৪৯. চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৬১-২. বুদ্ধানুস্সতি …পে… মরণস্সতীতি ইমা চতুরারক্খা নামাতি সেসো. আরকত্তাদিনাতি আরকভাৰো আরকত্তং, তং আদি যস্স ‘‘অরীনং হতত্তা’’তিআদিকস্স তং আরকত্তাদি. তেন তেন মগ্গেন সৰাসনানং অরানং হতত্তা আরকা সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতোতি আ-কারস্স রস্সত্তং, ক-কারস্স হ-কারং সানুনাসিকং কত্ৰা ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ‘‘আরকা’’তি চ ৰুত্তে সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপ্পযোজিতব্বত্তা ‘‘কিলেসেহী’’তি লব্ভতি.
সম্মাতি অৰিপরীতং. সামন্তি সযমেৰ, অপরনেয্যো হুত্ৰাতি অত্থো. ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি হি এত্থ সং-সদ্দো ‘‘সয’’ন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকো দট্ঠব্বো. বুদ্ধতোতি ভাৰপ্পধানোযং নিদ্দেসো, বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ‘‘অরহং’’ ইতি ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’ ইতি ৰা ভগৰতো নৰভেদে গুণে যা পুনপ্পুনং অনুস্সতি, সা বুদ্ধানুস্সতীতি যোজনা. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ইতী’’তি ৰত্তব্বে অ-কারো সন্ধিৰসেন আগতো. ইতি-সদ্দো পনেত্থ আদিঅত্থো, ইচ্চাদীতি অত্থো. নৰভেদেতি ‘‘অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথী’’তি একতো গহেত্ৰা. এত্থ পন উপচারো উপ্পজ্জতি, ন অপ্পনা, তথা মরণস্সতিযং. ইতরেসু পন উভযম্পি উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. বুদ্ধানুস্সতি.
৪৬৩-৪. ‘‘সীমট্ঠা’’তিআদিনা মেত্তাভাৰনং দস্সেতি. সীমট্ঠসঙ্ঘেতি সীমাযং তিট্ঠতীতি সীমট্ঠো, সোৰ সঙ্ঘো. গোচরগামম্হি ইস্সরে জনেতি সম্বন্ধো. তত্থ মানুসে উপাদায সব্বসত্তেসূতি যোজেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং গামে. সুখিতা হোন্তু অৰেরাতি পদচ্ছেদো. আদিনাতি ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তু, অনীঘা হোন্তু, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি ইমিনা. পরিচ্ছিজ্জ পরিচ্ছিজ্জাতি ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে সব্বে ভিক্খূ’’তিআদিনা এৰম্পি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. মেত্তাভাৰনা.
৪৬৫-৬. ইদানি অসুভং নিদ্দিসন্তো সব্বপঠমং সাধেতব্বং সত্তৰিধমুগ্গহকোসল্লং ‘‘ৰণ্ণে’’চ্চাদিনা দস্সেতি. সত্তৰিধঞ্হি তং নযতো আগতং ৰাচাসজ্ঝাযমনসাসজ্ঝাযেহি সদ্ধিং. তত্থ পঠমং ৰাচায সজ্ঝাযন্তেন চত্তারি তচপঞ্চকাদীনি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুলোমপ্পটিলোমৰসেন কাতব্বং. যথা পন ৰচসা, তথেৰ মনসাপি সজ্ঝাযো কাতব্বো. ৰচসা সজ্ঝাযো হি মনসা সজ্ঝাযস্স পচ্চযো. সো পন লক্খণপ্পটিৰেধস্স পচ্চযো. তত্থ ৰণ্ণো নাম কেসাদীনং ৰণ্ণো. সণ্ঠানং তেসংযেৰ সণ্ঠানং. ওকাসো তেসংযেৰ পতিট্ঠোকাসো. দিসা নাভিতো উদ্ধং উপরিমদিসা, অধো হেট্ঠিমা. পরিচ্ছেদো নাম ‘‘অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপরি চ তিরিযঞ্চ ইমিনা নাম পরিচ্ছিন্নো’’তি এৰং সভাগপরিচ্ছেদো চেৰ ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৰং অমিস্সকতাৰসেন ৰিসভাগপরিচ্ছেদো চ. কেসাদিকোট্ঠাসে ৰৰত্থপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ৰৰত্থপেত্ৰাতি ৰুত্তনযেন ৰৰত্থপেত্ৰা.
এৰং ৰৰত্থপেন্তেন যথাৰুত্তং সত্তৰিধং উগ্গহকোসল্লং সম্পাদেত্ৰা অট্ঠারসৰিধং মনসিকারকোসল্লং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পনাতো তযো চ সুত্তন্তাতি ইমে চত্তারোপি নযতোৰাগতে নাতিসীঘাদীসু পক্খিপিত্ৰা দসৰিধতা ৰেদিতব্বা. অনুপুব্বতোতি সজ্ঝাযকরণতো পট্ঠায অনুপটিপাটিযা. নাতিসীঘং নাতিসণিকং কত্ৰাতি কিরিযাৰিসেসনং. ৰিক্খেপং পটিবাহযন্তি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চেতসো ৰিক্খেপং পটিবাহন্তো. পণ্ণত্তিং সমতিক্কম্মাতি যাযং ‘‘কেসা লোমা’’তি পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৰা, ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি চিত্তং ঠপেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অনুপুব্বতো মুঞ্চন্তস্সাতি যো যো কোট্ঠাসো ন উপট্ঠাতি, তং তং অনুক্কমেন মুঞ্চতো, তস্স ‘‘ভাৰনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
৪৬৭. এৰং উভযকোসল্লং সম্পাদেত্ৰা সব্বকোট্ঠাসে ৰণ্ণাদিৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা ৰণ্ণাদিৰসেনেৰ পঞ্চধা পটিক্কূলতা ৰৰত্থপেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ৰণ্ণা’’তিআদিমাহ. ৰণ্ণ…পে… ওকাসেহি কোট্ঠাসে পটিক্কূলাতি ভাৰনা অসুভন্তি যোজনা. তত্র কেসা তাৰ পকতিৰণ্ণেন কাল়কা অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণা, সণ্ঠানতো দীঘৰট্টতুলাদণ্ডসণ্ঠানা, দিসতো উপরিমদিসায জাতা, ওকাসতো উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূল়িকাহি, পুরতো নল়াটন্তেন, পচ্ছতো গল়ৰাটকেন পরিচ্ছিন্না, সীসকটাহৰেঠনঅল্লচম্মং কেসানং ওকাসো. পরিচ্ছেদতো কেসা সীসৰেঠনচম্মে ৰীহগ্গমত্তং পৰিসিত্ৰা পতিট্ঠিতেন হেট্ঠা অত্তনো মূলতলেন, উপরি আকাসেন, তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্না. দ্ৰে কেসা একতো নত্থীতি অযং সভাগপরিচ্ছেদো. ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৰং অৰসেসএকতিং সকোট্ঠাসেহি অমিস্সীকতা কেসা নাম পাটিযেক্কো একো কোট্ঠাসোতি অযং ৰিসভাগপরিচ্ছেদো. ইদং কেসানং ৰণ্ণাদিতো নিচ্ছযনং. ইদং পন নেসং ৰণ্ণাদিৰসেন পঞ্চধা পটিক্কূলতো নিচ্ছযনং – কেসা নামেতে ৰণ্ণতোপি পটিক্কূলা আসযতোপি সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি ওকাসতোপি পটিক্কূলাতি এৰং সেসকোট্ঠাসানম্পি যথাযোগং ৰেদিতব্বং.
উদ্ধুমাতাদিৰত্থূসূতি উদ্ধুমাতকৰিনীলকৰিপুব্বকৰিচ্ছিদ্দকৰিক্খাযিতকৰিক্খিত্তকহতৰি- ক্খিত্তকলোহিতকপুল়ৰকঅট্ঠিকসঙ্খাতেসু দসেসু অৰিঞ্ঞাণকঅসুভৰত্থূসু অসুভাকারং গহেত্ৰা পৰত্তা ভাৰনা ৰা অসুভন্তি সম্বন্ধো. অসুভভাৰনা.
৪৬৮. ‘‘মরণং মে ভৰিস্সতী’’তি ৰা ‘‘জীৰিতং মে উপরুজ্ঝতী’’তি ৰা ‘‘মরণং মরণ’’ন্তি ৰা যোনিসো ভাৰযিত্ৰানাতি যোজনা. জীৰিতন্তি রূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ অরূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ. যোনিসোতি উপাযেন. এৰং পৰত্তযতোযেৰ হি একচ্চস্স নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি, মরণারম্মণা সতি সণ্ঠাতি, উপচারপ্পত্তমেৰ কম্মট্ঠানং হোতি.
৪৬৯-৪৭০. যস্স পন এত্তাৰতা ন হোতি, তেন ৰধকপচ্চূপট্ঠানাদীহি অট্ঠহাকারেহি মরণং অনুস্সরিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ৰধকস্সেৰা’’তিআদিমাহ. ৰধকস্স ইৰ উপট্ঠানাতি ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দিস্সামী’’তি অসিং গহেত্ৰা গীৰায সঞ্চারযমানস্স ৰধকস্স ৰিয মরণস্স উপট্ঠানতো. সম্পত্তীনং ৰিপত্তিতোতি ভোগসম্পত্তিযা জীৰিতসম্পত্তিযা চ ৰিনাসমরণসঙ্খাতৰিপত্তিতো. উপসংহরতোতি যসমহত্ততো পুঞ্ঞমহত্ততো থামমহত্ততো ইদ্ধিমহত্ততো পঞ্ঞামহত্ততো পচ্চেকবুদ্ধতো সম্মাসম্বুদ্ধতোতি ইমেহি সত্তহাকারেহি অত্তনো উপসংহরণতো. কাযবহুসাধারণাতি অসীতিযা কিমিকুলানং, অনেকসতানং রোগানং, বাহিরানঞ্চ অহিৰিচ্ছিকাদীনং মরণস্স পচ্চযানং সাধারণতো. আযুদুব্বলতোতি অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধত্তইরিযাপথূপনিবদ্ধত্তাদিনা আযুনো দুব্বলতো. কালৰৰত্থানস্স অভাৰতোতি ‘‘ইমস্মিংযেৰ কালে মরিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৰং কালৰৰত্থানস্স অভাৰতো. অদ্ধানস্স পরিচ্ছেদাতি ‘‘মনুস্সানং জীৰিতস্স পরিচ্ছেদো নাম এতরহি পরিত্তো, অদ্ধা যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং জীৰতী’’তি এৰং অদ্ধানস্স কালস্স পরিচ্ছেদতো.
এত্থ পন কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তুকামেন বুদ্ধপুত্তেন যং কাতব্বং, তং আদিকম্মিকস্স কুলপুত্তস্স ৰসেন আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপেনোপদিস্সাম. চতুব্বিধং তাৰ সীলং সোধেতব্বং. তত্থ তিৰিধা ৰিসুজ্ঝনা অনাপজ্জনং, আপন্নৰুট্ঠানং, কিলেসেহি চ অপ্পটিপীল়নং. এৰং ৰিসুদ্ধসীলস্স হি ভাৰনা সম্পজ্জতি. যম্পিদং চেতিযঙ্গণৰত্তাদীনং ৰসেন আভিসমাচারিকসীলং ৰুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পরিপূরেতব্বং. ততো –
‘‘আৰাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) –
এৰং ৰুত্তেসু দসসু পলিবোধেসু যো পলিবোধো, যো উপচ্ছিন্দিতব্বো. এৰং উপচ্ছিন্নপলিবোধেন –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭) –
এৰং ৰুত্তলক্খণং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তং দুৰিধং হোতি সব্বত্থককম্মট্ঠানঞ্চ পারিহারিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা, মরণস্সতি চ, ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তিপি একে. এতং পন তযং সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি কত্ৰা, অধিপ্পেতস্স চ যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. অট্ঠতিংসারম্মণেসু পন যং যস্স চরিতানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তা যথাৰুত্তেনেৰ নযেন ‘‘পারিহারিযকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, ততো –
‘‘মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.
‘‘নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২) –
ৰুত্তঅট্ঠারসসেনাসনদোসৰজ্জিতং ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং. তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেনেৰ উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মৰিনযধরা মাতিকাধরা. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি ‘ইদং ভন্তে কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১) ৰুত্তপঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং উপগম্ম তত্থ ৰসন্তেন ‘‘দীঘানি কেসলোমনখানি ছিন্দিতব্বানি, জিণ্ণচীৰরেসু অগ্গল়অনুৰাতপরিভণ্ডদানাদিনা দল়্হীকম্মং ৰা তন্তচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৰা কাতব্বং, কিলিট্ঠানি রজিতব্বানি, সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো, মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানী’’তি এৰং ৰুত্তউপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং ৰিনোদেত্ৰা রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অসম্মুয্হন্তেন মনসি কাতব্বন্তি.
চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.