপন্নো মিচ্ছাৰিতক্কো ৰিক্খেপসহিতো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘মিচ্ছাভিনিৰেসহেতুতায দিট্ঠিপক্খো’’তি ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং, অযোনিসো মনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তি (পটি. ম. ১.১২৪).

অথ ৰা ইঞ্জনাতি ফন্দনা, দিট্ঠপরিত্তাসো. যথাহ ‘‘তদপি তেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং অজানতং অপস্সতং ৰেদযিতং তণ্হাগতানং পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিতমেৰা’’তি (দী. নি. ১.১০৫ আদযো). অট্ঠিতীতি অনৰট্ঠানং, দিট্ঠিৰিতক্কো. তেন হি পুথুজ্জনো কালে সস্সতং, কালে উচ্ছেদন্তি তং তং দিট্ঠিগ্গহণং পক্খন্দন্তো সত্ততো পরিব্ভট্ঠঅন্ধো ৰিয, সমুদ্দে ৰিস্সট্ঠৰাহনিকা ৰিয, যন্তে যুত্তগোণো ৰিয চ তথা তথা পরিব্ভমতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিযোপি দিট্ঠিট্ঠানং, ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তি (পটি. ম. ১.১২৪) চ. এতস্মিঞ্চ পক্খে মিচ্ছাভিনিৰেসতায, মিচ্ছাভিনিৰেসহেতুতায চ তস্সা দ্ৰে পক্খাতি একদেসসরূপেকসেসো কতোতি ৰেদিতব্বং.

‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা ‘‘সো উপরিম’’ন্তিআদিপাল়িযং সম্বন্ধং দস্সেতি. পটিঘসঞ্ঞাতি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘পটিঘ…পে… সঞ্ঞাসূ’’তি আহ. রূপাৰচরসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরজ্ঝানানি ৰদতি. নানত্তসঞ্ঞাতি নানাসভাৰা, নানাসভাৰে ৰা আরম্মণে সঞ্ঞা. ঠপেত্ৰা পটিঘসঞ্ঞা অৰসিট্ঠকামাৰচরসঞ্ঞা হেতা. তা সমতিক্কমতীতি তা রূপসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো আরম্মণেহি সদ্ধিং সম্মদেৰ অতিক্কমতি.

রূপাৰচরজ্ঝানোভাসোপি কসিণারম্মণা. কসিণনিস্সন্দো হি আরুপ্পজ্ঝানুপ্পত্তি. দস্সনন্তি কসিণরূপানং দস্সনং. অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পহানেন সদ্ধিং ৰীরিযারম্ভো উপকারকো সমথো সতিপস্সদ্ধিযো পরিক্খারঙ্গতা ৰুত্তা এৰ. সতিরহিতং সম্মসনং নাম নত্থীতি ‘‘যা উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, অযং ৰিপস্সনা’’তি ৰুত্তং. তেন সতিসীসেন ৰিপস্সনা গহিতাতি দস্সেতি. সম্মোসানং পহানমাহাতি সম্বন্ধো.

৫৪. পচ্চুপ্পন্নসুখআযতিসুখৰিপাককিরিযনিরামিসঅকাপুরিসসেৰিতভাৰেহি এৰ সেসা পাল়িযং এতস্স সমাধিস্স সন্তপণীততাদিৰিসেসা ৰুত্তা, তেপি ইধ সঙ্গহিতাতি তেসং পদানং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘অঙ্গসন্ততাযা’’তিআদিমাহ. তত্থ অঙ্গসন্ততাযাতি ফলঝানঙ্গানং উপসন্ততায. কিলেসদরথসন্ততাযাতি কিলেসদরথপটিপ্পস্সদ্ধিযা. পণীতোতি উল়ারো. একোদিভাৰেনাতি মগ্গসমাধিসঙ্খাতেন একোদিভাৰেন. একোদিভাৰন্তি সমাধানং. লোকিযসমাধিস্স পচ্চনীকনীৰরণপঠমজ্ঝাননিকন্তিআদীনি নিগ্গহেতব্বানি, অঞ্ঞে চ কিলেসা ৰারেতব্বা. ইমস্স পন অরহত্তসমাধিস্স পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসত্তা ন নিগ্গহেতব্বং, ৰারেতব্বঞ্চ অত্থীতি সো মগ্গানন্তরং সমাপত্তিক্খণেৰ অপ্পযোগেনেৰ অধিগতত্তা, ঠিতত্তা চ অপরিহানিৰসেন ৰা অধিগতত্তা নসসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো.

‘‘সতিৰেপুল্লপ্পত্তো’’তি এতেন অপ্পৰত্তমানাযপি সতিযা সতিবহুলতায সতো এৰ নামাতি দস্সেতি. ‘‘যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনা’’তি এতেন পরিচ্ছিন্নসতিযা সতোতি দস্সেতি.

ৰক্খমানেনাতি ‘‘পীতিফরণা’’তিআদিনা অনন্তরং ৰক্খমানেন. ‘‘পীতিফরণতা’’তি পন পাল়ি আগতা. তং ‘‘পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) সমাধিঅঙ্গভাৰেন পঞ্ঞা উদ্দিট্ঠাতি কত্ৰা ৰুত্তং. ততো এৰ অট্ঠকথাযং ‘‘পীতিফরণতা’’তিআদীনঞ্চ অত্থসংৰণ্ণনা কতা. তত্থ ‘‘সো ইমমেৰ কাযং ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২২৬) নযেন পীতিযা, সুখস্স চ ফরণং ৰেদিতব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সমাধিৰসেন সমথো উদ্ধটোতি সভাৰৰসেন সমথো উদ্ধটো, ন উপকারকধম্মৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

৫৫. রাগপটিপক্খত্তা সমাধিস্স ‘‘অধিচিত্তসিক্খায সিক্খন্তো’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তনযানুসারেনাতি ‘‘সুখপণিধিআদিসমুগ্ঘাটনেন অপ্পণিহিতো’’তিআদিনা. এত্থ চ সঙ্খারানং খণভঙ্গুরতং সম্মদেৰ পস্সন্তস্স ন রাগো পতিট্ঠং লভতীতি অনিচ্চানুপস্সনা রাগচরিতস্স সপ্পাযা ৰুত্তা, তথা সঙ্খারানং সভাৰদুক্খতং সম্মদেৰ পস্সন্তস্স পকতিযাপি দুক্খিতেসু দুক্খুপ্পাদনং ৰণে খারোদকসেকসদিসন্তি ন দোসো পতিট্ঠং লভতীতি দুক্খানুপস্সনা দোসচরিতস্স সপ্পাযা ৰুত্তা, তথা সঙ্খারেসু সম্মদেৰ ঘনৰিনিব্ভোগে কতে অত্তসুঞ্ঞতায উপট্ঠহমানায ন মোহো পতিট্ঠং লভতীতি অনত্তানুপস্সনা মোহচরিতস্স সপ্পাযা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. রাগপটিপক্খত্তা সমাধিস্স ‘‘অধিচিত্তসিক্খায সিক্খন্তো’’তি ৰুত্তং. এস নযো ইতরেসু. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যং.

খন্তিবহুলো উপ্পন্নং অরতিং অনভিরতিং অভিভুয্য ৰিহরন্তো সুখেন সমাধিং অধিগচ্ছতীতি খন্তিপ্পধানতাপি সমথপক্খভজনস্স কারণং ৰুত্তা. উট্ঠানং সম্পজ্জতীতি সম্পন্নকাযিকৰীরিযং. সম্মাকম্মন্তৰাযামানং যো কাযিকাদিৰিকপ্পো ৰুত্তো পাল়িযং, সো নেসং কাযিকস্স পযোগস্স সমুট্ঠানৰসেন ৰেদিতব্বো.

‘‘খিপ্পাধিগমো’’তি ইমিনা মগ্গাসেৰনভাৰং দস্সেতি. ‘‘ৰিপস্সনায ৰিমুত্তাধিগমো’’তি ইমিনা ৰিপস্সনানুভাৰেন সমুচ্ছেদৰিমুত্তি ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি ৰিয সমথানুভাৰেনাতি দস্সেতি. লোকিযেহীতি নিস্সক্কৰচনং. মহন্তানন্তি উল়ারানং, পণীতানন্তি অত্থো.

৫৬. তন্তি ৰিচযহারং. ৰিসংৰাদনহেতূনং লোভাদীনং পাপধম্মানং. সোধেন্তোতি যথা সরণাদিৰিসযা অঞ্ঞাণাদিসংকিলেসা ন পৰত্তন্তি, এৰং সোধেন্তো. পরিপূরেন্তাতি যথা সীলং অখণ্ডাদিভাৰেন পরিপুণ্ণং হোতি অনূনং, এৰং পরিপূরেন্তা.

‘‘তথা পটিপজ্জন্তো’’তি ইমিনা সত্থু মহাপতিকারভাৰো পরিপুণ্ণো দস্সিতোতি পঠমৰাদে ‘‘দস্সনাভূমিঞ্চ ভাৰনাভূমিঞ্চা’’তি ৰুত্তং.

যস্স অত্থাযাতি যস্স যস্স পহানত্থায. তথা পটিপন্নস্সাতি যথা অসুভজ্ঝানাদিং পাদকং কত্ৰা অনাগামিমগ্গাদিঅধিগমো হোতি, তথা পটিপন্নস্স.

ৰধিতন্তি ঘাতিতং.

‘‘মনুস্সভূতো’’তি ইদং পুব্বাপরাপেক্খং কত্ৰা ‘‘পিতা মনুস্সভূতো খীণাসৰো’’তি চ তথা ‘‘মাতা মনুস্সভূতা’’তি যোজেতব্বং. ভেদানুরূপস্স সাৰনং অনুস্সাৰনং, ভেদানুরূপেন ৰা ৰচনেন ৰিঞ্ঞাপনং.

৫৭. মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতিতা. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুরিসভাৰো. হেতূতি মনোৰচীপণিধানসিদ্ধিযা সদ্ধিং পুব্বহেতুসম্পদা. সত্থারদস্সনন্তি সত্থু সম্মুখীভাৰো. গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাসমাপত্তিলাভো. অধিকারোতি অত্তনো সরীরনিরপেক্খং সত্থু উপকারকরণং. ছন্দতাতি বুদ্ধভাৰায দল়্হচ্ছন্দতা অনিৰত্তিধম্মতা.

ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; কথা. ৪০৫; মহাৰ. ১১; মি. প. ৪.৫.১১) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা ‘‘কিং পনাৰুসো সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতো সমসমো সম্বোধিযন্তি এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, ‘নো’তি ৰদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি (দী. নি. ৩.১৬১; অ. নি. ১.২৭৭) ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনাৰ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.

খেত্তপরিগ্গহো কতো নাম হোতি ‘‘ইদং বুদ্ধখেত্তং নামা’’তি.

এৰং ঠানাট্ঠানভাৰং গতাতি ৰুত্তপ্পকারেন ঠানভূতা, ৰুত্তনযেন ৰা অঞ্ঞেপি যথারহং ঠানাট্ঠানভাৰেন পৰত্তা. সত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতাতি ইন্দ্রিযবদ্ধে খন্ধে সন্ধায ৰদতি.

৫৮. ফলস্স পচ্চক্খকারিতাতি ‘‘ইমস্স কম্মস্স ইদং ফল’’ন্তি তংতংকম্মফলাৰবোধো. অপ্পদানাভাৰোতি পচ্চযসমৰাযে কম্মস্স একন্ততো ফলুপ্পাদনং. তেনাহ ‘‘কতূপচিতান’’ন্তি.

৫৯. অজ্ঝোসিতৰত্থুনাতি তণ্হাভিনিৰেসৰসেন অভিনিৰিট্ঠৰত্থুনা. রূপভৰঅরূপভৰাদিনাতি ভৰতণ্হা ৰিয সযং দস্সেতি.

খন্ধত্তযৰসেনাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযৰসেন. পটিপদাৰিভাগেনাতি ‘‘সব্বত্থগামিনী’’তি আদিপটিপদায ভেদেন.

তত্থতত্থগামিনীতি নিরযাদিনিব্বানন্তি দ্ৰীসু গন্ধব্বট্ঠানেসু তত্থ তত্থেৰ গমনসীলা. সব্বত্থগামিনীতি যথাৰুত্তেসু সব্বট্ঠানেসু চ গমনসীলা.

সঞ্জীৰো কাল়সুত্তং সঙ্ঘাতো রোরুৰো মহারোরুৰো তাপনো মহাতাপনো অৰীচীতি এতে অট্ঠ মহানিরযা. একেকস্স চত্তারি চত্তারি দ্ৰারানি, একেকস্মিং দ্ৰারে চত্তারো চত্তারো গূথনিরযাদযোতি এৰং সোল়স উস্সদনিরযে ৰণ্ণেন্তি.

সক্কসুযামাদিকো জেট্ঠকদেৰরাজা. পজাপতিৰরুণঈসানাদযো ৰিয দুতিযাদিট্ঠানন্তরকারকো পরিচারকো.

কিলেসকামপক্খেতি ‘‘সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামোতি (মহানি. ১) এত্থ ৰুত্তসঙ্কপ্পৰসেন ৰুত্তং. সোপি হি ৰিবাধতি, উপতাপেতি চাতি কিলেসত্তসম্ভৰতো কিলেসকামো ৰুত্তো, ন কিলেসৰত্থুভাৰতো. কামপটিসংযুত্তোতি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন সম্পযুত্তো, কামপটিবদ্ধো ৰা. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তেসু ধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কে এৰ কামসদ্দো ধাতুসদ্দো নিরুল়্হোতি ৰেদিতব্বো ৰিতক্কস্স কামসঙ্কপ্পৰুত্তিযা সাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসু. পরস্স, অত্তনো চ দুক্খাপনং ৰিহিংসা. তং তু মিচ্ছাহি ৰিহিংসা.

বীজাদিধাতুনানত্তৰসেন খন্ধাদিনানত্তং ৰেদিতব্বং. খন্ধোতি দ্ৰিধাভূতগ্গো.

৬০. অজ্ঝাসযধাতূতি অজ্ঝাসযসভাৰো. যথা গূথাদীনং সভাৰো এসো যং গূথাদীহেৰ সংসন্দতি, এৰং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযস্সেৰেস সভাৰো, যং দুস্সীলাদযো দুস্সীলাদিকেহেৰ সংসন্দন্তি.

সদ্ধামূলকত্তা কুসলকিরিযায ৰুত্তং ‘‘যং সদ্ধাৰসেনা’’তিআদি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি (সু. নি. ৭৭). যং লোভৰসেন, সদ্ধাৰসেন চ দোসৰসেন, সদ্ধাৰসেন চ মোহৰসেন, সদ্ধাৰসেন চাতি যোজেতব্বং. ৰীরিযৰসেনাতি সম্মপ্পধানৰীরিযৰসেন. পঞ্ঞাৰসেনাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিৰসেন.

অকুসলস্স কম্মস্স কতোকাসতায পাল়িযং ৰুত্তত্তা ‘‘ৰিপাকাৰরণেন নিৰুত’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং কম্মাৰরণাদীহিপি নিৰুততায ইচ্ছিতত্তা. তথা হি যথা দেৰদত্তং কোকালিকং সুনক্খত্তং লিচ্ছৰিপুত্তন্তি উদাহটং, যদিপি ভগৰা পটিৰেধস্স অট্ঠানতং দিস্ৰা নিব্বেধভাগিযদেসনং ন দেসেতি, ৰাসনাভাগিযং পন তথারূপস্স দেসেতি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্চপ্পটিৰেধ’’ন্তিআদিমাহ. অজাতসত্তুআদীনন্তি আদিসদ্দেন সচ্চকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্সাপি ভগৰা অনাগতে ৰাসনত্থায ধম্মং দেসেসি. সত্থা হি ‘‘অনাগতে তম্বপণ্ণিদীপে সাসনং পতিট্ঠহিস্সতী’’তি তত্থাযং কুলঘরে নিব্বত্তো পব্বজিত্ৰা কাল়বুদ্ধরক্খিতত্থেরো নাম পভিন্নপটিসম্ভিদো মহাখীণাসৰো ভৰিস্সতীতি ইদং দিস্ৰা ধম্মং দেসেসি, সো চ তথা অহোসীতি.

অসম্পুণ্ণেতি একন্ততো ৰিপাকদানসমত্থতাৰসেন পারিপূরিং অনুপগতে. দিট্ঠুপনিস্সযদিট্ঠিসহগতস্স কম্মং সন্ধায ‘‘কম্মে অসম্পুণ্ণে’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘কিলেসন্তরায মিস্সকং কম্মন্তরাযং দস্সেত্ৰা’’তি.

৬১. দিট্ঠি পনেত্থ পধানভাৰেন পাল়িযং গহিতা সীলব্বতপরামাসস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘যথা পুণ্ণঞ্চ গোৰতিকং, অচেলঞ্চ কুক্কুরৰতিক’’ন্তি. অসম্পুণ্ণত্তা এৰ হি তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানস্স তেসং ভগৰা ‘‘চত্তারিমানি, পুণ্ণ, কম্মানী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৮১) ধম্মং দেসেসি. তায চ দেসনায তে তং দিট্ঠিং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা সম্মত্তে পতিট্ঠহিংসু.

৬২. পগুণতায ৰোদানং পগুণৰোদানং. তদেৰ পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমস্স পচ্চযত্তা ৰুট্ঠানং নাম হোতীতি আহ ‘‘ৰুট্ঠানং পগুণৰোদান’’ন্তি. ভৰঙ্গৰুট্ঠানং ভৰঙ্গুপ্পত্তি. ভৰঙ্গচিত্তে হি উপ্পন্নে তংসমঙ্গিসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতো নাম হোতি. সঞ্ঞাৰেদযিতঅপগমো এৰ অপগমৰিমোক্খো.

ইদং ৰুট্ঠানন্তি ইদং যথাৰুত্তং কোসল্লং ৰুট্ঠানহেতুভাৰতো ৰুট্ঠানং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ৰোদানম্পি তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮). ইমায পন ৰুট্ঠানপাল়িযা অসঙ্গহিতত্তা ‘‘নিরোধসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং পাল়িমুত্তকৰুট্ঠানং নামা’’তি সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৮২৮) ৰুত্তং. যে পন ‘‘নিরোধতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠান’’ন্তি পাল়িযং নত্থীতি ৰদেয্যুং, তে ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ইমায পাল়িযা পটিসেধেতব্বা.

৬৩. অযং চস্স আসযোতি এত্থ আসযজাননাদিনা যেহি ইন্দ্রিযেহি যেহি পরোপরেহি সত্তা কল্যাণপাপাসযাদিকা হোন্তি, তেসং পজাননং ৰিভাৰেতীতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তআসযানুসযঞাণানং ৰিসুং অসাধারণতা, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তনানাধিমুত্তিকতাঞাণানং ৰিসুং বলতা চ সিদ্ধা হোতি.

থামগতোতি এত্থ থামগমনং নাম অঞ্ঞেসং অসাধারণো কামরাগাদীনং এৰ আৰেণিকো সভাৰো ৰেদিতব্বো, যতো ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.২১) ৰুত্তং.

আৰজ্জনমত্তেনেৰ সরতি আকঙ্খাযত্তৰুত্তিকত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘আকঙ্খপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং, মনসিকারপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণ’’ন্তিআদি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয হি সব্বং ভগৰতো ঞাণং পরিকম্মনিরপেক্খন্তি.

৬৪. উপক্কিলেসৰিমুত্তত্তাতি এত্থ চিত্তাদি এৰ উপক্কিলেসা, নিব্বত্তকস্স ৰা কম্মস্স পারিবন্ধকিলেসা. কসিণকম্মপরিকম্মঝাননিব্বত্তনকসিণভাৰো চুদ্দসৰিধেন চিত্তপরিদমনং অভিঞ্ঞাভিনীহারোতি সব্বত্থাপি ৰীরিযবলস্স বহূপকারত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্ত’’ন্তি. দিব্বসদিসত্তাতি দিব্বে ভৰন্তি দিব্বং, যথাৰুত্তং পসাদচক্খু, দিব্বং ৰিযাতি দিব্বং, অগ্গতং অভিঞ্ঞাণং. দিব্বৰিহারো চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি. তেসং ৰসেন নিব্বত্তিত্ৰা পটিলদ্ধব্বত্তা দিব্বং, তেন দিব্বহেতুকত্তা দিব্বন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানেন নিস্সযপচ্চযেন নিব্বত্তত্তা, তেন দিব্বনিস্সিতং দিব্বন্তি দস্সেতি. দিৰুসদ্দং অক্খরচিন্তকা কীল়াদীসু পঠন্তীতি ৰুত্তং ‘‘তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি. পুরিমা হি তযো অত্থা কীল়ত্থস্স ৰসেন, ইতরে জুতিগতিঅত্থৰসেনেৰ দস্সিতাতি.

মনুস্সূপচারন্তি মনুস্সগোচরং. দট্ঠুং ন সক্কা ইত্তরখণত্তা খণপচ্চুপ্পন্নস্স. ‘‘আসন্নচুতিকা’’তিআদিনা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৰসেন ‘‘চৰমানে উপপজ্জমানে’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. ‘‘মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তিআদিনা সত্তানং হীনপণীতত্তাদিভাৰস্স মোহাদিকম্মনিদানহেতুকতং, নিস্সন্দফলতঞ্চ দস্সেতি. দিব্বচক্খুস্স পাদকং এতেসন্তি দিব্বচক্খুপাদকানি. তেন ৰুত্তং ‘‘দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তী’’তি. তানি হিস্স পরিভণ্ডঞাণানি.

সমাদীযন্তীতি সমাদানানি, কম্মানি সমাদানানি এতেসন্তি কম্মসমাদানা. সমাদাতব্বনানাৰিধকম্মাতি অত্থো পুরিমে অত্থে, দুতিযে পন কম্মানি সমাদাপেন্তীতি কম্মসমাদানা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা কম্মসমাদানা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, হেতুঅত্থে চেতং করণৰচনং.

তং ৰাচন্তি তং অরিযানং উপৰদনৰাচং. তং চিত্তন্তি সমুট্ঠাপকচিত্তং. তং দিট্ঠিন্তি যেন মিচ্ছাগাহেন অরিযে অনুদ্ধংসেতি, মিচ্ছাভিনিৰেসং. অযম্পেত্থ অত্থো – যথা নাম হেতুসম্পন্নস্স ভিক্খুনো ৰিসুদ্ধং সীলং, সমাধিঞ্চ সম্পাদেত্ৰা ঠিতস্স দন্ধো সতুপ্পাদো খিপ্পাভিঞ্ঞায দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা. এৰমেৰং যো অরিযূপৰাদী যথাৰুত্তচিত্তদিট্ঠীহি অপক্কমিত্ৰা অপ্পতিরূপং সভাৰং ‘‘মযা, ভন্তে, তুম্হাকং উপরি ৰুত্ত’ন্তি অচ্চযদেসনায তে ন খমাপেতি, সো কাযস্স ভেদা নিরযে এৰাতি. তেসু পসন্নচিত্তস্স খমাপনঞ্হেত্থ তেসং ৰাচাদীনং পহানং পটিনিস্সগ্গোৰ. ইতো সাৰজ্জতরং নাম অঞ্ঞং নত্থি সব্বানত্থৰিধানতো, সব্বহিতসুখপরিধংসনতো চ.

কাযস্স ভেদাতি ইধ কাযসদ্দো অত্তভাৰপরিযাযোতি আহ ‘‘উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা’’তি. তদনন্তরন্তি তস্স মরণসঙ্খাতস্স খন্ধপরিচ্চাগস্স অনন্তরং. অভিনিব্বত্তক্খন্ধত্থো পরসদ্দো, অনোরিমভূতৰত্থুৰিসযো ৰা সিযা, অৰধিৰিসেসনমত্তং ৰা. তেসু পুরিমং সন্ধাযাহ ‘‘অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে’’তি, পচ্ছিমস্স পন ৰসেন ‘‘চুতিতো উদ্ধ’’ন্তি.

ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি ‘‘সুট্ঠু চরিতং, সোভনং ৰা চরিত’’ন্তিআদিনা. হননন্তি ঘাতনং.

কারণাকারণন্তি ঠানাট্ঠানং. চেতনাচেতনাসম্পযুত্তধম্মে নিরযাদিনিব্বানগামিপটিপদাভূতে কম্মন্তি গহেত্ৰা আহ ‘‘কম্মপরিচ্ছেদমেৰা’’তি. কম্মৰিপাকন্তরং কম্মৰিপাকৰিসেসো কম্মৰিপাকস্স ৰিভাগো. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অট্ঠমনৰমবলানি ৰিয, তংসদিসং ইদ্ধিৰিধঞাণং ৰিয ৰিকুব্বিতুং, এতেনস্স বলসদিসতঞ্চ নিৰারেতি. ঝানাদিঞাণং ৰিয ৰা অপ্পেতুং, ৰিকুব্বিতুঞ্চ. যদিপি হি ঝানাদিপচ্চৰেক্খণাঞাণং ইধ ছট্ঠং বলন্তি তস্স সৰিতক্কসৰিচারতা ৰুত্তা, তথাপি ঝানাদীহি ৰিনা পচ্চৰেক্খণা নত্থীতি ঝানাদিসহগতং ঞাণং তদন্তোগধং কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. অথ ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঝানাদিকিচ্চং ৰিয ন সব্বং বলকিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘‘ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুঞ্চ ন সক্কোতী’’তি (ৰিভ. মূলটী. ৮৩১) ৰুত্তং, ন পন কস্সচি বলস্স ঝানইদ্ধিভাৰোতি দট্ঠব্বং.

ৰিচযহারসম্পাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.